Skip to main content

Full text of "Catalogue général des manuscrits des bibliothèques publiques de France"

See other formats


Digitized  by  the  Internet  Archive 

in  2011  with  funding  from 

University  of  Ottawa 


http://www.archive.org/details/cataloguegnr38fran 


f  f 


CATALOGUE  GENERAL 


DES 


MANUSCRITS 

DES  BIBLIOTHÈQUES  PUBLIQUES 

DE   FRANGE 


L'auteur  et  les  éditeurs  déclarent  réserver  leurs  droits  de  reproduction  et  de 
traduction  en  France  et  dans  tous  les  pays  étrangers,  y  compris  la  Suède  et 
la  Norvège. 

Ce  volume  a  été  déposé  au  ministère  de  l'Intérieur  ("section  de  la  librairie) 
CD  février  1904, 


P.AHIS.    —    I.MIMUMP:RIE    PI,0N-N()UKKIT    KT    C'%    8,     RUE    GARANCIÉRK.  53(53. 


MIMISTERE  DE  I/IIVISTUUCTIOM   PIJBI-IQUE   ET   DES  BEAUX-AIITS 


CATALOGUE   GÉNÉRAL 


MANUSCRITS 

DES  BIBLIOTHÈQUES  PUBLIQUES 

DE    FRANCE 


DÉPARTEMENTS  —  TOME   XXXVIII 


REIMS 

Par   Henri   LORIQUET 

ARCHIVISTE     DÉPARTEMENTAL    HOX'ORAIRK 
CONSERVATEUR     DE     LA    BIBLIOTHÈQUE     DE     ROUEN 

TOME  I 


PARIS 

LIBRAIRIE     PLON 

flon-nourrit  et  C'%  imprimeurs-éditeurs 

8,    RUE    GARANCIÈRE—  6" 

1904 

Tous  droits  réservés 


AVERTISSEMENT 


Les  tomes  XXXVIII  et  XXXIX  du  Catalogue  général  des 
manuscrits  des  Bibliothèques  publiques  de  France^  série  des 
Départements^  contiennent  la  description  des  2  114  manuscrits 
et  des  deux  collections  d'autographes  de  la  bibliothèque  muni- 
cipale de  Reims.  Commencé  il  y  a  de  longues  années,  le  cata- 
logue des  manuscrits  est  l'œuvre  de  M.  Henri  Loriquet  ;  on 
regrettera  que  l'auteur  n'ait  pu  joindre  encore  au  présent 
volume  l'introduction  étendue,  dans  laquelle  il  s'est  proposé  de 
retracer  en  détail  l'histoire  des  anciennes  bibliothèques  du 
Chapitre  et  des  abbayes  de  Saint-Thierry,  de  Saint-Denys, 
de  Saint-Nicaise,  de  Saint-Remi  de  Reims,  etc. 

Les  notices  des  deux  collections  d'autographes  ont  été  rédi- 
gées par  M.  Henri  Jadart  et  la  Table  générale  des  matières, 
commune  aux  deux  volumes,  a  été  dressée  par  M.  Henri 
Labrosse. 

Les  tableaux  de  concordance  des  numéros  de  l'ancien  cata- 
logue des  manuscrits  de  Reims,  imprimés  entre  parenthèses 
en  tête  de  chaque  notice,  avec  ceux  du  présent  catalogue  ont 
été  établis  par  M.  Pierre  Bouvier. 


CO\(:ORDA\CE 


DES    IVLMKROS    DE    L  ANCIEIV    CATALOGUE    DES    MAIVSUGRITS    DE    REIMS 


AVEC    CEUX    DU    PRESENT    CATALOGUE 


ANCIENS 

NOUVEAUX 

ANCIENS 

NOUVEAUX 

ANCIENS 

NOUVEAUX 

MIXIKROS 

XLMKHOS 

XUMIÎROS 

XLUIÎROS 

NUMliltOS 

MMKROS 

A    1 

1  et  2 

A  3'* 

63  et  64 

B  ()7 

148 

A    2^ 

37 

A  35 

46 

B  68 

168 

A    3 

30  et  31 

A  36 

47 

B  ()9 

97 

A    V 

34-36 

A  37 

49 

B  70 

151 

A    5 

20  et  21 

A  38 

48 

B  71 

153 

A    6 

39-42 

li  39 

171 

B  72 

169 

A    7 

33 

B  40 

172 

B  73 

145 

A    8 

25  et  26 

B  41 

173 

B  74 

134 

A    9 

32 

B  42 

174 

B  75 

187 

A  10 

22  et  23 

B  43 

175 

B  76 

192 

A  11 

53 

B  44 

176 

B  77 

191 

A  12 

16 

B  45 

183 

B  78 

202 

A  J3 

19 

B  46 

177 

B  79 

203 

A  14 

43 

B  47 

181 

B  80 

117 

A  15 

17 

B  48 

182 

B  81 

76 

A  16 

44 

B  49 

178 

B  82 

166 

AIT 

18 

B  50 

179 

B  83 

193 

A  18 

52 

B  51 

180 

B  84 

194 

A  19 

4 

B  52 

58 

B  85 

167 

A  20 

15 

B  53 

163 

B  86 

199 

A  21 

190 

B  54 

186 

B  87 

184 

A  22 

5 

B  55 

189 

B  88 

50 

A  23 

29 

B  56 

3 

B  89 

188 

A  24 

12 

B  57 

57 

B  90 

162 

A  25 

110 

B  58 

54 

B  91 

204 

A  26 

7 

B  59 

164 

B  92 

201 

A  27 

24 

B  60 

185 

B  93 

205 

A  28 

60 

B  61 

146 

B  94 

65 

A  29 

255 

B  62 

123 

B  95 

138 

A  30 

56 

B  63 

131 

B  96 

198 

A  31 

55 

B  64 

133 

B  97 

15  V 

A  32 

66 

B  65 

150 

B  98 

195  et  877 

A  33 

62 

B  66 

161 

B  99 

197 

IV 


COMCORDANGK 


ANCIEIVS 

NOUVEAUX 

ANCIENS 

NOUVEAUX 

ANCIENS 

NOUVEAUX 

M'MKROS 

NlMKHOS 

MIMKROS 

XrMlÎROS 

NUMEROS 

XUMKROS 

B  100 

155 

C  150 

253 

G  200 

292 

lî  101 

156 

C  151 

258 

G  201 

221 

B  102 

157 

C  152 

260 

G  202 

217 

B  103 

158 

G  153 

9 

G  203 

283 

B  lOV 

159 

G  154 

261  et  262 

G  204 

304 

B  105 

137 

G  155 

249 

G  205 

358 

B  100 

170 

G  156 

251 

G  206 

265 

B  lOT 

12  V 

G  157 

247 

G  207 

316 

B  108 

196 

G  158 

250 

G  208 

215 

B  109 

206 

G  159 

305 

G  209 

342 

B  110 

200 

G  160 

340 

D  210 

669 

B  111 

135     ! 

G  161 

223 

I)  211 

670 

B  112 

207 

G  162 

343 

i)  212 

666 

B  113 

125 

G  163 

341 

E  213 

368 

B  114 

127 

G  164 

307 

E  214 

67 

B  115 

128 

G  165 

344 

E  215 

69 

B  116 

126    1 

G  166 

672 

E  216 

6s 

C  117 

210 

G  167 

23  V 

E  217 

369 

C  118 

211 

G  168 

335 

E  218 

370 

C  119 

212 

G  169 

26  V 

E  219 

371 

C  120 

233 

G  170 

266 

E  220 

372 

<:  121 

232 

G  171 

760 

E  221 

373 

C  122 

227 

G  172 

331 

E  222 

374 

C  123 

i25 

G  173 

310 

E  223 

71 

C  124 

218 

G  174 

329 

!<:  224 

378 

C  125 

219 

G  175 

334 

E  225 

142 

C   126 

216 

G  176 

306 

E  226 

72 

C  127 

220 

G  177 

321 

E  227 

379 

(]   128 

224 

G  178 

291 

E  228 

380 

C   129 

248 

G  179 

285 

E  229 

376 

C  130 

236 

G  180 

284 

E  230 

377 

r,  131 

237 

G  181 

309 

E  231 

381 

C  132 

231 

C  182 

345 

E  232 

383 

C  133 

229 

G  183 

354 

E  233 

382 

C  13V 

228 

G  184 

346 

E  234 

73 

0   135 

226 

G  185 

300 

E  235 

75 

C  136 

235 

G  186 

301 

E  236 

299 

C  137 

238-246 

G  187 

347 

V:   237 

80 

C  138 

230 

G  188 

349 

E  238 

79 

C   139 

269-274 

G  189 

313 

E  239 

28 

C  140 

267  e!  268 

G  190 

222 

E  240 

81 

C  141 

275 

1   G  191 

314 

E  241 

27 

C  142 

8 

r.   192 

315 

K   242 

74 

C  143 

10 

G  193 

312 

E  243 

118 

C  144 

13 

G  19  V 

338 

E  244 

77 

r.  145 

11 

G  195 

336 

E  245 

78 

(]   146 

263 

G  196 

337 

E  246 

82 

G  147 

259 

G  197 

319 

E  247 

387 

C  148 

254 

G  198 

290 

E  248 

386 

C  149 

252 

C  199 

308 

E  249 

385 

COMCORDAXCE 


A\CIEIVS 

IVOL'VEAUX 

AXCIKNS 

NOUVEAUX 

AXCIEIVS 

NOUVEAUX 

MMIÎHOS 

\UMi:nos 

NUMKKOS 

MMliltOS 

M  MKIIOS 

MMKItOS 

E  250 

389 

!■:  299 

99 

E  349 

129 

E  251 

51 

E  300 

102 

E  350 

442 

E  252 

14 

E  301 

103 

E  351 

441 

E  253 

388 

E  302 

107 

K   352 

149 

!•:  25V 

384 

E  303 

108 

K   353 

147 

E  255 

83 

1-:  304 

10  V 

K   354 

132 

E  256 

84 

!•  305 

109 

E  355 

139 

E  257 

87 

10  306 

136 

l'I  356 

447 

E  258 

88 

E  307 

113 

1*:  357 

449 

E  259 

89 

E  308 

111 

K   358 

453 

E  260 

90 

!•:  309 

112 

E  359 

144 

E  261 

86 

E  310 

105 

E  3()0 

143 

E  262 

85 

E  311 

106 

E  3()1 

458 

I'^  263 

91 

K  312 

114 

E  362 

452 

E  264 

93 

E  313 

115 

E  363 

450 

E  265 

94 

E  314 

419 

E  364 

451 

E  266 

92 

K   315 

416 

E  365 

457 

E  267 

122 

E  316 

420 

E  366 

454 

E  268 

96 

K  317 

423 

E  3()7 

459 

E  269 

95 

E  318 

140 

E  368 

504 

E  270 

390 

E  319 

141 

E  3()9 

489 

E  271 

398 

E  320 

213 

E  370 

467 

E  272 

391 

E  321 

418 

E  371 

466 

E  273 

399 

E  322 

415 

E  372 

474 

E  274 

401 

E  323 

417 

E  373 

499 

E  275 

404 

E  324 

421 

E  374 

455 

E  276 

405 

!•:  325 

422 

E  375 

460 

E  277 

403 

E  326 

693 

E  376 

152 

E  278 

395 

E  327 

424 

E  377 

297 

E  279 

400 

E  328 

116 

E  378 

293 

E  280 

402 

E  329 

429 

E  379 

294 

E  281 

396 

E  330 

430 

E  380 

295 

E  282 

397 

K   331 

427 

E  381 

296 

I-:  283 

392 

E  332 

433 

F  382 

463 

E  284 

773 

K  333 

432 

V   383 

461 

E  284l)is 

772 

E  334 

425 

E  384 

464 

E  285 

393 

E  335 

426 

F  385 

49() 

E  286 

408 

E  336 

431 

F  386 

497 

E  287 

409 

E  337 

428 

F  387 

498 

E  288 

406 

E  338 

70 

F  388 

494 

E  289 

411 

V:   339 

120 

F  389 

493 

E  290 

410 

E  3V0 

119 

F  390 

495 

E  291 

375 

E  341 

121 

F  391 

509 

E  292 

412 

E  342 

6 

F  392 

490 

E  293 

413 

E  343 

434 

F  393 

469 

E  294 

414 

E  344 

437 

F  394 

488 

E  295 

394 

E  345 

435 

F  395 

505 

E  296 

98 

E  34() 

438 

F  396 

484 

E  297 

100 

E  347 

439 

F  397 

483 

E  298 

101 

lîl  348 

130 

F  398 

485 

VI 


COXCOHDANCE 


ANCIEIVS 

NOUVEAUX 

AMCIEIVS 

NOUVEAUX 

ANCIENS 

NOUVEAUX 

NimiÎROS 

NUMKROS 

MIMKROS 

NUMÉROS 

XUMKROS 

\UMKROS 

F  399 

482 

F  448 

615 

F  498 

535 

F  400 

475 

K  449 

554 

G  499 

756-759 

F  401 

476 

F  450 

553 

G  500 

712 

F  402 

480 

F  451 

556 

G  501 

761 

F  403 

477 

F  452 

561 

G  502 

766 

F  404 

479 

F  453 

560 

G  503 

824 

F  405 

487 

F  454 

552 

G  504 

705 

F  406 

481 

F  455 

555 

G  505 

754 

F  407 

486 

F  456 

557 

G  506 

706 

F  408 

468 

F  457 

551 

(i  507 

683 

F  409 

473 

F  458 

501 

G  508 

686 

F  410 

503 

F  459 

751 

G  509 

563 

F  411 

470 

F  460 

612 

G  510 

748 

F  412 

500 

F  461 

559 

G  511 

764 

F  413 

510 

F  462 

502 

G  512 

762 

F  414 

448 

F  463 

465 

G  513 

671 

F  415 

446 

F  464 

565  et  1107 

G  514 

676 

F  416 

491 

F  465 

478 

G  515 

685 

F  416  bis 

522 

F  466 

298 

G  516 

680 

F  417 

521 

F  467 

303 

G  517 

677 

F  418 

214 

F  468 

511 

G  518 

681 

F  419 

506 

F  469 

583 

G  519 

688  et  775 

F  420 

519 

F  470 

1388 

G  520 

684 

F  421 

445 

F  471 

581 

G  521 

697 

F  422 

472 

F  472 

302 

G  522 

673 

F  423 

471 

F  473 

590 

G  523 

674 

F  424 

558 

F  474 

456 

G  524 

678 

F  425 

444 

F  475 

586 

(i  525 

692 

F  426 

609 

F  476 

588 

G  526 

691 

F  427 

520 

F  477 

587 

G  527 

703 

F  428 

45  et  550 

F  478 

582 

G  528 

675 

F  429 

564 

F  479 

589 

G  529 

714 

F  430 

536 

F  480 

584 

G  530 

755 

F  431 

888 

F  481 

508 

G  531 

695 

F  432 

611 

F  482 

512 

G  532 

690 

F  433 

462 

F  483 

601 

G  533 

704 

F  434 

571 

F  484 

592 

G  534 

701 

F  435 

614 

F  485 

579 

G  535 

747 

F  436 

443 

F  486 

626 

G  536 

730 

F  437 

546 

F  487 

507 

G  537 

679 

F  438 

545 

F  488 

628 

G  538 

702 

F  439 

1334 

F  489 

492 

G  539 

698 

F  440 

544 

F  490 

610 

G  540 

699 

F  441 

548 

F  491 

160 

G  541 

700 

F  442 

547 

F  492 

1099 

G  542 

723 

F  443 

440 

F  493 

797 

G  543 

719 

F  444 

542 

F  494 

574  et  575 

G  544 

694 

F  445 

543 

F  495 

638 

G  545 

718 

F  446 

541 

F  496 

538 

G  546 

689 

F  447 

436 

F  497 

572 

G  547 

720 

CONCORDANCE 


VII 


ANCIENS 

NOUVEAUX 

ANCIENS 

NOUVEAUX 

ANCIENS 

NOUVEAUX 

NUMIÎROS 

MJIUÉUOS 

MJMlillOS 

NUMÉROS 

NUMIÎROS 

NUMEROS 

G  548 

717 

G  598 

799 

H  648 

774 

G  549 

715 

G  599 

789 

H  649 

1531 

G  550 

713 

G  600 

518 

H  650 

1532 

G  551 

707 

G  601 

562 

H  651 

1528 

G  552 

709 

H  602 

815 

H  652 

1984 

G  553 

716 

H  603 

831 

H  653 

834 

G  554 

687 

H  604 

807 

I  654 

894 

G  555 

682 

H  605 

806 

I  655 

862 

G  556 

726 

H  606 

818 

I  656 

863 

G  557 

721 

H  607 

816 

I  657 

893 

G  558 

722 

H  608 

802 

I  658 

876 

G  559 

696 

H  609 

801 

I  659 

869 

G  560 

727 

H  610 

821 

I  660 

898 

G  561 

724 

H  611 

752  et  753 

I  661 

889 

G  562 

737 

H  612 

819 

I  662 

891 

G  563^ 

725 

H  613 

817 

I  663 

892 

G  564 

728 

H  614 

811 

I  664 

870 

G  565 

734 

H  615 

820 

I  665 

165 

G  566 

733 

H  616 

812 

I  666 

874 

G  567 

735 

H  617 

804 

I  667 

896 

G  568 

736 

H  618 

813 

I  668 

580 

G  569 

746 

H  619 

803 

I  668  bis 

879 

G  570 

777 

H  620 

810 

I  669 

882 

G  571 

770 

H  621 

805 

I  670 

883 

G  572 

769 

H  622 

809 

I  671 

884 

G  573 

729 

H  623 

808 

I  672 

867 

G  574 

740 

H  624 

814 

I  673 

613 

G  575 

739 

H  625 

825 

I  674 

866 

G  576 

741 

H  626 

738 

I  675 

895 

G  577 

745 

H  627 

710 

I  676 

890 

G  578 

742 

H  628 

822 

I  677 

868 

G  579 

743 

H  629 

833 

I  678 

897 

G  580 

744 

H  630 

823 

I  679 

875 

G  581 

627 

H  631 

767 

I  680 

864 

K  582 

1372 

H  632 

732 

I  681 

983 

G  583 

778 

H  633 

827 

I  682 

865 

G  584 

776 

H  634 

832 

I  683 

881 

G  585 

786 

H  635 

731  et  771 

I  684 

914 

G  586 

785 

H  636 

750 

I  685 

878 

G  587 

749 

H  637 

765 

I  686 

991 

G  588 

830 

H  638 

828 

I  687 

992 

G  589 

708 

H  639 

829 

I  688 

993 

G  590 

798 

H  640 

835 

I  689 

994 

G  591 

790 

H  641 

711 

I  690 

1005 

G  592 

794 

H  642 

826 

I  691 

1014 

G  593 

792 

H  643 

1273 

I  692 

lOOi 

G  594 

795 

H  644 

1274 

I  693 

1011 

G  595 

791 

H  645 

1  272 

I  694 

1012 

G  596 

793 

H  646 

1271 

I  695 

1008 

G  597 

796 

H  647 

768 

I  696 

1009 

vm 


CONCORDANCE 


ANCIENS 

NOUVEAUX 

ANCIENS 

NOUVEAUX 

ANCIENS 

NOUVEAUX 

NUMÉROS 

NUMÉROS 

NUMÉROS 

NUMÉROS 

NUMÉROS 

NUMÉROS 

I  697 

1007 

J  747 

1279 

K  797 

1413 

I  698 

1004 

J  748 

1269 

K  798 

1393 

I  699 

1002 

J  749 

1277 

K  799 

1392 

I  700 

1003 

J  750 

1276 

K  800 

1415 

I  701 

1015 

J  751 

872 

K  800  bis 

1416 

I  702 

1006 

J  752 

» 

K  801 

1426 

I  703 

1010 

J  753 

1132 

K  802 

1381 

I  704 

1013 

K  754 

1320 

K  803 

1401 

I  705 

976 

K  755 

1321 

K  804 

1365 

I  706 

975 

K  756 

1322 

K  805 

1366 

I  707 

985 

K  757 

1356-1361 

L  806 

1341 

I  708 

984 

K  758 

1428 

L  807 

1342 

I  709 

915 

K  759 

1350 

L  808 

1346 

I  710 

986 

K  760 

1351 

L  809 

1344 

J  711 

1113 

K  761 

1353 

L  810 

1345 

J  712 

1094 

K  762 

1352 

L  811 

1343 

J  713 

1098 

K  763 

1354 

L  812 

1347 

J  714 

1097 

K  764 

1458 

L  813 

1348 

J  715 

1091 

K  765 

1355 

L  814 

1349 

J  716 

1090 

K  766 

1362 

L  815 

1335 

J  717 

1093 

K  767 

1363 

L  816 

1330 

J  718 

516 

K  768 

667 

L  817 

1329 

J  719 

517 

K  769 

1364 

L  818 

1327 

J  720 

1102 

K  770 

1397 

L  819 

1339 

J  721 

1101 

K  771 

1394 

M  820 

1325 

J  722 

1096 

K  772 

1398 

M  821 

1469 

J  723 

1095 

K  773 

1399 

M  822 

1414 

J  724 

1100 

K  774 

1400 

M  823 

1468 

J  725 

513 

K  775 

1396 

M  824 

1467 

J  726 

1108 

K  776 

1384 

M  825 

1383 

J  727 

1110 

K  777 

1386 

M  826 

1448 

J  728 

1111 

K  778 

1387 

M  827 

1435 

J  729 

871 

K  779 

1389 

M  828 

1449 

J  730 

656 

K  780 

1408 

M  829 

1434 

J  731 

1112 

K  781 

1403 

M  830 

1472 

J  732 

1247 

K  782 

1404 

M  831 

7) 

J  733 

1306 

K  783 

1385 

M  832 

1437-1441 

J  734 

1307 

K  784 

1395 

M  833 

1474 

J  735 

1259 

K  785 

1405 

M  834 

•» 

J  736 

1260 

K  786 

1410 

M  835 

1522 

J  737 

1261 

K  787 

1407 

M  836 

I 

J  738 

1263 

K  788 

1406 

M  837 

1476 

J  739 

1266 

K  789 

1412 

M  838 

1604  et  1605 

J  740 

1265 

K  790 

1417 

M  839 

1534 

J  741 

1264 

K  791 

1418 

N  840 

1540 

J  742 

1262 

K  792 

1411 

N  841 

1949  et  1950 

J  743 

1275 

K  793 

1402 

N  841  bis 

1545 

J  744 

1267 

K  794 

1409 

N  842 

1606 

J  745 

1268 

K  795 

1391 

N  843 

1616-1618 

J  746 

1270 

K  796 

1390 

N  844 

1625  et  1626 

G0i\C01U)Ai\GK 


IX 


ANCIENS 

NOUVEAUX 

ANCIENS 

NOUVEAUX 

ANCIENS 

NOUVEAUX 

NUMÉROS 

NUMiinos 

NUMÉROS 

NUMÉROS 

NUMÉROS 

NUMÉROS 

N  8V5 

» 

N   864 

1600 

0  883 

1333 

M  8;-6 

1607-1613 

IV  865 

1601 

0  884 

1332 

N  84.7 

1628 

N  866 

1603 

0  885 

1337 

N   848 

1) 

N  867 

1798 

0  886 

514 

N  849 

7) 

N  868 

1538 

0  887 

886 

N  850 

1701 

N  869 

1962 

0  888 

1338 

N  851 

1728 

N  870 

1529 

0  889 

1902 

N  852 

1943 

0  871 

1444 

0  890 

59 

N  853 

1870 

0  872 

1442 

0  891 

1092 

N  854 

1751 

0  873 

1429 

0  892 

> 

IV  855 

1787 

0  874 

1430 

0  893 

1451 

N  856 

668 

0  875 

1367 

0  894 

885 

N  857 

1789 

0  876 

1377 

0  895 

585 

N   858 

1757 

0  877 

1447 

0  896 

527,  539,  630 

0  859 

1782 

0  878 

1446 

0  897 

D 

N  860 

1780 

0  879 

1945 

0  898 

880 

N  861- 

1763 

0  880 

1989 

0  899 

763 

N  862 

1856 

0  881 

1990 

0  899  bis 

1900 

N  863 

1843 

0  882 

1331 

MANUSCRITS 


DE    LA 


BIBLIOTHÈQUE  DE  REIMS 


1-2  (A.  1).  Biblia  sacra,  ex  translatione  S.  Hieronymi,  cum  prologis 
ejusdem  ;  e  dono  Hincmari  archiepiscopi  dicta. 

Tome  I.  Fol.  2.  «  Desiderii  mei  desideratas  accepi  epistolas... 
—  Haec  singulorum  sanctae  Scripturae  proheniia  librorum  de  epistola 
sancti  Hieronimi,  quae  dicitur  de  canone,  transtuli.  Videlicet  manifes- 
tissima  est  Genesis...  —  Incipit  prologus  S.  Hieronimi  ad  Pauli- 
num,  presbyterum,  de  universis  divinae  hystoriae  libris.  Frater 
Ambrosius  tua  michi  munuscula  perferens...  —  Incipit  epistola 
Jeronimi  ad  Exsuperantium.  Interomnia  qu§  micbi  sancti  fratris  Quin- 
tilianî  amicitiae  prçstiterunt...  » 

Fol.  8.  Genèse.  —  Fol.  27  v°.  Exode.  —  Fol.  44.  Lévitique.  — 
Fol.  55.  Nombres.  —  Fol.  70.  Deutéronome.  —  Fol.  83.  Josué.  — 
Fol.  91.  Juges.  —Fol.  100.  Ruth.  —  Fol.  104.  Rois.  —Fol.  152. 
Isaïe.  — Fol.  169  v\  Jérémie.  — Fol.  194.  Ezécbiel.  —  Fol.  213. 
Daniel.  —  Fol.  221.  Petits  prophètes.  —  Fol.  239.  Job. 

Fol.  1  v°.  Copie  (XI'  siècle)  du  prologue  de  S.  Jérôme  :  «  Desiderii 
mei. . .  " ,  qui  se  trouve  déjà  en  tête  du  texte,  au  fol.  suivant.  Il  a  été  mis 
là  lors  d'une  ancienne  reliure,  pour  remplacer  le  prologue  originel  usé 
par  le  frottement;  le  fol.  2  actuel  est  donc  l'ancien  fol.  1. 

Au  fol.  104  v%  on  lit,  de  la  même  écriture  que  l'ouvrage  lui-même  : 
t  Quo  ordine  libri  divini  in  ecclesia  legantur  per  anni  circulum.  la 
primis,  in  Sepluagesima  Paschç,  Eptaticum,  usquexv"  die  ante  Pascba; 
ibi  etiam  legendus  est  Ruth.  In  quarto  decimo  die,  ponunt  Jheremiam 
prophetam  usque  in  Cena  Domini,  feria  v*.  Cena  Domini,  legantur 
lectiones  111  de  Lamentatione  Jheremiç  propbetç,  ab  eo  loco,  ubi  dici- 

TO.ME  XXX Vin  1 


2  MANUSCRITS 

tur  :  Quomodo  sedel  sola  civiias,  usque  ad  id,  ubi  dicitur  :  Cogitavit 
Dominus  dissipare  murmnjilie  Sion;  III  de  tractato  (sic)  sancti  Augus- 
tini  in  psalmo  :  Exaudi,  Deus,  oralionem  meam,  cum  tnbulor;  III  de 
Apostolo,  ubi  ait  ad  Corinthios  :  Ego  accepi  a  Domino  quod  et  tradidi 
vobis  '  VIIII  psalm.,  VIIII  lect.,  VIIII  respons.  omnia  complenda  sunt. 
Sequitur  matutinum;  matutino  completo,  non  dicamus  :  Kyrie  eleyson, 
nec  :  Et  ne  nos  inducas  in  iemptationem ;  in  eadem  die  non  dicimus 
introitum  nec  :  Dominus  vohiscum;  legitur  lectio  de  Apostolo  et  cantatur 
responsum,  neque  antiphona  ad  communioneni  :  Osculantes  per  se 
invicem,  orent fratres ;  post,  missa  compléta,  non  clamet  diaconus  :  Ite, 
missa  est,  sed  inclinantes,  tacite  exeant.  In  Parasceve,  simililer  lect.  III 
de  Lamentatione  Jheremiç  piophetç,  ab  eo  loco,  ubi  dicitur  :  Cogitavit 
Dominus  dissipare  murum  filie  Sion,  usque  :  Miserationes  Domini  multe; 
III  de  tractato  {sic)  sancti  Augustini  in  psalmo  LXVIII,  id  est  :  Deus, 
in  adjutorium  meum  intende;  III  de  Apostolo,  ubi  ait  ad  Hebreos  :  Fes- 
tinemus  ergo  ingredi  ad  illam  requiem;  deinde  sequitur  matutinum.  In 
sabbato,  III  lect.  de  Lamentatione  Jheremiç  prophetç,  ab  eo  loco,  ubi 
dicitur  :  Misericordie  Domini  multe,  usque  ad  fînem.  Deinde  leguntur 
omeliç  sanctorum  Patrum  ad  ipsum  diem  pertinentes;  in  psalmis,  in 
lectionibus,  in  responsis  similiter  omnia  complenda  sunt,  sicut  supra 
diximus  ;  et  si  fuerint  sermones  proprii,  leguntur.  In  Pascha,  ponitur 
Actuum  Apostolorum;  secuntur  septem  Epistolç  canonicç,  deinde 
sequitur  Apocalipsis  usque  in  octavas  Pentecosten.  In  octabas  Pentecos- 
ten,  ponunt  Regum  et  Paralipomenon,  usque  in  dominica  prima  mensis 
augusti.  In  dominica  prima  mensis  augusti,  ponunt  Salomonem  usque 
in  kalendas  septembris,  id  est  prinia  dominica  mensis  septembris.  In 
dominica  prima  mensis  septembris,  ponunt  Job,  Tobiam,  Judith,  Hester, 
Esdra,  usque  kalendas  octobris.  In  dominica  prima  mensis  octobris, 
ponunt  Machabeorum  usque  kalendas  novembris.  In  dominica  prima 
mensis  novembris,  ponunt  Ezechielem  et  Danielem  et  minores  prophe- 
tas  XII  usque  in  natale  sancti  Andreç,  id  est  usque  kalendas  decembris. 
In  dominica  prima  mensis  decembris,  id  est  prima  dominica  de 
Adventu  Domini,  ponunt  Esaiam  prophetam  usque  in  Natale  Domini» . 

Fol.  193  \\  En  marge,  on  remarque  un  alphabet  grec,  en  lettres 
rouges,  de  l'époque  du  manuscrit. 

Fol.  227  v\  Une  note  du  XIIP  siècle  donne  cet  avertissement,  entre 
les  prophètes  Amos  et  Jonas  :  u  Hic  deest  unus  propheta,  scilicet 
Abdias  » . 


DE    LA  BIBLIOTHKQUE   DE    REIMS.  3 

Fol.  231.  Invocation  du  XIII'  siècle  :  «  Sancte  Maure,  tuorum  visi- 
tator  et  custos  faniulorurn,  intercède  pro  nobis  indignis  »  . 

Une  main  presque  contemporaine  a  inscrit  aux  fol.  27-28,  54,  152- 
153,  lGO-161,  1G8-1G9,  178-179,  18G-187,  194-195,  202-203, 
212-213,  218-219,  231-232,  cette  mention  d'origine  :  a  Hincmarus 
archiepiscopus  dédit  Sanctae  Mariae  Remensis  ecclesiae  ».  —  A  la 
plume  qui,  en  1707,  a  paginé  le  volume,  appartient  sans  doute  la  note 
suivante  (fol.  1)  :  «  Ce  volume  contient  deux  cent  quarante-sept  feuillets  ; 
il  commence  par  ces  mots  :  Incipit  prologus  in  libro  Geneseos.  Desiderii 
mei  desideratas  accepi  epistolas,  et  finit  par  ceux-ci  :  Explicit  liber  Job. 
Larmoise  »  ;  et  cette  autre  (fol.  248  V),  qui  devrait  figurer  à  la  fin  du 
volume  suivant  :  «  Ce  volume  contient  deux  cent  et  un  feuillets;  il 
commence  par  ces  mots  :  Quis  solvit,  et  finit  par  ceux-ci  :  Gralia  Domini 
nostri  Jesu  jChristi  ciim  omnibus  vobis,  amen.  Explicit  Apocalipsi s.  Lar- 
moise n .  —  Enfin,  au  fol.  7  v^  on  lit  en  grosses  lettres  (XVIII^  siècle)  : 
«  Bibliae  sacrae  pars  1%  ex  versione  D.  Hieronimi,  ex  dono  Hincmari 
archiepiscopi  » ,  et  aussi  (XIII^  siècle)  :  «  Hic  liber  est  ecclesie  Remensis» 
in  quo  continentur  libri  XXIX,  receptus  et  traditus  anno  Domini 
M°  CC°  quinquagesimo  quinto,  mense  junio  » .  Cette  dernière  mention 
se  rapporte  sans  doute  à  une  autre,  écrite  (XIII'  siècle)  sur  le  verso  du 
fol.  B  :  "  Ista  Biblia  fuit  commodata  fratribusWalis  (sic)  Scolarium,  et 
credunt  apud  nos  se  habere  in  contravadium  quandam  Summam  Hugonis 
super  Décréta  » . 

IX"  siècle.  Parchemin.  248  fol.  à  2  col.,  plus  une  garde  blanche 
en  tête  a  et  un  feuillet  b,  fragment  de  Job,  à  la  fin;  après  le  fol.  133, 
on  trouve  le  fol.  135,  sans  lacune  réelle;  lacérations  de  marges  d'an- 
cienne date  aux  fol.  6,  32,  42,  51,  55,  57,  64,  66,  68,  94,  97,  107, 
109,  111,  117  réduit  au  quart,  121,  150,  152  réduit  à  la  moitié,  170, 
171,  183,  189,  198,  208,  212,  221,  223,  224,  226,  230.  Minuscule 
Caroline,  au  moins  à  partir  du  fol.  8;  titres  en  capitale  romaine,  en 
onciale  et  en  capitale  rustique;  grandes  initiales  à  entrelacs  nattés  de 
couleur,  dont  plusieurs  remarquables,  aux  fol.  8,  27,  44,  55,  91, 
105,  118,  153;  celles  des  fol.  1  et  4,  à  volutes  fleuronnées,  sont  du 
X*  siècle,  comme  les  feuillets  qui  les  portent,  425  sur  350  miilim. 
Rel.  veau  fauve  sur  carton.  Sur  le  plat  initial,  l'ex-libris  gravé  du 
Chapitre  de  Reims,  avec  sa  cote  :  «  B,  ord.  1,  n"  1  ». 

Tome  II.  Fol.  1.  Psaumes;  se  terminent  par  le  Pusillus.  —  Fol.  18. 
Proverbes.  —  Fol.  25  v°.  Ecclésiaste.  —  Fol.  28.  Cantique  des  can- 
tiques. —  Fol.  30.  Sagesse.  —  Fol.  52.  Paralipomènes.  — Fol.  68  v*. 


4  MANUSCRITS 

Esdras.  Fol.  77.  Tobie.  —  Fol.  81.  Judith.  — Fol.  86.  Esther. 

Fol.  91.  Macchabées.  —  Fol.  111.   Évangile  de  S.  Matthieu.  — 

Fol.  125.  S.  Marc.  —  Fol.  132.  S.  Luc.  —  Fol.  143.  S.  Jean.  — 
Fol.  151.  Actes  des  Apôtres.  —  Fol.  163.  Epîtres  canoniques.  — 
Fol.  169  v\  Épîtres  de  S.  Paul.  —  Fol.  195.  Apocalypse. 

Mention  du  don  d'Hincmar  aux  fol.  17-18,  36-37,  51-52,  114- 
115,  132-133,  196.  —  Indications  stichométriques,  comme  dans  le 
volume  précédent.  —  Sur  la  Bible  d'Hincmar,  voyez  Samuel  Berger, 
Histoire  de  la  Vulgate,  p.  281  et  412. 

IX®  siècle.  Parchemin.  200  feuillets  à  2  col.  et  deux  gardes  blanches 
A  en  tête  et  b  à  la  fin;  lacérations  anciennes  aux  marges  des  fol.  13, 
18,  19,  23,  24,  35,  36,  62,  64,  65,  71,  76,  80,  85,  90,  100,  139, 
140,  141,  147,  158,  173,  197,  199.  Bien  que  de  la  même  époque  que 
le  précédent,  ce  volume  est  d'une  écriture  plus  fine  et  plus  serrée, 
moins  régulière.  Superbes  initiales  à  entrelacs  nattés  aux  fol.  115, 
125,  132,  143  (fleur  de  lis);  quelques  autres  de  petites  dimensions 
aux  fol.  1,  19,  37;  en  tête  des  évangiles,  fol.  113-114,  quatre  pages 
de  canons  à  colonnes  et  frontons  de  grand  slyle.  425  sur  330  millim. 
Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Sur  le  plat  initial,  l'ex-libris  du  Chapi- 
tre :  «  B,  ord.  1,  n»  2  »). 

5  (B.  56).  Quinque  libri  Pentateuchi,  absque  initio. 

Fol.  1.  Genèse  :  u  ...  Nepthalim,  cervus  emissus,  et  dans  eloquia 
pulchritudinis...  »  (xux,  21).  —  Fol.  1  \\  Exode.  —  Fol.  29  v°. 
Lévitique.  —  Fol.  49  v°.  Nombres.  —  Fol.  76  v°.  Deutéronome. 

Au  bas  du  fol.  1,  on  lit  :  «  Codex  bibliothecae  ecclesiae  Beatae 
Mariae  Remensis,  ex  dono  Hincmari,  ut  creditur;  constat  foliis  centum 
et  incipit  quod  legi  possit,  folio  1  verso  :  Haec  sunt  nomina,  et  desinit, 
fol.  100  verso  :  universo  Israël  » .  Cette  opinion  du  don  d'Hincmar 
paraît  confirmée  par  une  note  du  XP  siècle  placée  au  bas  du  fol.  2,  qui 
a  été  malheureusement  grattée  et  dont  on  lit  encore  ceci  :  «...  Sanctç 
Mariç  Remensis  eccle3i§  »  ,  —  Gilles  d'Aspremont,  qui  a  coté  le  livre, 
s'est  trompé  quand  il  a  inscrit,  au  verso  du  fol.  100,  le  titre  :  «  Expo- 
sitio  quinque  librorum  Moysy  {sic)  "  . 

Fin  du  IX«  siècle.  Parchemin,  médiocre  état.  100  feuillets.  320  sur 
230  millim.  Rel.  dos  de  veau  blanc  sur  bois.  — (Ex-libris  gravé  du 
Chapitre  :   "  B,  ord.  1,  n*'  3  »). 

4  (A.  19).  Liber  Psalmorum,  initio  mutilus. 

Fol.   1.    «   ...  convenerunt  in  unum  adversus  Dominum...  »    Une 


DE   LA   BIBLIOTHEQUE    DE    REIMS.  5 

note  du  XVII"  siècle,  placée  en  tête  du  feuillet,  dit  :   «  Deest  primus 
psalmus  et  versus  primus  cum  dimidio  secundi  psalmi,  nempc  Quart 
fremuerunt  génies,  etc.  « 

Après  les  150  psaumes,  on  trouve  (fol.  127  v")  le  psaume  Pusillus, 
puis  les  Cantiques,  le  Te  Deum^  le  Pater,  les  Symboles  des  Apôtres,  de 
Xicée  et  de  S.  Alhanase. 

Fol.  142  v°.  Litanies.  Après  les  trois  archanges,  les  saints  sont  placés 
dans  cet  ordre  :  «  Omnes  sancti  angeli  et  archangeli  ;  omnes  sancti 
patriarche  et  prophète;  sancte  Johannes,  Petre,  Paule,  André,  Jacobe, 
Johannes,  Thoma,  Jacobe,  Philippe,  Barlholomee,  Mathee,  Simon, 
Tadee,  Mathia,  Marce,  Luca,  Barnaba,  Timothee,  Tite,  Sila,  Cleopa, 
Apollo,  Filemon  ;  omnes  sancti  apostoli  et  evangelistç  ;  sancte  Stéphane, 
Line,  Clete,  Clemens,  Syxte,  Corneli,  Cipriane,  Laurenti,  Vincenti, 
Juliane,  Adriane,  Petre,  Dorotheç,  Gorgoni,  Ypolite,  Romane,  Criso- 
gone,  Johannes,  Paule,  Cosma,  Damiane,  Antime,  Lévite,  Euprepi, 
Ignati,  Alexander,  Eventi,  Theodole,  Timotheç,  Apollinaris,  Teodore, 
Félix,  Saturnine,  Tiburci,  Valériane,  Maxime,  Marcelliane,  Petre, 
Calixle,  Fabiane,  Sebastiane,  (déchirure  portant  trois  noms),  Gordiane, 
Epimache,  Georgi,  Valentine,  Materne,  Urbane,  Menne,  Anastasi, 
Ciriace  cum  sociis,  Gereon  cum  sociis,  Protasi,  Gervasi,  Celse,  Maurici 
cum  sociis,  Exuperi,  Candide,  Victor,  Vitalis,  (déchirure  portant  trois 
noms),  Dionisicum  sociis,  Rustice,  Eleutheri,  Eugeni,  Cristofore,  Quin- 
tine,  Foillane,  Crispine,  Crispiniane,  Sinforiane,  Simplice,  Faustine, 
Neree,  Achille,  Pancrati,  Procelse,  Martiniane,  Vualheri,  Basilidis, 
Cirine,  Nabor  » .  Le  reste  manque.  Comparer  avec  les  litanies  du 
second  Sacramentaire  de  Saint-Thierry  publiées  par  M.  Léopold  Delisle, 
Mémoires  sur  d'anciens  Sacramentaires,  p.  369. 

IX"  siècle.  Parchemin  sali  et  usé.  142  feuillets  numérotés  1-143, 
le  fol.  20  ayant  été  omis  dans  la  pagination,  sans  qu'il  y  ait  lacune. 
Intéressantes  initiales  au  minium,  dont  plusieurs  à  rinceaux  jaunes 
sur  fond  violet;  celles  des  fol.  42  et  84  sont  de  grande  taille  et  très 
remarquables.  257  sur  185  niillim.  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  — 
(Saint-Thierry,  n<»  3). 

o  (A.  22).  Isaias  et  Jeremias,  cum  prologis  S.  Hieronymi. 
Fol.  1.  a  Incipit  praefacio  Hieronimi  presbiteri  delibro  Isaiae.  Mémo 
cum  prophaetas...  •"  —  Fol.  61.  Jérémie. 

Il  n'y  a  pas  de  lacune  dans  le  texte,  bien  qu'il  paraisse  s'arrêter  au 


6  MANUSCRITS 

recto  du  fol.  89,  pour  reprendre  au  fol.  90;  c'est  un  simple  défaut  de 
raccordement  entre  l'ancienne  Bible  qui  a  fourni  les  fol.  90  et  suivants 
et  les  cahiers  précédents  dont  le  remplacement  avait  paru  nécessaire. 
On  remarque,  d'ailleurs,  d'autres  changements  d'écriture  qui  indiquent 
que  ce  manuscrit  n'a  pas  été  fait  d'un  seul  jet,  bien  qu'assez  homogène 
de  main. 

Au  bas  des  fol.  1-2,  on  lit  ces  mots  de  l'époque  :  «  Liber  sancti 
Bartholomei  apostoli  et  sancti  Teoderici;  qui  eis  abstulerit,  anathema 
sit  "  .  — En  tête  du  fol.  2,  la  signature  «  L.  Art.  d'Anglade  » . 

IX'  siècle.  Parchemin.  135  feuillets,  plus  123  bis.  288  sur  205  mil- 
lim.  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry,  n°  7). 

6  (E.  342).  Actus  Apostolorum.  —  Septem  epistolae  canonicae.  — 
Explanatio  Bedae  in  Actibus  Apostolorum.  —  Ejusdem  Retractatio  in 
eodem  libro.  —  Ejusdem  Expositio  super  septem  canonicas  epistolas. 
—  Liber  Apocalypsis,  cum  S.  Hieronymi  prologo. 

Fol.  1.  "  Lucas,  natione  Sirus,  cujus  laus...  —  Incipit  liber  Actuum 
Apostolorum.  Primum  quidem...  r^ 

Fol.  27.  «  Incipit  prologus  septem  epistolarum  canonicarum.  Non 
ita  ordo  est  apud  Grecos...  » 

Fol.  39.  "  In  hoc  corpore  continentur  libri  Explanationum  venera- 
bilis  Bedae  presbiteri  in  Actibus  Apostolorum  et  Retractacio  ipsius  in 
Actibus  Apostolorum  et  in  septem  epistolis  canonicis.  Domino  in  Christo 
desiderantissimo  et  vere  beatissimo  Accon  episcopo,  Beda  perpetuam 
in  Domino  salutem.  Accepi  creberrimas  beatitudinis  tu§  litteras...  — 
Primum  quidem  sermonem  feci,  etc.  De  omnibus  se  dicit  Christi  factis 
et  dictis  in  Evangelio  scripsisse...  bonum  certamen  certavi,  cursum 
consummavi,  Gdem  servavi.  Amen  v.  {Opéra  Bedae^  V,  625;  édit.  de 
Cologne,  1612). 

Fol.  74.  «  In  Dei  nomine,  Retractatio  Bedae  presbiteri  in  Actibus 
Apostolorum  incipit  libellus.  Scimus  eximium  doctorem  ac  pontiflcem 
Augustinum,  cum  esset  senior...  medullam  sensus  spiritalis  virtute 
habere  gravidam  ^  .  [lUd.,  VI,  1). 

Fol.  98.  «  Incipit  in  epistola  Jacobi  Expositio  Bedae  presbiteri. 
Jacobus  Dei  et  Domini  nostri,  etc.  Dixit  de  hoc  Jacobo  apostolus  Pau- 
lus  :  Jacobus,  Cephas  et  Johannes. . .  ab  inicio  temporis  alicujus,  sed  ante 
omne  sçculum  et  nunc  et  in  omnia  sçcula  sçculorum.  Amen.  Explicit 
Expositio  Bedae  presbiteri  in  epistola  Judae  apostoli  «  .  {Ibid.,  V,  673). 


DE    LA   BIBLIOÏHICQUK    DE    REIMS.  7 

Fol.  171  v\  «  Versus  [22]  ejusdem  Bedac. 

Ëxsul  ab  luimano  dum  pcllitur  orbe  Jobannes 

Quae  cano  corripiens,  pumine  (sic)  frange,  fero  »  . 

(/ô^•rf.,V,  763). 

Fol.  172.  «  Incipit  prefacio  sancti  Hieronimi  in  Apocalipsi  Johannis 
apostoli.  Johannes,  aposlolus  et  evangelista,  a  Domino  Christo  electus... 
—  IncipitlibcrApocalypsis  Johannis  apostoli.  Apocalypsis  JhesuChristi 
quam  dédit...  cum  omnibus  vobis.  Amen.  Explicit  liber  Apocalypsis 
sancti  Johannis.  Amen,  v  F  dcccc  » . 

Au  commencement  de  l'Apocalypse,  on  a  noté  (m.  d.),  en  marge, 
ces  mots  :  a  In  natali  sancti  Johannis  evangelistç,  IIII"  prime  lectio- 
nes  " ,  et  un  peu  plus  loin  :  <<  In  natale  sanctorum  Innocentum,  IIII*"^ 
prime  lectiones  »  . 

Le  feuillet  que  le  relieur  de  Saint-Thierry  a  collé  à  l'intérieur  du 
plat  initial,  est  une  charte  du  IX**  siècle.  Malheureusement,  pour 
plier  cet  acte  précieux  à  cet  usage  spécial,  on  a  dû  le  rogner  non 
seulement  en  haut  et  en  bas,  mais  encore,  ce  qui  est  plus  fâcheux,  sur 
les  côtés.  De  la  première  ligne,  écrite  en  grandes  minuscules  effilées  et 
serrées,  il  ne  reste  que  la  moitié  inférieure  des  lettres;  puis  viennent 
onze  autres  lignes.  Voici  ce  qu'on  peut  tirer  de  ce  fragment  :  «  Quod 
Dominus  noster  Jhesus  Christus  ad  nuptias  sexta  die  conplesset,  ad- 
juncto  Sancte  Tr[initatis]  ||  vocabulo  :  u  Faciamus,inquid,  hominem  ad 
inmaginem  et  similitu[di]nem  nostram  » ,  et  c[um]  ||  de  cujus  dor- 
mientis  sublatam  latere  costam  conproduxis[s]et  in  feminam  et  ei 
a[nimam]  ||  simile  sibi  dedisset,  vocato  nomine  ejus  virago,  eo  quod 
esset  sumta  de  viro  A[damo],  ||  subinferens  :  a  Ob  hoc  relinquit,  ait, 
homo  patrem  et  matrem  et  adhe[rebit]  ||  uxori  suae,  et  erunt  duo  in 
carne  una  «  .  Et  in  euvagelio  idem  subinfertur  :  «  Quod  [Deus]  || 
junxit  homo  non  separet  » ,  et  alibi  :  «  Nemo,  inquid,  carnem 
suam  hodio  habet,  [sed  nutrit]  ||  et  fovet  eam,  sicut  Christus  Eccle- 
sia  » ,  et  Apostolus  :  «  Viri,  diligite  uxores  vestras  et  nolite  amari 
[esse]  Il  ad  illas  ».  Quodcirca  ego,  in  Dei  nomine,  Hugo,  legalis 
conjugii  copu[lationem]  ||  optans ,  adoptius  liberorum  posteritatem 
desiderans,  ad  te  dile[ctis]simam  sponsam  meam  Errenburga  accessi, 
non  causa  libidinis,  sed...  jj  haec  amoris  reprorsus  meretritio  sanc 
tum  Paulum,  Dei  apostolum...  « 


8  MANUSCRITS 

Au  bas  du  fol.  2,  on  trouve  Tex-libris  (XII*  siècle)  de  Tabbaye  : 
«  Liber  ecclesiç  Sancti  Theoderici  ;  anathema  sit  auferenti  «  ;  la  marge 
supérieure  du  même  feuillet  porte  la  signature  :   «  L.  Art.  d'Anglade  »  . 

Au  fol.  39,  le  blanc  qui  suivait  le  titre  a  été  utilisé  par  un  contem- 
porain du  scribe,  pour  y  noter  en  neumes  le  verset  suivant  :  u  Cum 
venerit  Paraclitus  Spiritus,  dicit  Dominus  Jhesus  discipulis  suis,  sug- 
geret  vobis  omnia...  »  ;  puis  cet  autre  :  "  Quis  vestrum  habebit  amicum 
et  ibit  ad  illum  média  nocte...  « 

X*  siècle.  Parchemin.  182  feuillets  à  longues  lignes,  et  une  garde  a 
en  tête.  308  sur  242  millim.  Très  intéressantes  initiales  rouges  et 
vertes,  à  entrelacs  nattés,  têtes  de  chiens  et  d'oiseaux,  animaux  fan- 
tastiques; tête  de  femme  dessinée  au  fol.  115  v".  Rel.  veau  fauve  sur 
carton.  —  (Saint-Thierry,  n°  75). 

7  (A.  26).  Quatuor  evangelia,  cum  prologis. 

Fol.  8  v".  «  Beatissimo  papae  Damaso  Hieronimus.  Novum  opus  me 
facere  cogis...  —  Prologns  quattuor  evangeliorum.  Plures  fuisse  qui 
evangelia. . .  —  Item  alia.  Eusebius  Carpiano  fratri,  in  Domino  salutem. 
Ammonius  quidam...  —  Hieronimus  Damaso  papae.  Sciendum  etiam 
ne  quem  ignarum. . .  —  Incipiunt  capitula  Alatthei  evangelistae.  Nativitas 
Christi,  magorum  munera...  —  Mattheus  hic  hominem  generaliter 
implet.  Incipit  prologns  Matthei  evangelistae.  Maltbeus  ex  Judaea... 

—  (fol.  22)  Liber  generationis...  n 

Fol.  61  V**.  Cl  Incipit  breviarium.  I.  De  Johanne  Baptista  et  victu  et 
habitu  ejus... — Incipit  praefatio  evangelii  secundum  Marcum.Marcus, 
evangelista  Dei  et  Pétri  in  baptismate  filius...  —  (fol.  64)  Initium 
evangelii  Jhesu  Christi,  filii  David,  sicut  scriptum  est  in  Esaia...  » 

Fol.  88.  "  Incipiunt  capitula.  Zacharias,  viso  angelo...  — Incipit 
argumentum  evangelii  secundum  Lucam.  Lucas,  Syrus,  Antiocensis... 

—  (fol.  92)  Quoniam  quidem  multi  conati  sunt...  » 

Fol.  134.  «  Incipiunt  capitula.  Pharisaeorum  levitae...  —  Incipit 
argumentum.  Hic  est  Johannes  evangelista...  —  (fol.  135)  In  prin- 
cipio  erat  Verbum...  qui  scribendi  sunt  libros  » . 

Fol.  165-173.  Distribution  des  évangiles  pour  toute  Tannée  litur- 
gique :  «  In  Pascha  dominica  sancta.  Ad  Sanctam  Mariam  Majorem 
praesepae;  secundum  Marcum,  cap.  ccxxx  :  Maria  Magdalene  et  Maria 
Jacohi  et  Salomae,  usque  :  ibi  eum  videbitis,  sicut  dixit  vobis.  —  Feria  II. 
Ad  Sanctum  Petrum;  secundum  Lucam...  » 


DE   LA  BIBLIOTHÈQUE   DE   REIMS.  9 

* 

Fol.  13  V",  Pièce  latine,  destinée  à  être  chantée  et  notée  en  neurnes. 
C'est  une  exhortation  à  la  mort  :  a  Ecce,  carissimi,  dies  ille  [sic]  judicii 
magna  et  terribilis  instat;  pretereunt  (lies  nostri  et  velociter  advenit 
prçclarus  adventus  Domini;jam  crcbro  sono  nos  hortatur  et  dicit  : 
Priusquam  ostiuni  paradysi  claudatur,  unusquisque  vestrum  cito 
properet,  ut  introicns  in  eternum  cum  Domino  régnât  (sic).  Prçparate 
vosmetipsos,  ut  videatis  inmortalem  sponsum  et  possideatis  régna 
caclorum.  Ecce  mater  nostra  Hierusalem  cum  magno  affectu 
clamât  ad  vos  et  dixit  (sic)  :  Venite,  Glii  mei  dilectissimi,  venite  ad 
me,  prçparate  (5/c)  «  .Écriture  et  notation  contemporaines  du  manuscrit. 

Les  fol.  1  à  7  ont  été  ajoutés  à  la  fin  du  XIP  siècle.  Ils  comprennent 
l'évangile  qu'on  lisait  au  lavement  des  pieds  du  Jeudi  saint  :  «  In 
Cena  Domini,  ad  mandatum,  lectio.  Ante  diem  festum  Pasche,  sciens 
Jhesus  quia  venit  ejus  hora...  " 

Bel  évangéliaire  de  chœur,  d'exécution  soignée.  Titres  en  capitale 
romaine,  onciale  et  rustique,  avec  grandes  initiales  à  entrelacs  nattés, 
aux  fol.  22,  64,  92  et  135.  De  très  beaux  canons,  aux  colonnes  et  aux 
frontons  de  marbres  variés,  occupent  les  fol.  14-20;  les  animaux  qui 
décorent  le  sommet  de  leurs  portiques  sont  d'une  exécution  absolu- 
ment remarquable.  Des  figures  de  grande  proportion  qui  ornaient  le 
livre,  celle  de  S.  Matthieu  seule  a  été  conservée  au  verso  du  fol.  21,  dont 
elle  occupe  toute  la  justification.  Elle  porte  des  caractères  certains  d'an- 
tiquité, tels  que  le  colobium  orné  de  bandes  de  pourpre  qui  forme  le 
premier  vêtement  de  TÉvangéliste  et  les  tablettes  à  pied  qui  soutiennent 
le  livre  et  l'écritoire  dont  il  se  sert.  Les  autres  figures  étaient  placées 
entre  les  fol.  actuels  63-64,  91-92,  134-135. 

Une  mention,  contemporaine  du  manuscrit  :  «  Hincmarus  abba 
dédit  Sancto  Teoderico  » ,  figure  aux  fol.  21-22,  29-30,  37-38,  45-46, 
53-54.  Selon  dom  Cotron  {Chronicon  monasterii  S.  Theoderici^  p.  177) 
et  la  Gallia  christiana  (IX,  183),  le  donateur  ne  serait  autre  que 
l'illustre  archevêque. 

1X«  siècle.  Vélin  de  choix.  173  feuillets  et  deux  gardes  blanches  a,  b 
en  têle  et  à  la  fin.  302  sur  227  millim.  Bel.  veau  fauve  sur  carton.  — 
(Saint-Thierry,  n^O). 

8  (C.  142).  Quatuor  evangelia,  cum  prologis. 
Fol.  3.  a  Beatissimo  papç  Damaso  Hieronimus,  salutem  in  Christo. 
Novum  opus   facere  me   cogis...   —   Item    argumentum.    Sciendum 


10  MANUSCRITS 

eciam...  —  Incipit  epistola  Eusebii  episcopi .  Eusebius  Carpiano 
fratri...  —  Incipit  prologus  Matthei.  Mattheus  ex  Judaea...  —  Incipit 
evangelium  seciindum  Matheiim.  Liber  generationis...  » 

Fol.    45.   «  Incipit  argumentum  Marci.  Marcus,  evangelista  Dei... 

—  Incipit  evangelium  secundum  Marcum.  Inicium  evangelii  Jhesu 
Christi...  » 

Fol.  67  v**.  K  Lucas,  Syrus,  Anliocensis,  arte  medicus...  —  Quo- 
niam  multi  conati  sunt...  ^ 

Fol.  103.  «  In  principio  erat  Verbum  et  Verbum  erat...  qui  scribendi 
sunt  libros.  Deo  gracias,  amen  « . 

Il  convient  de  remarquer,  aux  fol.  1  et  2,  qui,  par  la  mauvaise 
latinité  du  texte  et  par  le  caractère  de  la  minuscule  et  des  capitales  à 
formes  de  poisson,  accusent  le  VIII*  siècle,  ce  fragment  d'une  table 
de  Sacramentaire  :  «  lxwii.  Reconciliacio  ab  eredicis  rebaptizati  sive 
aliis  minore  etate.  —  lxxxiii.  Oratio  in  dedicatione  basilice  nove 
vel  omnia  que  ad  cultum  esse  videntur.  —  lxxxiiii.  Item,  oratio  ad 
missam,  in  dedicantione  basilice  nove.  —  lxxxv.  Item,  alla  missa.  — 
Lxxxvi.  Item,  oratio  dedicacione  basilice  quam  conditur  non  dedicatam 
reliquit.  — lxxxvii.  Item,  oracio  ad  missam  in  ejus  modo  conditoris. 

—  Lxxxviii.  Item,  oratio  in  dedicit  loci  illius  ubi  prius  fuerit  sinagoga. 

—  Lxxxviiii.  Oratio  et  précis  in  dedicacionis  fontis.  —  lxxxx.  Item, 
ordo  de  sacirs  (sic)  ordinibus  benedicendis.  —  lxxxxi.  Benediccionis 
super  eos  qui  sacris  ordinibus  benedicendi  sunt.  — lxxxxii.  Capitulum 
sancti  Gregorii  papae.  — lxxxxiii.  Item,  capitulum  sanctiGregorii  papae. 

—  LXXXXiiii.Ad  ordinandos  diaconos.  —  lxxxxv.  Ad  ordinandus  presby- 
teros.  —  Lxxxxvi.  Item,  oratio  et  preces  pro  ipsis  ad  missa.  —  lxxxxvii. 
Item,  oratio  de  episcopis  ordinandus.  —  lxxxxviii.  Item,  missa  epi- 
scopis  pcr  se,  die  ordinacionis  sue.  —  lxxxxviiii.  Item,  oratio  in  natalicio 
episcopi,  si  infirmus  aut  absens  fuerit,  qualiter  presbiter  celebrare 
debeat.  —  c.  Item,  missa  pro  alio  sacerdote.  —  ci.  Item,  in  natalicio 
consecracionis  diaconi.  —  en.  Item,  in  natalicio  consecracionis  prisbi- 
teri,  qualiter  missam  debeat  celebrare.  —  cm.  Item,  oratio  in  natalicio 
consecratur  virginis.  —  ciiii.  Item,  oracio  super  ancillas  Dei  quibus 
conversis  vestimenta  mutantes.  —  cv.  Item,  oratio  ad  missa  ejusdem. 

—  cvi.  Item,  alia  ejusdem.  — cvii.  Item,  alia  ejusdem. 

Incipit  liber  secundus,  de  nataliciis  sanctorum.  —  i.  Denunciacio 
nataliciis  martyrum.  —  ii.  In  natalicio  sancti  Filicis  confessons,  xviiii 
kal.  feb.  —  m.  In  natalicio  sancti  Marcelli  confessoris,  xviii  kal.  feb. 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE    DE    REIMS.  11 

—  Hii.  In  nalalicio  sanctoriim  Sabastiani,  Mari,  Marthe,  Audifax  et 
Abacuc,  XIII  kal.  feb.  —  v.  In  natalicio  sancti  Fabiani,  item  xiii  kal. 
feb.  —  VI.  In  natalicio  sancti  Agnetis  virginis,  de  passione,  xii  kal. 
feb.  —  vu.  Item  in  nalalicio  ejusdem,  de  nativitatc,  v  kal.  feb.  — 
VIII.  In  PuriOcacione  béate  Mariae,  iiii  non.  feb.  —  qui.  In  natalicio 
sancti  Agathe,  non.  feb.  —  x.  In  natalicio  sancti  Thome  apostoli, 
VI  id.  feb.  —  XI.  In  natalicio  sancte  Sotheris  virginis,  un  id.  feb.  — 
XII.  In  natalicio  sancti    Valentini,   Vitalis,  Felicule,  xvi  kal.  mar.  — 

—  XIII.  In  natalicio  sancti  Julianae,  xiiii  kal.  mar.  —  xiiii.  In 
natalicio  sancti  Perpétue  et  Filicitati,  non.  mar.  —  xv.  In  Adnun- 
ciacione  sancte  Mariae,  matris  Domini,  viii  kal.  [april.].  —  xvi.  In 
natalicio  sancti  Eufemie,  id.  april.  —  xvii.  In  natalicio  Philipi  et 
Jacobi  apostolorum,  kal.  mad.  —  xviii.  In  natalicio  sancti  Juvenalis, 
V  non.  mad.  -^  xviiii.  De  Invencione  sancti  Crucis,  item  v  non.  mad. 

—  XX.  In  natalicio  sanctorum  Nerei,  Acillei  et  Prancati,  iiii  id.  mad. 

—  XXI.  In  natalicio  sanctorum  Pétri  et  Marcellini,  un  non.  jun.  — 
XXII.  In  natalicio  sanctorum  Cirini,  Nabori  et  Naza[rii]  prisbiterorum, 
id.  jun.  —  XXIII.  In  natalicio  sancti  Viti,  xvii  kal.  jul.  —  xxiiii.  In 
natalicio  sanctorum  Marci  et  Marcelini,  xiiii  kal.  jul.  —  xxv.  In  vigilia 
sancti  Johannis  Baptiste,  viiii  kal.  jul.  — xxvi.  In  natalicio  ejusdem, 
VIII  kal.  jul.  —  xxvii.  In  vigilia  martyrum  Johannis  et  Pauli,  vu  kal. 
jul.  —  xxviii.  Item,  in  natalicio  eorum,  vi  kal.  jul.  —  xxviiii.  In 
vigilia  apostolorum  Pétri  et  Pauli,  un  kal.  jul.  —  xxx.  In  natalicio 
sancti  Pétri  proprie,  m  kal.  jul.  —  xxxi.  In  natalicio  sancti  Pauli 
proprie,  m  kal.  jul.  —  xxxii.  In  natalicio  apostolorum  Pétri  et  Pauli, 
m  kal.  jul.  —  xxxiii.  Item,  oratio  ad  vesperas  sive  matutinas  de  nata- 
licio Apostolorum.  —  xxxiiii.  Item,  de  vigilia  omnium  apostolorum 
Pétri  et  Pauli.  —  xxxv.  In  natalicio  omnium  Apostolorum.  —  xxxvi. 
In  octabas  apostolorum  Pétri  et  Pauli,  prid.  non.  jul.  —  xxxvii.  In 
natalicio  sanctorum  Simplici,  Faustini  et  Viatricis,  v  kal.  agust.  — 
XXXVIII.  In  natalicio  Abdo  et  Sennis,  m  kal.  agust.  —  xxxviiii.  In  nata- 
licio Machabeorum,  kal.  agust.  —  xl.  In  natalicio  sancti  Xysti,  viii 
id.  agust.  —  XLi.  In  natalicio  sancti  Donate,  vu  id.  agust.  —  xlii.  In 
vigilia  sancti  Laurenti,  v  id.  agust.  —  XLiii.  In  natalicio  ejusdem, 
un  id.  agust.  —  xliiii.  Item,  in  octabas  sancti  Laurenti,  xvi  kal.  agust. 

—  XLv.  In  natalicio  sancti  Tiburti,  m  id.  agust.  — xlq.  In  natalicio 
sancti  Yppoliti,  id.  agust.  —  xlvii.  In  Adsumcione  sancte  Marie, 
xviii  kal.  sept.  —  xlviii.  In  natalicio  sancti  Agapiti,  xv  kal.  sept.  — 


12  MANUSCRITS 

XLViiii.  In  natalicio  sancti  Magni,  xiiii  kal.  sept.  —  l.  In  natalicio 
sancti  Rufî,  vi  kal.  sept.  —  i.i.  In  natalicio  sancti  Ermis,  v  kal.  sept.  — 
LUI  (sic).  In  diae  passionis  sancti  Johannis  Baptiste,  iiii  kal.  sept.  — 
Liiii.  In  natalicio  sancti  Prisci,  kal.  sept.  —  lv.  In  Nativitate  sancte 
Marie,  vi  id.  sept.  —  lu.  In  natalicio  sancti  Gorgoni,  v  id.  sept.  — 
LVii.  In  Exultatione  (sic)  sancte  Crucis,  xviii  kal.  octob.  —  lviii.  In 
natalicio  sanctorum  Cornili  et  Cypriani,  item  xgii  kal.  octob.  — 
lviiii.  In  natalicio  sanctorum  Cosme  et  Damiani,  v  kal.  octob.  — 
LX  In  sancti  arcangelis  Michahelis,  m  kal.  octob.,  in  XII  le...  —  LXi. 
Oracio  in  jejunio  mensis  septime,  quarta  et  sexta  feria  vel  se...  — 
Lxn.  In  natalicio  sanctorum  Marcelli  et  Apulei,  non.  octob.  —  lxiii. 
In  natalicio  sanctorum  Quattuorum  Coronatorum,  g  id.  nov.  — 
LXiiii.  In  vigilia  sancte  Cecilie,  xi  kal.  decemb.  —  lxv.  In  natalicio 
sancti  démentis,  viiii  kal.  decemb.  —  lxvi.  In  natalicio  sancti  Feli- 
citatis,  item  viiii  kal.  decemb.  —  lxvii.  In  natalicio  sanctorum  Marci, 
Saturnini,  Crisanti,  Mauri  et  Darie,  vi  kal.  decemb.  —  lxviii.  In  vigilia 
sancti  Andreae  apostoli ,  m  kal.  decemb.  —  lxviiii.  Item,  in  natale 
ejusdem,  pridie  kal.  decemb. —  lxxi  (sic).  Item,  in  octabas  sancti 
Andreae,  vi  id.  decemb.  —  lxxii.  Expliciunt  missas  anni  circuli  de 
nataliciis  sanctorum. 

Item  missas  in  nataliciis  plurimorum  martyrum.  —  l[xx]iii.  Item 
alia.  —  Lxxiiii.  Item  alia.  —  l[xx]v.  Item  alia.  —  lxxvi.  Item  alia.  — 
l[xx]vi[i].  Item  alia.  —  lxxviii.  Item  alia.  —  l[xx]vii[ii].  Item  alia.  — 
Lxxx.  Item  alia. 

Incipiunt  de  Adventu  Domini  orationes.  —  lxxx  {sic).  Item  ora- 
cionis  de  Adventum  Domini  » .  Le  reste  manque  malheureusement.  Cf. 
Delisle,  Mémoires  sur  d'anciens  Sacramentaires . 

De  même,  au  verso  du  fol.  7,  cette  singulière  éphéméride,  d'une 
main  contemporaine  du  volume  : 

«  V'iii  kal.  aprilis.  Condidit  Deus  lucem,  quando  dixit  :  "  Fiat  lux  » , 
et  facta  est  lux.  In  ipsa  autem  die,  fuit  mundus  inluminatus.  Et  in  illa 
die,  per  Gabrielem  archangelum  adnuntiatum  est  sanctç  Mariç  con- 
ceptio  de  Spiritu  sanclo.  Et  in  illa  die,  traditus  est  Dominus  a  Judeis 
vel  passus.  Et  in  illa  die,  obtulit  Abraham  Domino  filium  suum  Isaac 
in  holocaustum.  Et  in  illa  die,  vidit  Jacob  scalam  erectam  usque  ad 
celos  et  angelps  Dei  ascendentes  et  descendentes  per  eam.  Et  in  illa  die, 
benedixit  Jacob  filiis  suis.  Et  in  illa  die,  transiit  angélus  Domini  per 
Egyptum.  Et  in  illa  die,  pluit  Dominus  Deus  manna  a  filiis  Israhel.  Et  in 


DE    LA    BIBLIOTHEQUE    DE    REIMS.  13 

illadie,  exieruntfilii  Israhelde  terra  ^^gypli.  Iteruin  aulcm  die,  Iransie- 
runt  filii  Israhel  per  mare  rubrum.  Ipsum  enim  diem,  facta  est  divisio 
linguarum.  Item,  eadem  die,  passus  est  sanctus  Jacobus,  frator  Domini. 
Hanc  ille  sanctiGcationes  bac  dies  videtur  in  se   autem   continere  » . 

Puis,  de  la  même  main,  cette  note  bistorique  :  a  Anno  D  CCCC  XX  III 
ab  incarnatione  Domini  nostri  Jbesu  Christi,  xvii  kal.  julii,  in  die 
dominica,  fuit  bellum  in  pago  Suessionense  inter  Karolum  regem  et 
Rotbertum  regem,  ibique  ipsa  die  interiit  Kotbertus  rex  et  muiti  alii  » . 

Au  verso  du  fol.  11,  il  y  avait  une  page  notée  en  neumes;  mais  le 
parcbemin  trop  soigneusement  gratté  ne  laisse  rien  deviner  de  son 
contenu. 

An  fol.  45  V,  note  contemporaine  sur  le  lieu  du  tombeau  d'Adam 
et  du  Calvaire  :  «  Si  vis  scire  ubi  Adam  primus  situs  est,  quçre  librum 
Josuebennum  et  ibi  invenies  :  «  Nomen  Hebron  ante  vocabatur 
Cariath  Arbç,  et  Adam  maximus  ibi  in  terra  Enacbim  situs  est,  et  terra 
cessavit  a  prçliis  «  .  Sunt  quidam  qui  voluerunt  contendere  ideo  ibi 
Dominum  crucifîxum,  ut  sanguis  illius  super  Adam  tumulum  distillaret. 
Interrogemus  eum  (sic)  quare  et  alii  latrones  in  eodem  loco  cruciflxi  sint, 
et  ex  quo  apparet  Calvarium  non  sepulcrum  primi  hominis,  sed  locum 
signifîcare  decollatorum,  ut  ubi  abundavit  peccatum,  superhabundet 
gratia.  Adam  vero  sepultum  juxta  Hebron  et  Arbeç  in  Hiesu  fîli  Nave 
volumine  legimus  » . 

Puis,  d'une  autre  main  :  «  Adam  vixit  annis  XC.  XXX,  Noe  vixit 
annis  XC.  L  ^  ,  etc. 

A  noter  enfin,  sur  le  fol.  1,  cette  mention  du  XI*  siècle  :  «  Liber 
sancti  Theoderici,  confessoris  Christi;  auferenti  anathema  sit  ;  fiât, 
fiât,  fiât  »  ;  et  cette  autre  (même  date),  au  fol.  111  :  «  Liber  aec- 
clesiç  Sancti  Theoderici;  qui  illum  abslulerit  reus  erit  »,  suivie  de 
cette  inscription  singulière  (fin  du  Xll*  siècle)  :  ^  In  nomine  -J-  Patris, 
-j-  et  Filii,  j  et  Spiritus  sancti,  amen.  Nomina  sanclorum  Septem  Dor- 
niiencium  :  j  Alaximianus,  ■[  Malcus,  y  Martinianus,  f  Dyonisius, 
-}-  Johannes,  -j-  Serapion,  j  et  Constantinus  n  . 

Ce  manuscrit,  qui  a  reçu  dans  les  marges  de  nombreuses  gloses 
contemporaines,  offre  des  titres  en  capitale  rouge  fourrée  de  jaune,  une 
grande  initiale  à  entrelacs  rouges  et  jaunes  et  à  têtes  d'oiseaux  (fol.  3), 
d'autres  initiales  à  entrelacs  nattés,  à  rinceaux  et  dragons  (fol.  5,  6, 
12,  45,  46,  67,  69),  des  dessins  de  fantaisie  dans  les  marges  (fol.  38, 
49,  68  v%  85),   ce  dernier  de  grandes  dimensions  présentant  en  un 


14  MANUSCRITS 

ensemble  qui  rappelle  les  peintures  byzantines  les  Evangélistes  et  leurs 
attributs  ;  des  canons  très  archaïques,  jaunes  et  rouges,  à  arcades  cin- 
trées (fol.  8-11),  et  un  triple  portique  abritant  (fol.  74)  la  généalogie 
du  Christ;  enfln  (fol.  67)  V  «  Alléluia,  in  die  resurrectionis  mee...  n 
noté  (XI'  siècle)  en  neumes. 

VIIl«  (2  premiers  feuillets)-!*  (fol.  3-102)-XI«  siècle  (fol.  103- 
111).  Parchemin.  111  feuillets.  260  sur  185  millim.  Rel.  veau  fauve 
sur  carton.  —  (Saint-Thierry,  n"  11). 

9  (C.  153).  Quatuor  evangelia,  cum  prologis. 

Fol.  10.  "  Beatissimo  papae  Damaso...  —  Incipit  prologus  quatuor 
euvangeliorum.  Plures  fuisse... — Incipit  argumentum.  Matheus  in 
Judea...  —  Generationem  {sic)  quadraginta  duarumab  Abraham  usque 
ad  Christum  ordo  narratur.  Nativitas  Jhesu  Christi...  —  (fol.  23)  Liber 
generationis...  » 

Fol.  58.  «  Incipit  argumentum  Marci  çvangelistç.  Marcus,  euvan- 
gelista  Dei...  —  Incipiunt  capitula.  De  baptismo  Johannis...  —  (fol.  60) 
Initium  euvangelii  Jhesu  Christi...  » 

Fol.  82  v".  "  Incipit  liber  Lucç  euvangelistç.  In  jejunium  sancti 
Johannis  Baptiste.  Dominica  tertia  de  Adventu  Domini...  —  Incipit 
argumentum.  Lucas,  Syrus...  —  Incipiunt  capitula.  Prefatione  Lucas 
Theophilo...  —  (fol.  88)  Quoniam  quidem  multi...  » 

Fol.  124.  «  Incipit  liber  Johannis  çvangelistç.  In  sancti  Johannis, 
apostoli  et  euvangelistç,  post  Epiphania  {sic)  dominica  prima...  — 
Incipit  argumentum.  Johannes  ewangelista...  —  Incipiunt  capitula.  In 
principio  Verbum...  —  (fol.  128)  In  principio  erat  Verbum...  qui 
scribendi  sunt  libros.  DEP,  GRBTKBS.  AD-CH3-  » . 

Ce  magniGque  manuscrit,  l'un  des  rares  qui  échappèrent  heureuse- 
ment à  l'effroyable  incendie  de  1774,  grâce  apparemment  à  cette 
circonstance  qu'il  était  conservé  dans  le  trésor  de  l'église  de  Saint- 
Remi,  au  lieu  d'être  dans  la  bibliothèque  du  monastère,  comporte  deux 
parties.  La  seconde,  qui  vient  d'être  analysée,  écrite  sur  un  vélin  d'une 
grande  finesse  et  d'une  blancheur  éclatante,  en  caractères  larges,  angu- 
leux et  très  nets,  a  semblé  à  Champollion-Figeac  un  pastiche  habile; 
mais,  vu  le  nombre  de  manuscrits  semblables  que  l'Angleterre  possède 
encore,  nous  préférons  y  voir  un  manuscrit  d'origine  ou  d'exécution 
anglo-saxonne.  Les  canons,  qui  occupent  les  fol.  18-22,  offrent  des 
portiques   accolés  dont  les  colonnes   et  les  arcades  sont  jaspées  de 


ni:    LA   BIBLIOTHÈQUE    DE    REIMS.  15 

feuilles  d'acanlhe  d'exécution  admirable  et  variée  et  rechampies  d'or. 
On  ne  saurait  trop  admirer  aussi  les  splendides  pages  peintes  23,  GO, 
88,  1:28,  qui,  dans  un  encadrement  de  même  faire  et  du  meilleur 
goût,  donnent  la  représentation  des  quatre  Évangélistes  assistés  du  jeune 
homme  ou  des  animaux  symboliques,  écrivant  en  lettres  d'or  sur  une 
tablette  les  premiers  mots  de  leur  livre.  A  signaler  aussi  que  l'I  initial 
affecte  en  trois  endroits  (fol.  53,  119,  149)  la  forme  d'une  fleur  de  lis. 
Au  XVIII"  siècle,  on  a  placé  devant  ce  manuscrit  initial  neuf  feuillets 
adventices  qui  s'ouvrent  sur  ce  litre,  joliment  enguirlandé  par  un  car- 
touche fleuri  occupant  toute  la  page  :  «  Sacrosancti  Evangelii  selectae 
lectiones,  ad  usum  archimonasterii  S.  Kemigii  Remensis,  pro  festis 
solemnioribus  i) ,  et  comprennent  les  évangiles  pour  les  fêtes  suivantes  : 
Conception  de  la  Vierge,  Noël  (3"  messe).  Circoncision,  Epiphanie, 
S.  Rémi,  S.  Maur,  Purification,  S.  Renoit,  Annonciation,  Pâques, 
S.  Gibrien,  Ascension,  Pentecôte,  Trinité,  S.  Sacrement,  SS.  Pierre 
et  Paul,  S.  Christophe,  Nativité  de  la  Vierge,  Translation  de  S.  Rémi, 
Dédicace,  Toussaint,  Saints  moines  de  l'ordre  bénédictin.  Jolies  lettrines 
fleuries.  Reau  cul-de-lampe  (fol.  7).  Le  fol.  9  est  réduit  à  un  quart, 
par  l'enlèvement  de  la  partie  demeurée  blanche. 

IX*  siècle.  Vélin  de  choix.  154  feuillets  et  un  blanc  à  la  fin  servant 
de  garde.  320  sur  238  i7iilliin.  De  la  reliure  couverte  de  velours  rouge 
ornée  sur  le  plat  initial  d'une  plaque  de  métal  précieux  ou  d'une  planche 
d'émail,  et  sur  le  plat  final  d'un  encadrement  et  de  clous  d'orfèvrerie, 
il  ne  reste  que  les  deux  ais  de  chêne  disloqués.  Tranches  dorées.  — 
(Saint-Remi). 

10  (C.  143).  Quatuor  evangelia,  cum  prologis. 

Fol.  14.  «  Incipit  praefatio.  Plures  fuisse  qui...  —  Item  prologus. 
Mattheus  ex  Judça...  — Incipiunt  capitula.  Nativitas  Christi...  »  Le 
commencement  de  l'évangile  manque,  par  suite  de  l'enlèvement  des 
fol.  20-21. 

Fol.  59.  "  Incipit  argumentum  evangelii  secundumMarcum.  Marcus 
evangelista...  —  Incipiunt  capitula  evangelii  secundum  Marcum.  De 
Johanne  Raptista...  "  Le  commencement  du  texte  manque,  comme 
précédemment,  par  l'enlèvement  des  fol.  62-63. 

Fol.  88.  «  Incipit  prologus  evangelii  secundum  Lucam.  Lucas, 
Syrus...  —  Incipiunt  capitula,  etc.  Zacharias,  viso  angelo...  »  Enlè- 
vement semblable  du  commencement  du  texte,  avec  les  fol.  93-94. 

Fol.   135.    u  Incipit  prologus.    Hic    est   Johannes...  —  Incipiunt 


16  MANUSCRITS 

capitula,  etc.  Pharisçorum  levitae...  »  Même  enlèvement  du  commen- 
cement du  texte,  avec  les  fol.  137-138.  —  On  remarquera  VAmen 
qui  clôt  cette  partie  du  livre. 

Fol.  168  v°.  "  In  nomine  Domini  nostri  Jhesu  Christi  salvatoris. 
Incipit  capitulare  lectionum  evangeliorum  de  anni  circulo.  Id  est,  in 
vigilia  Natalis  Domini,  de  nocte;  secundum  Lucam,  capitulo  m  :  Exiit 
ediclum  a  Cesare  Augusto,  usque  :  pax  hominibus  bone  vohmtatis.  Item, 
ad  Sanctam  Anastasiam  ;  secundum  Lucam,  cap.  m  :  Pas/ores  loque- 
banlur  ad  invicem,  usque  :  sicut  dictum  est  ad  illos.  Item,  ad  Sanctum 
Petrum  ;  secundum  Johannem,  cap.  i  :  In  principio  erat  Verbum,  usque  : 
plénum  gratiae  et  veritatis.  —  In  natale  sancti  Stephani...  n 

On  lit,  au  fol.  179,  cette  note  :  u  Codex  bibliothecae  ecclesiae 
B.  Mariae  Remensis,  constans  centum  et  octoginta  foliis,  incipitque 
ab  his  verbis,  fol.  2  :  Incipit praefatio  S.  Hieronymi,  et  desinit  in  ista 
verba,  fol.  179  :  ita  et  vosfacialis  -n . 

IX.«  siècle.  Vélin  de  choix.  179  feuillets,  moins  les  fol.  indiqués 
ci-dessus  et  un  neuvième  entre  les  fol.  86  et  88,  plus  3  gardes  a-g  en 
lête  et  une  autre  d  à  la  fin,  blanches  ainsi  que  le  fol  5.  Très  beaux 
canons  à  portiques  cintrés,  ornés  de  palinetles  et  de  motifs  d'or  et 
d'argent,  les  colonnes  coloriées  diversement  et  rehaussées  d'ornements 
d'or  et  d'argent  ou  d'application  d'autres  couleurs  (fol.  6-13);  arbustes 
et  oiseaux  monstrueux  sur  ces  portiques.  Les  figures  des  Evangélistes 
et  les  frontispices  des  évangiles  ont  disparu  postérieurement  à  1707. 
314  sur  238  millim.  Sur  les  ais  de  chêne  qui  restent  de  l'ancienne 
reliure,  on  voit  les  creux  qui  recevaient  jadis  une  plaque  de  métal  pré- 
cieux, de  grosses  pierreries  et  des  fermoirs.  Tranches  jaspées  et  dorées. 
—  (Ex-lihris  gravé  du  Chapitre  :   «  A,  ord.  4,  n*'  51  »). 

11  (C.  145).  Quatuor  evangelia,  cum  prologis. 

Fol.  1.  «  Beatissimo  papae  Damaso...  —  Incipiunt  capitula  Mattbei 
evangelistae.  Nativitas  Christi...  —  IVIattheus  hic  hominem  generaliter 
implet.  Incipit  prologus  Matthei  evangelistae.  Mattheus,  sicut  in 
ordine...  »  Le  commencement  du  texte  manque. 

Fol.  64.  '(  Incipit  prologus.  Marcus,  evangelista  Dei...  —  Incipit 
breviarium.  De  Johanne  Baptista  et  victu...  «  Le  commencement  du 
texte  manque. 

Fol.  99.  «  Incipit  prologus  in  Luca.  Lucas,  Syrus...  —  Incipiunt 
capitula.  Zacharias,  viso  angelo...  »  Le  commencement  du  texte 
manque;  la  fin  n'est  pas  visible. 

Fol.  153.   ((  In  principio  erat  Verbum...  » 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE   DE   REIMS.  17 

Fol.  192.  «  Incipit  capitulare  evangcliorum  de  anni  circule.  In 
Natale  Domini. . .  »  Comme  dans  le  manuscrit  précédent.  Fin  (fol.  20G)  : 
a  ...  in  novissimo  die.  Explicit  féliciter.  Deo  gratias.  Amen  i? . 

Sur  ces  derniers  mots  demeurés  inaperçus,  le  bibliothécaire  du 
Chapitre  a  malencontreusement  écrit  ces  lignes  :  «  Codex  bibliothecae 
ecclesiae  Sanctae  Mariae  Remensis,  quatuor  evangelia  complectens, 
litteris  ex  auro  et  argento,  in  charta  purpurea;  constat  foliis  ducentis 
et  novem,  et  incipit,  fol.  1,  ab  his  verbis  :  Beaiissimo  papae  Damaso, 
et  desinit,  fol.  206,  in  ista  verba  :  illum  innotuit  Simoni .  1707  »  . 

Texte  en  argent,  titres  et  initiales  en  or,  sur  vélin  de  choix  teint  en 
pourpre.  En  tête  de  chaque  évangile,  il  y  avait  à  Torigine  une  page 
peinte  représentant  sans  doute  FEvangéliste,  et  un  feuillet  liminaire 
portant  sur  le  recto  Finitiale  et  les  premières  lignes  du  texte  en  capi- 
tales d'argent  et  d'or,  dans  un  encadrement  de  grand  style.  Toutes  les 
pages  peintes  ont  disparu.  Un  seul  des  feuillets  liminaires  a  été  conservé 
au  fol.  153,  pour  le  commencement  de  l'évangile  de  S.  Jean;  son 
cadre  de  feuillage  d'or  et  d'argent  et  son  grand  I  à  entrelacs  nattés  d'or, 
d'argent  et  couleurs,  montrent  de  quelle  richesse  devait  être  la  déco- 
ration du  volume.  L'enlèvement  de  ces  miniatures  a  créé  des  lacunes 
dont  le  cotateur  de  1707  n'a  pas  tenu  compte;  ce  sont  deux  feuillets 
entre  les  fol.  4-5,  trois  entre  66-67,  au  moins  deux  entre  104-105, 
un  entre  152-153,  sans  compter  de  nombreux  coups  de  canif.  Entre 
les  foi.  2-3,  il  manque  aussi  un  feuillet  au  moins  qui  devait  porter  le 
titre  général.  On  peut  enfin  supposer  que  la  disparition  des  canons 
porte  sur  plusieurs  feuillets. 

IX.'  siècle.  Vélin  pourpre.  209  feuillets,  moins  51-59  omis,  plus 
2  gardes  a-b  en  tête  et  à  la  fin,  non  écrites  comme  les  fol.  207-209. 
345  sur  263  millim.  Il  ne  reste  de  l'ancienne  reliure  que  les  ais  de 
chêne,  avec  un  lambeau  du  maroquin  rouge  qui  les  recouvrait;  au 
milieu  du  plat  se  trouve  une  cavité  ovale,  que  remplissait  sans  doute 
un  morceau  de  cristal.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  A,  ord.  1, 
n«3)0. 

12  (A.  24).  Quatuor  evangelia,  cum  prologis. 

Même  disposition  que  dans  le  manuscrit  7  qui  précède,  moins  la 
seconde  lettre  de  S.  Jérôme  au  pape  Damase  :  «  Sciendum  etiam...  » 
Le  commencement  des  quatre  textes  manque,  par  suite  de  la  non-exé- 
cution de  la  page  de  titre  qui  devait  être  dessinée  et  peinte  (fol.  5  v*, 
6r%  8  v%  48  r%  77  r^  121  r"). 

TOMK    XXXVIII  2 


i8  MA\^USGUITS 

Fol.    155.    «   Incipit  capitulare  evangeliorum  de  aniii  circulo.   In 
Natale  Domitii...  »  Comme  dans  les  manuscrits  10  et  11. 

X*  siècle.  Parchemin  de  choix.  161  feuillets,  plus  43  bis  omis  dans 
la  foliotation.  Le  fol.  155  est  réduit  à  une  simple  bande,  par  l'enlève- 
ment de  la  portion  demeurée  non  écrite.  298  sur  233  millim.  Rel. 
veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry,  n»  10). 


15  (G.  144).  Quatuor  evangelia,  cum  prologis. 
Fol.  11.  «  Incipit  prologus  Eusebii  Hierooimi  super  ÏIII*'"  evange- 
listas.  Plures  fuisse...  — Incipit  ejusdem  ad  Damasum  papam  epistola. 
Beato  pap§  Damaso  Jeronimus.  Novum  opus  facere...  —  Item  epistola 
cujus  supra.  Sciendum  etiam...  —  Epistola  Eusebii  ad  Carpanum  (sic). 
Eusebius  Carpano  (sic)  fratri,  in  Domino  salutem.  Ammonius quidam... 
—  Incipit  argumentum  Eusebii  Hieronimi  super  Matlieum  evange- 
lislam.  Matheus  ex  Judea...  —  Incipit  breviarium  super  Matheum. 
Nativitas  Christi...  — (fol.  21)  Liber  generationis...  » 

Fol.  59  v".  Evangile  de  S.  Marc.  Prologues,  comme  dans  le  manu- 
scrit 11.  —  Fol.  62  v".  a  Principium  evangelii...  » 

Fol.  87.  Evangile  de  S.  Luc,  ut  supra.  —  Fol.  93  v**.  «  Fuit  in  die- 
bus...  ') 

Fol.  135.  et  Incipit  argumentum  Eusebii  Hieronimi,  etc.  Hic  est 
Johannes...  —  Incipit  breviarium.  Pharyseorum  levitç...  —  In  prin- 
cipio  erat  Verbum...  " 

Ce  manuscrit  de  luxe,  en  vélin  de  choix,  s'ouvre  sur  dix  feuillets 
(1-10)  de  canons,  les  deux  premiers  dessinés  au  trait,  les  huit  autres 
en  or  et  en  couleur.  Ce  sont  des  colonnades  portant  un  entablement 
surmonté  lui-même  d'une  arcade  sous  laquelle  s'abritent  les  symboles 
évangélistiques.  Tout  y  est  bizarre,  l'architecture  et  les  représentations 
figurées,  le  choix  et  l'application  des  couleurs.  Les  titres  sont  bariolés 
de  couleurs  diverses,  comme  les  lettrines.  Quelques  initiales  à  enrou- 
lements fleuronnés,  à  personnages  ou  à  animaux  fantastiques  posés 
sur  des  fonds  diaprés  de  couleurs  diverses  ;   trois  d'entre  elles  très 
remarquables  (fol.  11,  87,88).  Le  titre  et  les  premiers  mots  de  chaque 
évangile  ont   donné   lieu   à  de  riches  frontispices,  aux  fol.  21,   62, 
93,   137.  Enfin,  sauf  S.  Jean  qui  paraît  avoir  été  oublié,  les  Évan- 
gélistes|Uont    représentés  sous    des   portiques    d'un    pauvre   dessin, 
mais  en  de  riches  couleurs,  aux  fol.  20,  61,  92,  dont  ils  couvrent 
le  verso. 


DE    LA   DIBLIOTHÈQUE    DE    REIMS.  19 

Les  foL  168-206  ont  été  ajoutés  après  coup,  les  uns  (168-198)  au 
XVI'  siècle,  les  autres  (199-206)  au  XVIII'  siècle.  Sous  le  titre  : 
«  Evangelia  pronuncianda  in  ecclesia  Keniensi  omnibus  diebus  solem- 
nibus  totius  anni  » ,  ils  se  réfèrent  aux  fêtes  suivantes  :  Conception, 
Noël  {messe  in  gain caîHUj  généalogie  de  J.-C.  notée),  Epiphanie  (évan- 
gile noté,  avant  le  Te  Deinn),  Purification,  Annonciation,  Jeudi  saint 
(bénédiction  du  chrême),  Samedi  saint  (bénédiction  du  cierge  notée), 
Pâques,  Ascension,  Pentecôte,  S.  Sacrement,  Visitation,  Assomption, 
Nativité  de  la  Vierge,  Dédicace,  Toussaint,  Invention  de  la  Croix, 
Exaltation  de  la  Croix,  Trinité,  Présentation  de  la  Vierge,  synode  et 
2*  dimanche  après  Pâques,  S.  Joseph,  S.  Rigobert,  S.  Rémi,  S.  Rruno, 
S.  François  Xavier,  S.  Nicaise"  et  ses  compagnons,  SS.  Sixte,  Sinice  et 
Nivard,  Circoncision,  Nativité  de  S.  Jean-Baptîstë. 

XP-XVI'-XVIII"  siècles.  Vélin  choisi.  206  feuillets  et  une  garde  a 
blanche  à  la  fin.  305  sur  204  millim.  Ais  de  bois  creusés  pour  rece- 
voir une  plaque  d'orfèvrerie  et  des  fermoirs,  encore  réunis  par  un 
lambeau  de  peau  rouge  et  de  velours.  —  (Ex-Iibris  gravé  du  Chapitre  : 
«  A,  ord.  4,  n°  50  »). 

14  (E.  252).  Quatuor  libri  Regum,  cum  prologis  S.  Hieronymi. 
Fol.  1.   "  Incipit  praefatio  sancti  Hieronimi  in  libro  Regum.  Viginti 

et  duas  litteras  esse...  —  Incipit  liber  Samuhelis  primus.  Fuitvirunus 
de  Ramathaim  Sophim,  de  monte  Ephraim...  per  singulos  dies,  omni- 
bus diebus  vitae  suae.  Explicit  Malachim,  id  est  Regum  liber  IIII; 
versus  ir"ccL  » . 

Aux  fol.  1  et  50,  une  main  du  XIII*  siècle  a  inscrit  ;  «  Liber  Sancti 
Theoderici;  auferenti  sit  anathema  ».  —  Au  haut  du  fol.  2,  la  signa- 
ture :  "  L.  Art.  d'Anglade  « . 

X*  siècle.  Parchemin.  96  feuillets.  320  sur  230  millim.  Belles  ini- 
tiales, rouge,  jaune  et  noir,  à  entrelacs  nattés.  Rel.  veau  brun  sur 
carton.  —  (Saint-Thierry,  n*»  2). 

15  (A.  20).  Psalterium  tripartitum,  gallicum,  romanum,  hebraeum, 
cum  Odalrici,  praepositi  Remensis  ecclesiae,  testamento,  et  Obituario 
ejusdem  ecclesiae,  etc.,  etc. 

Fol.  24.  «  De  dictis  beati  Hieronimi  ita  excerptum  est  :  Qui  psalmi 
proprie...  —  Incipit  ex  dictis  Origenis.  Psalterium  ita  est...  —  Incipit 
epistola  Hieronimi  ad  Marcellam,  de  diapsalma.  Quae  acceperis  red- 


20  MANUSCRITS 

oenda...  —  Origo  prophetiae  David  régis  psalmorum  numéro  CL. 
David,  filius  Jesse...  —  Item,  unde  supra,  Hieronimi.  Psalterium 
Rome  dudum  positus...  —  In  Christi  nomine,  incipit  epistola  papae 
Damasi  ad  Hieronimum  presbiterum.  Damasus,  episcopus,  etc.  Dum 
multa  corpora...  —  Item,  sancti  Hieronimi  ad  Damasum.  Beatis- 
simo  papae  Damaso,  sedis  apostolicae  urbis  Romç,  Hieronimus  sup- 
plex.  Legi  litteras  apostolatus  vestri...  —  Item  alia  epistola,  unde 
supra.  Nunc  autem  exposuimus...  — Item,  unde  supra,  Damasi  et 
Hieronimi  : 

Psallere  qui  docuit  dulci  modulamine  sanctos 
lyjoverat  iste  decim  {sic)  legis  qui  verba  dedisset 


—  Jeronimi  ad  Marcellam.  Nudius  tertius...  —  Item,  de  libro  sancti 
Isidori.  Liber  psalmorum,  quamquam...  —  Sanctus  Augustinus  dixit  : 
«  Canticum  psalmorum  animas  décorât...  n  —  Verbum  selam  LXX 
interprètes  Symmachus  et  Theodotio  diapsalma  transtulerunt...  — 
Quid  sit  psalterium  vel  psalmi  quare  dicantur.  Psalterium  est,  ut  Hie- 
ronimus... —  De  prophetia.  Prophetia  est  aspiratio  divina...  —  Cur 
in  psalmorum  titulis  quasi  auctorum  nomina  diversa  reperiuntur.  In 
primo  libro  Paralipomenon ...  —  Qu\d  signifîcet  in  flne  quod  fréquenter 
invenitur  in  titulis.  Finem  duobus  dicimus  modis...  —  Quid  sit  psal- 
terium, vel  psalmi  quare  dicantur.  Psalterium  est,  ut  Hieronimus... — 
Quid  sit  psalmus...  —  Quid  sit  canticum...  —  Quid  sit  psalmus  can- 
lici...  —  Quid  sit  canticum  psalmi...  —  De  quinque  faria  divisione. 
Hanc  autem  quam  diximus...  —  De  unita  inscriptione  titulorum. 
Quasdam  superscriptiones...  —  Quid  sit  diapsalma.  Inter  expositores 
psalmorum...  —  Utrum  in  V  voluminibus  psalmorum  sit  secanda 
contextio,  an  certe  unus  liber  debeat  nuncupari.  Beatus  Hieronimus 
prophetiam...  —  Quemadmodum  in  psalmis  sit  de  Christo  Domino 
sentiendum.  Tribus  modis  psalmi  loquuntur...  —  Quemadmodum  sit 
expositio  digesta  psalmorum.  Primo  nobis  de  titulorum...  —  De  elo- 
quentia  totius  legis  divinae.  Eloquentia  legis  divinç...  —  De  propria 
eloquentia  psalterii.  Primum  est  quod  ipsi...  —  Incipit  epistola  sancti 
Hieronimi  ad  Sunniam  et  Fretelam,  de  psalterio,  quae  de  LXX  interpre- 
tum  editione  corrupta  sint.  Dilectissimis,  etc.  Vere  in  vobis  apostolicus. . . 
—  Quoniam  suscepti  operis  plenitudo...  —  Incipit  prefatio.  Eusebius 
Hieronimus  Sofronio  suo  salutem  dicit.  Scio  quosdam  putare  psalte- 


DE    LA   BIBLIOTHEQUE    DE    REIMS 


21 


rium   in  quinque  libros    esse    divisum...    »     —    Fol.   50.   Texte  du 
Psautier  : 


GALLICUM 

Beatus  vir  qui  non 
abiit  in  consilio  impio- 
riim  et  in  via  poccutorum 
non  stetit  et  in  cathedra 
pestilentiç  non  sedit. 


ROMANUM 

Beatus  vir  qui  non 
abiit  in  consilio  impio- 
rum  et  in  via  peccatorum 
non  stetit  et  in  cathedra 
pestilentiae  non  sedit. 


HEBRAICUM 

Beatus  vir  qui  non 
abiit  in  consilio  impio- 
rum  et  in  via  peccatorum 
non  stetit  et  in  cathedra 
derisorum  non  sedit. 


La  version  hébraïque  s'arrête  après  le  psaume  Pusillus;  elle  ne 
comprend  pas  les  cantiques  d'Isaïe,  d'Ezéchias,  d'Anne,  mère  de 
Samuel,  de  Moïse,  d'Habacuc,  de  Moïse  (Deutéronome),  des  Trois 
Enfants,  de  Zacharie,  de  la  Vierge,  de  Siméon. 

Fol.  214  v°.  Fin  :   u  ...  et  gloriam  plebis  tuae  Israël  » . 

Ce  volume  contient  en  outre  un  grand  nombre  de  textes  intéressants. 
Les  voici,  dans  l'ordre  de  la  foliotation  : 

Fol.  A  V".  Formules  diverses  d'invocations  à  la  Trinité  et  à  la 
Vierge. 

Fol.  1.  Partie  du  symbole  de  S.  Athanase  :  «  Quicumque  vult  salvus 
esse...  " 

Fol.  3.  Acte  par  lequel  le  comte  Manassès  se  reconnaît  (1055) 
l'homme  lige  de  l'archevêque  de  Reims  Gervais  :  «  Notum  sit  ecclesie 
Dei  quod  anno  incarnationis  dominicç  miliesimo  quinquagesimo  quinto, 
comes Manassès,  domini  Gervasii  archipresulis  homo  liges factus  est...  « 
Copie  contemporaine.  Suit  une  note  portant  que  ledit  Manassès  tient 
le  château  d'Omont  (Ardennes),  de  Alto  monte,  «  de  benefîcio  Sanctç 
Mariç  Remensis  ecclesiç  et  Gervasii  archiepiscopi  r^ .  Cf.  Marlot,  Metro- 
polis  Remensis  historia,  II,  113. 

Fol.  3.  Recueil  canonique  incomplet.    «  Quod quilibet  errori 

débet  resistere,  ne  forte  non  resistendo  videatur  erroris  fieri  particeps. 
Error  cui  non  resistitur  approbatur...  —  De  electione  episcoporum. 
NuUus  est  ordinandus...  —  De  ambitione  episcopatus.  Osiusepiscopus 
dixit  :  a  Etiamsi  talis  aliquis...  —  De  venalitate  symoniacç  heresis.  Si 
quis  episcopus  aut  presbiter...  » 

Fol.  4  v°.  te  Incipit  prephatio  beati  Ambrosii  episcopi  in  libello  suo 
de  vita  et  ordinatione  episcoporum  et  symoniaca  heresi.  Si  quis  frater 
oraculum. . .  —  Incipit  libellus.  Audite  me,  beatissimi  patres,  et  dignum 
ducite,  sanctissimi  fratres,  audite  me,  stirps  levitica...  »  De  la  fin  du 
fol.  5,  cet  opuscule  se  poursuit  sur  les  fol.  215  et  suivants;  il  se  ter- 


22 


MANUSCRITS 


mine  sur  ces  mots  (fol.  218  v°)  :  u  ...  cçlorum  régna  qui  (sic)  sanctis 
in  fine  seculorum  dare  promisisti  perpétua  » .  Cf.  Divi  Amhrosii  opéra. 
Paris,  1686,  V,  649,  sous  le  titre  :  «  De  dignitate  sacerdotali  >)  . 

Fol.  6-8.  Calendrier  à  l'usage  de  l'église  de  Reims,  dressé  au 
XI*  siècle;  on  y  a  inscrit,  au  XV'  siècle,  les  fêtes  de  l'année  : 

a  Jani  prima  dies  et  septima  fine  timetur. 
Principium  jam  sancit  tropicus  capricorDJ,  etc.  » 

Fol.  9.  Testament  d'Odalric,  prévôt  du  Chapitre  de  Reims  (non  daté). 

a  In  nomine  sanctç   et   indiuiduç  Trinitatis.    Ego    Odalricus,  sanctç 

Remensis  ecclesiç  prepositus,  ita  testamentum  meum...  quod  dicerent 

singulariter  dicant  pluraliter  n .  Copie  du  temps.  Cf.  Gallia  christiana, 

X,instr.,  27. 

Fol.  10-20.  Obituaire  (XP-XIIP  siècle)  de  l'église  Notre-Dame  de 
Reims  :  "  Kalendisjanuarii.  Obierunl  Gerfridus  diaconus,  Odo  laicus.. .  » 
Publié  dans  Varin,  Archives  de  la  ville  de  Reims.  Statuts,  I,  62-105, 
avec  adjonction  de  deux  Obituaires  plus  récents. 

Fol.  20  v°.    "  Nomina  episcoporum  Remensis  ecclesiç  :  Sixti,  Sini- 

cii Gervasii  "  .  Des  mains  plus  modernes  ont  ajouté  :    «  Rainoldi, 

Manassedis,  RadulG,  Rainaldi  II,  Sansonis,  Henrici,  Willelmi,  Gui- 
donis  "  .  Cf.  Hist.  liltér.,  t.  XXIX,  p.  406. 

Fol.  21-22.  Calendrier  perpétuel,  en  deux  tableaux  : 


iBvii. 


III. 


Bv. 


T. 

m. 

n. 

t. 

m. 

n. 

f. 

m. 

e. 

f. 

t. 

1. 

f. 

t. 

e. 

f 

t. 

m. 

1. 

m. 

S. 

1. 

m. 

e. 

1. 

ni. 

e. 

1. 

d. 

i. 

s. 

d. 

e. 

s. 

1. 

e. 

1. 

r. 

T. 

1. 

T. 

k. 

I. 

d. 

k7 

1. 

d. 

k. 

d. 

d. 

r. 

c. 

d. 

r. 

q- 

i. 

k. 

q- 

i. 

k. 

G. 

i. 

k. 

c. 

q- 

k. 

c. 

q- 

b. 

c. 

q- 

i. 

s- 

h. 

0. 

s- 

h. 

a. 

S- 

h. 

A. 

0. 

.. 

.. 

' 

n. 

s. 

ÎT 


—    «  B.   VI.  idus  februarii.  E.  vi.  m. 

C.  V.    idus  februarii.   B.  vi.   un.   etc.  » 

Les  lettres  médianes  donnent  cette  lecture  :  "  Ebdomade  CV  dieb[us] 
a  Nativitate  Dompni]  usq[ue]  ad  Qu[adragesimam]  dies  in  quib[us] 
Pascha  celebrare  debemus  « ,  etc. 

Fol.  22  v"  (XP  siècle).  "  Dei  gratia  Remorum  archiepiscopis,  tam 
presentibus  quam  futuris,  Sanctç Mariç  Remensis  congregatio,  perpetuam 
salutem  in  Domino.  Ad  divinç  graciç  bonitalem...  » 

Jbid.  Fragment  (XIP  siècle)  de  Rituel  :  "  In  Cena  Domini.  Hodie, 
ad  missam,  diaconus  légat  evangelium.   Si   adsit  episcopus,   sex  dia- 


DE    LA    BIBLIOTHÈQUE    DE    REIMS.  Î3 

cônes  (sic)  ministrent  ciiiii  eo;  sin  autem  duo.  Siibdiaconus  epistolani, 
cum  quo  procédant  tôt  sicut  et  cum  diacono.  Accolitiis  ferat  ampiillam 
cum  crismate,  aliiis  aliam  cum  oleo  ad  catliecizandum,  tercius  cum 
oleo  ad  infirmum;  septcMu  accoliti  tollant  ccreos,  duo  thuribuLi.  — 
In  Parasceve,  hora  noua,  diaconus  légat  passionemDomiui...  —  Sabbato 
sancto,  ad  niissam,  subdiaconus...  n 

Fol.  23.  Dons  faits  à  l'éjjlise  de  Ueims  par  l'archevêque  Geruais  : 

«    Dédit    Gervasius    arcbiepiscopus    çcclesiç   Sanctç    Mariç    dorsalia 

pallia  XI,  capam  auream,  casulam  purpuream  paratam  auro...  >>  Cette 

description  est  suivie  du  récit  de  ses  derniers  moments.  Cf.   Varin, 

Archives  de  Reims.  Administratives,  I,  221. 

Fol.  23  V".  «  De  privilejjiis  hujus  Remensis  çcclesiç  quç  habuit  ab 
initio  quo  privilégia  sedes  habereceperunt,  et  quia  Remorum  episcopus 
primas  inter  primates  semper  et  unus  de  primis  Galliç  primatibus 
existit  nec  alium  se  potiorem  prêter  apostolicum  prcsulem  habuit...  » 
Suivent  les  témoignages  d'Orose,  d'Hincmar,  de  Jules-César  et  de 
Lucain. 

Ibid.  Bulle  du  pape  Honorius  II,  adressée  à  l'archevêque  de  Reiras 
Renaud  de  Martigné,  déclarant  l'église  de  Reims  "  precipuam  Romanç 
ecclesiç  filiam  » . 

Ihid.  Bulle  d'Innocent  II,  adressée  à  Barthélémy,  évêque  de  Laon 
(Chàlons,  10  novembre  1131),  le  chargeant  d'excommunier  Hugues 
Colet,  s'il  ne  répare  pas  dans  les  trente  jours  les  torts  qu'il  a  causés 
à  l'église  de  Reims. 

Ihid.  Fragment  sur  la  parenté  de  Jésus-Christ  :  a  Anna  et  Esmeria 
sorores  fuerunt.  Anna  peperit  Alariam,  Esmeria  peperit  Elisabeth  et 
Eliud...  )' 

Fol.  214  V".  Récit  de  la  mission,  en  Russie,  de  Roger,  évêque  de  Chà- 
lons (Cf.  Rec.  des  hist.  de  FrancCy  XI,  passim),  pour  négocier  le  mariage 
du  roi  de  France,  Henri  I",  avec  Anne  de  Russie,  fille  de  Jaroslaw,  et 
des  soins  pris  par  le  même  évêque,  à  la  prière  d'Odalric,  au  sujet  des 
restes  de  S.  Clément  :  a  Anno  incarnati  Verbi  millesimo  XLVlllI, 
quando  Henricus,  rex  Francorum,  misit  in  Rabastiam  Catalaunensem 
episcopum  R,,  pro  filia  régis  illius  terre,  Anna  nomine,  quam  debebat 
ducere  uxorem,  deprecatus  est  Odalricus  prepositus  eundem  episcopum 
quatinus  inquirere  dignaretur  utrum  inillis  partibus  Cersona  esset,  ubi 
sanctus  Clemens  requiescere  legitur,  vel  si  adhuc  mare  parciebatur  die 
natalis  ejus  et  pervium  esset  euntibus.  Quod  et  fecit;  nam  a  rege  illius 


24  MAMUSGRITS 

terrç,  scilicet  Oresclavo,  hoc  didicit  quod  Julius  papa,  in  regionem  illam 
ubi  sanctus  Clemens  jacebat,  addestruendam  heresim,  que  illis  in  par- 
tibus  pululaverat,  perrexit.  Cumque,  peracto  negocio,  idem  papaab  illis 
partibus  regredi  inciperet,  apparuit  ei  angélus  Domini,  dicens  :  «  Noli 
recedere;  a  Domino  enim  tibi  precipitur  ut  revertaris  et  transféras 
corpus  sancti  Clementis  quod  hactenus  in  mare  jacuit  »  . —  Cui  Julius  : 
«  Quomodo,  inquit,  hoc  posset  fieri,  cum  mare  non  parciatur  nisi  die 
natalis  ejus  »?  —  Cui  angélus  ait  :  «  Hoc  erit  tibi  signum  quod  Domi- 
nus  tibi  precipiat  reverti,  quia  mare  in  occursum  tuum  parciatur  »  . 
Perrexit  ibi  et  transtulit  corpus  sancti  Clementis,  et  posuit  illud  super 
ripamet  çdifîcavit  ibi  çcclesiam,  et  assumens  de  corpore  ejus  reliquias, 
Romam  secum  detulit.  Contigit  autem  ut,  illo  déférente,  die  quo  reli- 
quias cum  summa  honoriflcencia  populus  recepisset  [Romanus],  eadem 
die  sepulcrum  quod  in  mari  relictum  erat  cum  solo  se  super  mare 
erigeret  et  fieret  insula,  ubi  illius  regionis  homines  [basilicam  construxe- 
runt]  et  congregationem.  Ex  tune,  ad  illam  çcclesiam  navigio  itur. 
Retulit  etiam  idem  rex  Georgius  Sclavus  episcopo  Catalaunensi  [quod 
ipsemet]  quondam  ibi  perrexit,  et  inde  secum  attulit  capita  sanctorum 
Clementis  et  Phebi,  discipuli  ejus,  et  posuit  in  civitate  Chion,  ubi  hono- 
rifîce  venerantur.  Quç  eciam  capita  eidem  episcopo  ostendit  » .  Copie 
ddXIP  siècle.  Cf.  L.  Paris  y  Chronique  de  Champagne,  II,  95, sous  le  titre  : 
u  Roger  II,  XL  11/^  évêque  de  Châlons,  sa  vie  et  sa  mission  en  Russie  »  . 

Fol.  219.  "  Incipit  textus  miraculi  quod  Dominus  ad  destructionem 
symoniacç  heresis  operari  dignatus  est  in  episcopatu  Florentino,  anno 
ab  incarnatione  sua  millesimo  LXVII,  mense  februarii,  feria  iiii  primç 
ebdomadç  in  Quadragesima.  Alexandro,  primç  sedis  reverentissimo  ac 
universali  episcopo,  clerus  et  populus  Florentinus  sincerç  devotionis 
obsequium.  Jam  diu  tedium  et  laborem...  ut  quod  pastoris  est  nobis 
dilaniatis  ovibus  ne  pigritemini  dementer  impendere  "  . 

B^ol.  221  v\  a  Quod  ab  hereticis  nemo  accipit  nisi  dampnatio- 
nem  atque  eorum  facta  nil  valent.  Ventum  est  ad  terciam  questio- 
nem...  n 

Ibid.  «  De  excommunicatione  injusta.  Quodcumque  ligaveris  super 
terram...  » 

Ibid.  «  De  medicina  penitenciç  illius  qui  donum  Dei  studet  precio 
mereari  (sic).  Nam  de  eo  qui  donum  Dei...  « 

Fol.  222.  Cette  mention  (XIV*  siècle)  :  «  Capud  beati  Sixti,  Remen- 
sis  archiepiscopi,  est  in  Alemania,  in  quadam  ecclesia  collegiata  cano- 


DK    LA   BIBLIOTHEQUE    DE    REIMS.  25 

nicorum  secularium,  in  quadam  villa  que  vocatur  Kameslensi,  diocesis 
Breinensis  ^  . 

Les  mentions  écrites  en  minuscules  d'or  sur  fond  vert,  qui  se  pré- 
sentent en  tète  des  fol.  18-10  et  215-216  :  «  Odalricus,  prepositus  et 
canonicus,  dédit  Sanctç  Mariç  Uemensis  ecclesiae  « ,  sont  de  la  même 
main  que  le  manuscrit.  —  Une  mention  semblable,  dans  les  mêmes 
termes  et  la  même  orthographe,  mais  un  peu  postérieure  de  date,  en 
capitale  rustique,  figure  au  bas  des  fol.  107-108  et  209-210. 

XI"  siècle.  Parchemin.  223  feuillets  et  une  garde  a  en  têle.  Lignes 
pleines,  ou  à  deux  (fol.  24-49,  219-222)  et  surtout  à  trois  colonnes 
(fol.  3-5,  50-218).  A  noter,  une  lettre  B  de  grand  style,  à  enroule- 
ments et  fleurons  d'or  et  d'argent  sur  champs  rouge  ou  vert  ;  cette 
lettre,  contenue  dans  un  encadrement  à  palmetles  de  même  ordonnance, 
occupe  presque  la  totalité  du  recto  du  fol.  50,  dont  le  verSo  abrite 
deux  autres  B  de  plus  petite  taille,  d'or  sur  fond  rouge.  Lettrines  au 
minium;  quelques-unes  sont  curieuses  par  les  monstres  et  animaux 
singuliers  dessinés  au  trait,  à  l'encre,  qui  y  sont  insérés.  362  sur 
265  millim.  Rel.  moderne,  veau  fauve  sur  carton,  à  fermoirs  de 
cuivre.  —  (Ex-Iibris  gravé  du  Chapitre  :  «  A,  ord.  1,  n°  2»). 

16-17  (A.  12,  15).  Pars  veteris  et  noviTestamenti,  cum  prologis. 

Tome  I.  Fol.  1.  «  Incipit  epistola  sancti  Hieronimi  ad  Paulinum 
presbiterum,  de  omnibus  divinis  hystoriae  libris.  Frater  Ambrosius  tua 
michi...  »  —  Fol.  6.  Genèse.  —  Fol.  45.  Exode.  —  Fol.  74.  Lévitique. 

—  Fol.  93.  Nombres.  —  Fol.  121 .  Deutéronome.  —  Fol.  146  v".  Josué. 

—  Fol.  164.  Juges.  —  Fol.  181.  Ruth.  —  Fol.  183  v\  Jérémie.  — 
Fol.  229.  Baruch. 

Une  liste  de  ces  livres  se  trouve  au  verso  du  fol.  234  et  dernier. 

Le  texte  a  été  partagé  pour  les  besoins  des  leçons  de  l'office;  il  porte 
en  de  nombreux  endroits  des  mentions  de  ce  genre  :  «  Dominica  quarta 
Quadragesimç  ;  lectio  prima  « . 

Les  fol.  233-234  sont  du  XIIl"  siècle;  ils  ont  été  placés  à  la  fin  du 
volume  lorsque,  dans  une  reliure  très  ancienne,  on  le  scinda  en  deux. 
Nous  trouverons,  en  effet,  aux  fol.  1-2  du  volume  suivant,  la  suite  du 
texte  du  fol.  232  de  celui-ci. 

Aux  fol.  1  et  81,  cette  mention  du  XIIP  siècle,  à  l'encre  rouge  : 
«  Liber  Sancti  Remigii  Remensis,  volumen  XXXI  »,  et,  à  l'intérieur 
du  plat  initial,  ce  chiffre  du  XVIII*  siècle  :   «  4  "  . 

Tome  II.  Fol.  1-2.  Fin  de  la  lettre  de  Jérémie  du  volume  précédent. 


26  MANUSCRITS 

—  Fol.  3.  Actes  des  Apôtres.  —  Fol.  30.  Apocalypse.  —  Fol.  43.Épîtres 
canoniques.  —  Fol.  56.  Rois. 

Sur  le  plat  initial,  on  a  collé  un  fragment  de  Missel  du  XIV'  siècle, 
sur  lequel  je  relève  cette  note  :  «  Sequitur  ordo  processionum  dierum 
dominicalium  seu  festorum  per  anni  circulum  accedentium.  Et  primo 
incipit  prima  dominica  Adventus  Domini.  Dominica  prima  Adventus 
Domini,  ad  processionem,  responsorium  Letentur  celi,  cum  versu  et 
Gloria  ante  januam  templi,  etc.  »  —  Le  fragment  intéresse  les  quatre 
dimanches  de  l'Avent,  les  fêtes  de  Noël,  de  S.  Etienne,  de  S.  Jean,  des 
Innocents,  l'octave  de  Noël,  la  Circoncision. 

Aux  fol.  1  et  75,  on  lit  également,  à  l'encre  rouge  :  «  Liber  Sancti 
Remigii  Remensis,  volumen  XXXII  »  ,  et,  à  l'intérieur  du  plat  initial, 
le  chiffre  :  «  12  » . 

Commencement  du  XIÎ"  siècle.  Parchemin  sali  et  fatigué  par  l'usage, 
présentant  de  très  nombreuses  coupures  au  canif.  —  Tome  I.  234  feuil- 
lets à  2  col.;  les  fol.  10^63,  76,  77,  123,  186,  187,  209,  212,  215, 
225  lacérés.  435  sur  310  millim.  ~  Tome  II.  149  feuillets  à  2  col.; 
les  fol.  5,  20,  46,  82,  84,  85,  114,  145-149  sont  lacérés;  le  fol.  42 
réduit  à  la  moitié,  sans  lacune  du  texte.  Entre  les  fol.  126-127  de  la 
pagination,  il  manque  plusieurs  feuillets  comportant  la  fin  du  livre  III 
et  le  commencement  du  livre  IV  des  Rois.  425  sur  310  millim.  —  Titres 
en  capitales  vertes  ou  rouges  fourrées  de  vert.  Très  belles  initiales  à 
enroulements,  animaux  fantastiques  et  personnages,  dessinées  au  trait 
et  coloriées  de  vert,  de  rouge  et  de  jaune;  celles  des  fol.  30,  43,  57, 
83  et  103  du  tome  II  ont  été  enlevées.  Rel.  peau  de  truie  sur  ais  de 
chêne,  avec  dos  de  veau  fauve;  mauvais  état.  —  (Saint-Remi,  n''»  4 
et  12). 

18  (A.  17).  Pars  veteris  Testamenti,  cum  prologis. 

Fol.  1.  «  Incipit  prologus  sancti  Hieronimi  presbiteri  in  Ysaiara  pro- 
phetam.  Nemo  cum  prophetas...  ^  —  Fol.  1.  Isaïe.  —  Fol.  31.  Ezé- 
chiel.  —  Fol.  62.  Daniel.  —  Fol.  77.  Petits  prophètes.  — 
Fol.  109  \\  Job.  —  Fol.  129.  Proverbes.  —  Fol.  145.  Ecclésiaste. 

—  Fol.   149.  Cantique  des  cantiques.  —  Fol.   151  v°.  Sagesse.  — 
Fol.  161.  Ecclésiastique. 

Rien  que  de  format  plus  grand  que  les  deux  volumes  précédents, 
celui-ci  paraît  en  être  la  troisième  partie.  L'écriture  est  très  sensible- 
ment la  même;  les  initiales,  à  enroulements  fleuronnés  garais  d'ani- 
maux, sont  du  même  genre,  avec  plus  de  soin  et  de  décoration  dans  les 
fonds,  où  l'outremer  et  le  jaune  prennent  une  assez  grande  place.  A 


DK    LA   BIRLIOTIIKQUE    DE    REIMS.  27 

partir  du  fol.  1  i5  v",  le  manuscrit  a  été  continué  en  une  écriture  plus 
serrée  et  plus  pointue,  qui  paraît  n'être  que  de  la  fin  du  XII'  siècle. 

Au  verso  du  loi.  I  et  au  fol.  129,  on  lit  cette  note  à  l'encre  rouge 
(XIII*  siècle)  :  «  Liber  Sancti  Uemigii  Remensis,  volumen  XXXIIII  »  , 
et,  sur  le  fol.  1,  le  gros  chiffre  du  XVIII''  siècle  :  «  8  « ,  contemporain 
d'une  note  sur  papier  collée  à  l'intérieur  du  plat  initial  et  portant  ces 
mots  :  "  In  hoc  codice  seculi  undecimi  habentur  sacrorum  Ribliorum 
libri  sequeiites  :  Proplietarum  :  Isayac,  Danielis,  Ezechielis,  12  Mino- 
rum  ;  sapieniiales  :  Proverbiorum  Salomonis,  Ecclesiastes,  Cantica  can- 
ticorum,  Ecclesiasticus,  Sapientia;  singulis  libris  praemittuntur  prologi 
S.  Hieronimi;  index  capitum  cujusque  libri  et  in  canticis  personae 
colloquentes,  Christus,  Ecclesia,  Synagoga  et  sedulo  distinguntur  y> . 

Commencement  du  XIl«  siècle.  Parchemin.  189  feuillets  à  2  col., 
le  dernier  réduit  à  un  quart.  Lacérations  aux  fol.  3,  39,  112,  160; 
l'initiale  du  fol.  63  a  été  enlevée.  470  sur  335  millim.  Rel.  veau  fauve 
sur  ais  de  chêne.  —  (Saint-Remi,  n"  8). 

19  (A.  13).  Pars  veteris  et  novi  Testamenti,  cum  prologis. 

Fol.  2.  Épîtres  de  S.  Paul.  —Fol.  35  v^  Tobie.  —Fol.  39  v°.  Judith. 
—  Fol.  45  v°.  Esther.  —  Fol.  51  v\  Macchabées.  —  Fol.  82.  Parali- 
pomèoes.  —  Fol.  119  v°.  Esdras.  —  Le  fol.  1  est  la  table  du  premier 
ouvrage. 

Ce  manuscrit  paraît  avoir  été  fait  pour  servir  de  complément  aux 
trois  volumes  précédents. 

A  l'intérieur  du  plat  initial,  fragment  d'un  Missel  du  XIII*  siècle, 
pour  le  dimanche  des  Rameaux. 

Au  haut  des  fol.  2  et  83,  on  lit  cette  mention  (XIIP  siècle),  à  l'encre 
rouge  :  «  Liber  Sancti  Remigii  Remensis,  volumen  XXXIII  >^ ,  et,  sur 
le  fol.  1,  le  n°  u  13  '^ . 

Commencement  du  XIIP  siècle.  Parchemin  sali.  133  feuillets  à 
2  col.  450  sur  310  millim.  Rizarres  lettrines  rouges  et  vertes.  Initiales 
à  enroulements  fleuronnés,  guirlandes  perlées  et  animaux  fantas- 
tiques, dont  quelques-unes  remarquables.  Rel.  veau  blanc,  avec  dos 
supplémentaire  de  veau  fauve,  sur  ais  de  chêne  brisés.  —  (Saint- 
Remi,  n°  13). 

20-21  {?i^  5,  T.  II  et  III).  Pars  veteris  et  novi  Testamenti,  cum  pro- 
logis S.  Hieronymi  et  opusculo  Redae  de  locis  sanctis. 

Tome  II.   Fol.  1.   «  Incipit  prologus  in  Hiezechiel.  Hiezechiel  pro- 


28  MANUSCRITS 

pheta,  cum  Joachim...  — Incipit  Hiezechielproplieta.  Et  factum  est...  » 

—  Fol.  39.  Daniel.  —  Fol.  56.  Petits  prophètes.  —  Fol.  90.  Isaie. 

—  Fol.   131.  Épîtres  de  S.   Paul.  —  Fol.   195.  Paralipomènes.  — 
Fol.  246  \\  Esdras. 

Fol.  267  v°.  «  Incipit  opusculum  Bedç  presbiteri  impense  docti,  de 
locis  sanctis.  De  situ  Hierusalem.  Situs  urbis  Hierusalem...  j^  {Opéra 
Bedae,  IIÎ,  363). 

Fol.  130  v°.  Copie  (XII*  siècle)  d'une  charte  de  Renaud  du  Bellay, 
archevêque  de  Reims,  concernant  l'observance  régulière  des  religieux 
de  Saint-Nicaise  de  Reims  rétablie  par  Seguin,  abbé  de  la  Chaise- 
Dieu  (1090);  reproduite  avec  quelques  variantes  dans  Marlot,  Métro- 
polis  Rem ensis  historia^  I,  623. 

Fol.  194  M\  "  Quo  ordine  libri  divini  in  aecclesia  legantur  per  anni 
circulum...  »  ;  rencontré  plus  haut,  fol.  104  du  ms.  1  (Bible  d'Hinc- 
mar).  On  lit  d'ailleurs,  dans  les  marges,  de  fréquentes  mentions  de 
ce  genre,  qui  indiquent  sufGsamment  l'usage  de  ce  livre  de  chœur  : 
«  Dominica  post  festum  Omnium  sanctorum  ;  lectio  prima  "  . 

Au  fol.  1,  on  lit  :  «  Codex  bibliothecae  ecclesiae  Beatae  Mariae 
Remensis,  constans  foliis  ducentis  septuaginta  quatuor,  quorum  initium 
est  :  Incipit prologus y  fol.  1,  et  finis  :  Explicit  féliciter,  fol.  274  verso  y>  . 
C'est  la  même  main  qui  a  folioté  le  manuscrit  et  qui  a  inscrit  au  verso 
du  fol.  274  :   a  Codex  ecclesiae  Beatae  Mariae  Remensis.  1707  » . 

Tome  m.  Fol.  1.  a  Incipit  prefatio  sancti  Hieronimi  presbiteri  in 
librum  Actuum  Apostolorum.  Actus  Apostolorum...  —  Incipit  liber 
Actuum  Apostolorum.  Primum  quidem  sermonem...  »>  —  Fol.  24. 
Epîtres  canoniques.  —  Fol.  36.  Apocalypse.  —  Fol.  48.  Rois.  — 
Fol.  140.  Proverbes.  — Fol.  155  \\  Ecclésiaste.  — Fol.  161.  Can- 
tique. —  Fol.  163  v°.  Sagesse.  —  Fol.  175.  Ecclésiastique.  — 
Fol.  204.  Job.  —  Fol.  223.  Tobie.  —Fol.  230.  Judith.  —  Fol.  239. 
Eslher.  —  Fol.  247  \\  Macchabées.  —  Le  dernier  feuillet  a  été  rem- 
placé au  XV*  siècle. 

Sur  la  couverture  initiale,  à  l'intérieur,  est  collée  une  bulle  de 
Pie  II  (Rome,  24  mai  1464),  en  faveur  de  Gérard  Jérôme  (Jeronimi), 
chanoine  de  Reims,  docteur  en  médecine,  maître  es  arts,  curé  de 
Cernay. 

Le  fol.  A,  à  la  suite,  porte  la  moitié  d'une  lettre  de  l'officialité  de 
Paris,  concernant  le  diocèse  du  Mans  et  vidimant  des  bulles  d'Inno- 
cent VIII  ;  écriture  de  la  fin  du  XV  siècle. 


I)K    LA   ninLIOTIIKQUK    DE    RKIMS.  29 

Fol.  248  v°.  Cette  note  (XIII*  siècle)  :  u  A  kalendis  octobris  usque 
ad  novembrem  leguntiir  libri  Machabeorum.  Dominica  propinquiore 
kalendis  octobris,  incipienda  est  legenda  Machabaeorum  » , 

A  l'intérieur  du  plat  final,  fragment  d'un  Homéliaire  du  XII*  siècle. 

Enfin,  sur  le  fol.  1 ,  on  lit  :  «  Codex  bibliothecae  ecclesiae  Beatae 
Mariae  Hemensis,  foliis  ducentis  octoginta  octo,  quorum  initium  ab  bis 
verbis  :  Incipit  praefatiOy  et  finis,  fol.  288  v"  :  Explkit  liber  Maccha- 
baeorum  »  . 

Commencement  du  XI1«  siècle.  Parchemin  sali.  —  Tome  II.  274  feuil- 
lets à  2  col.  490  sur  370  millim.  Titres  en  capitale  rouge;  lettrines 
bizarres,  à  fioritures;  initiales  rouges,  au  trait,  formant  des  enroule- 
ments. Le  lecteur  ne  doit  tenir  aucun  compte  des  signes  singuliers  qui 
se  rencontrent  aux  fol.  69,  70,  76  v%  78  v<*,  80  v°,  82,  88  x°\  ce  sont 
de  simples  renvois  servant  à  trouver  aux  fol.  128,  129,  130,  la  fin 
des  prologues  de  plusieurs  petits  prophètes  pour  lesquels  une  place  trop 
restreinte  avait  été  laissée.  —  Tome  III.  288  feuillets  à  2  col.,  et  une 
garde  a,  en  tête.  475  sur  365  millim.  Initiales  à  entrelacs,  ornements 
perlés,  oiseaux,  dragons  et  personnages,  beaucoup  plus  soignées  que 
dans  le  volume  précédent;  le  P  du  fol.  3  a  été  souvent  reproduit.  — 
Rel.  peau  de  truie,  sur  ais  de  chêne.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  : 
«  B,  ordo  unicus,  n°»  53,  54;  sub  fenestra  »). 

22-25  (A.  10,  T.  I  et  II).  Biblia  sacra,  extranslatioue  S.  Hieronymi, 
cum  prologis. 

Tome  I.  Fol.  1.  Genèse.  —  Fol.  28.  Exode.  —  Fol.  47.  Lévitique. 
—  Fol.  59  v°.  Nombres.  —  Fol.  78  v°.  Deutéronome.  —  Fol.  95. 
Josué.  —  Fol.  106  v°.  Juges.  —  Fol.  118  v\  Ruth.  —  Fol.  120. 
Jérémie.  —  Fol.  148.  Baruch.  —  Fol.  151  v°.  Actes  des  Apôtres.  — 
Fol.  167.  Apocalypse.  —  Fol.  174.  Epîtres  canoniques.  — 
Fol.  180  M\  Rois.  —  Fol.  239  v°.  Paralipomènes. 

Fol.  270.  Note  du  XVP  siècle  :  "  Hoc  in  monasterio,  horis  matutinis, 
lectiones  hoc  leguntur  ordine  :  Ebdomada  prima  post  octavas  Pasche, 
legiturde  Actibus  Apostolorum.  Secunda  et  tertia  ebdomada,  legitur  de 
Apocalipsi.  Abhinc,  ceterisprivatisdiebus,  epistoleJacobi  et  Pétri,  usque 
in  Ascentionem  Domini,  leguntur.  A  quo  die  usque  ad  Pentecosten, 
leguntur  Actus  Apostolorum.  A  kalendis  novembris  ad  Domini  usque 
Adventum,  legitur  Ihezechiel  propheta.  Ab  Adventu  Domini  usque  ad 
Xativitatem,  legitur  Esayas  propheta.  Ante  Natalis  Domini  diem,  lec- 
tiones legimus  sanctum  Moisen.  A  Nativitate  Domini  usque  ad  Sepluage- 
simam,   Pauli  apostoli  leguntur  epistole.   A  Septuagesima  usque  ad 


30  MANUSCRITS 

Quadragesimam,  legitur  de  Genesi.  A  Quadragesima  usque  dominicain 
inPassione,  leguntur  sermones  divi  Augustini  super  Cantica  graduum. 
A  Passione  Domini  usque  Ramos  palmarum,  legitur  Jheremias.  A 
dominica  in  Ramis  usque  in  Cenam  Domini,  legitur  Rarucli,  tribus 
diebus  » .  —  Une  note  du  même  genre,  plus  moderne,  figure  au  verso 
du  même  feuillet. 

Tome  II.  Fol.  I.  Proverbes.  —  Fol.  12.  Ecclésiaste.  —  Fol.  16. 
Cantique.  —  Fol.  18.  Sagesse.  —  Fol.  25.  Ecclésiastique.  — 
Fol.  44  x\  Job.  —  Fol.  57  v°.  Tobie.  —  Fol.  62  v^  Judith.  — 
Fol.  69.  Esther.  —  Fol.  75.  Esdras.  —  Fol.  87  v°.  Macchabées.  — 
Fol.  113.  Ezéchiel.  Le  texte  finit  brusquement  sur  ces  mots  :  «...  et 
latitudinis  decem  millia;  omnis  longitu...  »  (Ezéchiel,  chap.  xlviii, 
v.  13). 

XIl*  siècle.  Parchemin.  270  et  136  feuillets,  à  2  col.  470  sur 
354  millim.  Lacérations  aux  fol.  203,  267,  268,  269,  270  du  tome  I, 
et  1,  67,  108  du  tome  II;  les  derniers  feuillets  des  deux  volumes 
tachés  d'eau.  Initiales  remarquables,  couleur  et  or,  enrouleinetits  à 
feuillages  et  animaux  souvent  accompagnés  de  sujets  coioiiés  qui 
mériteraient  une  description  spéciale;  celles  du  dernier  volume, 
notamment,  sont  d'importance  pour  l'histoire  du  costume.  Rel.  veau 
fauve,  le  premier  sur  bois,  le  second  sur  carton.  —  (Saint-Thierry, 
n«l). 

24  (A.  27).  Liber  Apocalypsis. 

On  lit,  en  haut  du  fol.  1,  cette  note  du  XIIP  siècle  :  «  Liber  Saneti 
Dyonisii  Remensis;  si  quis  ei  abstulerit,  anathema  sit.  —  H  » . 

XII"  siècle.  Parchemin.  18  feuillets,  à  longues  lignes.  207  sur 
122  millim.  Rel.  moderne,  basane  rouge.  —  (Saint-Denis). 

î2o-27  (A.  8,T.IetII;E.241).Bibliasacra,  extranslatione  S.  Hie- 
ronymi,  cum  prologis. 

Tome  I.  Sur  le  fol.  de  garde  a,  on  trouve  cette  table  en  rubrique, 
contemporaine  du  manuscrit,  à  laquelle  nous  suppléons  en  indiquant 
les  folios  :  «  In  hoc  volumine  hi  continentur  libri  :  [Fol.  1].  Genesis, 
hebraice  Bresith.  — [Fol.  29  v"].  Exodus-Ellesmod.  —  [Fol.  52].  Levi- 
ticus-Vagecra.  —  [Fol.  67  v°].  Numeri-Vagedaber.  —  [Fol.  90].  Deute- 
ronomium-Helleaddabarim.  —  [Fol.  108].  Josue.  —  [Fol.  122]. 
Judicum-Sophtim.  —  [Fol.  136].  Liber  Ruth.  —  [Fol.  137  v''].  Liber 
Jheremie  prophetç.  —  [Fol.  173  v°].  Libri  Machabeorum  duo  »  . 


DM    LA    BinLIOTHÈQl^I'^    I)I'>    UKIMS.  ;Ji 

En  haut  du  fol.  1,  ou  lit  (Xlll"  siècle)  :  «  Liber  Sancti  Hemijjii  Ue- 
mensis,  volunieu  XI  n  .  —  La  couverture  initiale  porte  à  l'intérieui-  la 
cote  (XVIII*  siècle)  :  «  1  »  .  —  Au-dessous  de  la  table  ci-dessus,  cette 
note  en  rubrique,  de  la  même  date  et  sans  doute  du  même  scribe  : 
«  Liber  Sancti  Ueniigii;  qui  ei  abstulcrit,  anathema  sit.  Garnerus  me 
scripsit,  cujus  anima  requiescat  in  pace.  Amen,  amen,  amen  ». 

Tome  II.  En  tête  du  fol.  a,  on  trouve  également  cette  table  en 
rubrique  :  «  In  hoc  volumine  hi  conlinentur  libri  :  [Fol.  l].  Hegum 
libri  ([uatuor.  —  [Fol.  77  m"].  Paralipomenon  libri  duo.  —  [Fol.  118]. 
Ezre  liber  unus.  —  [Fol.  133  V].  Tobiç  liber  unus.  —  [Fol.  139  V]. 
Judith  liber  unus.  —  [Fol.  147  v°].  Hester  liber  unus.  —  [Fol.  155]. 
Proverbiorum  Salomonis  liber  unus.  —  [Fol.  167  v°].  Ecclesiastes.  — 
[Fol.  172].  Cantica  canticorum.  —  [Fol.  174v°].  Liber  Sapientiç.  — 
[Fol.  183  v°].  Ecclesiasticus.  —[Fol.  209].  Liber  Job  n  . 

Fol.  117.  On  lit  :  «  Explicit  liber  Paralipomenon.  Hec  oratio  in  fine 
Paralipomenon  in  plerisque  codicibus  invenitur  :  Domine  omnipotens, 
Deus  patrum  nostrorum  Abraham,  Ysaac  et  Jacob...  » 

Fol.  224.  Après  Texplicit  du  livre  de  Job,  on  trouve  dix  lignes  d'un 
texte  demeuré  inachevé  :   a  Job,  exemplar  patientie...  » 

Au-dessous  de  la  table  susdite,  on  lit  :  «  Liber  sancti  Remigii,  Fran- 
corum  apostoli  ».  —  En  tête  du  même  feuillet,  une  main  du  XV*  siècle 
a  également  écrit  :  «  Liber  sanctissimi  Remigii,  Francorum  apostoli, 
Remorum  archipresulis  ».  —  En  tête  du  fol.  1  et  du  fol.  88  v**,  une 
main  du  XllP  siècle  a  mis  cette  note  :  a  Liber  Sancti  Remigii  Remensis, 
vol.  XV  » .  —  Enfin,  à  Tintérieur  de  la  couverture  initiale,  on  relève  le 
chiffre  (XVIII"  siècle)  :   «  2  »  . 

Tome  III.  Au  verso  du  fol.  b,  on  trouve  cette  table  contemporaine  : 
K  In  hoc  volumine  hi  continentur  libri  :  [Fol.  1].  Liber  Ihezechielis 
prophetç.  —  [Fol.  26].  Liber  Danihelis  prophète.  —  [Fol.  37].  Liber 
duodecim  Prophetarum.  —  [Fol.  6\].  Liber  Ysaie  prophète.  — 
[Fol.  85].  EpistolebeatiPauli  apostoli.  —  [Fol.  121  v°].  Actus  Aposto- 
lorum.  —  [Fol.  139  v°].  ApocalipsisJohannis apostoli. —  [Fol.  148]. 
Epistole  canonice.  —  [Fol.  156].  Libri  quatuor  Euvangelistarum  r^ . 

Sur  le  fol.  1,  cette  note  du  XIIP  siècle  :  «  Liber  Sancti  Remigii 
Remensis,  vol.  XXI  » .  —  Notes  à  la  mine  de  plomb  (XIV"  siècle),  aux 
fol.  50,  51,  55. 

Fin  du  Xll"  siècle.  Parchemin.  205  fol.  à  2  col.  et  une  garde  a  en 
tête.  224  fol.  à  2  col.  et  deux  gardes,  a  en  tête  et  b  blanche  à  la  fin. 


32  MANUSCRITS 

216  fol.  à  2  col.  et  deux  gardes  a,  b  en  tête.  315  sur  230 'millim. 
pour  les  deux  premiers  volumes;  344  sur  245  pour  le  troisième.  Rel. 
bois  et  veau  blanc  à  dos  de  veau  fauve  rapporté,  lacéré,  pour  les  deux 
premiers  volumes;  rel.  moderne,  veau  fauve  à  fermoirs  pour  le  troi- 
sième. —  (Saint-Remi,  n°*  1,2  et  ...). 

28  (E.  239).  Libri  prophetarum  Isaiae,  Ezechielis  et  Danielis, 
neenon  duodecim  Minorum  et  Machabeorum,  cum  S.  Hieronymi  pro- 
logis. 

Fol.  146  v°.  On  trouve  cette  table  en  rubrique,  contemporaine  du 
volume  :  «  In  hoc  codice  hii  continentur  libri  :  [Fol.  1].  Ysaiasproplieta. 

—  [Fol.  32  v**].  lezechiel  propheta.  —  [Fol.  66  v°].  Daniel  propheta. 

—  [Fol.  81].  Liber  duodecim  Prophetarum.  —  [Fol.  111  v°].  Macha- 
beorum libri  duo.  Garnerus  me  scripsit,  cujus  anima  requiescat  in  pace. 
Amen.  Liber  Sancti  Remigii  Remensis,  qui  ei  abstulerit,  anathema  sit; 
fiât;  fiât  » . 

En  tête  du  fol.  1,  on  lit  ces  mots  (XIII^  siècle),  à  l'encre  rouge  : 
«  Liber  Sancti  Remigii  Remensis,  vol.  CXLIII  » . 

Fin  du  XIP  siècle.  Parchemin.  146  feuillets  à  longues  lignes,  et 
cinq  gardes,  a,  b,  c  en  tête,  d,  e  à  la  fin.  Tranche  supérieure  forte- 
ment mouillée.  318  sur  215  millim.  Rel.  veau  blanc  sur  ais  de  bois 
brisés,  avec  dos  de  veau  fauve.  —  (Saint-Remi,  n°  6). 

29  (A.  23).  Novum  Testamentum,  cum  prologis  S.  Hieronymi. 
Fol.  1.  Évangiles. — Fol.  75  v°.  Épîtres  deS.  Paul.  —  Fol.  122v». 

Actes  des  Apôtres.  —  Fol.  144  \\  Apocalypse.  —  Fol.  154  v°.  Epî- 
tres  canoniques. 

Ce  manuscrit  et  le  précédent  faisaient  partie  d'une  même  Rible. 

En  haut  du  fol.  1,  on  lit  ces  mots  (XIIP  siècle),  à  l'encre  rouge  : 
«  Liber  Sancti  Remigii  Remensis,  vol.  LUI  »  . 

Au  fol.  164,  on  trouve  cette  note  contemporaine  du  manuscrit,  en 
rubrique  :  "  In  hoc  codice  continetur  Novum  Testamentum.  Liber 
Sancti  Remigii;  qui  ei  abstulerit,  anathema  sit;  fiât;  fiât.  Garnerus  me 
scripsit,  cujus  anima  requiescat  in  pace.  Amen,  amen  v  . 

Au  verso  de  ce  feuillet,  on  remarque,  dessiné  au  crayon,  un  cerf 
portant  dans  ses  bois  la  tête  nimbée  du  Christ. 

Fin  du  XII*  siècle.  Parchemin.  164  feuillets,  dont  un  grand  nombre 
fortement  mouillés  dans  la  marge  supérieure,  quelques-uns  aussi 
(1,  10-12,  115-120,  128-130)  à  Tinlérieur.  Longues  lignes.  323  sur 


DE    LA   BIBLIOTHl^QUE    DE    REIMS.  33 

:217  inilliin.  Rel.  veau  blanc,  avec  dos  de  veau  fauve,  sur  ais  de  bois. 
—  (Saint-Reuii,  n°  14). 


50-51  (A.  3,  T.  1  et  II).  IJiblia  sacra,  ex  translatione  S.  Hieronymi, 
cum  prologis. 

Tome  I.  Fol.  1  v°.  Table  des  livres  contenus  dans  les  deux  volumes. 

—  Fol.  2.  Genèse.  —  Fol.  23.  Exode.  —  Fol.  39  v\  Lévitique.  — 
Fol.  50  v°.  Nombres.  —  Fol.  66.  Deutcronome.  — Fol.  80  v°.  Josué. 

—  Fol.  90  W  Juges.  —  Fol.  101.  Ruth.  —  Fol.  103.  Rois.  — 
Fol.  152  v^  Paralipomènes.  —  Fol.  177  v\  Esdras.  —  Fol,  193. 
Tobie.  —  Fol.  197  \\  Judith.  —  Fol.  203.  Esther.  —  Fol.  210. 
Isaïe.  —  Fol.  229.  Jérémie.  —  Fol.  255  v°.  Baruch.  —  Fol.  258  v\ 
Ézéchiel.  —  Fol.  281   v\  Daniel.  —  Fol.  291  v°.  Petits  prophètes. 

—  Fol.  313.  Macchabées. 

Fol.  209  v°.  Avant  le  prologue  d'Isaïe,  on  annonce  la  fin  de  l'Ecclé- 
siastique, bien  que  cet  ouvrage  se  trouve  avec  d'autres  dans  le 
2"  volume,  comme  l'indique  au  surplus  une  note  contemporaine 
inscrite  au  recto  de  ce  même  feuillet  ;  «  Job,  Psalterium,  Para- 
bole, Ecclesiastes,  Cantica,  Sapiencia  et  Ecclesiasticus  sunt  in  alia 
parte  ^ . 

Au  fol.  2,  on  lit  cette  note  (XVllI'  siècle)  :  «  Codex  bibliothecae 
ecclesiae  Beatae  Mariae  Remensis,  ex  dono  Guidonis  de  Roya,  ejusdem 
ecclesiae  archiepiscopi,  constans  foliis  trecentis  triginta  sex,  incipit- 
que,  fol.  2,  ab  his  verbis  :  Frater  Ambrosius^  et  desinit,  fol.  335  verso, 
in  ista  verba  :  Hic  ergo  erit  consummatns  w  . 

Fol.  335  v\  Autre  note  :  «  Codex  ecclesiae  B.  Mariae  Remensis. 
1707  » ,  et  cette  mention  du  chanoine  Gilles  d'Aspremont  :  «  335  folia 
scripta  n . 

Tome  II.  Fol.  1.  Table  des  deux  volumes.  —  Fol.  2.  Job.  — 
Fol.  13  v\  Psautier.  —  Fol.  39.  Proverbes.  — Fol.  48  v°.  Ecclésiaste. 

—  Fol.  51  v°.  Cantique.  — Fol.  53  v°.  Sagesse.  —  Fol.  60  v°.  Ecclé- 
siastique. —  Fol.  80.  S.  Matthieu.— Fol.  94.  S.  Marc.  —Fol.  102  v°. 
S.  Luc.  —  Fol.  116  W  S.  Jean.  —  Fol.   128  W  Epitres  de  S.  Paul. 

—  Fol.  160.  Actes  des  Apôtres.  —  Fol.  174  V.  Epîtres  canoniques. 

—  Fol.  180  v\  Apocalypse.  —  Fol.  189.  Glossaire  onomastique  et 
géographique. 

Au  fol.  2,  on  lit  cette  note  (XVIIIV  siècle)  :  «  Codex  biblio- 
thecae, etc.,  constans  foliis  ducentis  viginti  sex,  et  incipit,  fol.  2,  his 

TOME    XXXVIIl  3 


34  MANUSCRITS 

verbis  :  et  inohedientiae^  et  desinit  in  haec,  fol.  224  v"  :  aut  ipsa  requietio  » . 

XIII*  siècle.  Beau  manuscrit  italien,  en  vélin  de  choix.  335  fol.  à 
col.  et  une  garde  a  blanche  à  la  fin,  pour  le  premier  volume. 
224  fol.  à  2  col.  et  une  garde  a  blanche  à  la  fin,  pour  le  second.  Un 
feuillet  blanc  enlevé  entre  les  fol.  4-5  du  tome  I;  un  autre,  également 
blanc,  enlevé  entre  les  fol.  79-80  du  tome  II;  le  fol.  188,  également 
blanc,  subsiste  dans  ce  dernier  volume.  Initiales  aux  couleurs  très  vives 
rehaussées  de  gouache,  portant  de  petits  médaillons  à  personnages, 
parfois  appliqués  sur  fond  d'or  ciselé,  se  terminant  souvent  par  des 
queues  d'encadrement  chargées  d'animaux  fantastiques;  d'autres,  soit 
d'une  seule  couleur,  soit  mi-parlies  rouges  et  bleues,  sont  ornées  de 
filigranes  dont  la  variété  égale  la  finesse.  Remarquables  aussi  les  fili- 
granes d'encadrement  des  fol.  2-6,  les  titres  exécutés  sur  dentelle,  à 
l'encre  noire,  et  un  essai  d'ornementation  au  fol.  61.  Pagination  arabe 
du  temps;  repagination  en  1707.  Les  ais  de  bois  et  les  tranches  por- 
tent en  couleur  les  armes  du  donateur,  dont  la  signature  «  Guy  de 
Roye  »  se  trouve  sur  l'intérieur  de  la  couverture,  à  la  fin  de  chaque 
volume.  400  sur  278  millim.  Rel.  veau  blanc  sur  bois,  portant  encore 
trace  de  sa  chaîne.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  B,  ord.  1,  n°»4 
et  5  »;  cote  plus  ancienne  :  «  b  64  visa  »,  u  b  65  visa  »). 

52  (A.  9).  Biblia  sacra,  ex  translatione  S.  Hieronymi,  cum  prologis. 

Fol.  1.  Genèse.  —  Fol.  10  \\  Exode.  —  Fol.  18.  Lévitique.  — 
Fol.  23.  Nombres.  —  Fol.  30  W  Deutéronome.  —  Fol.  37.  Josué.  — 
Fol.  41  \\  Juges.  —  Fol.  46.  Ruth.  —  Fol.  47.  Rois.  —  Fol.  70. 
Paralipomènes.  —  Fol.  81  v^  Esdras.  —  Fol.  88  v".  Tobie.  — 
Fol.  90.  Judith.— Fol.  92  v°.  Estber.  —  Fol.  94  v°.  Job.  —  Fol.  101. 
Psautier.  —  Fol.  112.  Proverbes.  —  Fol.  116.  Ecclésiaste.  — 
Fol.  117  \\  Cantique.  —  Fol.  118.  Sagesse.  —  Fol.  121.  Ecclé- 
siastique. —  Fol.  128  v°.  Isaïe.  —  Fol.  140  v°.  Jérémie.  — Fol.  153. 
Baruch.—Fol.  154  v°.  Ézéchiel.  —  Fol.  165  v°.  Daniel.  —Fol.  170. 
Petits  prophètes.  —  Fol.  180.  Macchabées.  —  Fol.  192.  S.  Matthieu. 

—  Fol.  199.  S.  Marc.  —  Fol.  203  W  S.  Luc.  —  Fol.  212.  S.  Jean. 

—  Fol.  218.  Épîtres  de  S.  Paul.  —  Fol.  233  m\  Actes  des  Apôtres. 

—  Fol.  240  \\  Epîtres  canoniques.  —  Fol.  244.  Apocalypse. 

Fol.  247  v\  «  Interpretationes  nominum  liebraicorum  t>  ,  suivies 
(fol.  256)  d'une  table  par  chapitres  de  plusieurs  livres  de  la  Bible. 

En  tête  du  livre  des  Macchabées  (fol.  179  v°),  on  trouve  deux 
lettres  de  Raban  Maur,  relatives  à  son  Exposition  sur  cet  ouvrage, 
adressées  l'une  à  Louis,  roi  de  Germanie,  l'autre  à  Gérold,  a  sacri  pa- 
lalii  arcbidiacono  » .  V.  Hlst.  littér.,  V,  164. 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE   DE    REIMS.  35 

Le  premier  feuillet  liminaire,  en  papier,  porte  :  «  20  Ib.  164S  », 
non  loin  du  nom  d'un  ancien  possesseur  :  «  J.  Brodeau  » ,  qui  dut 
acquérir  le  livre  à  ce  prix  et  à  cette  date.  Tout  à  côte,  cette  mention 
peu  postérieure  :  «  Ex  dono  R.  P.  D.  Nicolai  Doé,  depositarii  congre- 
gationis,  die  19  sept.  1698;  F.  P.  Saveaumarez  " .  Quant  à  la  signa- 
ture du  premier  possesseur,  qui  accompagnait  une  mention  do  don  ou 
d'achat,  au  XVP  siècle  (fol.  258),  le  grattage  en  a  été  tel  que  rien  n'en 
peut  faire  revivre  l'écriture.  —  Notons  encore,  à  l'intérieur  du  plat 
initial,  cette  cote  (XVIII'  siècle)  :  «  n"  5  » . 

XIII«  siècle.  Parchemin.  259  feuillets  à  2  col.  ;  les  fol.  100  et  259 
blancs.  320  sur  215  millim.  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint- 
Nicaise). 

55  (A.  7).  Biblia  sacra,  ex  translatione  S.  Hieronymi,  cum  prologis. 

Fol.   1.  Genèse.  —  Fol.  16.  Exode.  —  Fol.  26  v\  Lévitique.  — 

Fol.  33  \\  Nombres.  — Fol.  42  bis.  Beuiévonome.  —  Fol.  51.  Josué. 

—  Fol.  57  \\  Juges.  —  Fol.  64.  Ruth.  —  Fol.  65  v\  Rois.  — 
Fol.  96.  Paralipomènes.  —  Fol.  112  v°.  Esdras.  —  Fol.  120.  Tobie. 

—  Fol.  122.  Judith.  —  Fol.  124  v\  Esther.  —  Fol.  128.  Job.  — 
Fol.  138.  Psautier.  —Fol.  154.  Proverbes.  —  Fol.   159.  Ecclésiaste. 

—  Fol.  161.  Cantique.  —  Fol.  162.  Sagesse.  —  Fol.  165  v^  Ecclé- 
siastique.—  Fol.  174v°.Isaïe.  —  Fol.  186  v°.  Jérémie. — Fol.  202  v°. 
Baruch.  —Fol.  204  v\  Ézéchiel.  —Fol.  217  v^  Daniel.  —Fol.  223. 
Petits  prophètes.  —  Fol.  236.  Macchabées;  incomplet.  —  Fol.  249. 
Evangiles.  —  Fol.  275  m\  Épîtres  canoniques.  —  Fol.  280  v°.  Apo- 
calypse. —  Fol.  284  v°.  Actes  des  Apôtres.  —  Fol.  293.  Épîtres  de 
S.  Paul. 

On  a  relié  avec  ce  manuscrit  les  fol.  312-349,  qui  contiennent  une 
glose  (XV'  siècle),  notamment  du  livre  de  Job.  C'est  à  cette  deuxième 
partie,  sans  doute,  que  se  rapporte  la  note  (XV'  siècle)  inscrite  au 
haut  du  fol.  312  :  «  Extpmatur]  1  gross[o]  ^  .  —  Cette  Bible  portative, 
d'écriture  française  très  fine  et  serrée  et  d'enluminure  italienne,  vient 
de  l'archevêque  Guy  de  Roye,  dont  la  signature  figure  au  fol.  311  v% 
et  dont  le  don  est  rappelé  au  bas  du  fol.  1.  —  Mentionnons  encore 
la  note  (XVIIP  siècle)  inscrite  au  fol.  1  :  <  127  visa  r) ,  et  cette  autre 
de  d'Aspremont,  au  fol.  349  :   "  Folia  347  » . 

XIII^-XV"  siècle.  Vélin  très  fin.  349  feuillets  à  2 col.,  dans  le  compte 
desquels  on  a  omis  42  bis,  124  bis,  170  bis  et  224  bis;  la  fofiotation 


36  MANUSCRITS 

passe  de  134  à  138,  et  de  276  à  278  sans  lacune  apparente;  les 
fol.  119,  '^^^hiSy  245-248  sont  demeurés  blancs,  ainsi  que  les  gardes  a, 
B  en  tête  et  c-f  à  la  fin.  190  sur  135  millim.  Initiales  à  feuillages  et 
draperies  en  couleur  et  à  la  gouache.  Rel.  moderne  veau  bleu,  ornée 
de  dentelles;  la  tranche  coloriée  d'un  réseau  rouge  et  noir.  — (Ex-libris 
gravé  du  Chapitre  :  «  D,  ord.  3,  n°  29  »). 

54-36  (A.  4,  T.  I,  II,  III).  Biblia  sacra,  cum  opusculo  Bedae  de 
locis  sanctis. 

Tome  I.  Fol.  1.  Table.  —  Fol.  3.  Genèse.  —  Fol.  41  v\  Exode. 

—  Fol.  67  v°.  Lévitique.  —  Fol.  86  \\  Nombres.  —  Fol.  114.  Deu- 
téronome.  — Fol.  139v°.  Josué.  —  Fol.  155  v\  Juges.  — Fol.  172v°. 
Ruth.  —  Fol.  174  v°.  Jérémie  et  Baruch. 

Au  bas  du  fol.  3,  on  trouve  cette  note  :  "  Codex  bibliothecae  eccle- 
siaeS.  Mariae  Remensis,  constans  foliis  ducentis  et  novemdecim;  inci- 
pit,  fol.  3,  ab  istis  verbis  :  Incipiunt  capitula,  et  desinit  in  haec, 
fol.  219  :  longe  ah  opprobriis  » ,  paraissant  provenir  de  la  main  qui  a 
écrit  au  fol.  219  :  «  Codex  ecclesiae  Beatae  Mariae  Remensis.  1707  » , 
et  qui  a  folioté  le  volume. 

Tome  II.  Fol.  2.  Actes  des  Apôtres.  —  Fol.  25  v°.  Epîtres  canoni- 
ques. —  Fol.  37.  Apocalypse.  —  Fol.  48.  Rois.  —  Fol.  136.  Pro- 
verbes. —  Fol.  150.  Ecclésiaste.  —  Fol.  155.  Cantique.  — Fol.  158. 
Sagesse.  —  Fol.  168.  Ecclésiastique.  —  Fol.  196.  Job.  —  Fol.  214. 
Tobie.  —Fol.  220  r.  Judith.  —Fol.  229.  Esther.  —Fol.  237  v\ 
Macchabées. 

En  marge,  de-ci  et  de-là,  on  remarque  la  division  de  la  Bible  sui- 
vant les  jours  de  Tannée  et  les  leçons  qu'ils  comportent,  dans  ce 
genre  :  "  Feria  lII%lectio  P  » .  —  Le  volume  possède  encore  son  signet 
de  peau. 

Au  bas  du  fol.  2,  cette  note  (XVIIP  siècle)  :  «  Codex  bibliothecae,  etc.  ^ 
constans  foliis  ducentis  septuaginta  quinque,  quorum  initium  est  : 
Incipit praefatw^  et  finis  :  Explicit  liber  Macchabaeorum,  fol.  275  » . 

Tome  m.  Fol.  2.  Ézéchiel.  —  Fol.  34  m\  Daniel.  —  Fol.  48  W 
Petits  prophètes.  — Fol.  79.  Isaïe.  —  Fol.  112.  Epîtres  de  S.  Paul. 

—  Fol.  163.  Paralipomènes.  —  Fol.  205  r.  Esdras. 

Fol.  221.  «  Incipit  opusculum  Bede,  presbiteri  impense  docti,  de 
locis  sanctis...  » 

Au  bas  du  fol.  2,  on  lit  cette  note  (XVllP  siècle)  :  «  Codex  biblio- 
thecae, etc.,  constans  foliis  ducentis  et  viginti  septem,  incipiens  ab 


DK    LA    BIBLIOTHftQl'K    DE    REIMS.  3T 

istis  verbis,  fol.  2  :  «  Incipit  prologus,  et  desincMis  iii  haec,  fol.  226 
verso  :  Explicit  féliciter  «  . 

Fin  du  Xlll®  siècle.  Parchemin.  Tome  I.  219  fol.,  plus  44  Jw  et 
21iZ>/\y;  les  fol.  a  en  lête  et  1-2  blancs. —  Tome  II.  27G  fol.  ;  les  fol.  1 
et  276  blancs.  —  Tome  III.  227  fol.,  moins  le  151  omis;  le  fol.  a  en 
tête  et  les  1  et  227  blancs.  —  Grosse  minuscule  gothique  sur  2  col. 
500  sur  350  millim.  Superbes  initiales,  or,  couleurs  et  gouache,  à 
sujets  peints  extrêmement  soignés,  encore  couvertes  de  leur  toile  ori- 
ginelle de  protection;  celle  du  fol.  9  du  tome  I  représentant  les  scènes 
de  la  Création;  celles  des  fol.  43,  68,  172  du  tome  I,  des  fol.  116  et 
155  du  tome  II,  des  fol.  116  et  221  du  tome  III  ont  été  exécutées  sur 
bandes  de  parchemin  rapportées;  celle  du  fol.  140  du  tome  I,  dans  ce 
cas,  a  été  enlevée;  celles  des  fol.  4  et  214  his  du  même  volume  ont 
été  frauduleusement  coupées.  Rel.  parchemin  sur  bois,  encore  vêtue 
(2  premiers  volumes  seuls)  d'une  chemise  de  peau  de  truie,  avec  traces 
de  fermoirs  et  coins  de  cuivre.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  B, 
ordo  unicus,  n"  50,  51,  52,  sub  fenestra  »). 

57  (A.  2).  Pars  veteris  Testamenti,  ex  translatione  S.  Hieronymi, 
cum  prologis. 

Fol.  2.  Genèse.  —  Fol.  16,  Exode.  —  Fol.  36.  Léuitique.  — 
Fol.  33.  Nombres.  —  Fol.  42  v°.  Deutéronome.  —  Fol.  50  \\  Josué. 

—  Fol.  55  v°.  Juges.  —  Fol.  62.  Kuth.  —  Fol.  63.  Rois.  — 
Fol.  96  W  Paralipomènes.  —  Fol.  112.  Esdras.  —  Fol.  128.  Judith. 

—  Fol.  131.  Esther.  —Fol.  134.  Tobie.  —  Fol.  136  vMVlacchabées. 
Le  fol.   1  de  la  numérotation  du  XVIII*  siècle  n'est  qu'une  garde 

qu'on  a  utilisée  au  XIV  siècle,  en  y  inscrivant  la  table  des  livres  saints 
contenus  dans  le  volume.  —  Nombreuses  gloses  dans  les  marges.  — 
Sur  le  fol.  2,  on  lit  cette  cote  (XVIIP  siècle)  :  «  b  12  visa  » .  —  Sur 
le  dos,  on  trouve  un  n°  18  inscrit  sous  le  titre  «  Vêtus  Testamentum  i) . 

XIIP  siècle.  Parchemin.  150  feuillets  à  2  col.,  plus  48  bis  et  52  ôw, 
plus  une  garde  finale  a  blanche.  390  sur  295  millim.  Rel.  veau 
gaufré  sur  bois.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  B.  ord.  1,  n"  6  »). 

58.  Liber  Meghillath,  id  est  volumen  Esther. 

Le  texte  de  ce  livre  hébraïque  est  complet.  Le  caractère  estaskenazi 
ou  allemand.  On  y  remarque  trois  majuscules,  savoir  un  heth  dans  le 
premier  chapitre,  un  vau  dans  le  neuvième,  un  tau  dans  le  dernier, 
d'oii  il  suit,  d'après  les  calculs  exposés  par  M.  Guillaume-Henry 
Black,  président  de  l'Institut  chronologique  de  Londres,  dans  les  Tra- 


38  MANUSCRITS 

vaux  de  l'Académie  de  Reims  (1865),  que  les  événements  racontés  dans 
le  livre  d'Esther  doivent  être  rapportés  à  Tan  347  avant  Jésus-Christ, 
c'est-à-dire  à  la  douzième  année  du  règne  du  roi  de  Perse  Artaxerxès  III, 
surnommé  Ochus. 

Toujours  suivant  M.  Black,  notre  manuscrit  serait  plus  ancien  que 
ceux  que  possède  la  Bibliothèque  nationale,  dont  aucun  ne  remonte- 
rait au  delà  du  XV*  siècle. 

XIII'  siècle.  Rouleau  de  parchemin  en  douze  pièces,  comprenant 
51  pages  et  formant  ensemble  une  longueur  de  6™, 35  sur  115  millim. 
de  largeur.  Chaque  page  contient  dix  lignes.  —  (Ex-libris  gravé  du  Cha- 
pitre :  «  N<'31  »). 

30-42  (A.  6,  T.  1,  II,  III,  IV).  Biblia  sacra,  ex  translatione  S.  Hie- 
ronymi,  cum  prologis. 

Tome  I.  Fol.  1.  On  lit,  en  grosses  lettres,  cette  mention  que  nous 
complétons  par  l'indication  des  folios  :  «  Prima  pars  Biblie,  in  qua 
continentur  octo  libri,  scilicet  :  [Fol.  2].  Genesis.  —  [Fol.  45].  Exodi. 
—  [Fol.  76  V].  Levitici.  —  [Fol.  99].  Numeri.  —  [Fol.  132].  Deu- 
teronomii.  — [Fol.  160].  Josue.  — [Fol.  179].  Judicum.  — [Fol.  200]. 
et  Ruth.  Quam  dédit  ecclesie  Remensi  Johannes  Jennart,  ejusdem 
ecclesie  canonicus  » . 

Au  bas  du  fol.  2,  on  lit  (XVIIP  siècle)  :  «  Codex  bibliothecae  Beatae 
Mariae  Remensis,  constans  foliis  ducentis  tribus,  incipitque  ab  illis 
verbis,  fol.  2  :  Desideramus  mollis  cera^  et  desinit  in  ista,  fol.  202  :  hai 
genuil  David  » . 

Tome  II.  Fol.  1  v°.  On  lit  de  même  :  "  Secunda  pars  Biblie,  in  qua 
continentur  :  [Fol.  2].  Quatuor  libri  Regum.  —  [Fol.  107].  Paralipo- 
raenon.  —  [Fol.  162  v**].  Esdras,  Neemias,  item  liber  Esdre  secundus. 

—  [Fol.  194].  Thobias.  —  [Fol.  202].  Judith.  —  [Fol.  2t2].  Ester. 

—  [Fol.  222].  Job.  Quam  dédit  ecclesie,  etc.  » 

Au  bas  du  fol.  2,  on  lit  :  «  Codex  bibliothecae,  etc.,  constans  foliis 
ducentis  quadraginta  quatuor,  et  incipit  bis  verbis,  fol.  2  :  Incipit pro- 
loguSy  et  desinit  in  ista  :  Explicit  liber  Job  » . 

Tome  III.  Le  fol.  1,  qui  portait,  comme  les  précédents,  l'indication 
du  contenu  du  volume  et  le  nom  de  son  donateur,  a  été  enlevé  posté- 
rieurement à  1707. 

Fol.  2.  Proverbes.  —  Fol.  19.  Ecclésiaste.  —  Fol.  25.  Cantique. 
—  Fol.  28.  Sagesse.  —  Fol.  39  v^  Ecclésiastique.  — Fol.  71.  Isaïe. 


l)K    LA   BIBLIOTIIKQUE   DE    REIMS.  39 

—  Fol.   109.  Jcrcmic.  —  Fol.   156.  Baruch.  —  Fol.   162.  Ézéchiel. 

—  Fol.  109  v\  Daniel.  —  Fol.  216.  Petits  prophètes. 

Au  bas  du  fol.  2,  on  lit  :  u  Codex  bibliothecae,  etc.,  constans  foliis 
ducentis  quinquaginta  et  uno;  incipit  ab  bis  verbis,  fol.  2  :  Incipit 
prologus,  et  desinit  in  haec,  fol.  250  verso  :  et  perculiam  terram 
anaihemate  v  . 

Tome  IV.  Fol.  1  v°.  On  lit  :  u  Quarta  pars  Biblie,  in  qua  conti- 
nentur  :  [Fol.  2].  Libri  Machabaeorum  duo.  —  [Fol.  40  v"].  Euvan- 
gelia.  — [Fol.  125].  Epistole  Pauli.  —  [Fol.  176].  Epistole  canonice. 

—  [Fol.   186  v"].   Actus  Apostolorum.  —  [Fol.  212].  Apocalipsis. 
Quam  dédit  ecclesie,  etc.  » 

Au  fol.  2,  on  lit  :  «  Codex  bibliothecae,  etc.,  constans  foliis  ducentis 
viginti  tribus,  et  incipit,  fol.  2,  ab  his  verbis  :  Et  reposuerunt  illic; 
desinit  auteni  in  ista,  fol.  223  :  Explicit  liber  Apocalypsis  ». 

XIV"  siècle.  Parchemin.  Tome  I.  202  fol.,  plus  30  hiSy  moins  181 
omis,  sans  lacune  réelle.  Deux  feuillets  ont  été  arrachés  et  manquent 
entre  les  fol.  1-2  et  7-8;  le  fol.  18  décousu.  Beau  manuscrit,  en  vélin 
de  choix,  écrit  sur  2  coi.,  à  très  grandes  marges.  Il  est  orné  de  titres 
courants  fleuronnés  et  d'élégantes  lettrines  encadrant  toute  la  hauteur 
des  colonnes.  Initiales  peintes,  très  soignées,  à  rinceaux  et  sujets  peints, 
richement  ornées  de  rehauts  d'or  et  de  gouache  sur  les  fonds  de  cou- 
leur, et  se  poursuivant  parfois  en  encadrements  dans  les  marges.  — 
Tome  II.  244  fol.,  plus  101  his  ;  les  fol.  a  en  tête  et  b  à  la  fin  blancs. 
Même  ornementation;  les  rehauts  d'or  des  fol.  108  et  223  sont  abso- 
lument remarquables,  représentant  des  animaux  et  une  chasse;  ini- 
tiales enlevées  aux  fol.  2,  57,  194,  212.  —  Tome  III.  251  fol.,  moins 
le  1  enlevé;  le  251  blanc.  Même  ornementation.  Initiales  enlevées  aux 
fol.  2,  25,  200,  230,  235,  241,  243.  Taches  d'eau  importantes.  — 
Tome  IV.  223  fol.,  plus  148  his.  Entre  les  fol.  1-2  de  la  pagination 
du  XVIII*  siècle,  il  manque  un  feuillet  qui  donnait  le  commencement 
du  livre  des  Macchabées  et  met  en  péril  la  couture  du  fol.  12;  un  autre 
manque  également  entre  185  et  186;  enfin,  une  main  postérieure  a 
enlevé  les  fol.  161-163.  Même  ornementation;  les  rehauts  d'or  des 
fol.  150,  153,  160,  169,  179,  186,  187,  sont  particulièrement 
remarquables.  Initiales  enlevées  aux  fol.  126,  179,  183,  212.  Le 
volume  porte  encore  son  signet  en  peau,  avec  main  courante  en  par- 
chemin. —  520  sur  375  millim.  Rel.  veau  blanc  sur  ais  de  chêne,  avec 
chemise  supérieure  en  peau  de  truie,  le  tout  orné  jadis  de  clous,  coins 
et  appliques  de  cuivre.  A  l'extérieur  du  plat  final  de  chaque  volume, 
existe  encore  aujourd'hui,  sous  une  plaque  de  corne  encadrée  de 
cuivre,  une  étiquette  de  parchemin  portant  le  titre  de  l'ouvrage,  dans 
ce  genre  :    «    Hanc   primam  partem  Biblie  dédit    ecclesie    Remensi 


40  MANUSCRITS 

Joliannes  Jennart,  ejusdem  ecclesie  canonicus  »,  qui  suffit  à  dater  la 
reliure  comme  contemporaine  du  donateur.  —  (Ex-Iibris  gravé  du  Cha- 
pitre :  «  B,  ordo  unicus,  n"^  55,  56,  57,  58,  sub  fenestra  »). 

45  (A.  14).  Pars  veteris  Testamenti. 

Fol.  1.  "  Incipit  prefacio  Jeronimi  presbiteri  ad  Paulinum  super 
Bibliothecam,  dé  omnibus  divine  hystorie  libris.  Frater  Ambrosius... 

—  Incipit  prologus  sancti  Jeronimi  presbiteri  in  Pentateuchum.  Desi- 
derii  mei  desideratas...  ^  —  Fol.  37.  Exode.  —  Fol.  62.  Lévitique. 

—  Fol.  79  v°.  Nombres.  —  Fol.  104.  Deutéronome.  —  Fol.  126  v°. 
josué.  —  Fol.  142  \\  Jnges.  —  Fol.  159.  Ruth.  —  Fol.  161.  Rois. 

—  Fol.  246.  Paralipomènes.  —  Fol.  291.  Esdras.  —  Fol.  318  v°. 
Tobie.  —Fol.  325  W  Judith.  —  Fol.  334  v\  Esther.  —  Fol.  343  v\ 
Job. 

Au  fol.  1,  on  trouve  les  restes  d'une  bande  de  papier  portant  :  «  Ex 
dono  reverendissimi  domini...,  cardinalis  de  Lenoncourt...  «  —  A 
l'intérieur  du  plat  initial,  on  remarque  cet  ex-libris  du  XIV'  siècle  : 
a  Ce  livre  esta  Mahieu  Flameng.  M.  Flameng  » . 

XIV®  siècle.  Parchemin  de  choix.  362  fol.  à  2  col.,  plus  deux  gardes 
A,  B  blanches  en  tête  et  à  la  fin.  400  sur  290  millim.  Initiales  or  et 
couleurs,  à  pendentifs  et  sujets  encadrés.  Rel.  défectueuse,  veau  olive 
usé  sur  ais  de  bois  brisés.  —  (Saint-Remi,  n°  7). 

44  (A.  16).  Quatuor  prophetae.  —  Duodecim  Minores.  —  Macha- 
beorum  libri  duo,  cum  prologis. 

Fol.  1.  «  Incipit  prologus  beati  Jeronimi  in  Danielem  prophetam. 
Danielem  prophetam...  »  —  Suivent  les  prologues  sur  Joël  et  Amos. 

—  Fol.  3  v°.  «  Incipit  prologus  beati  Jeronimi  in  Ysaiam  prophetam. 
Nemo  cum  prophetas...  —  Incipit  liber  Ysaie  prophète.  Visio  Ysaie, 
filii  Amos...  » 

Les  autres  prophètes  suivent  dans  cet  ordre  :  Fol.  47.  Jérémie.  — 
Fol.  101  v°.  Baruch.  --  Fol.  108.  Ézéchiel.  —  Fol.  153.  Daniel.  — 
Fol.  171.  Petits  prophètes. 

Fol.  212.  Macchabées. 

Fol.  267  v°.  Prologues  d'Aggée,  de  Zacharie  et  de  Malachie. 

Une  main  que  nous  avons  déjà  rencontrée  a  collé  sur  le  plat  initial, 
à  l'intérieur,  cette  note  que  contredit  la  disposition  du  manuscrit  : 
"  9.  —  In  hoc  codice  seculi  14'  habentur  sacrorum  Bibliorum  libri 
sequentes  :   Prophetarum  Isayae,  Ezechielis,   12  minorum,   Jeremiae, 


1)1-:    LA   BIlU.IOTinOQL'K    DE    REIMS.  41 

Danielis,  Machabeoium  libriduo;  in  capile  et  calce  codicis  et  initio 
cujiisqiic  libri  habentur  S.  Hicronimi  in  libros  singiilos  prologi  » . 

XIV*  siècle.  Parchemin.  2()8  feuillets  à  2  col.  505  sur  »î50  millim. 
Très  intéressantes  initiales  à  queue,  dont  les  médaillons,  traités  en" 
bleu  et  en  rouge,  rehaussés  de  gouache,  encadrent  de  curieux  sujets 
un  j)eu  défraîchis  par  l'usage;  quehjues  lettrines  richement  traitées. 
Hel.  veau  blanc  sur  ais  de  chêne,  avec  dos  de  veau  fauve.  —  (Saint- 
Remi,  n»  9). 

46  (partie  de  F.  428).  Liber  Proverbionim. 

Fol.  1.  "  Parabole  Salonionis,  filii  David...  »  L'ouvrage  s'arrête  sur 
les  mots  :  «  inopem  et  pauperem  » ,  du  verset  9  du  chap.  xxxi. 

Au  fol.  22  v%  signature  de  a  Guy  de  Roye  » ,  de  qui  le  Chapitre 
tenait  ce  volume.  —  Au  fol.  24  v%  cette  note  de  d'Aspremont,  qui  se 
rapporte  à  unmanuscrit  jadis  plus  important  :  "  Folia  in  papyro  36...  » 

—  On  trouve  d'ailleurs,  sur  la  garde  en  parchemin  a,  en  tète  du  livre, 
cette  mention  :  "  Liber  instructionis  de  modo  visitandi  « ,  qui  s'ap- 
plique évidemment  à  Topuscule  précédant  jadis,  dans  la  même  reliure, 
celui  qui  nous  occupe. 

XV*  siècle.  Papier.  24  feuillets,  plus  deux  gardes  en  parchemin  a,  b 
en  léle  et  à  la  fin.  Rel.  bois,  à  dos  de  veau  blanc  arraché.  L'ex-libris 
gravé  du  Chapitre  a  disparu.  —  (Chapitre,  D,  ord.  3,  n<'43). 

46  (A.  35).  Victoris,  episcopi  Capuani,  interpretatio  Harmoniarum 
Ammonii  Alexandrini,  et  Diatessaron  Tatiani  in  quatuor  evangelia. 

Fol.  1.  et  Incipit  praefatio  Victoris,  episcopi  Capuae.  Cum  fortuitu 
in  manus  meas  incideret  unum  ex  quattuor  evangelium  compositum, 
et,  absente  titulo,  non  invenirem  nomen  auctoris. ..  «  —  Fol.  3  v". 
Table  des  dix  canons.  —  Fol.  4-14.  Canons.  —  Fol.  15-17.  Table 
des  chapitres  de  l'ouvrage.  —  Fol.  18.  «  Quoniam  quidem  multi 
conati  sunt...  et  sermonem  confirmante  sequentibus  signis  ».  Cf.  Am- 
monii vulgo  Tatiani  Diatessaron  sive  Harmoniae  in  quatuor  evangelia. 
Mayence,  1524,  et  Cologne,  1532.  V.  aussi  Max.  Bibl.  Pair.  (Lyon, 
1677),  III,  265-299. 

Très  nombreuses  gloses  marginales  et  interlinéaires,  du  XII'  siècle. 

—  La  mention  contemporaine  :  «  Hincmarus  archiepiscopus  dédit 
Sanctae  Alariae  Remensi  y^  a  été  inscrite  au  bas  des  fol.  1,  22-23,  62- 
63,  86-87,  112-113.  —  On  lit,  au  verso  du  fol.  113,  cette  note  : 
"  Iste  liber  est  de  antiquissimis  libris  Sancte  Marie  Remensis,  quem 


42  MANUSCRITS 

librum  eidem  ecclesie  dudum  contiilit  domnus  Hincmarus,  Remensis 
archiepiscopus;  et  vocatur  liber  iste  :  Liber  canonum  evangeliorum, 
quem  composuit  Victor,  episcopus  Capue,  et  continet  113  folia.  Si 
quis  inde  aliquid  abstulerit  sive  rapuerit,  anathema  sit.  Quotatus  et 
numeratus  per  p]gidium  de  Asperomonte,  canonicum  ecclesie,  qui  banc 
litteram  scripsit  die  xiii  mensis  maii,  anni  DominiM.CCGC  XlT.  Orate 
Deum  pro  eo  » .  —  Notons  encore,  au  fol.  1,  la  cote  «  148  b  « ,  avec, 
au-dessus,  ce  titre  du  XV"  siècle  :  «  Liber  Victoris,  episcopi  Capue,  de 
canonibus  evangeliorum  « ,  et  cet  autre,  du  XVIII*  siècle  :  «  Harmonia 
Tatiani,  ex  dono  Hincmari  archiepiscopi  » . 

IX*  siècle.  Purchemin.  113  feuillets  à  longues  lignes,  plus  une  petite 
bande  84  bis.  235  sur  187  millim.  Rel.  dos  de  veau  blanc  sur  bois.  — 
(Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  A,  ord.  2,  n"  13  »). 

47  (A.  36).  Unum  ex  quatuor,  seu  Concordia  Evangelistarum,  cum 
eorum  expositione  continua,  a  Zachario  Chrysopolitano  édita. 

Fol.  1  v".  Capitula  evangeliorum.  —  Fol.  6  v\  Canones  concor- 
dantiae.  —  «  Ex  ordine  librorum  IllI*"  Evangelistarum  capitula  necnon 
canones  ante  posuimus,  ut  vel  sic  lector. . .  —  (fol.  9) .  De  excellentia  et 
differentia  ipsius...  —  (fol.  17  v°).  Incipit  prefacio  Zacharie  Crisopo- 
litani  in  Unum  ex  quatuor.  Unum  ex  quatuor  Evangelistarum...  — 
(fol.  19  \°).  Incipit  Unum  ex  quatuor,  seu  Concordia  Evangelista- 
rum. In  principio  erat  Verbum...  novissime  autem  visus  est  et 
mihi  hoc  non  post  parvum  tempus  Ascensionis.  Explicit  Unum  ex 
quatuor  seu  Concordia  Evangelistarum  et  desuper  expositio  continua, 
exactissima  diligentia  édita  a  Zacharia  Chrysopolitano  n . 

Fol.  187.  «  Incipiunt  interpretationes  nominum  in  Evangelio. 
Abraham  pater  videns  populum...  hec  autem  idcirco  notare  cura- 
vimus,  ne  forte  qui  et  textum  et  expositorem  legerint  alterum  per 
alterum  corrigere  velint  «.  Edité,  dès  1473,  à  Strasbourg,  puis  à 
Cologne,  en  1535.  V.  Hist.  litL,  XII,  484-486. 

En  haut  du  fol.  9,  on  lit  ces  mots,  à  Tencre  rouge  (XIII*  siècle)  : 
«  Liber  Sancti  Remigii  Remensis,  vol.  VI"  et  XIII  » . 

Fin  du  XII"  siècle.  Vélin  choisi.  189  feuillets  à  2  col.  385  sur 
265  millim.  Curieux  canons  peints,  aux  colonnes  très  bien  déco- 
rées. Initiales  de  grand  style,  à  enroulements  perlés  de  couleur, 
ajourées  d'or  sur  fond  de  couleur.  Jolies  lettrines.  Rel.  dos  de  veau 
fauve  délabré,  sur  ais  de  bois,  dont  l'un  brisé.  —  (Saint-Remi, 
n«  124). 


DE    LA  BIBLI0THÎ:QLE    de    UEIMS.  7*3 

48  (A.  38).  Concordanliae  Bibliorum,  ab  Hugoiie  de  Sancto  Gharo 
compositae. 

Fol.  1.  ii  Ciiilibet  volenti  requirerc  concordantias  in  hoc  libro... 
Zelpha.  Sentiens  Lya,  etc.  Gen.,  xxx,  5.  Explicit  » .  V.  Hist.  lilL.XW^ 
43-47. 

On  lit,  sur  le  feuillet  de  garde  a,  cette  note  du  XIV^  siècle  :  a  Exl[inia- 
tur]  XXV  fl[orenis]  ».  — A  l'intérieur  du  plat  final,  on  trouve  la  signa- 
ture du  donateur  «  Guy  de  Roye  "  ,  dont  la  tranche  peinte  du  volume 
porte  les  blasons  ordinaires. 

XIV"  siècle.  Parchemin.  388  feuillets,  non  compris  12G  bis  el  deux 
gardes  blanches  a  en  tête  et  b  à  la  fin  ;  la  pagination  arabe,  contem- 
poraine, passe  du  fol.  149  au  fol.  160,  sans  rupture  du  texte.  Joli 
alphabet  h  queue,  en  or,  couleurs  et  gouache;  la  première  initiale 
(fol.  1)  représentant  la  Vierge  mère;  les  autres,  des  feuillages  et  des 
animaux.  Texte  établi  sur  trois  colonnes  doubles.  370  sur265millim. 
Rel.  veau  blanc  sur  bois.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  13,  ord.  2, 
no22»). 

49  (A.  37).  Hugonis  de  Sancto  Gharo  Goncordantiae  Bibliorum. 
Le  même  que  le  précédent. 

Malgré  le  grattage  qui  en  a  été  fait,  on  retrouve  aisément  l'indication 
du  premier  propriétaire  de  ce  livre,  inscrite  au  XIV^  siècle,  en  haut  du 
fol.  I  :  "  De  conventu  Sancti  Dyonisii  Remensis.  —  A  » ,  suivie  d'un 
petit  blason  de  convention  qui  n'est  qu'un  signe  de  reconnaissance  de 
bibliothèque. 

XIV*  siècle.  Parchemin.  392  feuillets  à  3  col.  doubles,  plus  deux 
gardes  blanches  a  en  tête  et  b  à  la  fm.  Joli  alphabet  à  queue,  or  et 
couleurs;  la  première  initiale  représentant  la  Vierge  mère.  Débiis  d'une 
curieuse  reliure  du  temps,  en  veau  fauve  sur  ais  brisés;  on  dislingue 
encore,  parmi  les  petits  fers  employés,  un  M  couronné,  une  aigle  à  deux 
têtes,  un  combat  singulier  d'animaux,  l'agneau  pascal,  etc.  Deux  coins 
de  cuivre  conservés  portent  la  lettre  S.  —  (Saint-Remi,  n«>  30). 

oO  (B.  88).  Glosae  et  postillae  super  quatuor  Evangelia  et  super 
Unum  ex  quatuor. 

Fol.  4.  «  In  hoc  libro  sunt  glose  1111°'  Evangeliorum  collecte  et 
excepte,  cum  postillis  super  Unum  ex  IIII"...  —  Hic  est  prima  pars 
super  [Jnum  ex  quatuor.  Quatuor  faciès  uni  erant.  Sicut  trinitas  per- 
sonarum  unitati  divine  essentie  non  prejudicat  ...muiti  sunt  de  ecclesia 
militante  qui  non  erunt  de  ecclesia  triumphante  » . 


44  MANUSCRITS 

En  tête  et  à  la  fin  de  l'ouvrage,  le  scribe  a  donné  quelques  lignes 
pour  expliquer  son  système  et  la  disposition  de  son  texte  :  u  In  hoc 
libro  sunt  glose  IIIP'  Evangeliorum  collecte  et  excepte,  cum  postillis 
super  Unum  ex  IlII"'',  in  quibus  punctus  super  punctuni  positus  in  lit- 
tera  vel  bec  figura  M  nota  est  verborum  magistralium;  punctus  vero 
juxta  punctum  positus  vel  bec  figura  G  nota  est  verborum  et  auctori- 
tatum  sanctorum;  figura  vero  M  littere  grece  in  margine  posite  nota 
est  glosarum  que  faciunt  vel  contrarietatem  sibi  vel  textui,  vel  ques- 
tionem,  vel  solutionem  alicujus,  vel  moralitatem  exprimunt  vel  pun- 
gunt  et  affectum  movent,  vel  que  supervacanee  apposite  sunt  » . 

Fol.  2-3.  Fragment  provenant  d'un  recueil  canonique  traitant  du 
mariage  dans  les  ordres,  des  devoirs  du  prêtre,  de  la  réparation  de 
ses  fautes,  de  la  pénitence  publique,  etc. 

Fol.  145.  Mention  (XIV^  siècle)  donnant  une  attribution  erronée  : 
«  Super  Johannem,  ut  in  columpna  proxima  continetur  »  ;  le  texte  est 
réellement  de  S.  Matthieu.  —  Autre  mention  erronée  (m.  d.),  sur  le 
fol.  qui  garnit  l'intérieur  du  plat  final  :  «  Glose  super  unum  Evange- 
listarum,  cum  postillis  n . 

On  trouve  au  fol.  1  la  cote  :  "114  visa  b  »  ;  de  même,  au  fol.  146, 
une  courte  note  de  d'Aspremont  relative  au  nombre  des  feuillets  du 
volume;  enfin,  à  l'intérieur  du  plat  final,  la  signature  de  "  Guy  de 
Roye  »,  donateur. 

XIIP  siècle.  Parchemin.  146  feuillets  à  2  col.  ;  les  fol.  1,  145,  146 
blancs.  278  sur  220  îîiiliim.  Rei.  veau  fauve  gaufré,  aux  armes  de  Guy 
de  Roye,  sur  ais  de  bois,  arrachée;  on  y  devine  encore,  malgré  l'usure, 
de  très  curieux  fers  qui  représentaient  des  personnages  de  l'histoire 
et  de  la  mythologie,  avec  leurs  noms,  dans  des  médaillons  encadrés 
d'animaux  fantastiques.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  B,  ord.  2, 
no  29»). 

ol  (E.  251).  S.  Hieronymi  liber  Questionum  hebraicarum.  — Ejus- 
dem  liber  de  situ  et  interpretatione  locorum.  —  Ejusdem  liber  de 
interpretatione  nominum,  ex  graeco  Eusebii  Caesariensis.  —  Ejusdem 
Expositio  super  Danielem  prophetam.  —  Theodoli  carmina. 

Fol.  1.  a  Incipit  liber  Questionum  hebrabicarum  a  sancto  Hieronimo 
editus,  cum  interpretationibus  hebreorum  nominum.  Qui  in  principio  li- 
brorumdebebam...  »  {S.Hieromjmiopera^W^  506;  éd.  Martianay,  1693). 

Fol.  24.  «  Incipit  locorum.  Eusebius,  qui  a  beato  Panphilo  mar- 
tyre... "  (Ibid.,  Il,  382). 


DI-:    LA   BIBLIOTin^QUE   DE    REIMS.  45 

Fol.  48.  ^  Incipit  piefacio  in  intcrpretationibus  nominum.  Philo, 
vir  disertissimus  Judeoruni...  Satan,  adversarius  sive  prevaricator. 
Explicit  interpretatio  Eiisebii  Panfili  super  Iiebraica  nomina,  a  sancto 
Hicroninio  de  greco  in  latinum  translata  »  .  (Ibid.,  II,  1). 

Fol.  72  v\  «  Incipit  prefacio  sancti  Iheronimi  presbiteri  super 
Danihelem  prophetani.  Contra  prophetam  Danihelem...  —  Incipit 
E.xpositio  sancti  Iheronimi  presbiteri  super  Danihelem  visionis  primç. 
Anno  tercio  regni  Joachim,  régis  Judç...  »  L'ouvrage  s'arrête  sur  ces 
mots  :  «  ...quoniam  falsum  contra  me  tulerunt  testimonîum  cordis 
affec[tu]  "  du  chapitre  qui  suit  la  11'  vision,  et  qui  est  intitulé  : 
«  Incipit  retractacio  secundum  Origenem  beati  Iheronimi,  presbiteri, 
de  Susanna  et  Belis  fabulis  »  .  [Ibid.y  III,  1072). 

Fol.  115.  Liber  Theodoli. 

a  Gustum  perfidie  quis  primum  prodidit  ore. 
Die  et  Trojanum  lauderis  scire  secretum 


Sol  pelit  occeanum,  frigus  succedit  opacum  ; 
Desine  quod  restât,  née  desperacio  ledat. 


Finit  liber  Theodoli  »  (26  vers).  Sur  les  églogues  de  Théodule, 
voyez  Hain,  Bep.  hibL,  IV,  15481-15487. 

Ibid.  Au  verso,  une  main  du  XIIP  siècle  donne  ce  conseil  au  lecteur  : 

«  Scevola,  tu  comedis  apud  omiies,  nullus  apud  te; 
Ailerius  sicas  pocula,  nemo  tuum. 
Aut  tu  redde  vices,  aut  desine  velle  vocari. 
Dedecus  est  semper  sumere  nilque  dare  » . 

Cf.  Hauréau,  Notices  et  extraits,  II,  213. 

Sur  la  marge  du  fol.  1 ,  le  bibliothécaire  de  Saint-Thierry  a  noté 
ceci  (XVII*  siècle)  :  «  In  hoc  codice  continentur  ex  D.  Hieronimo 
Quaestionum  hebraicarum  liber  I,  Locorum  hebraicorum  liber  I,  et 
Nominum  hebraicorum  latina  expositio  ex  greco  Eusebii  Caesariensis 
liber  I  ;  Commentum  in  Daniel.  —  35  n .  —  Ce  dernier  ouvrage,  d'écri- 
ture différente,  mais  de  la  même  époque  que  le  reste  du  manuscrit,  porte 
en  plusieurs  endroits  (fol.  87,  95,  103,  111)  la  mention  contempo- 
raine :  u  Liber  sancti  Bartholomei  apostoli  et  sanctorum  confessorum 
Theoderici  et  Theodulû  » ,  à  laquelle  une  main  criminelle  a  substitué 
plus  tard  (fol.  2)  :  «  L.  Art.  d'Anglade  »  . 

Fin   du  XII«    siècle.   Parchemin.    115  feuillets   à  2  col.    315  sur 
215  millim.  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry,  n"  35). 


46  MANUSCRITS 

62  (A.  18).  Bibliotheca  versificata,  id  est  Aurora  Pétri  Rigae. 
Fol.  1.  "  De  sex  diebus. 

Primo  facta  die,  duo  celum,  terra  leguntur, 

Fit  firmamenti  spera  sequente  die, 
Tertia  prebet  aquam  pelago 


Anno  non  alio  fidei  servando  vigorem, 

Ense  sacrât  Paulum  par  lux,  dux,  urbs,  crues  Petrum. 

Expliciunt  Actus  Apostolorum  .) .  V.  Hist.  litt.,  XVII,  26-35. 

Le  Nécrologe  de  Saint-Denis  de  Reims  mentionne  (CartuL,  II,  699) 
la  mort  de  Pierre  Riga,  le  3  des  nones  d'août,  en  ces  termes  :  «  Obiit 
Petrus  Riga,  sacerdos  et  canonicus  noster,  versifîcator  egregius  » . 
D'autre  part,  Jean  Lacourt,  chanoine  de  Reims  au  siècle  dernier,  dit 
(Varia  selecta^^b)  avoir  vu  à  Saint-Denis  des  manuscrits  àeV  Aurora^  avec 
des  notes  marginales  qui  prouveraient  qu'on  commentait  ce  livre  dans 
les  écoles.  Le  manuscrit  qui  va  suivre  nous  en  donnera  un  exemple. 

Une  note  du  XIV*  siècle,  inscrite  au  verso  du  fol.  174,  fait  connaître 
le  nom  d'un  des  premiers  possesseurs  de  cet  ouvrage  :  a  Recepi  ab 
Ysabella  Béguin,  filia  Albrici  Le  Clerc,  de  Remis...  «  11  est  alors  entre 
les  mains  de  celui  qui  inscrit,  aux  fol.  d  v°  et  173,  cet  ex-libris  de 
même  date  :  «  Iste  liber  est  domini  Pétri  de  Bergnicurte  « .  Bientôt,  un 
troisième  possesseur  se  fait  connaître,  en  inscrivant  au-dessous  d'une 
de  ces  mentions  (fol.  d  v°)  cette  attribution  nouvelle  (même  date)  : 
"  Quem  tradidit  mutuo  domino  Johanni  de  Villari  ante  Turnum  » . 
C'est  de  ce  propriétaire,  sans  doute,  que  le  manuscrit  vint  à  l'abbaye 
de  Saint-Denis  qui,  à  son  tour,  inscrivit  au  fol.  1  (XIV*  siècle)  la  men- 
tion de  propriété  :  u  De  conventu  Sancti  Dyonisii  Remensis. —  A  »  ,et  une 
note  (fol.  D  v")  sur  l'état  du  volume  (même  date)  :  «  Ante  hoc  princi- 
pium  deficiunt  ferme  tria  folia  ;  similiter  non  sunt  hic  scripti  très  libri, 
scilicet  Job,  Lamentationes  Jeremie  et  Cantica  canticorum;  deficiunt 
etiam  de  Euvangeliis  circiter  VI  folia  et  alibi  in  locis  pluribus  ubi  appo- 
sui  hoc  signum  ».  —  A  noter  encore,  au  recto  du  même  feuillet, 
quelques  lignes  de  L.  Paris  sur  Pierre  Riga  et  son  œuvre,  et,  au  verso 
de  la  garde  a,  quelques  autres  de  Ch.  Loriquet  sur  plusieurs  manu- 
scrits de  ce  poète. 

XllI*  siècle.  Parchemin.  174  feuillets,  plus  les  gardes  a  en  papier, 
B-D  en  parchemin,  en  tête,  et  e-f,  en  parchemin,  à  la  fin  du  volume; 
les  gardes  b,  c,  e,  f,  blanches.  210  sur  105  miliim.  Rel.  moderne, 
veau  fauve,  à  dentelles.  —  (Sainl-Denis). 


DE    LA   BIBLIOTIIKyUE   DE    REIMS.  4T 

55  (A.  11).  Biblia  versificata,  id  est  Aurora  I*etri  Hiyae,  cum  addi- 
taineiitis  |Ae<]idii  Parisieusis. 

Fol.  1.  <'  Fraterne  caritatis  quasi  quandam  sapit  dulcedinem...  — 
Versus  cujusdani  canonici  Prernonstratensis  de  Sancto  Mariano  Auti- 
siodorensi,  de  laude  libri. 

Stringere  pauca  libct  bona... 


—  De  ulilitate  legendi  hune  librum. 

Nil  homini  melius  quam  si  divina  legendo 

—  Item,  prologus  magistralis  super  Bibliotecam  vel  librum  magistri 
P.  Rige,  qui  liber  intitulatur  Aurora.  Omnis  scriptura  divinitus  inspi- 
rata... 

—  Dulcius  ut  saperet  modulamina  condita  metri 

Incipit  hic  Rige  Biblioteca  Pétri. 

—  Iniciuni  moiidi  (sic),  quales  ab  origine  prima 

Traxit  ab  artificis  condicione  vices 


—  Primo  facta  die,  duo  celum,  etc.  > 
comme  dans  le  numéro  précédent.  —  L'ouvrage  finit  sur  ces  mots  : 

«  Ense  sacrât  Paulum  par  urbs,  dux,  lux,  cruce  Petrum. 
Hic  finit  liber  et  consummat  liuea  metrum  » . 

Au  fol.  1,  le  scribe  place  à  côté  des  premiers  mots  du  texte  cet  aver- 
tissement : 

«  Scire  cupis,  lector,  quis  codicis  istius  actor  (^/c)? 
Petrus  Riga  vocor,  cui  Christus  petra  rigat  cor. 

Prologus  istius  libri.  Qui  hune  librum  correxit  et  suppletiones  appo- 
suit,  et  ubique  invenitur  obelus  inter  duos  punctos,  ibi  sunt  versus  et 
dicta  illius  per  totum  librum  » .  —  Une  autre  note,  placée  au  verso  du 
fol.  B,  contemporaine  du  manuscrit,  précise  encore  davantage  l'œuvre 
de  l'annotateur  de  P.  Riga,  Gilles  de  Paris  (Cf.  Hist.  litL,  XVII,  27- 
29  et  65-67,  et  Hauréau,  Kotices  et  extraits,  IV,  295-297)  : 

«  Scire  cupis,  lector,  quis  codicis  istius  auctor? 

Audi  quid  brcviter  dicat  ad  ista  liber. 
Petrus  et  Egidius  me  conscripsere  ;  sed  ille 

Auctor,  corrector  ultimus  iste  fuit. 
Ille  prior  Remis,  hic  Parisieusis  alumpnus; 

Hic  levita  gradu,  presbiter  ille  fuit. 


48  MANUSCRITS 

Simples  liic  clericus,  sacri  ordinis  ille  professor; 

Ambo  graves  annis,  hic  vir  et  ille  senex. 
Alter  adinvenit  operam  ;  sed,  in  ordine  peccans, 

Quicquid  dimisit  sensibus  ire  vagis, 
Aller  acu  stipita,  distinctis  versibus  uniim 

Gonfluit  in  corpus  atque  revixit  opus; 
Aller  habundantis  studii,  sed  acucior  alter,  , 

Quis  proponendi  debuit  ordo  geri  ». 

Sur  le  même  folio,  je  relève  cette  distribution  de  la  Bible  dans 
l'office  (XIII*  siècle),  dans  l'église  Notre-Dame  de  Reims  : 

«  Annalis  scripto  sub  tali  noscitur  ordo  : 

Septugesima  (sic)  fil,  lege  quo  Deus  omnia  fecit, 
Quinque  iibros  Moysi  quos  claudit  passio  Ghristi. 
Tempore  mesticie,  tune  verba  leges  Jeremie. 
Post  Pascha  legimus  quos  Lucas  explicat  Actus, 
Apocalipsira  post,  canonicasque  vicissim. 
Post  Pentecosten  Regum  liber  exit  in  hostem, 
Donec  ad  augustum,  Salomon  tune  argue  stultum. 
Per  lolum  mensem  Sapientia  proférât  ensern, 
Job  lege,  septembris  (sic)  Tobiam  vidit  et  Hester. 
Octobris  mense  Machabeos  usque  recense. 
Verba  Prophetarum  bis  sex  lege  mense  noverabris, 
Donec  ad  Adventum  Doraini,  sorteque  decembris 
Profer  in  Adventus  Ysaye  verba  diebus, 
Post  Natale  legis  Paulum,  sic  fine  quiescis  ». 

Notons  aussi  la  signature  "  Guy  de  Roye  » ,  qui  figure  à  l'intérieur  du 
plat  final  et  paraît  réclamer  pour  la  même  main  cette  note  placée  en 
haut  des  fol.  1  r°  et  c  v°  :  "  Ext[imaturJ  VI  gross[is]  « .  —  Enfin,  sur 
le  fol.  B,  la  cote  :  "  70  visa  b  :) . 

XIII**  siècle.  Parchemin.  226  feuillets  d'une  colonne,  plus  32  bis  et 
les  gardes  a,  b  en  lêle  et  c  à  la  fin;  celle-ci  blanche,  et  a  provenant 
d'une  pièce  du  XV^  siècle  sans  intérêt.  240  sur  150  millim.  Rel.  ma- 
roquin rose  sur  bois,  perlant  gravé  au  canif  le  blason  de  Guy  de 
Roye.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  "  H,  ord.  4,  n"  26  "). 


o4  (B.  58).  Concordiae  allegoriarum  et  moralitatum  veteris  et  novi 
Testamenti.  —  Proverbia  Salomonis,  cum  prologo  Hieronymi  et 
notulis.  —  Lamentationes  Jeremiae  prophetae,  cum  notulis. 

Fol.  1  v''.  «  Hic  sunt  Concordie  allegoriarum  et  moralitatum  predi- 
cabilium  veteris  Testamenti  et  novi  et  Parabole  Salomonis,  prêter 
XV  lineas  in  fine,  et  Lamentaciones  Jheremie  prophète.  In  preceden- 
tibus,   premissa   descriptione  originis  et  discretionis  artium  et  quo- 


DE    LA  BIBLIOTHÈQUE   DE    IlEIAIS.  49 

runidani  aliorum,  ortum,  ciirsum  et  occursuin  omnium  regnoruin  ab 
initio  iisqiic  ad  nos  disposuimus...  —  Liber  primus  tractât  de  mysteriis 
rernni  gestarum  ab  initio  usque  ad  Abrabam,  continens  capitula  XXX... 
—  De  siguificationc  celi  et  terre.  In  principio  creavit  Deus  celum  et 
terrain.  Celum  désignât  summa...  —  Liber  primus.  In  principio  creavit 
Deus  celum  et  terrain.  Celum  spiritus,  terra  corpus,  quia  celum  terra 
sublimius  et  solidius,  sic  excellentior  et  dignior  corpore  spiritus... 
bonus  Deus  conservatur  et  non  peribit.  Explicit  liber  iste  ;  Deo  gracias  » . 
D'après  les  notes  de  M.  Hauréau,  cet  ouvrage  serait  de  Hugues  de 
Saint-Victor. 

Fol.  46.  Proverbes.  Notes  marginales. 

Fol.  65.  Lamentations.  Le  texte  s'arrête  à  la  un  du  chap.  iv  et  ne 
comprend  pas  la  prière  de  Jérémie.  Notes  interlinéaires  et  marginales. 

Le  recto  du  fol.  1  et  le  verso  du  fol.  64  contiennent  le  texte  du 
Cantique  des  cantiques.  —  Sur  la  garde  foliotée  73,  on  trouve  une 
dcGnilion  du  mensonge.  —  Enfin,  au  fol.  1  v°,  l'ancienne  cote  : 
a  b  4fl  visa  » . 

XIP  (fol.  65-72)  -XIII«  siècle  (fol.  1-64).  Parchemin.  73  feuillets 
à  2  col.  (fol.  1-45),  à  longues  lignes  (46-64),  à  3  col.  (fol.  65-72), 
indiquant  que  les  trois  opuscules,  primitivement  séparés,  ont  été 
réunis  en  raison  de  leur  taille.  245  sur  159  rnillim.,  217  sur  160  mil- 
lim.,  243  sur  143  millim.  Ais  de  bois,  jadis  vêtus  de  maroquin  rose. 
—  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  B,  ord.  unicus,  n°  91,  super  fenes- 
tram  »). 

5o  (A.  31).  Summa  historiarum  veteris  Testamenti. 

Fol.  1.  «  Incipit  liber  Summe  historiarum  veteris  Testamenti. 
Incipit  prologus.  Cum  Summam  historiarum  veteris  Testamenti  ad 
utilitatem  quorumdam  fratrum  nostrorum  in  brevi  scedula  compe- 
gissem,  visum  est  quibusdam  scolaribus  clericis  qui  bibliotecaspre  ma- 
nibus,  prout  oportet,  habere  non  possent...  —  De  operibus  VI  dierum. 
In  principio  creavity  etc.  Celum  sancta  Scriptura  vocat  tria  elementa, 
ignem,  aerem,  aquam...  peccatum  nobis  incesti  misericorditer  con- 
cédât. Amen  « .  Il  existe  une  copie  de  cet  ouvrage  anonyme  dans  la 
Bibliothèque  de  Bruges,  sous  le  n°  391. 

Une  main  du  XIV*  siècle  a  défini  ainsi  ce  livre,  au  bas  du  fol.  74-  : 
«  In  hoc  libro  continetur  hystoria  de  rébus  gestis  in  Pentatheuco  et 
in  libro  Josue,  Judicum  et  Ruth,  Regum  et  in  libro  Danielis  et  in  libro 
Esdre  et  Machabeorum  » . 

TOME  xxxviir  4 


50 


MANUSCRITS 


Au  bas  du   fol.   13,  on  lit  (XIII«  siècle) 
nentur  X"""  presepta  (sic)  Domini  : 


«  In  istis  versibus  conti- 


Disce  Deum  colère  nomeiique  Dei  reverere  ; 
Sabbata  conserves;  inouoret  nemo  parentes; 
Noli  mecari;  metuesde  cède  notari; 
Furta  cave  ;  fieri  testis  noli  nisi  veri  ; 
Nec  cupies  nuptas,  nec  res  queras  aliénas  t . 

Au  verso  du  fol.  75  demeuré  blanc,  on  trouve  ce  curieux  fragment 
d'un  Mystère  de  la  Résurrection,  en  vers  rimes,  transcrit  sans  doute 
(milieu  du  XUV  siècle)  par  quelque  écolier  malhabile  : 


[Magdalenâ.] 


Angélus. 


«  Baix  siri  Dex, 
Quar  me  anveez 
Anseignies  de  vos  voir  a  cui  me  cuers  se  tenje. 
Se  je  vos  voie, 
Si  com  je  croi, 
N'e[s]t  mais  doix  qui  me  venje. 

Que  querez  vos 

Ci  antre  nos? 
N'i  ieit  pas  ore[n]dreit 
Cil  qui  er  i  gesoit. 


Magdalena. 


Angélus. 


Nos  queruns  Jhesu  Crit 
Qui  avant  ier  nos  diit 
Qu'i  resuciteroit. 

N'en  eit  pas  ci, 

[Or]  gardez  i. 
Relevez  est  de  mort; 
Or  est  morte  la  mort, 
Si  com  il  avoit  dit. 
Mais  alez  san  répit 
Aux  Apôtres,  et  dites 
Que  iil  est  de  la  mort  quites, 
Et  que  sa[n]z  demorée 
Aleit  en  Galilée. 


Magdalbna. 


Due  Marie. 


Baix  siri  Dex,  si  com  je  desiroie. 
M'avez  tolu  lou  grant  diau  que  je  avoie. 
Se  je  vos  voi, 
Si  com  [je]  croi. 
Lors  doublera  ma  joie. 

Di  nos,  belle  Marie, 
Ques  nouvelles  tu  as  ois? 


DE   LA   BIBLIOTHÈQUE    DE    REIMS.  51 


Magdalena. 


Duo  ANGELI. 


Lou  sepucre  ou  Dex  a  jcii 
Et  lou  suen  beneoit  cors  eie  veu; 
Tcmoi[n]  vos  anvoi  anvoaa  (sic)  trere 
L'cnge,  la  robe  et  lou  suere. 

Nos  devreeins  fere  grant  joie, 
Si  que  touz  li  mundens  nos  oie, 
Quar  resucitez  est  pour  voir 
Cil  qui  jeut  ou  sepucre  ar  soirt. 
II  n'i  es[t]  pas,  moût  en  avront 
Juif  grant  duel,  quant  lou  savront  > . 

Le  fragment  ne  va  pas  plus  loin. 

Sur  une  des  gardes,  une  main  du  même  temps  a  tracé  ces  vers  , 

c  Jam  dudum  didici  quod  semper  sunt  inimici 
Clericus  et  laici  ;  solet  hoc  per  secula  dici  » . 

En  haut  du  fol.  74  v",  on  relève  cet  ex-libris  du  XV"  siècle  :  «  Iste 
liber  pertinet  mihi  magistro  Thome  de  Gersonno  " ,  répété  incomplète- 
ment sur  le  verso  du  fol.  76  et  à  l'intérieur  du  plat  final.  —  Il  convient 
de  noter  aussi,  aux  fol.  12,  19,  23,  42,  44,  64,  des  dessins  d'écolier, 
à  la  plume,  animaux,  masques,  poses  comiques,  femme  disloquée 
faisant  des  exercices  d'acrobatie  au  son  d'un  instrument  à  cordes  pincé 
près  d'elle  par  un  musicien.  —  Enfin,  au  dos  du  volume,  cette  éti- 
quette d'un  catalogue  du  XVIII*  siècle  :  «  Summa  historiarum  veteris 
Teslamenti.  253  « . 

XIII*  siècle.  Parchemin.  78  feuillets  et  une  garde  blanche  en  tête. 
218  sur  154  millim.  Rel.  veau  blanc  sur  bois.  —  (Ex-libris  gravé  du 
Chapitre  :  «  C,  ord.  4,  n"  60  »). 

56  (A.  30).  Pétri  Comestoris  Historia  scholastica.  —  Trojanus  seu 
Liber  de  casu  Trojae,  a  Guidone  deColumnis  editus. 

Fol.  1  v".  «  Incipit  Historia  scolastica.  Reverendo  patri  et  domino 
suo  VVillelmo,  Dei  gratia  Senonensi  archiepiscopo,  Petrus,  seruus 
Christi,  presbiter  Trecensis,  vitain  bonam  et  exitum  beatum.  Causa 
suscepti  laboris...  —  Incipit  prologus  epistolaris.  Imperatorie  majes- 

tatis   est  in  palatio...   —  In  principio  erat  Verbum y^    Le  texie 

s'arrête  sur  ces  mots  :  «  ...et  ut  posset  summum  sacerdotem  unum  vel 
duos  constituere  in  eodem  anno,  et  videntes  Judei  quod  n ,  qui  appar- 
tiennent au  chapitre  ;  «  De  causa  discessionis  inter  Paulum  et  Barna- 
bam  r>  des  Actes  des  Apôtres.  Cf.  Hain,  Rep.  bibliogr.y  t.  II,  n"'  5529- 


52  MANUSCRITS 

5540.  —  Quelques  notes  historiques  dans  les  marges,  notamment 
sur  les  livres  de  la  Bible  reconnus  ou  apocryphes. 

Fol.  130.  Liber  de  casu  Trojae.  «  Si  et  cotidie  vetera  recentibus 
obruant...  —  ...Kgo  autem,  Guido  de  Columpnis,  predictum  Ditem 
Grecum  in  omnibus  sum  secutus,  pro  eo  quod  ipse  Ditis  perfectum  et 
complectum  fecit  in  omnibus  opus  suum,  ad  litteratorum  videlicet  sola- 
cium,  ut  veram  noticiam  habeant  presentis  hystorie...  a  quindecima 
die  videlicet  mensis  septembris  prime  indictionis  usque  ad  xxv  mensis 
novembris  proxime  subsequentis,  opus  ipsum  in  totum  per  me  per- 
fectum extitit  et  complectum,  licet  longe  ante,  ad  instanciam  domini 
Mathei  de  Porta,  venerabilis  Salernitani  archiepiscopi,  magne  sciencie 
viri,  de  presenti  opère  tamen  et  non  plus  composuerim  primum 
librum...;  factum  est  autem  presens  opus  anno  incarnacionis  domi- 
nice  M*'CC*'LXXXVII%  ejusdem  prime  indiccionis.  Amen.  Explicit  liber 
de  casu  Troje,  dictus  Trojanus.  Deo  gracias.  Amen  ».  Cf.  Hain, 
Rep.  bihliogr.,  t.  II,  n°'  5502-5528.  Sur  l'auteur,  voir  la  notice  de 
La  Porte  du  Theil  (Notices  et  extraits  des  manuscrits ^  t.  Il,  p.  231). 

A  l'intérieur  du  plat  initial,  on  lit  (XIV*  siècle)  :  «  Die  sabbati,  in 
pane  et  flatone  III  sol...,  in  ovis  III  den.,  in  lacté  obolum.  Die 
dominica,  in  lignis  III  obolos,  in  pulo  uno  IllP'"  den.  Die  lune,  in  sale 
obol.,  in  carnibus  XII  den.,  in  candelis  obol.  Die  martis,  III  obol.  in 
pisis,  in  lignis  V  den.,  in  ovis  III  den.,  obol.  in  lacté,  in  alectibus 
I  den.  Die  mercurii,  in  ovis  III  den.  et  in  lacté  obol.  et  obol.  in  vino. 
Die  jovis,  in  carnibus  II  den.,  in  pane  VI  den.,  in  candelis  obol.,  de 
racemis  V  den.  Die  veneris,  in  piscibus  ..den.,  in  pane  VII  et  obol., 
in  piris  et  nucibus  I  den.,  in  vino  III  obol.,  in  pipere  obolum,  in  lignis 
den.  I,  in  lipa  III  obol.  55 

On  lit  de  même,  au  bas  du  fol.  1  v°  (XIII"  siècle)  : 

f  Intrat  in  Egiptum  Genesis,  liber  Exodus  exit, 
Sacra  litat  Domino  Leviticus,  in  Numéris  est 
Pugna  gravis,  legem  replicat  quintus  et  addit 


Enfin,  on  trouve,  au  fol.  202  v°,  cette  très  importante  note 
d'une  main  contemporaine  de  l'événement  relaté  :  "  Anno  Domini 
M"  CGC"  XLVP%  die  mercurii  xi'  mensis  julii,  rex  Anglie  cum  suis 
intravit  Normanniam  versus  Valoignes,  etdeinde  venit  apud  Cadomum, 
ubi  habitatores  Sancti  Laudi  et  plurium  villarum  provincie  Constan- 
ciensis  fugerant  ;  et  cepit  villam  Cadomensem  et  constabularium  Francie 


DE    LA   lJIBLIOTHI>.(JUi':    DM    REIMS.  5:J 

cum  multis  militibus  usqiie  ad  numenim  oclnaj]inta  decem,  et  miiltos 
alios  nobiles  et  burgenses,  quos  misit  in  Angliam  cum  predictis  et 
spoliis  Cadomi  captis.  Deiiide  venit  Lexovis,  ubi  fuit  prima  die  augusti, 
et  locuti  fuerunt  sibi  cardinales  Tusculanus  et  Claromontensis,  sed 
non  consentit  peticionibnseorum.  Et  deinde  venit  apud  Pontem  Arche, 
et  successive  ascendit  usque  ad  Pissiacum  et  ad  Sanctum  Germanum 
in  Laya.  Et  inde  recessit  in  craslino  Assumpcionis  béate  Marie,  et  ivit 
versus  Belvacum  et  transivit  ultra  usque  ad  villam  de  Camberon,  que 
est  prope  Abbatisvillam.  Et,  die  jovis  xxiiii'  mensis  augusti,  transivit 
cum  exercitu  suoaquam  Summe  inter  Abbatisvillam  et  Noyellam  supra 
mare,  in  vado  absque  ponte,  et  inde  profectus  est  apud  Creci  in  Pon- 
tivo,  ubi,  die  sabbati  xxvi'  dicti  mensis  augusti,  bellum  fuit  inter 
dominum  regem  Francie  et  dictum  regem  Anglie.  Ibi  mortui  fuerunt 
de  parte  domini  régis  Francie  rex  Boemie,  dux  Lothoringie,  comités 
Alençonnii,  frater  domini  régis,  Blesensis,  nepos  domini  régis,  Flan- 
drensis,  Harecurie,  Namurcensis,  Sancerrensis,  Saumensis  et  plures 
alii  barones,  milites,  nobiles  et  plebei  " .  Voyez  Chron.  de  Froissart^ 
éd.  Luce,  t.  \\\,  passim. 

Une  note  du  XIIP  siècle,  inscrite  au  verso  du  fol.  1,  nous  donne  le 
nom  du  premier  possesseur  :  «  Liber  Sancte  Marie  Ebronis,  quem  qui 
abstulerit  vel  furatus  fuerit  anathema  sit,  amen  « ,  bientôt  suivi  de  cet 
autre,  peu  postérieur  :  «Iste  liber  est  magistri  MatheideEspengneio  » . 
—  Sur  le  même  feuillet,  la  cote  ordinaire  du  XVIII^  siècle  :  «  Codex 
bibliothecae,  etc.  » ,  rappelée  au  verso  du  fol.  203  par  celle-ci  :  "  Codex 
ecclesiae  Beatae  Mariae  Remensis,  recensitus  anno  1412  et  iterum 
anno  1707  » ,  qui  date  la  dernière  pagination  du  volume  et  s'inscrit  à 
la  suite  de  la  cote  de  d'Aspremont  :  «  Folia  hujus  voluminis  in  quo 
sunt  duo  libri,  absque  primo  et  ultimo  foliis,  sunt  202  sive  CCII, 
numerata  per  me  Egidium  de  Asperomonte,  die  xxvi'  mensis  octobris 
anni  Domini  M"»'  CCCC"'  XII"'  « . 

XIII"  (I"  partie)  -XIV*  siècle  (2«  partie) .  203  feuillets,  les  1-129 
à  2  col.,  les  autres  à  longues  lignes.  Lin  feuillet  manque  entre  les 
188-189  de  la  pagination  de  1707;  il  existait  sous  le  n"  187  dans  la 
pagination  de  1412.  Bel.  veau  blanc  sur  bois.  —  (Ex-libris  gravé  du 
Chapitre  :  «  C,  ord.  3,  n"  44  »). 

o7  (B.  57).  Pétri  Comestoris  Biblia  scholastica,  notis  illustrata. 
Fol.  3.   «  Reverendo  patri  ^ ,  etc.,  comme  dans  le  manuscrit  précé- 


54 


MANUSCRITS 


dent.  Le  texte  s'arrête  à  quelques  lignes  de  la  fin  de  l'ouvrage,  sur  ces 
mots  :    «  ...alii  autem  non  credebant,  et  cum  discederent  dissentien- 
tgs  „  ^  — Les  fol.  1-2  et  170-171  appartiennent  à  la  glose  contem- 
poraine qui  côtoie  ensuite  le  texte  sur  tous  les  feuillets  suivants. 
Sur  le  fol.  A,  on  lit  (XIV  siècle)  : 

«  Solima,  Lura,  Betliel,  Jerosolima,  Zebus,  Helya, 
Urbs  sacra,  Jherusalem  dicitur  atque  Salem  « . 

Et  au-dessous,  de  la  même  main  :  «  Ab  Adam  usque  ad  diluvium, 
anni  V^CCLXII;  a  diluvio  ad  Abraham,  DCCCCXLll  ;  ab  Abraham 
usque  ad  transitum  Rubri  maris,  CCCCLXII;  et  inde  ad  ediGcationem 
templi,  D;  et  inde  ad  transmigrationem,  CCCGLXI;  et  inde  ad  pas- 
sionem  Christi,  DCLXVIII  » . 

Enfin,  une  main  du  XIV^  siècle  a  copié,  au-dessous  de  ces  lignes, 
deux  lettres  d'un  prêtre  Guill.  Caurroy  à  R.,  abbé  de  la  Trinité  de 
Fécamp. 

XIII"  siècle.  Manuscrit  d'école,  en  parchemin  peu  choisi,  couvert 
de  notes.  371  feuillets  à  2  col.,  plus  une  garde  a,  en  tête.  325  sur 
245  millim.  Rel.  dos  de  veau  blanc  sur  ais  dénudés.  —  (Ex-libris  gravé 
du  Chapitre  :   «  R,  ord.  4,  n°  48  »). 

58  (R.  52).  Pétri  Comestoris  Historia  scholastica. 
Même  que  le  précédent,  mais  complet. 

Au  verso  du  fol.  a,  on  remarque  quelques  notes  (XIV*  siècle)  sur  les 
livres  de  la  Rible,  suivies  de  cet  essai  de  classification  : 
«  Riblie  librorum  quidam  sunt  : 


LEGALES 


Cenesis, 

Exodus, 

Leviticus, 

Numeri, 

Deuteronomium. 


Matheus,  Marcus, 
Lucas,  Johannes. 


HISTORIALIiS  SftPIEXCIALES 

Veteris  Testamenti  : 


Josue,  Judicurn, 
Ruth,  Regum, 
Paralipomenon, 
Esdras,  Thobias, 
Judith,  Rester, 
Machabeorum, 
Job. 


Provcrbiorum, 

Ecclesiastes, 

Cantica, 

Sapiencie, 

Ecclesiasticus. 


Noci  Testamenti 


PROPHETALBS 


Quatuor  principales 
Ysaias,  Jheremias, 
Ezechiel,  Daniel. 

Duodecim  minores 
Ozeas,  Johel, 
Amos,  Abdias, 
Jonas,  Micheas, 
Naum,  Abachuc, 
Soplionias,  Ageus, 
Zacharias,  Alalachias. 


Actus  Apostolorum. 


Epistole  Pauli, 
Ganonice  epistole. 


Apocalipsis  « 


DK    LA   BIBLIOTHÈQUE    DE   REIMS.  55 

Puis  une  note  en  prose,  de  la  même  époque,  sur  le  pied,  le  pas,  etc., 
rendue  un  instant  après  par  ces  vers  : 

«  Qiiinque  pedes  passnm  faciiint,  passas  qiioque  centum 
Vi^{iuti  ({uiuque  stadium  ;  si  des  miliare, 
Octo  facis  stadia  ;  duplicatuni  sit  tibi  leuca  *  . 

D'autre  part,  à  la  Cn  du  texte  (fol.  199v"),  on  lit  la  signature  ;  «Perti- 
net  mihi  Jo.  Abbatis  » ,  d'un  prévôt  du  Chapitre  (1486),  mort  vicaire 
général  de  l'archevêque  Guillaume  Briçonnct,  en  1494.  C'est  à  ce  pos- 
sesseur que  paraît  se  référer  la  mention  d'achat  inscrite  un  peu  plus 
haut,  de  la  même  main  :  «...  precio  VII  Ib.  n  —  On  lit  aussi,  au  bas 
du  fol.  200,  cette  note  du  même  :  «  Dominus  Nicolaus  Coulemoys 
habet  similem  librum  correctum  «.  —  Enfin,  sur  le  fol.  1,  on  lit  la 
cote  :  «  b  48  visa  » ,  et,  au  dos,  ce  titre  (XVII*  siècle)  :  "  Interpre- 
tatio  Pétri  Trecensis  super  Bibliam.  58  ».  —  Notons  encore  qu'aux 
fol.  160-161,  on  relève  l'empreinte  d'une  clef  du  moyen  âge  qui  dut 
demeurer  longtemps  oubliée  dans  ce  manuscrit. 

XIII*  siècle.  Parchemin  à  belles  marges.  200  feuillets  à  2  col.,  plus 
les  fol.  21  his,  56  his^  59  bis  et  deux  gardes  a-b  en  tête.  380  sur 
253  millim.  Rel.  veau  blanc,  sur  ais  de  bois,  mauvais  état.  —  (Ex-libris 
gravé  du  Chapitre  :  «  B,  ord.  3,  n"  33  »). 

59  (0.  890).  Explanatio  cujusdam  super  Historiam  scholasticam. 

Fol.  1.  Cl  Ecclesiasticus,  xxix  :  Transi,  hospes,  et  orna  mensam  et 
que  habes  in  manu  ciba...  ■ — Reverendo,  etc.  Scilicet  optât  in  série  et  in 
textu...  —  Imperatoriey  etc.  Incipit  prologus  sive  prefatio  ubi  fît...  — 
Ruhrica  de  creatione  empirei  et  1111°''  celorum.  In  principio,  etc.  Scilicet 
temporisvel  mundi...  »  L'auteur  termine  par  ce  vers  emprunté  presque 
textuellement  à  la  fin  de  VAurora  de  P.  Riga  : 

*  Ense  sacrât  Paulum,  par  lux,  dux  Doster  in  cruce  Petrura  » . 

A  noter  ces  quelques  mots  écrits  au  crayon  par  une  main  du 
XIV*  siècle,  dans  la  marge  inférieure  du  fol.  70  v°  :  «  Domus  Jeheloti 
Papelardi,  quam  vendidit  Ermenjardi  d'Ambonai,  sita  est  in  castello 
Sancti  Remigii,  inter  domum  Coleti  de  Taissei,  ex  una  parte,  et 
domum  Coleti  dicti  Toupet,  de  Campo  Florido,  ex  altéra,  pre- 
cio XII  Ib.  »  — De  même,  au  verso  du  fol.  153,  un  fragment  de  compte 
de  la  même  main.  —  En  tête  du  fol.  1,  on  trouve  cet  ex-libris  du 
XIV*  siècle  :  «  Iste  liber  est  de  conventu  Sancti  Dyonisii  Remensis  « , 


56  MANUSCRITS 

suivi  d'un  signe  de  reconnaissance,  en  forme  de  fer  de  moulin;   une 
mention  du  même  genre  clôt  le  livre,  au  verso  du  fol.  154. 

XIV*  siècle.  Parchemin.  154  feuillets  à  2  col.  228  sur  168  millim. 
Rel.  moderne,  en  parchemin  blanc.  —  (Saint-Denis). 

60  (A.  28).  Bible  historialeou  traduction  de  la  «  Biblia  scholastica  « 
de  P.  Comestor,  par  Guyart  Desmoulins. 

Le  texte,  auquel  il  manque  les  quinze  premiers  feuillets,  commence 
au  chap.  m,  v.  1,  du  livre  des  Proverbes.  Fol.  1.  «  Mon  fils,  n'oblie 
pas  ma  loy  en  ton  cuer...  en  corps  et  en  âme  sans  fin  régner.  Amen. 
Adest  Deo  gracias  n.  V.  Hist.  lill.^  XVI,  70,  et  Samuel  Berger,  La 
Bible  française  au  moyen  âge,  p.  157-186  et  381. 

Au  bas  du  fol.  18,  on  lit  cette  réflexion  du  scribe  :  «  Nota  que  ce 
livre  de  Sapience  est  très  obscur  à  lire  et  pis  encore  à  entendre,  partie 
par  le  vice  de  Tescripvain  qui  pas  ne  l'entendoit,  non  profitable  aux 
femmes  d'elles  y  amuser,  car  ce  n'est  que  rompement  de  teste  »  .  — 
En  haut  du  fol.  1,  on  distingue  le  chiffre  "  16  » ,  tandis  qu'au  bout  du 
texte  (fol.  283  v"),  on  lit  les  signatures  des  possesseurs  précédents 
(XV*  siècle)  :  "  Hervy  de  Fresnoy  »  et  «  N.  Beauvarlet  » . 

XV'  siècle.  Vélin  de  choix,  à  grandes  marges.  284  feuillets  à  2  col., 
le  dernier  blanc.  Beau  litre  courant  en  lettrines  or  et  outremer,  à  fili- 
granes ;  lettrines  du  texte  allernées  bleu  et  or,  à  queue  formant 
encadrement  fleurdelisé  au  long  des  colonnes;  plusieurs  initiales  à 
sujets  en  camaïeu  noir  et  blanc,  rehaussé  de  jaune.  405  sur  312  millim. 
Rel.  moderne  en  veau  fauve  plein,  à  fermoirs  de  cuivre.  —  (Saint- 
Remi,  n»  16). 

61.  Histoires  de  la  Bible  par  figures. 

Fol.  1.  Titre  en  rubrique  :  «  Geste  ystoire  cy  a  esté  extraicte  de  la 
Bible,  et  y  est  compris  en  briève  matière  comment  Dieu  fourma  le 
monde,  et  comme  il  fist  les  angres,  et  après  ce  comme  il  fist  Adam  et 
Eve,  et  comme  la  lignie  d'Adam  s'esparti  en  diverses  régions,  parespé- 
cial  la  lignie  de  Septh,  de  la  quelle  sains  patriarches  et  prophètes 
yssirent.  Et  après  fait  mencion  du  déluge,  et  après  ce  fait  mencion 
comme  la  lignie  des  111  filz  Noë  s'esparty  en  divers  pays  et  firent  chas- 
tiaulx  et  grans  habitacions;  après,  comme  la  tour  de  Babilonie  fut 
faicte  et  comme  Troye  la  grant  fu  faicte  et  destruicte;  et  si  fait  men- 
cion de  ceulz  qui  aourèrent  premièrement  les  ydoles,  et  avecques  ce  y 
sont  comprises  plusieurs  autres  belles  ystoires.  Fit  toutes  lesquelles 


DE    LA    BinLIOTHÈQUIC    DE    REIMS.  57 

choses  sont  monstrées  par  figures,  et  y  sont  compris  les  princes,  les 
prophètes,  les  patriarches  et  les  roys  qui  ont  gouverné  le  mondedepuis 
Adam  jusques  à  la  nativité  Nostrc-Seigneur  Jhcsu-Crist.  Et  s^ensuit 
selon  l'arhre,  et  commence  Adam.  —  In  principio  creavit  Deus  celum  et 
terrain,  c'est  à  dire  que  au  commencement  du  monde  Dieu  créa  le 
ciel  et  la  terre  et  la  mer  et  les  eaux  et  les  poisons  et  les  hestes...  et 
firent  les  seigneurs  qui  là  estoient  escripre  lettres  dessus  le  monne- 
ment  :  Cy  gist  Alixandre  de  Macedonne  "  .  —  D'après  les  promesses 
du  titre,  l'ouvrage  paraît  complet,  malgré  sa  fin  un  peu  brusque.  Il  est 
formé  de  12  bandes  de  parchemin  cousues  bout  à  bout,  qu'on  a  récem- 
ment montées  en  volume.  Texte  à  2  colonnes  continuellement  rom- 
pues pour  laisser  la  place  de  médaillons  portant  la  représentation  des 
scènes  racontées;  les  rameaux  d'un  arbre  généalogique  des  plus  fantai- 
sistes se  développent  au  long  du  texte.  Les  figures,  encadrées  par  un 
cercle  à  l'encre  rouge,  sont  dessinées  à  la  plume  et  lavées  à  la  sépia, 
tout  à  fait  dans  la  manière  du  manuscrit  précédent,  mais  d'assez  pauvre 
imagination  et  d'exécution  médiocre. 

Fol.  1.  La  Création;  création  des  Anges;  création  de  la  femme. 

Fol.  2.  Chute  des  Anges;  l'arbre  de  l'Eden;  tentation  d'Eve  et 
d'Adam  ;  leur  expulsion  du  Paradis  ;  l'Ange  leur  apporte  des  vêtements. 

Fol.  3.  Arche  de  Noë;  tour  de  Babel;  la  femme  de  Loth  changée  en 
statue  de  sel;  adoration  des  idoles. 

Fol.  4.  Sacrifice  d'Abraham;  Job  sur  son  fumier. 

Fol.  5.  Passage  de  la  mer  Rouge;  fondation  de  la  ville  de  Troie. 

Fol.  6.  Destruction  de  Troie;  le  roi  David. 

Fol.  7.  Fondation  de  Samarie. 

Fol.  8.  Deuxième  destruction  de  Troie;  Romulus  bâtit  Rome;  des- 
truction de  Samarie. 

Fol.  9.  Prise  de  Jérusalem  par  «  Nabigodenosor  »  ;  plan  de  Jérusa- 
lem; Tobie  épouse  Sara. 

Fol.  10.  Prise  de  Babylone;  Nabuchodonosor  coupé  en  trois  mor- 
ceaux. 

Fol.  11.  Fondation  du  temple  de  Garisin,  à  Samarie;  meurtre  d'Ho- 
lopherne. 

Fol.  12.  Renvoi  de  la  reine  Vasti  par  Assuérus;  naissance  de  Jésus; 
empoisonnement  d'Alexandre. 

XV«  siècle.  Parchemin.  Douze  bandes  de  GOO,  740,  763,  725,  715, 
615,  580,  605,  755,  325,  660  et  620  sur  470  millim.  de  largeur 


58  MANUSCRITS 

moyenne,  montées  sur  feuillets  de  papier  de  767  millim.  Aux  fol.  1 
et  2,  lettres  ornées  à  encadrements  fleurdelisés,  dorées  et  coloriées 
comme  dans  le  manuscrit  précédent.  Rel.  moderne  demi-basane  verte. 
—  Aucune  cote  ancienne  de  provenance. 

62  (A.  33).  Liber  de  vita  Jesu  Christi  a  Ludolpho  Cartusiensi  édita. 

Fol.  B-H.  «  Index  capitulorum  ".  —  Fol.  1.  «  Prologus.  Funda- 
mentum  aliud  nemo  potest  ponere...  —  Incipit  liber  de  vita  Jhesu  in 
evangelio  tradita,  et  continet  hec  prima  pars  historiani  evangelicam  ab 
incarnacione  usque  ad  annum  Domini  tricesimum  tercium  exclusive. 
De  divina  et  eterna  Christi  generatione.  Capitulum  primum;  Johannis 
capitule  primo.  De  plenitudine  itaque  evangelii...  omnia  creata  sunt 
sibi  tradita.  Alio  modo...  »  Notre  manuscrit  s'arrête,  sur  ces  mots,  au 
milieu  du  chap.  lvii  :  Revertentes  Apostoli,  qui  est  le  lviii*  dans  le  ma- 
nuscrit suivant.  Cf.  Hain,  Rep.  bibliogr.,  III,  n<"  10290-10303. 

En  tête  du  fol.  1,  la  cote  (XVIIP  siècle)  :  «  103  v.  b.  »  —  Signa- 
ture de  Guy  de  Roye  à  l'intérieur  du  plat  final. 

XV*  siècle.  Parchemin  de  belle  conservation,  réglé  en  rouge.  123  feuil- 
lets à  2  col.,  les  deux  derniers  blancs,  plus  9  feuillets  liminaires  a-i, 
ces  deux  extrêmes  blancs.  La  miniature  du  fol.  1  n'a  pas  été  faite. 
Grand  nombre  de  lettrines  en  violet  pâle,  à  filigranes  jaunes;  pagina- 
tion arabe  et  signatures  du  temps.  325  sur  225  millim.  Rel.  veau  blanc 
et  dos  de  veau  fauve  sur  ais  de  bois  fortement  piqués.  —  (Ex-libris 
gravé  du  Chapitre  :  «  C,  ord.  3,  n°  40  »). 

G5-64  (A.  24,  t.  I  et  III).  Liber  de  vita  Jesu  Christi  a  Ludolpho 
Cartusiensi  édita. 

Même  ouvrage  que  le  précédent.  Première  et  troisième  parties. 

Ces  deux  volumes  portaient  au  dos  (XVIP  siècle)  ce  titre  :  «  Vitae 
Christi  pars  1\239  î)  .  —  «  Vitae  Christi  pars  3\240  r> ,  ce  qui  tendrait 
à  prouver  que  la  perte  de  la  seconde  partie  est  antérieure  à  la  Révo- 
lution. L'argument  perd  de  sa  valeur  en  ce  que  le  premier  volume 
porte  également  a  b  119  visa  »  et  le  dernier  «  b  122  visa  » ,  mais  il 
en  reprend  par  la  nouvelle  constatation  qu'on  peut  tirer  de  l'ex-libris 
du  Chapitre.  —  On  remarquera,  dans  le  premier  volume  (fol.  8), 
l'initiale  en  or  et  couleur  qui  ouvre  le  texte  et  l'encadrement  fleuri 
au  bas  duquel  s'inscrit  le  blason  suivant  :  d'azur,  à  3  roses  d'argent,  au 
chef  d'or  chargé  de  3  roses  de  gueules,  à  la  bordure  componée  d'argent  et  de 
gueules,  qu'on  relève  aussi  dans  le  manuscrit  455  de  la  Bibliothèque  de 


DE    LA  BIBLI0TH1':QUE    de    REIMS.  59 

Laon.  Dans  le  dernier  volume,  le  même  blason  est  placé  dans  rinitialc. 

XV'  siècle.  Parchemin  réglé  en  rouge.  —  Tome  I.  203  feuillets  h. 
2  col.,  plus  des  gardes  blanches  a  et  b  en  têle  et  c  à  la  fin;  les  fol.  8- 
20)5,  jadis  folioles  par  le  scribe  i-ciin"xvr,  en  correspondance  avec  la 
table.  —  Tome  IL  175  feuillets  i\  2  col.,  plus  des  gardes  blanches  a-b  en 
lêle  et  c-D  à  la  fin;  les  fol.  9-175,  jadis  foliotés  i-CLXVir,  en  correspon- 
dance avec  la  table.  370  sur  290  millim.  Rel.  veau  fauve,  gaufrée  de 
petits  fers  variés,  de  l'époque  du  manuscrit.  Sur  le  tome  III,  dont 
un  des  ais  de  bois  est  brisé,  on  dislingue  un  encadrement  formé  des 
iniliales  P  A,  un  autre  I  M,  des  fleurs  de  lis,  des  écureuils,  des  péli- 
cans, etc.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  C,  ord.  2,  n"»  35-36  »). 

65  (B.  94).  Passio  Jesa  Christi  secundum  evangeliuni  Jobannis,  a 
Jordano  de  Quedlimburgo  compilata.  —  Expositio  evangelii  Johannis, 
cuni  interpretatione  Platonis  Ti'burtini.  —  Conclusiones  quinque 
librorum  Boetii  de  Consolatione  philosophiae. 

Fol.  1.  "  Incipit  prologus  passionis  Doniini  secundum  beatum 
Johannem  euvangelistam,  quam  compilavit  frater  Jordanus  de  Quedlin- 
genburg,  lector  Madebeurgensis,  ordinis  Fratrum  Heremitarum  saneti 
Augustini.  Inspice  et  fac  secundum  exemplar  quod  tibi  in  monte  mon- 
stratum  est.  Exo.  xxv,  [40].  Et  si  Christus  ubique  in  Scriptura...  — 
Incipit  prima  pars,  de  hora  matutinali,  et  habel  XX  articules.  Theorema, 
Domine  Jesu  Christe,  fili  Dei  vivi...  sicut  Deus  oranti  vel  meditanti 
devocionem  ministrabit.  Dec  gracias  « .  Cf.  Hain,  Rep.  hibliogr.y 
III,  n"  9438-9447. 

Fol.  83.  "  Incipit  Exposicio  euvangelii  beati  Johannis  euvangelisfe  : 
In  principio  erat  Verbiun,  etc.  y  et  in  fine  sequitur  littera  Platonis  super 
idem  evangelium  secundum  Exposicionem  suam,  etc.  In  principio  erat 
Verbum,  etc.  Xatalem  régis  sui  soient  principes  et  scribe...  nos  nun- 
quam  genuflectere  cessaremus  »  . 

Sur  Platon  de  Tivoli,  dont  M.  Jourdain  a  fait  connaître  les  traduc- 
tions scientifiques,  voir  Chevalier,  Répert.  des  sources  historiques,  bio- 
bibliographie, col.  1850. 

Fol.  127.  «Sequitur  alia  Exposicio  euvangelii  beati  Johannis  euvan- 
geliste  secundum  mentem  Platonis.  In  principio  erat  Verbum,  etc.  Et 
hominis  alias  omnis  anima,  quamvis  testimonium  perhibeat  de  lumine, 
non  est  tamen  ipsa  lumen...  a  suo  principio  velud  Dec  suo,  ut  dictum 
est,  et  homo  est  qui  sequitur  et  Deus  verbum  non  ex  carne,  etc.,  usque 
in  finem.  Explicit  Expositio  euvangelii  beati  Johannis  super  InprincipiOy 


60  MANUSCRITS 

una  cum  Exposicione  Platonis  ».  —  Et  Verbum  caro  facium  est  ethahi- 
tavit  in  nobis.  Jo.  i.  Cum  sit  triplex  nativitas  Verbi...  sic  perfîcietiir  in 
nobis  yniago  sanctissime  Trinitatis,  quando  Deus  erit  omnia  in  omni- 
bus, quod  nobis  prestare  dignetur,  etc.  Explicit  Exposicio  super  In  prin- 
crpio  erat  Verbum^  die  sabbati  xi  die  mensis  marcii,  anno  Domini  mil- 
lesimo  CCCC  •""  XVIII. 

Rogo  Icctori  roget  Deum  corde  fideli, 
Ut  det  scriptori  pro  peiia  gaudia  celi. 

Parisius  » . 

Fol.  135.  "  In  hoc  opusculo  conlinentur  per  ordinem  omnes  con- 
clusiones  quinque  librorum  Boecii  de  Consolacione.  Primum  me- 
trum.  Carmina  qui  quondam.  Prima  conclusio  quod  canicies  gene- 
ratur  ex  vapore  terrestri...  et  cum  affectiones  vestre  sint  in  conspectu 
judicis  cuncta  cernenlis,  qui  est  Dominus  Deus  noster  Jésus  Christus, 
cui  est    honor,  etc.  Et  sic  finitur    liber   quintus    de    Consolacione  "  . 

Sur  la  garde  a,  table  contemporaine  des  ouvrages  contenus  dans  le 
volume.  — Sur  le  fol.  1,  la  cote  :  "  181  visa  »  .  — Enfin,  au  verso  du 
fol.  172,  cette  importante  déclaration  :  u  Iste  liber  est  Jacobi  Bran- 
lardi,  quem  legavit  ecclesie  Remensi,  pro  sua  libraria,  vultque  quod 
in  utroque  coopertorio  ab  extra  ponatur  unum  scutum  de  armis  suis 
paternis,  subtiis  quem  scribatur  quis  legavit.  Et  consequenter  orate  pro 
eo,  et,  per  Dei  gratiam,  ipsein  conspectu  Altissimi  pro  vobis  orabit,  ut 
alias  in  effectu  prout  melius  videbitur.  J.  Branlardi  »  . 

XV*  siècle.  Parchemin.  172  feaillels  à  2  col.,  et  deux  gardes  blanches 
A,  B  en  tête.  252  sur  192  millim.  Rcl.  neuve,  veau  fauve,  à  fermoir 
de  cuivre.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  B,  ord.  unicus,  n°  90, 
supra  fenestram  »). 

60  (A.  32).  Liber  de  Infantia  Salvatoris.  —  Miracula  beatae  Mariae 
virginis.  —  Liber  miseriae  conditionis  humanae,  a  Lothario  cardinal! 
compositus.  —  Summa  brevis  de  foro  poenitentiali. 

Fol.  1.  a  Incipit  liber  de  Infantia  Salvatoris.  In  diebus  illis  erat  vir 
in  Jherusalem  nomine  Joachim,  ex  tribu  Juda...  ad  resurrectionis 
gloriam  perducamur,  ubi  te  letissime  ad  faciem  videamus  Dominum 
nostrum  Jhesum  Christum,  qui  cum  Deo  Pâtre,  etc.  »  Cf.  ms.  1636  de 
la  Bibliothèque  de  Troyes,  et  Hain,  Rep.  bibliogr.,  III,  n"^  9178-9180. 

Fol.   11  v°.  a  Incipiunt  Miracula  gloriose  virginis  Marie,  memorie 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE    DE    REIMS.  61 

comnicndaiula  et  rccitalione  diguissima,  sicut  in  divcrsis  locis  et  in 
vita  sanctorum  Patrum  ad  laudem  et  reverentiam  ipsius  béate  Marie  et 
ad  saluteni  animarum  nostrarum  leguntur,  que  per  beatum  Anseimum 
in  hoc  voliiinine  sunt  incerta  (sic).  Incipiunt  rubrice  tocius  operis...  « 

—  Fol.  11  v\  "  Excellens  miraculum  de  quodam  pucro  qui  in  Lom- 
bardie  partibus  morabatur,  accedens  vice  quadarn  juxta  quoddam 
flumon,  sicut  Deo  placuit,  inundavit  (lumen,  ipsumque  puerum  op- 
pressit  et  invasit.  Ecce  quod  in  partibus  Lombardie...  »  —  Fol.  13  v". 
De  pictore  qui  diabolum  cum  cornibus  et  acutis  dentibus  ita  turpem  et 
horribilem  depinxit,  etc.  «  Ecce  quidam  pictor  dyabolum...  n  — Ibid. 
u  De  quadarn  puella  oui  virgo  Maria  apparuit  cum  pulcherrinia  virgi- 
nuni  corea.  Est  aliud  miraculum  gloriose  virginis  Marie,  nam  cuidam 
puelle...  "  —  Ibid.  «  De  tribus  rationibus  quaresabbatum  virgini  Marie 
specialiter  dedicatur.  Ecce  très  rationesquare  sabbatum...  ^ —  Fol.  14. 
De  muliere,  quae  vire  conjugato  adhaerebat  et  eum  non  sinebat  ad  uxo- 
rem  remeare.  i(  Ipsa  enini  est  mater  magne  spei...  53  —  Fol.  14  v° 

u  Miraculum  de  quodam  puero  parvulo  judeo,  quilitteras  cum  quodam 
christiano  didiscit  et  genua  flexit  ante  ymaginem  béate  IVIarie,  et  tandem 
cum  illo  in  die  Pasche  communicavit.  Legitur  enim  de  quodam 
judeo...  ')  —  Ibid.  De  monacho  qui  exivit  de  monasterio  suo  sine 
licentia  et  malam  vitam  ducebat.  «  Quidam  monachus  exivit...  »  — 
Fol.  15.  Oratio  per  quam  fuit  salvus  monachus  supradictus.  ^  0  inte- 
merata  et  in  eternum  benedicta...  »  —  Fol.  15  v\  a  De  quodam 
publico  latrone,  licet  pessimo  in  aliis,  tamen  beatam  Mariam  in  reve- 
rentiam habebat  et  ex  devocione  vigilias  festivitatis  ejusdem  quater  in 
anno  in  pane   et  aqua  jejunabat.  Ecce  quidam  pessimus  latro...  » 

—  Ibid.  «  Miraculum  béate  Marie  Egiptiace,  que  tune  peccatrix  erat. 
Beata   Maria   Egiptiaca,    tune   peccatrix,    cum   vidisset   turbam...    » 

—  Fol.  16  v°.  «  De  beato  Bonifacio  episcopo,  quod  XII  aureos  paupe- 
ribus  erogavit  qui  erant  sui  nepotis  nomine  Constantii.  Legitur  in 
dyalogo  beati  Gregorii...  1)  —  Fol.  17.  a  Quidam  jejunabat  vigilias 
béate  Marie  cum  devocione  in  pane  et  aqua  ;  accidit  quod  in  conflictu 
quodam  qui  fuit  inter  Romanes...  »  —  Ibid.  «  De  quodam  milite 
qui  occisus  extitit  ab  inimicis  suis,  dum  erat  in  obsidione  cujusdani 
castri,  et  ex  devotione  béate  Marie  qualibet  die  sabbati  in  pane  et  aqua 
jejunabat.  Quidam  miles,  dum  esset  in  obsidione...  »  — Fol.  17  v°. 

'  De  quodam  milite  judice,  qui  a  flumine  quodam  nocte  oppressus 
extitit,  ex  devocione  qualibet  die  offîcium  béate  Marie  virginis  decan- 


62  MANUSCRITS 

tabat.   Judex   et  licet    alias   peccator...   j?  —  Ibid.  «  Sequitur   quod 
dyabolus,    qui  nichil  aliiid  querit   ut   homines   in   precipicium   sive 
laqueum  mortis  inducat,  accedens  dyabolus  in  figura  hominis  ad  quen- 
dam  nobilem...  «  —  Fol.  18.  «  Quedam monialis,  instigante  dyabolo, 
exarsit  in  amorem  cujusdam  sui  servientis  et  ab  eo  cognita  carna- 
liter...  ^'  —  Fol.  18  v".  «  Legitur  enim  quod  quidam,  dimissis  omnibus 
bonis  suis,  ob  reverentiam  béate  Marie,  peregrinus  incedebat  per  mun- 
dum...  "   —  Fol.   19.    «  Miraculum  cum  gloriosa  virgo  Maria  solis 
ardore  fatigaretur  in  heremo.   Sequitur  aliud  miraculum  in  libro  de 
Infantia  Domini  ;  Joseph  qui  fuit  sponsus...  »  —  Fol.  19  v°.  «  Mira- 
culum de  quodam  archiepiscopo,  qui  vocabatur  Aldefunsus  (sic),in  laude 
béate  Marie  virginis  volumen  insigne  de  ejus  sanctissima  virginitate  ejus 
stilo  composuit  eleganti.   Fuit  in  Tholetana  urbe  archiepiscopus  qui 
vocabatur...   »    —  Fol.   20.    «  De  quodam  monacho  qui  a  dyabolo 
impulsus  in  quodam  flumine.  De  quodam  monacho,  qui  erat  sacrista 
in  quodam  monasterio,   licet  vicio  carnali  et  multis   aliis  criminibus 
irretitus...  »  —  Fol.  20  v".  «  Miraculum  de  quodam  clerico  qui  extitit 
ab  inimicis  suis  peremptus,  tamen  ex  devotione  béate  Marie  saluta- 
cionem  cantabat.  Quidam  clericus  in  Carnotensi  civitate  degebat...  » 
—  Ibid.  u   De  quodam  clerico   qui    langore   correptus    ad   exlrema 
extitit  et  ex  devotione  banc  antiphonam  sepe  decantabat  ;  Gaude,  Dei 
genitrix.  Aller  quoque  clericus  in  quodam  loco...  «  —  Fol.  21.  «  De 
quodam  paupere  qui  beatam  Mariam,  prout  poterat,  honorabat,  et  de 
elemosinis  quas  accipiebat  pro  ejus  amore  erogabat.  Vir  quidam  pauper 
degebat...  «  —  Fol.  21  v\   «  De  quodam  monacho  qui  limina  beati 
Jacobi  in  suo  corde  proposuit  visitare.  Nequeboc  debemus  silere  quod 
bone  memorie  dominus  Hugo,  Cluniacensis  abbas,  solebat  narrare  de 
quodam  fratre  sui  monasterii,  qui  dicebatur  Girrardus...  " —  Fol.  22. 
De  quodam  presbitero  qui  tantum  unam  missam  sciebat  :  Salve,  sancta 
parens.    u  Sacerdos  quidam   erat  parrochie  cujusdam...  «    —  Ibid. 
"  De  quodam  seculari  qui  operi  rurali  deditus  erat,  tamen  beatam 
Virginem  sicut  sciebat  honorabat  et  salutationem  angelicum  dicebat. 
Erat  vir  quidam  secularis  rurali  operi  deditus...  «  —  Fol.  22  v°.  «  De 
quodam  monacho,  priore  cujusdam  monasterii,  qui  levis  in  eloquio 
erat  et  aliis  malis  irretitus,  tamen  beatam  virginem  Mariam  multum 
diligebat.  Aput  (sic)  civitatem  que  vocatur  Papia,  in  monasterio  Sancti 
Salvatoris...  »  —  Fol.  23.  «  De  quodam  heremita  qui,  suis  precibus 
et  orationibus  fusis  ad  Dominum,  quamdam  pauperem  quotidie  eum 


DK    LA   BIBLIOTHlK>l^E    DK    RKIMS.  63 

visitanteni  locnpletam  fecit.  Quidam  heremita  erat...  «  —  Fol.  23  v'. 
«  Quidam  nobilis  miles  intravit  religioncm  Cysterciensis  ordinis, 
lempore  beali  Bernardi...  r  —  Ihid.  «  Quidam  sacerdos  vocatus  a 
quadam  mulierc  in  infirmitate  posita,  ut  daret  ei  viaticum,  accessit  ad 
eam  cum  corpore  Jhesu  Christi,  invcnit  virginem  preciosam...  «  — 
Fol.  !24.  «  De  quodam  juvene  ad  furcas  ducto  matri  reddito.  Fuit  in 
Francia  quedam  matrona,  nobilis  génère,  que  muUum  beatam  Virgi- 
nem diligebat,  in  suam  ymaginem  floribus...  " —  Fol.  24 v\  «Quidam 
erat  devotus  béate  Marie  et  colidie  laudabat  eam  septies  dicendo  : 
Ave,  Maria,  gratia  plena...  n  —  Ibid.  «  De  miraculo  quod  fuit  in 
urbe  Constantinopolitana,  et  dilectione  qua  Greci  diligunt  beatam 
virginem  Mariam.  Greci  post  Deum  nichil  aliud  tantum  diligunt...  »  — 
Fol.  25.  Miraculum  «  quod  Virgo,  Dei  genitrix,  ostendit  in  Francia, 
temporibus  Ludoici,  magni  régis  Francorum.  Tempore  namque 
Lodoyci,  magni  et  generosi  régis  Francorum,  peccatis  hominum  exi- 
gentibus,  egritudo  que  eresi  plantifîca  vocatur...  »  —  Fol.  26.  «  Sacer- 
dos quidam, religiosus  Teuthonicus,  nomine  Pleglis,  de  corpore  et  san- 
guine Domini  dubitans...  n  —  Fol.  27.  «  De  quodam  terricola  qui, 
instigante  dyabolo,  finita  missa,  corpus  Christi  accepit,  in  die  Pasche, 
et  in  quodam  vase  posuit.  Tempore  Karoli  régis,  in  partibus  Flandrie, 
terricola  quidam,  instigante  sibi  diabolo,  finita  missa,  ut  apes  vicino- 
rum  ad  suum  venirent  apiatium...  »  — Fol.  27  v\  «De  quodam  milite 
qui  uxorem  habebat  pregnantem,  adveniente  puerperio,  peperit  mas- 
culum  similem  servienti  suo  nigerrimo.  In  civitate  Narniensi  erat  quidam 
miles...  r>  —  Fol.  28.  «  Quidam  avarus  habebat  in  reverentia  beatam 
Virginem,  erat  tamen  magne  tenacitatis  et  avaricie...  »  —  Fol.  28  v*. 
a  Quidam  heremita,  instinctu  diaboli,  multum  incitabatur  a  vicio 
carnali...  i)  —  Ibid.  u  De  quadam  muliere  vitam  heremite  gerente, 
que,  tamen  temptata  a  dyabolo,  cellulam  exire  cepit.  Quedam  mulier 
vitam  heremite  gesserat...  »  —  Fol.  29.  «  Sequitur  quod,  tempore 
beati  Bernardi,  de  claustro  monasterii  Cy[s]terciensis,  contra  obedien- 
tiam  beati  Bernardi,  tune  abbatis  dicti  monasterii,  exiverunt  duo monachi 
et  iverunt  ad  quoddam  flumen...  ^  — Ibid.  a  Legitur  alibi  de  quodam 
luxurioso,  licet  alias  multum  luxuriosus  et  carnis  vicio  labefactus,  pro- 
posuerat  tamen,  ob  reverentiam  béate  Marie,  non  peccare  carnaliter 
cum  aliqua  que  vocaretur  Maria...  «  —  Fol.  29  v^  "  Legitur  quod 
quedam  mulier,  multum  devota  béate  Marie,  sibi  dévote  inclinando, 
petiit  hanc  gratiam  quod  sibi  ostenderet  suum  filium. ..  »   —  Fol.  30. 


64  MANUSCRITS 

«  Fertur  quod  in  Alemania  quedam  domina  magna  atque  nobilis  fabri- 
cavit  ecclesiam  in  honore  béate  Marie,  et  fecit  ibi  ordinari  presbite- 
rum...  "  —  Ibid.  «  Quidam  monachus,  in  quodam  monasterio 
Cysterciensis  ordinis,  cepit  tristari  et  de  ingressu  penitere,  a  dyabolo 
seductus,  et  cepit  cogitare  intrasse...  ut  ipsa  nos  filio  suo  recommen- 
dare  dignetur,  qui  est  benedictus  in  secula  seculorum.  Amen.  Expli- 
ciunt  Miracula  béate  Marie  virginis,  composita  ad  honorem  et  laudem 
ipsius  Marie  virginis,  cui  est  honor  et  gloria  in  secula  seculorum. 
Amen  » .  Le  ms.  178  (272)  de  la  Bibliothèque  de  Chartres  [Catal.  gén.^ 
XI,  93)  renferme  un  recueil  dont  le  titre  et  Tincipit  sont  tout  sem- 
blables, à  cette  seule  différence  près  que  les  mots  a  beatum  Ansel- 
mum  5)  y  sont  remplacés  par  ceux-ci  «  beatum  Eusebium  » . 

Fol.  31.  «  Incipit  liber  miserie  condicionis  humane,  editus  a 
Lothario,  sanctorum  Sergii  et  Bac[c]hi  diacono  cardinali,  qui  postea 
Innocentius  tercius  appellatus.  Domino  patri  karissimo  P.,  Dei  gratia, 
Portunensi  (sic)  episcopo,  Lotharius,  indignus  dyaconus  cardinalis, 
gratiam  in  presenti  et  gloriam  in  futuro.  Modicum  otii  quod  inter 
angustias...  —  De  miseria  hominis.  Quare  de  vulva  Jeremias  matris 
mee  egressus  sum...  sulphur,  ignis  in  secula  seculorum.  Amen  «. 
Cf.  Hain,  Rep.  bihliogr.,  III,  n°'  10209-10222. 

Fol.  59.  «  Incipit  Summa  [in  foro  penitentiali]  brevis  et  ulilis  et 
valde  necessaria,  maxime  sacerdotibus  super  hiis  noticiam  non  haben- 
tibus.  In  primis  débet  interrogare  sacerdos  peniteutem  utrum  sciât 
Pater  nostery  Credo  in  Deum^  Ave  Maria...  sed  demones  expugnare, 
sicut  Moyses  Amalech  non  armis,  sed  orationibus  expugnavit  " . 

On  remarque,  au  verso  du  fol.  102  qui  est  blanc,  cette  note  du 
temps  :  "  Jo.  Caieri,  canonicus  Kemensis,  dédit  librarie  Remensi  " .  — 
Sur  le  dos  du  volume,  la  vieille  étiquette  du  XVII*  siècle  :  "  De  Infantia 
Christi.  105)). 

Fin  du  XIV*  siècle.  Parchemin.  102  feuillets  à  2  col.,  les  fol.  56, 
57,  58, 102 blancs.  210  sur  150  millim.  Rel.  leau  blanc  sur  bois.  — 
(Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  "  G,  ord.  4,  n.  62  »). 

67  (E.  214).  Origenis  Explanatio  in  libris  Geneseos,  Exodi,  Nume- 
rorum  et  Levitici.  —  B.  Gregorii  liber  Régule  pastoralis.  —  Hilarionis 
monachi  vita,  a  beato  Hieronymo  composita. 

Fol.  1.  "  Purgacio  Origenis  prescripta  omeliis  ejus  super  vêtus  Tes- 
tamentum.  Quidam  eorum  qui  libenter...  —  Explanatio  Origenis  doc- 


DE    LA   BIBLI0THI:QLK    de    REIMS.  65 

toris  super  Genesim  incipit  féliciter.  Omelia  prima.  In  principio  creavit 
Deus  celiim  et  terram.  Quid  est  omnium  principium,  nisi  Dominus  nos- 
ter...  n  —  Fin  de  la  16"  homélie  :  u  ...qu§  Dci  sunt  cogitare,  quç 
Dei  sunt  querere,  et  Deus  erit  semper  nobiscum,  per  Christum  Domi- 
nuni  nostrum  » .  (Origenis  opéra  omnia.  Paris,  1574,  t.  1,  p.  1). 

Fol.  41  v°.  «  De  initiis  Exodi.  Videturmichi  unusquisque  sermo...  n 
—  Fin  de  la  13*  homélie  :  «  ...atque  ex  his  adornare  tabernaculum 
Deo  Jacob,  per  Christum  Dominum  nostrum,  cui  est  gloria,  etc.  Finit 
Explanatio  Origenis  doctoris  super  Exodum  t^  .  {Ibid.j  t.  I,  p.  35). 

Fol.  73  \\  «  Incipit  prefatio  ejusdem  in  Explanatione  Numerorum 
féliciter.  Ut  verbis  tibi,  fraterbeatimartiris...  »  — Fin  de  la  28"  homé- 
lie :  «  Hi  sunt  veri  sacri  numeris  numerati  apud  Deum,  immo  ipsi 
sunt  quorum  etiam  capilli  capitis  numerati  sunt,  per  Christum  Domi- 
num nostrum,  cui  est,  etc.  Finiunt  omeliç  in  Exodo  XX'' VIII'"» .  {Ibid., 
t.  l,p.  113). 

Fol.  145  v°.  «  Incipit  prefacio  Cirilli,  papç  Alexandrini,  in  Levitico. 
Sicut  in  novissimis  diebus...  —  Explicit  prefacio.  Interpretatio  in 
Levitico;  incipit  textus.  Principium  ergo  Levitici...  »  —  Fin  de  la 
16"  homélie  :  «  ...et  suum  nobis  suave  jugum  Odei  et  caritatis  et  spei 
ac  totius  sanctitatis  imposuit;  ipsi  gloria  in  secula  seculorum.  Amen  « . 
Ces  homélies  sont  en  réalité  d'Origène.  {Ibid.j  t.  I,  p.  64). 

Fol.  198  V".  Profession  de  foi,  en  52  articles  :  «  In  Pâtre  unitas, 
in  Filio  çqualitas,  in  Spiritu  sancto  unitatis  çqualitatisque  substantia... 
Si  quis  aliter  de  justissima  pietate  Dei  sentit,  non  christianus,  sed 
novatianus  est  » . 

Fol.  200  v°.  A  travers  le  morceau  précédent,  on  a  intercalé  celui-ci  : 
«De  commemoratione  defunctorum  vel  de  missa  pro  eis,  etcur  tercius, 
septimus  vel  tricesimus  aut  anniversarius  dies  celebratur.  Missa  pro 
mortuis  in  hoc  differt  a  consueta  missa...  in  hac  adhuc  vita  positus 
ut  illic  obtineat  promereatur.  Explicit  commemoratio  defunctorum  » . 

Fol.  204.  «  Incipit  liber  Regulç  pastoralis  beati  Gregorii,pape  urbis 
Romç,  missus  ad  Johannem,  Ravennatis  civitatis  episcopum.  Pasto- 
ralis curae  me  pondéra  fugere  delitiscendo  voluisse...  ut  quia  pondus 
proprium  deprimit,  tui  memet  meriti  manus  levet  »  .  {S.  Gregorii magni 
opéra.  Paris,  1705,  t.  Il,  p.  1). 

Fol.  272.  u  Incipit  prologus  beati  Hieronimi  presbiteri  in  vita  sancti 
ac  beatissimi  Hilarionis  monachi .  Scripturus  vitam  sancti  Hylario- 
nis...  —  Incipit  vita  sancti  Hylarionis  monachi.  Hylarion,  ortus  vico 

TOME    XXXVIIl  5 


66  MANUSCRITS 

Thranatha...  forsitan  quia  plus  illum  locum  dilexerit  » .  {S.  Hieronymi 
opéra,  i.  IV,  2«part.,  p.  74). 

A  noter  (fol.  202  v"),  un  fragment  sans  importance  des  Moralia  de 
S.  Grégoire  :  «  Per  pullum  quippe  onagri  omne  agrestium  genus 
exprimitur...  ad  nutum  presidentis  peragant  « . 

Le  volume  actuel  comprend  deux  manuscrits  anciennement  séparés. 
Le  premier,  écrit  à  longues  lignes,  s'arrête  au  fol.  202.  On  lit,  aux 
fol.  1  M"  et  198  v°,  cet  ex-libris  contemporain,  en  grandes  capitales 
rouges  :  ce  Liber  sancti  Bartholomei  apostoli  sanctorumque  confessorum 
Theoderici  atque  Theodulfî;  auferenti  sit  anathema  5)  ;  et  cet  autre,  au 
fol.  3  :  «  L.  Art.  d'Anglade  ».  —  Le  deuxième,  à  deux  colonnes,  offre 
au  fol.  251  cette  note  :  «  Liber  aecclesiç  sancti  Tbeoderici  sanctique 
Theodulfî  « ,  et  cette  autre,  au  fol.  268  :  «  Liber  aecclesiae  sancti  Bar- 
tholomei apostoli  in  monte  Or  'î  ,  et  enfin  cette  troisième,  au  fol.  283  : 
tf  Liber  aecclesiae  sancti  Bartholomei  apostoli  sanctorumque  confes- 
sorum Theoderici  atque  Theodulfî;  qui  illum  ab  illa  abstulerit  ana- 
thema sit  n .  —  On  remarque  aussi,  sur  les  fol.  1-2,  des  mentions  du 
XVIP  siècle  attribuant  faussement  à  Cyrille  d'Alexandrie  une  partie 
de  l'œuvre  d'Origène. 

Xlï*  siècle.  Parchemin.  283  feuillets.  Bonnes  initiales  de  couleur; 
quelques  «  nota  »  curieux;  une  marge  coupée  au  bas  du  fol.  241. 
284  sur  188  millim.  Bel.  veau  fauve  sur  carton,  —  (Saint-Thierry, 
n<"  20  et  60). 

68  (E.  216).  Origenis  Explanatio  in  libris  Josue,  Judicum  et  Hegum, 
in  Cantico,  in  prophetis  Isaia,  Jeremia  et  Ezechiele. 

Suite  du  manuscrit  précédent,  antérieurement  à  l'intercalation 
dont  il  a  été  l'objet  lors  de  sa  reliure. 

Fol.  1  v".  «  Incipit  prefacio  sancti  Hieronimi  presbiteri  in  Explana- 
tione  Origenis  in  Jhesu  Nave.  In  divinis  voluminibus  refertur...  — 
Explanatio  Origenis  doctoris  in  Josue.  Omelia  prima  in  Josue  Ben- 
nun  incipit  féliciter.  Donavit  Deus  nomen  quod  est...  et  ubi  est 
verus  Israhel  in  Christo  Jhesu,  Domino  nostro,  cui  est  gloria  et  impe- 
rium,  etc.  »  [Origenis  opéra  omnia,  t.  I,  p.  175). 

Fol.  44.  «  In  libro  Judicum.  Lector  quidam  presentis  lectionis  ita 
legebat...  ut  ab  ipso  victoriam  consequi  mereamur  in  Christo  Jhesu 
Domino  nostro,  cui  est  gloria  et  imperium,  etc.  »  Fin  de  la  9*  homé- 
lie. [Ihid.,  t.  ï,  p.  209). 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE   DE    REIMS.  6T 

Fol.  61.  «  Incipit  omelia  prima  Origenis  in  libro  Regum.  Non  tune 
tantummodo...  ut  in  novitate  vitç  ambulem  in  Christo  Jhesu,  Domino 
nostro,  cui  est  gloria,  etc.  «  {Ibid.,  t.  I,  p.  221). 

Fol.  68.  «  Incipit  prologus  sancti  Jeronimi  ad  Damasum  papam  in 
Expositions  Origenis  in  Cantica  canticorum.  Beatissimo  pape  Damaso 
Jeronimus.  Origenes  cum  in  ceteris  libris...  —  Quomodo  didicimus 
par  Moysen  esse...  ut  digni  efficiamur  sponsi  sermone ,  sapieutia 
Jhesu,  cui  est  gloria  et  imperium,  etc.  »  (Ihid.,  t.  I,  p.  302). 

Fol.  78.  «  Incipit  omelia  !•  Origenis  in  Ysaia  proplieta.  Quamdiu 
Ozias  rex  vixit...  et  efGcieris  filius  Dei  in  Christo  Jhesu  Domino,  cui 
gloria,  etc.  »  (Ihid.,  t.  I,  p.  349). 

Fol.  94.  «  Incipit  omelia  I*  Origenis,  quo  tempore  Jeremias  exorsus 
est  prophetare,  etc.  Deus  ad  benefaciendum...  magnificare  omnipo- 
tentem  Dominum  cura  Christo  Jhesu,  cui  est  gloria,  etc.  Explicit 
omelia  XIIII  Origenis  in  Jeremia  propheta  ».  {Ibid.,  t.  1,   p.  360). 

Fol.  140.  «  Incipit  prologus  beati  Jeronimi  presbiteri  in  lezechiele 
propheta.  Magnum  quidem,  amice,  quod  postulas...  —  Incipit  omelia 
prima.  Non  omnis  qui  captivus  est...  in  libro  viventium  ante  con- 
scripti  a  Christo  Jhesu,  cui  est  gloria,  etc.  y^  Fin  de  la  2*  homélie. 
{Ibid.,  t.  I,  p.  388). 

La  première  partie  du  volume  (fol.  1-43),  à  longues  lignes,  aurait  dû 
être  reliée  avec  la  première  partie  du  manuscrit  67,  d'autant  que  les 
cotes  de  ces  deux  ouvrages  étaient  20  et  21.  —  Au  fol.  43,  on  trouve  : 
«  Liber  Sancti  Theoderici  i) ,  et  au  fol.  150  :  «  Liber  çcclesiç  Sancti 
Theoderici  w  .  Ces  deux  ex-libris  du  XIV  siècle  ont  été  compromis,  au 
XV'  siècle,  par  cet  autre  (fol.  3)  :  «  L.  Art.  d'Anglade  » . 

XII«  siècle.  Parchemin.  150  feuillets  à  longues  lignes  (fol.  1-43), 
à  2  col.  (fol.  44-150).  Curieuses  initiales  rouges  dans  la  seconde 
partie.  327  sur  225  millim.  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint- 
Thierry,  no21). 

69  (E.  215).  Origenis  Homiliae  in  libris  Genesis,  Exodi,  Numero- 
rum,  Levitici,  Josue  et  Judicum. 

Fol.  1.  «  Incipit  liber  omeliarum  Amantii  Origenis,  viri  doctissimi, 
in  Pentatheuco...  n  —  Fol.  23  v°.  Exode.  —  Fol.  43.  Lévitique.  — 
Fol.    72.  Nombres.  —  Fol.   119  \\  Josué.  —  Fol.   142  v».  Juges. 

Ce  livre  se  termine  sur  ces  mots  :  «  ...ut  ab  ipso  victoriam  consequi 
mereamur  in  Christo  Jhesu,  Domino  nostro,  cui  est  gloria,  etc.  «  Il 


68  MANUSCRITS 

est  cependant  incomplet,  parce  que  le  scribe  est  passé  étourdiment  des 
mots  :  et  nec  sine  causa  expressit  vellus  in  pelvim  » ,  de  la  8*  homélie, 
à  ceux-ci,  qui  appartiennent  à  la  9"  :  a  Populus  multus  est,  depooe 
eos  ad  aquam  » ,  etc.,  etc. 

Fol.  27  V".  Vers  de  Pierre  le  Peintre  (fin  du  XIP  siècle)  sur  les 
plaies  d'Egypte  : 

c  Prima  rubens  unda,  rane  tabesque  secunda; 
Inde  culex  tristis,  post  mnsca  nocencior  istis. 
Quinta  pecus  stravit,  vesicas  sexta  creavit. 
Pone  subit  grando,  post  brucus  dente  nefando. 
Nona  tegit  solem,  prinnam  necat  ullima  prolem  » . 

Cf.   Hauréau,  Mélanges  poétiques  d'Hildebert  de  Lavardin,   p.    121. 

Fol.  150  v°.  «  Capitulum  Jeronimi  in  ecclesiastica  historia.  Sed  et 
illum  [sic)  apud  Alecxandriam  jestum  est  quod  etiam  thoraces  Serapis, 
qui  per  singulas  quasque  domos...  »  Ce  fragment  est  relatif  à  l'intro- 
duction du  christianisme  à  Alexandrie,  au  remplacement  des  divinités 
païennes  par  le  signe  de  la  croix  sur  les  maisons,  enfin  à  l'interpréta- 
tion tirée  des  hiéroglyphes  par  les  prêtres  pour  expliquer  leur  conver- 
sion. Cassiodore  traite  le  même  sujet  (Magni  Aurelii  Cassiodori  opéra 
omnia,  Rouen,  1679,  t.  I,  p.  341),  mais  le  fragment  n'est  pas  de  lui. 

Fol.  151.  Deux  lettres  (XIII*  siècle)  adressées,  la  première  à 
un  évêque  de  Tusculum  :  «  Nichil  michi  sum  conscius,  pater  et  domine 
révérende,  nec  in  hoc  itajustificatus...  »;  Pautre  à  un  archevêque  de 
Cosenza  (Calabre)  :  «  Domino  Cusentino  archiepiscopo.  Condicionis 
sue  athomum  ejus  gazophilazio  pro  minuto...  » 

A  noter  (fol.  1),  cet  ex-libris  (XIV'  siècle)  :  «  Iste  liber  est  domini 
Pétri,  archiepiscopi  Ebredunensis  »  (Pierre  II  Amelii,  archevêque 
d'Embrun,  de  1367  à  1389),  auquel  se  substitue  plus  tard  la  signa- 
ture "  Guy  de  Roye  »  ,  inscrite  à  l'intérieur  du  plat  final.  D'autre  part, 
au  fol.  151  v%  je  relève  cette  mention  contemporaine  de  ce  dernier 
possesseur  :  «  Ext[imatur]  X  gross[is]  » ,  qui  avait  été  précédée  d'une 
autre  qui,  malgré  son  grattage/nous  renseigne  sur  le  prix  d'achat  de  cet 
archevêque  :  «  Omelie  Amantii  Origenis  super  Pentatheucum  ;  precium 
est  [septem]  florenorum »  .  Enfin,  au  verso  de  la  garde  a  :  u  b  90  visa" . 

XIP  siècle.  Manuscrit  italien,  à  curieuses  initiales  rouges  à  fili- 
granes noirs.  151  feuillets  à  2  col.,  plus  deux  gardes  blanches  a,  b,  en 
tête  et  à  la  fin.  345  sur  252  millim.  Rel.  maroquin  rouge  délabrée, 
sur  bois,  aux  armes  du  donateur,  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  : 
«  B,  ord.  3,  n«3I  «). 


DE    LA   BIBLIOTHKQUE    DK    REIMS.  69 

70  (E.  338).  Praedeslinatiis,  sivc  Pracdestinatorum  liber,  in  très 
partes  distributus.  —  Exposiliones  Hedae  super  Proverbia  Salomonis 
et  super  Tobiam.  —  IleFn  Hieronyini  super  Ecclesiasten. 

Fol.  1.  "  Quotienscumque  ad  te,  amator  Dei,  verba  doctorum  attin- 
gunt...  —  Incipit  epitorna  ecdicesios  Ygini  contra  hcresiarcbiis  {sic)^ 
et  categoricorum  Epiphani  contra  sectas,  et  exposi[ci]onum  Filastri, 
qui  hos  transferens  in  latinum  sermonem  de  greco,  cum  Arriani 
damnarentur,  edidit.  Prior  Yginus,  post  hune  Polygratis,  Africanus, 
Esiodus,  Epiphanius,  Filaster,  liii  diversis  temporibus  diversas  hereses 
pertexerunt  (sic).  Prima  heresis  a  Simone  sumpsit  exordium,  qui 
dicebat  castitatem  ad  Deum  non  pertinere...  gloria  in  excelsis  Deo  et 
in  terra  pax  hominibus  bone  voluntatis.  Explicit  liber  cat[eg]oricus 
sive  ecdicus  sive  accusator  hereticorum  et  catholicorum  defensor  »  . 
{Max.  BibL  Palruin,  t.  XXVH,  p.  545). 

Fol.  22.  «  Incipit  liber  nonagesimae  heresis  qui  [sic)  adserit  Dei 
praedestinatione  peccata  committi.  Participem  me  intentionis  vestrae 
qui  defenditis...  tune  dicemus  Deo  gratias,  qui  dédit  nobis  victoriam 
per  Dominum  nostrum  Jhesum  Christum.  Explicit»  .{Ibid.,  t.  XXVII, 
p.  558). 

Fol.  25  v\  u  Incipit  prologus.  Finitus  est  liber  inimicus  hominum 
contra  fîdem  catholicam...  —  Finit  prologus  qui,  sub  nomine  Augus- 
tini,  confictum  arguens  librum,  docet  sequentem  librum  contra  hune 
pro  defensione  catholicae  fîdei  dimicare.  Hactenus  hereticorum  omnium 
incensae  sunt  silvae...  —  Hinc  incipiunt  verba  praedestinatorum. 
Estote  securi  de  ordinatione  Dei,  quam  praedestinando  constituit... 
sed  eliam  eos  quos  eis  constiterint  consensisse.  Explicit  »> .  {Ibid., 
t.  XXVII,  p.  560). 

Fol.  52.  '<  Incipit  Expositio  venerabilis  Bedae  presbiteri  in  libro 
Salomonis  quod  (sic)  dicitur  Proverbia,  et  ejusdem  Expositio  in 
Tobiam.  Parabolae  Salomonis,  Jilii  David,  régis  Israhel.  Parabolae 
grçce,  latine  dicuntur  similitudines...  in  prçsenti  vita  conlaudare 
servitiis.  Amen  » .  {Bedae  venerabilis  opéra,  t.  IV,  p.  634). 

Fol.  119  v°.  a  Praefatio  Hieronimi  in  libro  Ecclesiasten.  Memini 
me  ante  hoc  ferme  quinquennium...  —  Incipil  Expositio  in  libre 
Ecclesiaste.  Verba  Ecclesiastes,  Jilii  David,  régis  Hierusalem.  Tribus 
nominibus  vocatum  fuisse  Salomonem...  vae  quippe  his  qui  dicunt 
malum  bonum  et  bonum  malum.  Amen.  Explicit  ».  {S.  Hieronymi 
opéra,  t.  II,  p.  714). 


70  MANUSCRITS 

Fol.  169.  a  Incipit  Expositio  Redae  presbiteri  in  librum  beati  patris 
Tobiae.  Liber  sancti  patris  Tobiae  et  in  superficiae  litterae  salubris 
patet  legentibus...  naturali  carnis  fragilitate  perhorrescens,  unde  et 
orabat  ut  si  fieri  posset  » .  Les  deux  derniers  tiers  de  l'opuscule 
manquent.  (Bedae  venerahilis  opéra,  t.  IV,  p.  437). 

Au  bas  des  fol.  I,  24-25,  48-49,  72-73,  96-97,  118-119,  142- 
143,  163-164,  on  trouve  la  mention  contemporaine  :  «  Hincmarus 
archiepiscopus  dédit  Sanctae  Mariae  Remensi  « .  —  Sur  la  garde  a, 
la  cote  :  «  175  b  » . 

Sur  le  fol.  B,  on  lit  cette  note  de  d'Aspremont  ;  «  Iste  liber  est  de 
antiquissimis  libris  hujus  ecclesie  Remensis,  et  erat  in  capitulo  cum 
aliis  libris  antiquis  ;  quem  librum  dédit  olim  Sancte  Marie  Remensi 
dominus  Hincmarus,  tune  Remensis  archiepiscopus;  in  quo  libro  sunt 
in  toto  folia  171,  et  deffecerant  aliqua  rétro,  quia  non  est  ibidem  finis 
Expositionis  Rede  in  Thobiam.  Et  continet  iste  liber  plures  libros  : 
primo  librum  de  nonaginta  heresibus  ;  item,  librum  de  nonagesima 
heresi,  que  asserit  Dei  predestinatione  peccata  committi;  item,  quem- 
dam  prologum  qui,  sub  nomine  Augustini  confictum  arguens  librum, 
docet  sequentem  librum  contra  hune  pro  deffensione  catholice  fîdei 
dimicare,  et  tune  sequitur  immédiate  liber  ille  pro  deffensione,  et 
ponuntur  ibi  verba  predestinatorum;  postea,  in  folio  52%  incipit  Expo- 
sitio venerabilis  Rede  in  libro  Salomonis  qui  dicitur  Proverbia,  et  pos- 
tea, fol.  169",  bene  prope  finem  istius  libri,  incipit  Expositio  ejusdem 
Rede  in  beatum  Thobiam,  sed  non  est  finis,  quia  non  sunt  nisi  tria 
folia  de  illa  Expositione,  sed  alibi  habemus  intus  inlibraria.  Liber  iste 
signatus  et  quotatus  per  me  Egidium  de  Asperomonte,  diexvii'  mensis 
maii,  anno  Domini  M"  CCCC**  W\\  Si  quis  autem  de  libro  isto  aliquid 
abstulerit,  anathema  sit;   et  sic  est  finis  originalium.  Deo  gratias  ". 

IX*  siècle.  Parchemin  de  choix,  écriture  très  soignée,  titres  en 
onciales.  171  feuillets  à  longues  lignes  et  deux  gardes  blanches  a,  b, 
en  tête  et  à  la  fin.  292  sur  235  millim.  Rel.  moderne,  veau  fauve  à 
fermoirs  de  cuivre.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  A,  ord.  1, 
n°9»). 

71  (E.  223).  Expositio  R.  Ambrosii  super  psalmum  CXVIII'"". 

Fol.  1.  «  In  nomine  sancte  Trinitatis  incipit  Expositio  de  psalmo 
centesimo  octavo  decimo,  sancti  Ambrosii,  Mediolanensis  episcopi. 
Licet  mistice  quoque  veluttube...  —  Reati  immaculati,  inquit,  in  via, 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE    DE    REIMS.  71 

qui  ambulant  in  legem  Domini  ;  beati  qui  scrutantur...  cepit  in  ortis 
esse  çcclesia,  postquam  in  ortis  passus  est  Christus  » .  {Divi  Amhro- 
sii  opéra,  t.  I,  p.  1106). 

Malgré  un  fort  grattage,  on  peut  lire,  à  la  fin  du  fol.  149,  que  le  pos- 
sesseur de  ce  livre,  au  Xll"  siècle,  était  l'abbaye  de  Balances  :  u  Liber 
Sancte  Marie  Balantiarum  » .  —  Par  le  fol.  a,  nous  savons  aussi  qu'il 
est  passé  en  d'autres  mains  au  XIIP  siècle  :  «  Iste  liber  est  magistri 
Michaelis  Castri,  canonici  Parisiensis;  reddatur  ei  onneste  »,  Guy  de 
Roye,  qui  a  signé  son  nom  sur  le  fol.  b,  paraît  l'avoir  acheté  ensuite  et 
laissé  au  Chapitre  de  Reims.  —  Notons  encore,  sur  les  fol.  a  et  149, 
cette  cote  de  revision  d'un  bibliothécaire  du  Chapitre  (XVIIP  siècle)  : 
"  Ce  volume  contient  cent  quarante-neuf  feuillets.  Lempereur  » ,  puis, 
sur  le  fol.  1,  le  chiffre  :  «  71  visa  »  et  enfin,  sur  le  dos,  le  titre  : 
a  Ambrosius,  super  Psalmos.  54  » . 

XIP  siècle.  Parchemin.  149  feuillets  à  2  col.  350  sur  245  miUim. 
Intéressantes  initiales  à  fioritures,  mi-parties  rouge  et  bleu;  dessins 
à  la  plume,  têtes  d'hommes,  aux  fol.  36,  107;  curieux  «  nota  »  aux 
fol.  42,  47.  Belle  reliure  de  Guy  de  Roye,  parchemin  sur  ais  de  bois, 
les  plats  encadrés  et  divisés  diagonalement  de  lignes  à  l'encre,  avec 
armoiries  de  l'archevêque  réservées  au  milieu  :  en  tête,  d'or,  à  lafasce 
d'azur^  en  queue,  de  gueules,  à  la  bande  d'argent;  les  fonds  remplis 
de  motifs  en  forme  de  nimbe  crucifère;  des  boutons  de  cuir  placés 
aux  quatre  angles  isolaient  du  pupitre  cette  reliure  décorative.  — 
(Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  A,  ord.  3,  n<»34  »). 

72  (E.  226).  Expositio  S.  Ambrosii  super  evangelium  Lucae. 

Fol.  2  v".  a  Tractatus  beati  Ambrosii,  Mediolanensis  episcopi,  super 
euvangelium  secundum  Lucam.  Incipit  liber  primus.  Scripturi  [in] 
euvangelii  librum  unum  quem  Lucas  sanctus...  —  Fuit,  inquit,  in 
diebus  Herodis...  nichil  obstat  si  dicamus  pauciores  intra  conclave 
in  monte  complures  fuisse  « .  {Divi  Ambrosii  opéra,  t.  III,  p.  I).  — 
Les  fol.  1  et  2  portent  la  table  des  chapitres. 

Au  recto  du  fol.  1,  prière  à  la  Vierge  (XÏIP  siècle)  :  «  0  intemerata 
et  in  eternum  benedicta...  r>  —  Sur  les  fol.  1-2,  on  trouve  l'ex-hbris 
(XII*  siècle)  :  «  Liber  çcclesie  Sancti  Theoderici;  anathema  sit  aufe- 
renti  » ,  et,  sur  ce  dernier  feuillet,  la  signature  :  «  L.  Art.  d'Anglade  n . 

XIP  siècle.  Parchemin.  166  feuillets  à  2  col.  302  sur  196  millira. 
Initiales  de  couleur  à  enroulements  fleuronnés;  intéressantes  lettrines. 
Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry,  n"  25). 


72  MANUSCRITS 

75  (E.  234).  B.  Hieronymi  Commentarius  super  Ecclesiasten. 

Fol.  1.  «  Incipit  Commentarium  {sic)  Hieronimi.  Memini  me  hoc 
ferme  a  quinquennio,  cum  adhuc  Rome  essem...  —  Incipit  Commen- 
tarius beati  Hieronimi  presbileri  super  Ecclesiastes  (sic).  Verha  Eccle- 
siasteSyJîlii David,  régis  Hierusalem.  Tribus  nominibus  vocatum fuisse... 
quia  peccatorum  [tuorum  reniedium  ex]  conversatione  bona  »  .  [S.  Hie- 
ronymi opéra,  t.  Il,  p.  714).  La  fin  manque,  le  volume  s'arrctant  au 
chap.  X,  V.  4.  —  Si  Ton  en  juge  par  les  signatures  des  cahiers,  il  doit 
également  manquer  des  feuillets  dans  la  portion  existante. 

Dans  les  marges  des  fol.  44-46,  on  lit  ces  fragments  (IX*  siècle)  de 
prières  :  «  Sancta  Dei  mater,  virgo,  benigna  Maria,  tu  nos  miseros 
ajuva  atque  Christi  gratiam  nobis  inpetra,  que  nos  tua  per  mérita 
devitare  faciat  cuncta  noxia.  Béate  Michael,  tu  pro  nobis  majestatem 
superni  régis invoca,  et  cuncti  celibet...  (on  a  gratté  3  lignes)...  cuncta 
disrumpere  nostra  vincula.  Omnes  Domini  apostoli,  solvite  delicta 
nostra,  quia  vobis  est  a  Domino  potestas  ad  hoc  comcessa  (sic). 
Nunc,  sancti  martires,  qui  vestra  tradidistis  cor[pora ?] . . .  »(3  lignes 
grattées) . 

Autre  :  «  ...Qui  prius  prudens,  umilis,  pudicus,  sobrius,  castus  fuit 
et  quietus,  vitam  dans,  presens  vegetavit,  ejus  corporis  artus...  cujus 
tumulum  fréquenter  menbra  languen[tia]...  dum  modo  sanitatem 
quod  -n .  Non  terminé. 

Autre.  Une  ligne  au  moins  manque.  «  Omnes  sancti  Dei,  verba  pro 
nobis  ferte  pia.  Rogate  Dominum  ut  nostra  deleat  crimina  et  nos  evadere 
faciat  inimici  scandala  et  inferni  claustra,  nos  atque  per  suam  coUocet 
pietatem  requie  saltem  in  aliqua,  ut  libeat  nos  dicere  :  Honor,  laus  et 
gloria,  sancta,  tibi  sit,  Trinitas,  per  eterna  secula.  Amen.  Dicant  simul 
cuncta  » . 

De  même,  dans  la  marge  inférieure  du  fol.  91  v%  on  lit  cette  for- 
mule de  conjuration  ou  d'exorcisme,  de  la  même  époque,  pour  les 
taches  des  yeux  : 

t  f  Alia  f  nec  Lia  f  nec  gallina  f 
f  Supra  ripa  maris  sedebat  ;  macula  f 
f  Famuli  tui  iWius  sive  alba,  Ghristus  f 
f  Spergat  ;  sive  rubra,  Christus  deleat  f  ; 
t  Sive  nigra,  Christus  deficiat;  f  Ayos  f  Ayos  f , 
f  Ayos  f ,  sancta  Crux,  amen  f  i  . 

Commencement  du  IX*  siècle.  Parchemin.  96  feuillets,  le  dernier 
fragmentaire;  marges  coupées  aux  fol.   15,  16,  20,  22,  30,  35,  36, 


DE    LA   BIBLIOTHEQUE   DE    REIMS.  73 

48,  59,  63,  84,  89;  gardes  a,  n  blanches,  en  lêle  et  à  la  fin.  238  sur 
138  niilliin.  Initiales  en  noir,  au  foL  1.  Rel.  veau  fauve  sur  carton. 
—  (Saint-Thierry,  n»  28). 

74  (E.  242).  Beali  Hieronymi  Expositio  in  psalnios  I-L. 

Fol.  1.  "  Proxime  cum  Origenis  psalterium...  —  Beatus  vir  qui  non 
abiit,  etc.  Quidam  diciint  hune  psalnuim  quasi  praefalionem  esse... 
niactando  vitia,  jugulando  delicta,  dignuin  tibi  et  acceptabili  [sic) 
praepares  holochaustum.  Explicit  de  psalrno  quinquagesimo  liber  pri- 
mus.  Amen  n.  (5.  Hieronymi  opéra,  t.  II,  p.  122). 

Le  scribe,  qui  a  phicé  les  premiers  mots  de  son  texte  sous  cette 
invocation,  en  capitale  :  «  In  nomine  sanctae  et  individuaeTrinitatis  «  , 
le  clôt  ainsi  (fol.  121)  :  u  Stcphanus,  indignus  clericus,  scripsit  ab 
initio  usque  ad  finem.  —  Sunt  quaterniones  XVI  »  .  —  On  cherche  en 
vain  à  déchiffrer  l'ex-libris  qui  figurait  au  bas  des  fol.  3  et  4,  et  qui 
était  contemporain  du  livre.  On  peut  présumer  que  c'est  celui  du  clerc 
Etienne  susnommé.  Celui  qui  a  été  gratté  au  bas  du  fol.  6  se  lit  plus 
aisément  (XI'  siècle)  :  «  Liber  Sancte  Marie  Remensis  ecclesie  » .  — 
Enfin,  sur  la  garde  b,  Gilles  d'Aspremont  a  inscrit  ces  lignes  :  «  Iste 
liber  est  de  antiquissimis  libris  ecclesie  Hemensis,  et  erat  in  capitule, 
in  quodam  scrinio,  cum  ceteris  libris  antiquis.  Quis  eum  dederit  eccle- 
sie, non  constat;  sed  quidam  clericus,  nomine  Stephanus,  hune  librum 
scripsit,  in  quo  continetur  Expositio  beati  Jeronimi  super  50*  psalmos 
Psalterii,  videlicet  a  primo  psalmo  :  Beatus  vir,  usque  ad  psalmurn  illum 
inclusive  :  Miserere  mei,  Deus,  secundum  magnam  misericordiam  iuam. 
Et  sunt  in  eo  folia  121,  absque  isto  folio  et  primo  qui  faciunt  custodiam 
librî.  Et  sunt  ibi  16  quaterniones.  Si  quis  ex  eo  aliquid  furatus  fuerit, 
anathema  sit.  Quotatus  et  numeratus  per  me  Egidium  de  Asperomonte, 
die  xvii*  mail,  anno  Domini  M"  CCCC"  XII"  ;  orate  pro  me  »  .  —  Ancienne 
cote  :  «  173  b  » . 

IX"  siècle.  Parchemin.  121  feuillets  et  deux  gardes  blanches  A,  B, 
en  têle  et  à  la  fin.  Initiales  nidimenlaires,  à  entrelacs  nattés.  270  sur 
240  millim.  Rel.  veau  fauve,  délabrée,  sur  bois.  —  (Ex-libris  gravé 
du  Chapitre  :  «  A,  ord.  2,  n"  17  »). 

75  (E.  235).  Explanationum  B.  Hieronymi  in  Isaiam  libri  I-IX. 

Fol.  1.  u  Explanationum  in  Isaiam  prophetam  libri  VIIII.  Munc 
prologus  orditur  libri  primi.  Expletis  longo  vix  tempore  in  duodecim 
prophetas...  — Visio  Isaiae,  fîlii  Amos,  quam  vidit...medullata  Eccle- 


74  MANUSCRITS 

siae  sacramenta  contexere.  Finitus  (sic)  Explanationum  in  Esaiani  pro- 
phetam  libri  VIIII  r^  .  (S.  Hieromjmi  opéra,  t.  IIl,  p.  1). 

Aux  fol.  1,  24-25,48-49,  72-73,  94-95,  114-115,  138-139,  162- 
163,  194-195,  210-211,  226,  on  lit,  au  bas  des  marges,  ces  mots 
contemporains  du  manuscrit  :  «  Sanctae  Mariae  Remensis  »  . 

IX*  siècle.  Parchemin.  226  feuillets  à  2  col.  et  deux  gardes 
blanches  A,  b  en  tête.  335  sur  242  millim.  Rel.  moderne,  veau  fauve, 
à  fermoirs.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  A,  ord.  1,  n»  4  )3). 

76  (B.  81).  B.  Hieronymi  Commentarius  in  Jeremiam  prophetam. 
Fol.   1.   "  Post  explanationes  duodecim  prophetarum...  —  Verba 

Hieremie,  filii  Helchiae,  de  sacerdotibus...  ut  Apostolus  ait,  dédit  dona 
hominibus  » .  [S.  Hieromjmi  opéra,  t.  III,  p.  525). 

Sur  la  dernière  page  et  sur  la  première  de  tous  les  cahiers,  sur  le 
verso  et  le  recto  qui  forment  le  milieu  de  chacun  d'eux,  on  lit  cet 
ex-libris  :  «  Liber  Sancti  Theoderici  5)  ;  les  deux  premiers  mots  sont 
contemporains  du  livre,  tandis  que  le  mot  «  Theoderici  »  a  remplacé, 
au  XI V*  siècle,  le  mot  «  Remigii  « ,  qui  a  été  gratté.  —  Au  verso  du 
dernier  feuillet,  on  retrouve,  de  la  même  main  très  ancienne,  ceux-ci  : 
«  Hic  est  liber  Sancti  Remigii  « ,  ce  dernier  mot  gratté.  —  En  outre, 
sur  le  premier  feuillet,  on  a  inscrit,  au  XIV"  siècle,  les  mots  :  «  Liber 
sancti  Theoderici ,  confessons  Christi  « ,  sur  les  premiers  mots  : 
Liber  Sancti  Remigii  Remensis  » ,  d'une  inscription  grattée  dont  les 
derniers  seuls  subsistent  :  «  qui  ei  abstulerit,  anathema  sit  n .  — 
Enfin,  on  trouve,  au  haut  du  fol.  2,  la  signature  :  «  L.  Art.  d'Anglade  » . 

Fin  du  X*  siècle.  Parchemin.  176  feuillets  à  longues  lignes.  254  sur 
163  millim.  Initiale  noire,  nattée,  au  fol.  1.  Rel.  veau  brun,  sur 
carton.  —  (Saint-Thierry,  n"*  32). 

77  (E.  244).  B.  Hieronymi  Commentarius  super  evangelium  S.  Mat- 
thei. 

L'ancien  fol.  1  a  été  enlevé.  — Fol.  1.  «  ...que  partibus  volumen 
condidit,  quaedam  altius  repetens...  —  Incipit  in  Matheo,  liber 
primus.  Liber  gênera tionis  Jhesu  Christi.  In  Esaia  legimus  generationem 
ejus...  non  ignorât  eam  diem  in  qua  se  scit  futurum  cum  Apostolis. 
Explicit  Commentariumin  Matlheo,  liber  quartus.  Deo  gratias.  Amen  » . 
(iS.  Hieronymi  opéra,  t.  IV,  p.  5). 

Fol.  173  v°.  a  Praefacio  de  Natale  Domini.  Christi  autem  generatio 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE    DE   REIMS.  75 

sic  erat;  sciendum  est  quare  natus  est  in  vm  kal.  januarii,  cur  non 
in  (îuem  mensis  et  non  initio,  cur  in  brevilate  diei  et  in  longitiidine 
noctis...  »  Ce  morceau  s'arrête,  à  la  fin  de  la  page,  sur  ces  mots  : 
«  ...VIII  kal.  aprilis  conceptus  est,  id  ut  consecraretegressionis  solis...  » 
Le  fol.  de  garde  a  appartient  à  un  compte  de  dépenses  de  bouche  de 
rarchevêque  de  Reims,  pour  1317  :  «  Le  venredi,  lendemain  de  feste 
Nostre-Dame  en  cestembre  Tan  M.  IIP  et  XVII,  vint  messire  de  Rains 
en  palais.  Despens  fais  pour  lui.  Premiers,  pour  poisson  achetet,  XLs.; 
item,  pour  oeis  et  pour  froumages  à  faire  tartes,  Vil  s.  et  VI  d.; 
item,  pour  froumages  mestre  en  postages,  XIIII  d....  »  —  Sur 
la  garde  b,  on  trouve  la  note  :  «  In  isto  libro,  qui  est  de  anti- 
quis  libris  ecclesie,  et  erat  in  capitule  cum  aliis  libris,  sunt  in  toto 
173  folia  scripta,  in  quibus  scriptus  est  liber  Commentarius  beati 
Hieronimi  presbiteri  supra  Matheum,  qui  liber  ipse  continet  4"  libros 
partiales.  Si  quis  inde  aliquid  abstulerit  seu  rapuerit,  anathema  sit. 
Nescitur  quis  eum  dederit  ecclesie,  sed  Deum  orate  pro  quotatore  Eg. 
de  Asperomonte  ».  —  On  lit  encore,  au  bas  du  fol.  1,  les  mots  : 
«  Mariç  Remensi  »,  qui  font  regretter  la  perte  de  l'ancien  feuillet, 
au  verso  duquel  on  avait  peut-être  inscrit  le  nom  du  donateur.  — 
Une  mention  du  même  genre  existait  enfin  aux  fol.  78-79,  mais  un 
fâcheux  grattage  n'en  a  rien  laissé. 

X«  siècle.  Parchemin.  173  feuillets  à  longues  lignes,  et  deux  gardes 
collées  A-B  en  tête  et  à  la  fin.  Marges  coupées  aux  fol.  38,  46,  115, 
125,  172,  173.  245  sur  185  millim.  Rel.  veau  blanc,  sur  bois.  — 
(Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  A,  ord.  2,  n"  19  »). 

78  (E.  245).  Reati  Hieronymi  Commentarius  super  evangelium 
sancti  Matthei. 

Fol.  7.  «  Incipit  liber  commentariorum  beati  Jheronimi  in  Matheo. 
Plures  fuisse  qui  euvangelia  scripserunt,  et  Lucas  euvangelista  testa- 
tur...  n  Comme  le  précédent.  —  Une  table  occupe  les  six  premiers 
feuillets.  {S.  Hieronymi  opéra,  t.  IV,  p.  1). 

Au  bas  du  fol.  7,  on  relève  la  mention  (XIP  siècle)  :  a  Liber  Sancti 
Theoderici  ;  auferenti  sit  anathema  » . 

XP  siècle  (fol.  7-46)-XIP  siècle  (fol.  1-6  et  47-124).  Parchemin. 
124  feuillets  à  longues  lignes,  sauf  1-7  qui  sont  à  2  col.  Curieuse 
initiale  rouge,  au  fol.  7;  lettrines  noires  très  intéressantes,  passim^ 
entre  les  fol.  7  et  46.  280  sur  198  millim.  Rel.  veau  fauve,  sur 
carton.  —  (Saint-Thierry,  n''33). 


76  MANUSCRITS 

79-81  (E.  238,  237,  240).  B.  Hieronymi  Explanationum  in  Isaiam 
libri  I-XVIII.  —  Ejusdem  Interpretationes  iii  prophetas  Sophoniam, 
Aggeum,  Zachariam  et  Malachiam.  —  Ejusdem,  super  Ecclesiasten. 

—  B.  Bernardi  opusculum  de  laude  Virginis.  —  Venerabilis  Bedae 
tractatus  super  Proverbia  Salomonis  et  librum  Tobiae. 

79.  Fol.  1  V".  «  In  nomine  sanctç  et  individue  Trinitatis,  Patris  et 
Filii  et  Spiritus  sancti.  In  hoc  corpore  continentur  Explanationes  in 
ysaiam  prophetam  sancti  ac  precellentissimi  doctoris  Iheronimi  pres- 
biteri,  édite  in  libris  XVIII'**,  ad  sanctam  virginem  Christi  Eustochium. 
Incipit  prefatio  libri  primi  super  Ysayam  prophetam.  Expleto  longo 
vix  tempore...  »  Comme  dans  le  manuscrit  75. 

La  garde  collée  sur  le  plat  initial  est  une  page  de  Missel  (XIII'  siècle). 

—  Au  fol.  3,  la  signature  :   «  L.  Art.  d'Anglade  » . 

80.  Fol.  1  v\  «  Incipit  prefacio  sancti  Iheronimi  presbiteri  in  libre 
decimo  Exposicionum  super  Ysaiam  prophetam.  Decimus  liber,  quem 
nunc  habemus  in  manibus...  —  Ecce  nomen  Domini  venit  de  longin- 
quo...  et  mixtam  clementiç  sententiam  judicis.  Amen.  Explicit  liber 
Explanationum  sancti  Iheronimi  presbiteri  in  Ysaiam  prophetam,  libri 
numéro  viginti  duo  n .  {S.  Hieronymi  opéra ,  t.  III,  p.  261). 

Fol.  183.  u  Incipit  opusculum  domni  B.,  abbatis  Clarevallensis, 
in  laude  Virginis  matris  Marie.  Scribere  me  aliquid  et  devocio  jubet  et 
prohibet  occupatio...  — In  illo  tempore,  missus  est  angélus  Gabriel  a 
Deo  in  civitatem,  etc.  [1].  Quid  sibi  voluit  evangelista  tôt  propria 
nomina  rerum...  — [2].  Novum  quidem  canticum  illud  quod...  — 
[3],  Libenter  vero  mihi  congruere  video...  —  [4].  Non  est  dubium 
quicquid...  sed  specialiter  fiât  michi  secundum  verbum  tuum  ». 
(5.  Bernardi  opéra,  éd.  Bénéd.,  Paris,  1719;  t.  III,  p.  739).  — Le 
copiste  a  poursuivi  ainsi  :  «  Lectionem  euvangelicam  exposui,  sicut 
potui...  5^  C'est  le  prologue  des  sermons  de  S.  Bernard  sur  la  Nativité 
du  Christ. 

Sur  le  plat  initial,  à  Tintérieur,  on  lit  un  fragment  de  poème 
(XII"  siècle)  relatif  à  S.  Thierry,  que  les  Bollandistes  et  les  Bénédic- 
tins ne  paraissent  pas  avoir  utilisé.  Si  l'on  décollait  ce  feuillet,  on  en 
trouverait  sans  doute  autant  sur  le  recto. 

«  Ob  corruptelam  justam  non  sperne  querelam; 
Compede  carnali  noli  mecum  copulari. 
Rerum  namque  sator  est  virginitatis  araator. 
Hune  sequor,  hune  novi,  me  vita  celibe  novi 


DE   LA   BIBLIOTHKQUE   DE    REIMS.  77 

Christo  servire,  quo  celica  sporo  siibire. 
Si  sponsus  tulis  dclectat  spiritiialis, 
Coiisilio  leto  tu  scmper  virgo  inancto. 
Hic  tibi  sidcrcis  donabit  inesse  clioreis  i . 

—  Conjunx  astuta  non  est  ad  talia  muta; 
Respondet  tristis  sponso  sermonibus  istis  : 

«  Heu,  cur  te  duxi,  ialelix!  cur  tibi  iiupsi, 
Qui  spernis  nuptam  justo  tibi  fédère  junctam? 
Déliras  vere,  qui  dospicis  ex  muliere 
Natorura  fieri  tjenitor,  sponsusque  videri. 
Spernor  cur  a  te,  generosa  nobilitate, 
Que  tibi  lege  pari  possum  satis  assimilari  »? 

—  Hec  Tbeodericus  ait,  integritatis  amicus  : 
t  Utere  mortali,  que  non  vis  spirituali 

Sponso  conjungi  nec  celi  luminc  fungi  » , 
Abscessit  juvenis,  Doniini  constrictus  babenis; 
Mox  Remis  properat.  quoniam  sacris  ibi  sperat 
Susanne  monitis,  prece,  consiliisque  cupitis, 
A  mcrore  gravi  relevari  famine  suavi. 
Prudens  matrona,  celesti  digna  corona, 
Virgineum  cetum  rexit  pietatc  quietum, 
Virgiuibus  sacris  bec  virgo  ministrat  alacris, 
Virtutis  magne  vulgatur  fama  Susanne  ; 
Exemplis  miris  Susanna  micat  velut  Yris. 

—  Huic  quicquid  fecit  Gbristi  servus  patefecit  ; 
Plurima  conqueslus,  quibus  estuat  edidit  estus: 

«  Inquit,  ob  uxorem  cordis  confundo  decorem  ; 
Integrilas  mentis  meritum  capit  omuipotentis; 
Perdere  compellor  decus  hoc  a  quo  maie  vellor  ; 
Muneribus  latis  est  gratia  virginitatis, 
Ante  Deum  cclebris  semper  manet  absque  tenebris  i . 

—  Talia  dum  memorat  virgo,  cum  virgine  plorat. 
Solatur  mater  virgo  sanctum  sapienter, 

Quem  bene  consultum,  valido  numimine  fultum, 
Remigii  sanctis  dimisit  eum  documcntis. 

—  Noverat  antistes  animos  suslollere  tristes, 

«  Inquit,  nate,  vaca  celeslibus,  est  cito,  plaça 
Sponsam  sermone,  post  mundi  gaudia  pone. 
Es  lucraturus,  es  celi  régna  daturus 
Uxori  T) .  Propere  sponsam  petit  ille  docere. 
Ut  Theoderici  suscepit  verba  pudici, 
Mutata  mente,  lacrimatur  sponsa  repente, 
Gbristi  sacra  sita  promisit,  celibe  vita, 
Semper  servare,  viciis  animum  revocare, 
Et,  sponsi  more,  pro  virginitatis  amore, 
Spondens  obcenum  veneris  non  tangere  cenum. 
Conjunx  carnalis  fit  femina  spiritualis; 
Primum  tota  caro  modo  fulget  lumine  claro, 
Nil  carnale  gerit  nec  terre  lubrica  queril, 
Amplecti  rite  cupiens  sponsalia  vit§. 


78  MANUSCRITS 

Gaudet  eo  multus  (sic)  sanctus,  dura  sumere  cultura 
Uxorem  cernit  divinum,  que  mala  spernit. 
Remensi  quippe  mons  haud  procul  exstat  ab  urbe. 
Qui  licet  incultus,  decor  huic  tamen  arbore  raultus; 
Silvula  paiera  satis,  vernantibus  undique  pratis. 
Vena  fluit  fontis  ditissima  culmine  montis. 
Or  appellatur,  quasi  mons  in  quo  tumulatur 
Aaron,  vir  tantus  iu  lege  per  omnia  sanctus. 
Sanctorum  cetum  disponit  habere  quietum 
Remigius  montem,  nullo  discrimine  sontem; 
Est  aptus  monacbis  sectantibus  agmina  pacis; 
Hic  locus  iliustris,  pecudum  vacuus,  quia  lastria. 
Hue  Theodericus,  cum  virgine  virgo  pudicus, 
Accélérât  lete  sic,  presule  precipiente  t . 

Le  feuillet  se  termine  malheureusement  sur  ces  mots. 

Au  fol.  3,  même  signature  que  sur  le  manuscrit  précédent. 

81.  Fol.  1.  «  Non  idem  ordo  est  duodecim  prophetarum. . .  — 
Johel,  filius  Phatuhel,  describit  terram...  n  —  Fol.  230.  «  Verbum 
Domini  quod  factum  est  ad  Johel,  filium  Phatuhel...  »  Seuls,  ces  deux 
feuillets  appartiennent  à  la  prophétie  de  Joël.  {S.  Hieronymi  opéra, 
t.  III,  p.  1335). 

Fol.  2.  «  Incipit  prefacio  sancti  Jheronimi  presbiteri  in  Sophoniam 
prophetam,  ad  Paulam  et  Eustochium.  Antequam  Sophoniam  agre- 
diar...  —  Verbum  Domini  quod  factum  est  ad  Sophoniam,  filium 
Chusi,  etc.  Tradunt  Hebrei...  y>  (Ibid.,  t.  III,  p.  1641). 

Fol.  25.  Aggée.  a  Secundo  anno  Darii  régis...  — In  anno  secundo 
Darii  régis,  etc.  Quiapopulus  qui  videbatur...  »  {Ibid.,  t.  III,  p.  1681). 

Fol.  38  v°.  Zacharie.  «  Ultimo  jam  autumni  tempore...  —  In  mense 
octave  in  anno  secundo  Darii  régis,  etc.  In  octavo  mense  anni  secundi. ..  » 
(md.,i.  III,  p.  1705). 

Fol.  100.  Malachie.  "  Ultimum  duodecim  prophetarum...  —  Onus 
verbi Domini,  etc.  Assumpcio  verbi  Domini...  r>  (Ibid.,  t.  III,  p.  1805). 

Fol.  117.  Ecclésiaste.  «  Memini  me  ante  hoc  ferme  quinquen- 
nium. ..  n  —  Verba  Ecclesiastes,  filii  David,  régis  Iherusalem.  Tribus 
nominibus...  »  (Ibid.,  t.  II,  p.  714). 

Fol.  159.  «  Incipit  tractatus  venerabilis  Bede  presbiteri  in  Proverbiis 
Salomonis,  liber  primus.  Parabole  Salomonis,  filii  David,  régis  Israhel. 
Parabolç  grçce,  latine  dicuntur  similitudines...  dignis  in  prçsenti  vita 
conlaudare  serviciis.  Amen  » .  (Bedae  venerabilis  opéra,  t.  IV,  p.  634). 

Fol.  221  v\  «  Incipit  tractatus  venerabilis  Bede  presbiteri  in  libro 
beati  patris  Tobiç.  Liber  sancti  patris  Tobiç  et  in  superûcie  litterç 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE    DE    REIMS.  79 

salubris  patet  legentibus...  credo  videre  bona  Domini  in  terra  viveo- 
cium.).  [Ibid.,  t.  IV,  p.  437). 

Fol.  229.  Table  des  traités  contenus  dans  ce  volume.  —  ce  Alpha- 
betuni  hebraicum.  Iheronimus.  Viginti  et  duas  litteras  esse  apud 
Hebreos...  —  Abecedarium  grecum.  Alpha,  id  est  A,  mia,  nume- 
rus  1...  " 

Au  fol.  2,  même  signature  que  dans  les  deux  volumes  précédents. 

—  Au  verso  des  fol.  17,  25,  33,  etc.,  etc.,  de  huit  en  huit  feuillets, 
jusques  et  y  compris  le  fol.  225,  on  lit  la  mention  contemporaine  : 

«  Liber  sancti  Barlholomei  apostoli  et  sanctorum  confessorum  Theode- 
rici  et  Theodulfî  r>  ;  aux  fol.  201,  209,  217,  elle  est  accompagnée 
d'un  chrisma  qui  appelle,  sur  le  recto  des  feuillets  suivants,  les  mots  : 
«  vincit  f;  régnât  -j-;  imperat-j-  » .  —  Les  deox  gardes  a,  b,  collées  sur 
les  plats  appartiennent  à  un  commentaire  du  prophète  Joël. 

Fin  du  XII»  siècle.  Parchemin.  —  Tome  I.  178  feuillets  et  une 
garde  ^  collée.  Belles  initiales  de  couleur,  formées  d'enroulements, 
de  rinceaux  fleuronnés  ou  de  dragons,  etc.,  d'exécution  très  soignée 
et  finie.  325  sur  218  millim.  —  Tome  II.  200  feuillets  et  une  garde  A 
collée  sur  le  plat  initial.  Initiales  semblables.  325  sur  218  millim. 
—  Tome  III.  230  feuillets  et  deux  gardes  a,  b  collées.  Initiales  sem- 
blables. 316  sur  222  millim.  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint- 
Thierry,  n°«  30,  31,  29). 

82  (E.  246).  B.  Hieronymi  Commentarius  super  quasdam  epistolas 
Pauli.  —  Betractatio  S.  Augustin!  in  Expositione  super  quasdam  epi- 
stolas Pauli.  —  S.  Ignatii,  Antiochensis  episcopi,  epistolae  quaedam. 

—  Ejusdem  passio.  —  Epistola  quaedam  S.  Polycarpi,  Smyrnensis 
episcopi. 

Fol.  1  v°.  Table  contemporaine  donnant  les  ouvrages  contenus  dans 
le  volume. 

L'ancien  premier  feuillet,  enlevé  pour  l'initiale  qu'il  portait,  donnait 
les  premières  lignes  du  prologue.  —  Fol.  2.  Épître  aux  Galates. 
«  Assertor  est  gratiç  oblique  vero  et  quasi  per  cuniculos  latenter  ince- 
dens...  —  Incipit  Explanatio  ejusdem  Jheronimi.  Paulus apostolus  non 
ab  hominihus,  etc.  Non  superbe,  ut  quidam  putant,  sed  necessarie... 
nisi  intellexerit  quod  docetur  ».   {S.  Hieronymi  opéra,  t.  IV,  p.  222). 

Fol.  56  v°.  «  Incipit  prologus  ejusdem  in  epistola  Pauli  ad  Ephesios. 
Si  quicquam  est,  o  Paula  et  Eustochium,  quod  in  hac  vita...  qu§ 
gratia  Domini  est  cum  omnibus  qui  diligunt  eum  in  incorruptione  » . 


80  MANUSCRITS 

(Ibid.,  t.  IV,  p.  319).  Le  commencement  du  commentaire  manque, 
par  l'enlèvement  d'un  feuillet  entre  les  fol.  57-58  du  cotateur  du 
XVIIP  siècle. 

Fol.  109.  «  Incipit  Commentarium  ad  Titum,  ex  opusculis  beati 
Jheronimi.  Incipit  prçfatio  inde.  Licet  non  sint  digni  fîde  qui  Gdem 
primam  irritam  fecerunt...  —  Paulus,  servus  Dei,  apostolus  autem,  etc. 
In  epistola  ad  Romanos  ita  orsus  est...  si  talem  se  benedictus  qualem 
benedicens  prçbere  voluisset  n .  (Ibid.,  t.  IV,  p.  407). 

Fol.  130.  «  Incipit  prefatio  ejusdem  in  Explanatione  epistolç  ad 
Philemonem.  Qui  nolunt  inter  epistolas  Pauli  eam  recipere...  — 
Paulus,  vincius  Jhesu  Christi,  etc.  Prçpostero  ordine  atque  perverso... 
et  tociens  crescit  quotiens  auditur  n .  [Ibid.,  t.  IV,  p.  441). 

Fol.  139.  «  Incipit  Retractatio  beati  Augustini  episcopi  in  Expositione 
epistolç  Pauli  ad  Romanos.  Cum  presbiter  adhuc  essem,  contigit  ut 
apud  Kartaginem...  —  Sensus  hi  sunt  in  epistola  Pauli  aposloli  ad 
Romanos...  de  quibus  alio  loco  dicit  quorum  deus  venter  est  r. 
(S.  Anrelii  Augustini  opéra,  Paris,  1679,  t.  I,  p.  34). 

Fol.  152.  «  Item  Retrac[ta]lio  ejusdem  Augustini  in  epistola  Pauli 
ad  Galathas.  Post  hune  librum  exposui  ejusdem  apostoli  epistolam  ad 
Galathas...  —  Causa  propter  quam  scribit  Apostolus  ad  Galathas... 
nam  et  in  nonnullis  aliis  epistolis  ea  utitur.  GratiaDomini  Jhesu  Christi 
cum  spiritu  vestro,  fratres.  Amen  j^  .  (Ibid.,  t.  I,  p.  36). 

Fol.  176.  «  Incipit  scriptum  Ignatii  martiris,  discipuli  Johannis 
evangelistç,  adMariam.  Ignatius,  qui  et  Theoforus,  misericordiam  con- 
secutus  et  gratiam  Dei...  »  (Polycarpi  et  Ignatii  epistolae,  Oxford, 
1644,  p.  131).  —  «  Incipit  epistola  ad  Trallianos.  Ignatius,  qui  et 
Theophorus,  dilectç  a  Deo  Pâtre...  »  {Ibid.,  p.  64).  —  «  Incipit  ejus- 
dem ad  Magnesianos,  scripta  de  Smirna.  Ignatius,  qui  et  Theophorus, 
benedictç  gratiç...  ^  {Ibid.,  p.  48).  —  "  Incipit  epistola  ejusdem  ad 
Tarsenses,  scripta  de  Phillipis.  Ignatius,  qui  et  Theophorus,  salutem 
consecutç  in  Christo  ecclesiç...  »  {Ibid.,  p.  143).  —  «  Incipit  epistola 
ejusdem  ad  Philippenses,  de  baptismo,  scripta  de  Endanno,  per  Eufa- 
nium,  lectorem,  navim  ascensurum.  Ignatius,  qui  et  Theophorus,  ex 
inperio  Dei  Patris...  «  {Ibid.,  p.  171).  —  «  Incipit  epistola  ejusdem 
ad  Philadelfienses.  Ignatius,  qui  et  Theoforus,  çcclesiç  Dei  Patris  et 
domini...  «  [Ibid.^  p.  91).  —  «  Incipit  alia  ad  Smyrnenses.  Ignatius 
qui  et  Theophorus,  çcclesiç  Dei  Patris  altissimi...  «  {Ibid.^  p.  109).  — 
«  Incipit  ejusdem  alia  ad  Policarpum,  episcopum  eorum,  de  illumi- 


DE    LA   BIBLIOTHKQLE    DK    REIMS.  81 

natis.  Ijjiiatius,  episcopus  Antiochiç,  qui  et  martyr  Jhesu  Christi...  « 
(Ibid.,  p.  135).  —  "  Incipit  ejusdein  alia  ad  Antiocenses,  scripta  a 
Philippis.  Ignatius,  qui  et  Theophorus,  ecclesiç  Antiocensi...  n  [Ibid., 
p.  152).  —  u  Incipit  ejusdem  ad  Hironem,  diaconem  (sic)  ecclesiç 
Antiochenç,  quem  ei  Dominus  ostendit  sessurum  in  sede  ipsius.  Igna- 
tius, qui  et  Teophorus,  a  Deo  honorabili...  «  [Ibid.,  p.  162).  — 
«  Incipit  alia  ejusdem  ad  Ephesios,  scripta  de  Smirna,  de  unitate. 
Ignatius,  qui  et  Teophorus,  benedictç,  magnitudine  repletç  Dei 
Patris...  r>  (Ibid.,  p.  25). —  «  Incipit  epistola  Ignatii  episcopi,  scripta 
de  Smirna,  per  Ephesios.  Ignatius,  qui  et  Teophorus,  misericor- 
diam...  scripsi  vobis  hçc  ix  kalendis  septembris.  Incolumes  estote 
usque  in  finem,  in  patientia  Jhesu  Christi  » .  Cette  dernière  lettre 
est  adressée  aux  Romains  dans  l'édition  que  nous  citons  (voir  p.  81). 

Fol.  197  V**.  "  Kal.  februarii.  Passio  sancti  Ignatii,  martyris,  disci- 
puli  beati  Johannis,  apostoli  et  evangelistç.  Cum  Trajanus  Romanorum 
suscepisset  imperium,  Ignatius,  discipulus  Johannis...  quo  die  etiam 
memoria  ejus  a  fidelibus  sollempniter  celebratur.  Explicit.  (Acta  Sanc- 
torum,  février,  t.  1,  p.  29).  Hue  usque  historiam  passionis  ejus  con- 
scriptor  ipsius  perduxit.  Quid  vero  de  eo  vel  epistolis  ejus  Èusebius 
historiographus  vel  leronimus  presbiter  in  suis  libris...  reliquiç  cor- 
poris  ejus  Antiochiç  jacent  extra  portam  Dafniticam,  in  cimiterio,  de 
Roma  Antiochiç  delatç.  Passio  sancti  Ignatii  explicit  n  .  —  u  Incipit 
laus  Hironis  in  eum,  discipuli  ejus  et  successoris,  qui  ei  per  revela- 
tionem  fuerat  ostensus  quod  esset  sessurus  cathedram  ipsius.  Sacerdos 
et  assertor  sapientissimi  Dei  Ignati...  et  presta  mihi  colloquium,  sicuti 
prius  faciebas.  Expliciunt  epistole  sancti  martyris  Ignatii,  secundi 
Antiochie  episcopi,  sed  et  gesta  passionis  ejus  et  laus  Hironis,  discipuli 
et  successoris  ejus  »  .  (Polycarpi  et  Ignatii epistolae,  p.  191). 

Fol.  204.  «  Epistola  Policarpi  martyris,  Smirneorum  episcopi,  dis- 
cipuli sancti  Johannis,  incipit.  Policarpus  et  qui  cum  eo  sunt  presbi- 
teri  ecclesiç  Dei  quç  est  Philipensis  misericordia...  sororem  autem 
ejus  habebitis  conmendatam,  cum  venerit  ad  vos.  Incolumes  estote 
in  Domino  Jhesu  Christo,  in  gratia  cum  omnibus  vestris.  Amen. 
Explicit  epistola  sancti  Policarpi,  episcopi  et  martyris  y^ .  (Ihid.,  p.  13). 

Au  fol.  1  et  à  la  fin,  on  trouve  cette  note  du  bibliothécaire  du 
XVIII*  siècle  :  «  Codex  bibliothecae  ecclesiae  Sanctae  Mariae  Remen- 
sis,  ducenta  quinque  folia  complectens  ;  incipit,  fol.  1  v%  abhis  verbis  : 
Haec  conlinentur  in  hoc  volumine;  desinit,  fol.  205  V,  in  haec  verba 

TOMK   XXXVIIl  6 


82  MANUSCRITS 

minio  descripta  :  Explicit  epistola  sanctiPolycarpi,  episcopi  et  martyris  «  . 

—  Au  verso  du  même  feuillet,  on  trouve  aussi  Tex-libris  du  possesseur 
primitif  (XII*  siècle)  :   «  Liber  Sanctç  Mariç  Fusniacensis  ecclesiç  "  . 

Fin  du  XII"  siècle.  Parchemin.  205  feuillets  à  2  col.,  le  fol.  108 
blanc.  310  sur  205  millim.  Très  intéressantes  initiales  mi-parties, 
à  fioritures  et  k  rinceaux  des  couleurs  bleu,  vert,  rouge,  jaune  et 
brun.  Rel.  parchemin,  sans  dos  ni  plats.  —  (Ex-libris  gravé  du  Cha- 
pitre :  «  C,  ord.  1,  n"  7  »). 

85  (E.  255).  B.  Augustini  Retractationum  libri  septem,  in  Genesi, 
Exodo,  Levitico,  Numéris,  Deuteronomio,  in  libris  Josue  et  Judicum. 

—  Ejusdem  Quaestiones  in  iisdem  libris. 

Fol.  1.  «  Retractatio  hujus  operis  ita  se  habet  LXXX  locutionum 
libri  septem.  Septem  libros  de  septem  libris...  —  Incipit  liber  locu- 
tionum collectarum  ex  libro  Geneseos.  In  hoc  corpore  continentur 
sancti  Augustini  locutionum  libri  numéro  VII  et  quçstionum  libri 
numéro  VII.  Locutiones  Scripturarum  quae  videntur...  solet  hoc  facere 
Scriptura  ».  —  Fol.  8.  «  Incipiunt  locutiones  Exodi.  Et  invalescebant 
valde...  similiter  ut  dictum  est  et  filiis  Israhel  » .  —  Fol.  14.  «  Incipit 
liber  locutionum  in  Leviticum.  Homo  ex  vobis  si  obtulerit. ..  pro  omni 
numéro  accipiendum  est  » .  —  Fol.  16  v°.  a  Incipit  liber  locutionum 
Numeri.  Et  vobiscum  erunt...  rariore  in  lingua  latina  quam  in  greca  -n  . 

—  Fol.  19  v°.  u  Incipiunt  locutiones  Deuteronomii.  Usque  ad  flumen 
magnum...  non  facile  in  Scripturis  sanctis  invenitur  ».  —  Fol.  22. 
«  Incipiunt  locutiones  libri  Jhesu  Nave.  Vos  autem  transibitis  expedî- 
tiores...  quam  crebrointercurrunt  » .  —  Fol.  23.  «  Incipiunt  locutiones 
de  libro  Judicum.  Et  factum  est  postquam . . .  conGrmata  est  super  eas  » . 

—  Fol.  25.  "  Commemoratio  hujus  operis  in  libro  Retractationum  ita  se 
habet  :  LXXXI  questionum  liber  VII.  Eodem  tempore,  scripsi  etiam... 
hoc  opus  sic  incipit  :  Cum  Scripturas  [sanctas  quae]  appellaniur  canoni- 
cae.  Explicit  de  libris  Retractationum  » .  {S.  Aurelii  Augustini  opéra, 
l.  III,  p.  325). 

Fol.  25  v°.  a  Incipiunt  questiones  libri  Geneseos.  Cum  Scripturas 
sanctas  quae  appellantur  canonicae...  per  quem  factum  est  ut  ingre- 
deretur  « .  —  Fol.  49.  "  Incipiunt  questiones  Exodi.  De  obstetricum 
mendacio...  —  Incipit  de  tabernaculo.  Quoniam  liber  qui  Exodus...  ubi 
erataltare  sacrificiorum  ^^ .  —  Fol.  82.  <  Incipiunt  questiones  Levitici. 
Si  autem  anima. ..  ut  et  levissima  quçquç  formident  r> .  —  Fol.  101  v". 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE   DE    REIMS.  83 

«  Incipiunt  questiones  Numerorum.  Quid  est  quod  singulos...  de  illis 
civitalibiis  puisus  sit  ».  —  Fol.  116  v°.  «  Incipiunt  questiones  Deute- 
rononiii.  In  eo  quod  commémorât...  propter  crucis  cornua  de  Domino 
intellegitur  figuratum  ».  —  Fol.  128  v°.  «  Incipiunt  questiones  Jusu- 
nave  (sic).  Dominus  dicit  ad  Jesum  Nave...  non  illis  imputetur  ».  — 
Fol.  135  v°.  «  Incipiunt  questiones  Judicum.  In  une  libri  Jesu  Nave... 
nisi  audiendo  vel  legendo  discantur.  Amen.  Explicuerunt  questiones 
Judicum  Augustini  episcopi  » .  (Ibid.,  t.  III,  p.  379). 

Beau  manuscrit  donné  par  Hincmar  à  l'église  de  Reims,  comme  en 
témoigne  cette  mention  contemporaine  :  «  Hincmarus  archiepiscopus 
dédit  Sanctae  Mariae  Remensi  ",  qui  Cgure  aux  fol.  1,  8-9,  16-17, 
40-41,  72-73,  111-112,  139-140,  148-149.  — On  remarque  encore, 
au  fol.  A,  la  cote  :  «  b  142  visa  » ,  et,  au  verso  du  fol.  149,  cette  note 
de  d'Aspremont  :  u  Iste  liber  est  de  antiquissimis  libris  ecclesie  Sancte 
Marie  Remensis,  quem  librum  dédit  dominus  Hincmarus,  condam 
Remensis  archiepiscopus  ;  qui  liber  erat  in  capitulo  dicte  ecclesie,  in 
archa.  Et  sunt  in  eo,  in  toto,  absque  primo  folio  quod  facit  custodiam 
libri...  folia  149...,  in  quibus  quidem  149  foliis  continentur  primo 
septem  libri  Locutionum  beati  Augustini  episcopi,  deinde  libri  Retrac- 
tationum  ejusdem  Augustini  in  LXXXI  questionibus  super  Genesim  et 
conséquentes  usqué  ad  librum  Judicum  inclusive.  Orate  Deum  pro 
dicto  domino  Hincmaro,  ut  ipse  Deum  pro  nobis  oret...  Si  quis  dictum 
librum  furatus  fuerit  aut  aliquid  inde  abstulerit,  anathema  sit.  Quo- 
tatus  et  numeratus  per  Egidium  de  Asperomonte,  in  crastino  Ascen- 
sionis  dominice,  anno  Domini  M°CCCG°XII''  »  . 

IX«  siècle.  Parchemin.  149  feuillets  à  2  col.,  plus  le  74  his  et  une 
garde  a  blanche  en  tête.  318  sur  270  millim.  Rel.  veau  blanc  sur  bois. 
—  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  A,  ord.  1,  n°  5  »). 

84  (E.  256).  B.  Augustini  de  Genesi  ad  litteram  libri  XII.  —  Ejus- 
dem liber  Exhortationis  de  salutaribus  documentis  ad  quemdam  comi- 
tem  sibi  carissimum. 

Fol.  1.  «  Retractalio  sancti  Augustini  in  Genesi  ad  litteram.  Pèr  idem 
tempus  de  Genesi  libros  duodecim  scripsi...  —  Omnis  divina  Scrip- 
tura  bipartita  est...  isto  tandem  flne  concludimus.  Explicit  liber  duo- 
decimus  sancti  Augustini  super  Genesim  ad  litteram  » .  (S.  Aurelii 
Augustini  opéra,  t.  III,  p.  118). 

Fol.  191  v°.  «  Incipit  liber  Exhortacionis  sancti  Augustini  episcopi 


Nomina  litterarum. 

a 

Aleph              C\L 

b 

>  • 

Beth                J 

84  MANUSCRITS 

ad  quendam  comitem  karissimum  sibi.  0  mi  frater,  si  cupis  scire 
quamvis  ego  nesciam...  çternaliter  regnare  concedis  quia  est  tibi 
cum  çterno  Pâtre  et  Spiritu  sancto  una  deitas,  gloria,  virtus,  impe- 
rium  etpotestas  in  secula  seculorum.  Amen.  Explicit  liber  Exortacionis 
sancti  Augustini  episcopi  ad  quendam  comilem  karissimum  sibi  » . 
{Ibid.,  VI,  append.,p.  194). 

Fol.  222.  «  Abecedarium  hebraicum  : 

Numerus. 

1 
11 


L'ex-libris  de  Saint-Thierry  figure  en  ces  termes  :  «  Liber  Sancti 
Theoderici;  anathema  sit  auferenti  »5 ,  à  la  fin  de  tous  les  cahiers,  c'est- 
à-dire  au  verso  des  fol.  7,  15,23  et  ainsi,  de  huit  en  huit,  jusqu'à  119, 
puis,  de  même,  sur  les  fol.  126,  134-,  142,  etc.,  jusques  et  y  com- 
pris 214;  au  verso  du  fol.  a,  il  a  été  restreint  à  ces  mots  :  «  Liber 
Sancti  Theoderici  "  ;  au  contraire,  sur  les  fol.  218-219,  il  apparaît  en 
ces  termes  :  «  Liber  sancti  Bartholomei  apostoli  et  sanctorum  confes- 
sorum  Theoderici  et  TheodulG  ;  anathema  sit  auferens  » .  11  est  de 
récriture  du  manuscrit.  —  En  tête  du  fol.  2,  sous  un  grattage,  on 
distingue  encore  la  signature  :   «  L.  Art.  d'Anglade  " . 

Xll*  siècle.  Parchemin.  222  feuillets  à  2  col.,  plus  123  bis  et  deux 
gardes  blanches  A,  b  en  tête  et  à  la  fm.  267  sur  180  millim.  Rel.  veau 
fauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry,  n"  39). 

85  (E.  262).  B.  Augustini  Explanatio  in  psalmos  CXIX-CXXXIII. 

Fol.  3  bis.  «  Incipit  Explanatio  sancti  Agustini  episcopi  de 
psalmo  CXVIIII...  —  Breuis  psalmus  est  et  valde  utilis...  et  bénédi- 
cité Dominum  ».  (S.  Aurelii  Augustini  opéra,  t.  IV,  p.  1364). 

Au  fol.  1,  on  trouve  un  fragment  de  glossaire  (XI*  siècle)  :  a  Cen- 
tauros,  Servius;  Pelethronium  oppidum  est  Thessaliç...  » ,  qui  paraît  se 
poursuivre  au  verso  du  fol.  3. 

Fol.  1  v°.  «  Incipiunt  décréta  de  recipiendis  vel  non  recipiendis 
libris,  scripta  a  Gelasio  papa,  cum  LXX"  eruditissimis  viris  episcopis 
in  sede  apostolica  urbis  Rom§.  De  ordine  librorum  veteris  Testamenti. 
Genesis  liber  1...  ;  de  ordine  prophetarum...  ;  de  ordine  librorum  novi 
Testamenti  quos  sancta   Romana  çcclesia  tenet  et  omnis  universalis 


UK    \.A    IHIJLIOTHKQUE    DK    RKIMS.  85 

çcclesia  observât...;  ordo  septein  epistolarum  canonicarum...  Post 
propheticas  et  evangelicas  atque  apostolicas  Scripturas...  »  Suit  un 
exposé  des  premiers  temps  de  la  chrétienté,  des  ouvrages  sacrés  qui 
avaient  cours  à  cette  époque,  et  enfin  une  liste  des  livres  apocryphes 
ou  dangereux  condamnéspar  l'Eglise. 

Fol.  3.  Note  (XI*  siècle,  vers  1059)  relative  aux  droits  de  l'abbaye 
de  Saint-Thierry  sur  le  village  de  Villers-Franqueux  :  «  In  autenticis  et 
antiquis  privilegiis  nostris  scriptum  habemus,  probatisque  et  fidelibus 
viris  referentibus,  didicimus  Sanctum  Bartholomeum  etSanctum  Theo- 
dericum  Villare  Francorum  in  dominicatam  possedisse...  in  curia régis, 
présente  Henrico  rege  et  regina,  et  Richero,  Senonensi  archiepiscopo, 
Elinando,  Laudunensi  episcopo,  Rodulfo  comité  » . 

Aux  fol.  10-1 G  et  17-22,  on  trouve  des  extraits  de  Missel  (XI"  siècle) 
pour  les  fêtes  de  S.  Etienne,  S.  Jean,  Innocents,  S.  Silvestre,  Noël,  Epi- 
phanie, S.  Félix,  S.  Marcel, S'^Prisca, S.  Fabien, S'"  Sébastienne,S"' Agnès. 

Fol.  110.  Prières  pour  le  mariage  (XP  siècle). 

Fol.  1 10  v°.  Charte  de  Henri  l"",  roi  de  France,  éteignant  (vers  1059), 
au  profit  de  l'abbaye  de  Saint-Thierry,  son  avouerie  qui,  au  grand  détri- 
ment de  celle-ci,  était  tombée  aux  mains  des  châtelains  de  Pendroit. 

Ibid.  Une  main  peu  postérieure  nous  donne  ces  vers  sur  la  valeur 
numérique  des  lettres  de  l'alphabet  : 

(t  A  nunierum  signât  quingentos  littera  prima, 
Et  B  res  culpat  ter  centum  sepe  secunda, 
Non  habet  innexum  C  plus  quam  tercia  centum 
Z  signât  duo  milia  i.  (22  vers). 

—  ««  yî  quingenta,  B  tercentum,  C  centum,  D  quingenti 


X  decem,  F  centum  quinquaginta,  Z  duo  milia  » .  (7  vers). 

A  noter  également,  sur  le  fol.  1  v°,  la  mention  (XIP  siècle)  :  "  Liber 
Sancti  Theoderici,  auferenti  sit  anathema  »,  et  au  verso  du  fol.  110, 
cette  autre  (XP  siècle)  :   "  Liber  sancti  Bartholomei  apostoli  n . 

IX*  siècle.  Parchemin.  110  feuillets  à  2  col.,  et  deux  gardes 
blanches  A,  b  en  tête  et  à  la  fin.  Curieuse  lettre  B  initiale,  au  fol.  3  bis. 
Abrévialioris  très  peu  fiéquentes.  313  sur  245  millim.  Rel.  veau  fauve 
sur  carton.  —  (Saint-Thierry,  n°  41). 

86  (E.  261).  B.  Augustini  Expositio  in  Psalmos  I-L. 
Fol.  1 .  a  In  nomineDomini  nostriJhesu  Christi  incipit  liber  Decada- 
rum  domni  Augustini  episcopi,  a  psalmo  I  usquead  L.  Beatus  vir  qui  non 


86  MANUSCRITS 

ahiitin  consilioimpiorum.  De  Domino  nostro  Jhesu  Christo,  id  est  homine 
dominico...  tu  impie  personam  tuam,  Deus  de  te  exi<jit  suam.  Explicit 
de  psalmo  quinquagesimo  «  .  (S.  Aurelii  Auguslini  opéra,  t.  IV,  p.  1). 
Au  fol.  2,  on  relève  la  signature  :  uL.  Art.  d'Anglade  •>•> ,  et,  au  bas, 
ces  mots  (XIP  siècle)  :  «  Liber  ecclesiç  Sancti  Theoderici  ;  anathema  sit 
auferenti  t>  .  —  A  l'extérieur  du  plat  final,  on  trouve  cette  cote 
(XVIP  siècle)  :  «  25.  Sancti  Theoderici,  tom.  8,  in  Psalmos  50  »  .  — 
De  même,  on  lit,  sur  le  dos  du  volume,  cette  inscription  en  capitale 
qui  nous  montre  que  sa  reliure  est  contemporaine  : 

Av  •  esp  •  SVP  •  ©@  •  p^s  • 

Fin  du  W  (fol.  9-72)-XII«  siècle.  Parchemin.  182  feuillets  à 
2  col.  Plusieurs  letlrines  renfermant  dans  leur  panse  les  lettres  du 
premier  mot.  348  sur  265  millim.  Rel.  peau  de  truie,  sur  bois.  — 
(Saint-Thierry,  n°  42). 

87-89  (E.  257,  258,  259).  B.  Augustini  Expositio  in  Psalmos. 

87.  Fol.  3.  «  In  nomine  Domini,  amen.  Incipit  Expositio  Aurelii 
Augustini  supra  psalmum  primum.  Beatus  vir  qui  non  ahiit,  etc.  De 
Domino  nostro...  tu  impie  personam  tuam,  Deus  de  te  exigit  suam  ». 
(S.  Aurelii  Augustini  opéra,  t.  IV,  p.  1). 

On  lit,  au  verso  du  fol.  2  :  «  Dans  ce  volume  manuscrit  de  S.  Au- 
gustin, au  nombre  trente-huit,  il  y  a  cent  quatre-vingt-treize  feuil- 
lets, non  compris  le  précédent,  celuy-cy  et  le  dernier,  lesquels  trois 
sont  blans.  Lempereur  »,  et,  au  bas  du  fol.  3  :  «  Codex  bibliothecae 
ecclesiae  Beatae  Mariae  Remensis,  ex  dono  Guidonis  de  Roya,  ejusdem 
ecclesiae  archiepiscopi,  constans  foliis  centum  et  nonaginta  sex  ;  incipit 
ab  hîs  verbis,  fol.  3  :  In  nomine  Domini,  et  in  liaec  desinit,  fol.  195  : 
heato  Augustino.  Amen  « .  —  La  signature  de  Guy  de  Roye  est  apposée 
à  Pintérieur  du  plat  final.  —  Les  fol.  3-9  sont  du  XI V  siècle. 

88.  Fol.  2.  «  Finit  tractatus  Aurelii  Augustini  de  psalmo  quinqua- 
gesimo. Incipit  prologus  ejusdem  in  psalmo  Ll"".  In  nomine  Domini, 
amen.  Psalmus  brevis  est  de  quo...  — Quid  gloriaris  in  malicia...  sed 
cavete  quia  venturum  est  juditium.  Amen  jî  .  (Ibid.,  t.  IV,  p.  475). 

Au  verso  du  fol.  1,  on  lit  :  "  Dans  ce  manuscrit  de  S.  Augustin,  au 
nombre  39,  il  y  a  deux  cent  trente  feuillets,  non  compris  celuy-cy  et 
le  dernier  qui  est  blan.  Lempereur  ».  — De  même,  on  trouve,  au  fol.  2, 
cette  mention  :   a  Codex  bibliothecae...;  constans  foliis  ducentis  tri- 


DE    LA   BIBLIOTHKQUK    DE    REIMS.  87 

ginta  duobus;  incipit,  fol.  2,  ab  liis  verbis  :  Finit  iractalus,  et  desinit 
in  hiiec,  fol.  231  v°  :  Augustino  episcopo.  Amen  »  ;  et  encore  celle-ci  : 
«  visa  b  78  » .  —  Si<|nature  de  Guy  de  Roye  à  rintérieur  du  plat  final. 
—  Les  fol.  2-97  ont  été  rajoutés  au  XIV'  siècle. 

îiî).  Fol.  2.  Psaume  Cl.  «  Ecce  unus  pauper  orat  et  non  orat  in 
silentio...  et  quia  sapere  secundum  carnem  mors  est,  omnis  spiritus 
laudet  Dominum.  Amen  n  .  {Ibid.,  t.  IV,  p.  1091). 

Au  fol.  1  v°,  on  lit  :  «  Dans  ce  manuscrit  de  S.  Augustin,  au 
nombre  40,  il  y  a  deux  cent  trente-sept  feuillets,  non  compris  le  pré- 
sent et  le  dernier.  Lempereur  ».  —  On  lit  de  même,  au  bas  du  foL  2  : 

«  Codex,  etc ;  constans  foliis  ducentis  quadraginta;  incipit,  fol.  2, 

ab  his  verbis  :  Ecce  unus,  desinit  in  haec,  fol.  239  :  lector,  mémento  » , 
et  cette  cote  :  a  b  7G  visa  ».  —  Le  scribe  a  clos  son  texte  sur  ces  mots  : 

0  Dignetur  Chrisius  scribe  delere  reatus.         rïï 
Qui  scripsit  valeat,  tempore  ne  pereat.       m 
Scriploris,  rogo,  o  lector,  mémento.  m  »  . 

Signature  de  Guy  de  Roye,  comme  dans  les  volumes  précédents. 

Fin  du  Xir  siècle.  Parchemin.  Tome  ï.  195  feuillets,  numérotés  2- 
196,  ce  dernier  blanc.  —  Tome  II.  232  feuillets,  le  dernier  blanc.  — 
Tome  III.  240  feuillets,  le  dernier  blanc.  —  368  sur  263  millim.  Écrit 
sur  deux  colonnes;  quelques  initiales  intéressantes;  titres  courants  et 
pagination  arabe  du  XV*  siècle.  Rel.  veau  fauve  délabrée,  sur  ais 
disloqués;  tranches  peintes  aux  armes  du  Chapitre  de  Reims  et  du 
donateur  Guy  de  Roye.  —  (Ex-iibris  gravé  du  Chapitre  :  «  B,  ord.  3, 
n«'35,  36,  37»). 

90  (E.  260).  Augustini  Expositio  in  Psalmos  L-C. 

Fol.  1.  L'ancien  fol.  1  manque.  «  ...vincis  ergo  cumjudicaris.  Omnes 
homines  superas...  quia  venturus  est  judicium  ipse  facturus,  qui  vivit 
et  régnât  in  secula  seculorum.  Amen  » .  (S.  Aurelii  Augustini  opéra,  t.  IV, 
p.  462). 

Ou  trouve,  au  fol.  3  v°,  cette  indication  (XIIP  siècle)  :  ^  Liber  Sancti 
Remigii  Remensis,  vol.  II  » .  —  De  même,  on  trouve,  au  fol.  89,  ces 
mots  du  scribe,  en  capitales  :  «  Liber  Sancti  Remigii,  studio  fratris 
Rodberti,  Anglici  ;  anima  ejus  requiescat  in  pace.  Amen  » ,  et  ceux-ci, 
de  la  même  main,  au  fol.  201  :  «  Liber  Sancti  Remigii,  studio  fratris 
Roberti,  Anglici;  qui  ei  abstulerit  anathema  sit  »,  auxquels  une  main 
du  XV'  siècle  a  ajouté  :  a  In  nomine  Domini  Christi  Jhesu  »  . 

Fin  du  XIP  siècle.  Parchemin.  201  feuillets  à  2  col.,  plus  un  38  bis. 


88  MANUSCRITS 

Initiales  très  intéressantes  et  très  soignées,  à  fioritures  et  fleurons, 
des  couleurs  rouge,  bleu,  vert  et  brun  ;  celles  des  fol.  3  et  90  extrê- 
mement remarquables,  à  enroulements  fleuronnés  garnis  de  dragons 
et  personnages  en  médaillons.  500  sur  320  millim.  Rel.  moderne, 
veau  fauve  sur  carton,  fermoirs  cuivre.   —    (Saint-Remi,  n°  231). 

91  (E.  263).  B.  Augustini  tractatus  super  Psalmos  graduales.  —  Bea- 
torum  Leonis,  Johannis  Chrysostomi,  Gregorii  papae,  Maximi,  necnon 
venerabilis  Bedae  homiliae  quaedam.  —  Liber  Jeremiae,  cum  prologo 
S.  Hieronymi. 

Fol.  1  v°.  (t  Incipit  tractatus  sancti  Augustini  de  psalmo  centesimo 
nono  decimo,  in  Canticis  graduum.  Brevis  psalmus  est  et  utilis  valde... 
sine  morte  triumphabimus.  Explicit  de  psalmo  centesimo  tricesimo 
sexto».  [S.  Aurelii  Augustini  opéra,  t.  IV,  p.  1364). 

Fol.  91  v°.  «  Sabbato  ante  II'""  dominicam  Quadragesime,  lectio  sancti 
Euvangelii  secundum  Matheum.  In  illo  tempore,  assumpsit  Jhesus  Petrum 
et  Jacobum.  Omelia  lectionis  ejusdem  beati  Leonis  pape.  Evangelica 
lectio,  dilectissimi,  que  per  aures  corporis...  »  (Bihl.  Patr.  conciona- 
toria,  Paris,  1662,  t.  II,  362). 

Fol.  93  v\  "  Item  omelia  venerabilis  Bedç,  de  eadem  lectione.  Quia 
Dominus  ac  redemptor  noster  electos  suos...  r  [Ibid.,  p.  365). 

Fol.  96  v\  "  Sermo  beati  Johannis  Crisostomi,  de  muliere  Ghana- 
nea.  Multç  tempestates  et  inquiétude  aeris...  "  (Ibid.,  p.  297). 

Fol.  102  v°.  «  Sermo  beati  Johannis  episcopi,  de  Jacob  et  Esau. 
Portabat  Rebecca  geminos  in  utero  fratres...  «  [S.  Joannis  Chrysostomi 
opéra,  Paris,  1570,  t.  I,  p.  478). 

Fol.  104.  «  Lectio  sancti  Evangelii  secundum  Lucam.  In  illo  tem- 
pore,  erat  Jhesus  eiciens  demonium,  etc.  Ex  commentario  venerabilis 
Bede  presbiteri,  de  eadem  lectione.  Demoniacus  iste  apud  Matheum 
non  solum  mutus...  •>•>  (Bibl.  Patr.  conc.,  t.  II,  p.  615). 

Fol.  106  v*.  «  Sermo  beati  Johannis  episcopi,  de  Joseph.  Mittitur  a 
Jacob  pâtre...  «  {SS.  Joannis  Chrysostomi  opéra,  t.  I,  p.  480). 

Fol.  108  v°.  Sermo  ejusdem,  «  de  confessione  peccati.  Conûtemini 
Domino,  quoniam  bonus  est...  »  {Ibid.,  t.  1,  p.  888). 

Fol.  109  \j\  «  Dom.  IIP.  Lectio  sancti  Evangelii  secundum  Johan- 
nem.  In  illo  tempore^  abiit  Jhesus  trans  mare  Galilée,  etc.  Omelia  lec- 
tionis ejusdem  venerabilis  Bede  presbiteri.  Qui  signa  et  miracula 
Domini...  »  {Bibl.  Patr.  conc,  t.  III,  p.  37). 

Fol.   1Ï2.   "  Dom.  IIP  in  Quadragesima.  Sermo  beati  Johannis  epi- 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE   DE    REIMS.  89 

scopi,  de  Moyse.  Stabat  Moyses  in  monte,  non  armis...  t>  (5.  Joannis 
Chrysostomi  opéra,  t.  I,  p.  485). 

Fol.  113.  u  Dom.  antc  Palmas.  Lectio  sancti  Evangelii  secun- 
dum  Jolianneni,  In  illo  tcmpore,  dixit  Jhesus  iurbis  :  Qtn's  ex  vobis 
arguit,  etc.  Oinelia  beati  Gregorii  pape,  de  eadein  lectione.  Pensate, 
fratres  karissimi,  mansuetudinem  Dei...  -n  [BihL  Pair,  conc,  t.  III, 
p.  270). 

Fol.  115.  «  Sermo  beati  Jobannis  episcopi,  de  Jheremia.  Magnum 
Jheremiç  sanctissimi  meritum...  n  (SS.  Joannis  Chrysostomi  opéra,  1. 1, 
p.  1249). 

Fol.  116  v°.  «  In  traditione  simboli.  Sermo  beati  Maximi,  de  expo- 
sitione  ejusdem.  Cum  apud  patres  nostros,  sicut  liber...  »  (Bihl.  max. 
Pair.,  t.  VI,  p.  42). 

Fol.  118  v°.  «  Lectio  sancti  Evangelii  secundum  Matheum.  In  illo 
(empare,  cum  appropinquassel  Jhesus  Jherosolimis,  etc.  Omelia  venera- 
bilis  Bede,  de  eadem  lectione.  MediatorDei  et  homiaum  homo  Christus 
Jhesus...  ^1  (Bibl.  Pair,  conc,  t.  III,  p.  407). 

Fol.  121.  «  Incipit  prologus  sancti  Jheronimi  presbiteri  in  libro 
Jheremiç  prophetç.  Jeremias  propheta,  cui  hic  prologus...  —  Incipit 
liber  Jheremie  prophète.  Verba  Jheremie,  jilii  Helchi^...  » 

On  trouve  ensuite  le  livre  de  Baruch  et  la  lettre  de  Jérémie  aux 
captifs  de  Babylone. 

Au  verso  du  fol.  1,  avant  les  premiers  mots  du  texte,  et  au  verso  du 
fol.  70,  on  lit  cette  note  à  l'encre  rouge  :  «  Liber  Sancti  Remigii 
Remensis,  vol.  XXVI  » ,  après  l'invocation  :  «  Sancti  Spiritus  adsit 
nobis  gratia  »  .  —  Les  notes  du  XVII*  et  du  XVIII'  siècle,  qui  se  ren- 
contrent sur  le  fol.  1  et  sur  le  suivant,  relatives  au  contenu  du  volume, 
sont  sans  intérêt,  mais  il  convient  de  retenir  celle  qu'on  trouve  au 
verso  du  fol.  1,  en  tête  des  psaumes  graduels  :  «  Lectiones  incipiende 
in  prima  hebdomada  Quadragesime  ?> .  —  Le  scribe  nous  a  laissé  son 
nom,  dans  cette  note  à  l'encre  rouge,  au  bas  du  dernier  feuillet  :  «  Gar- 
nerus  me  scripsit,  cujus  anima  requiescat  in  pace.  Amen.  Liber  sancti 
Remigii,  Francorum  apostoli;  qui  ei  abstulerit  anathema  sit;  fiât! 
fîat!  fiât!  > 

Fin  du  XII«  siècle.  Parchemin  sali  par  l'usage.  160  feuillels  à 
2  col.  Initiales  en  couleur;  une  tête  de  cerf  dessinée  dans  la  marge 
du  fol.  154.  475  sur  310  millim.  Rel.  veau  blanc,  à  dos  de  veau 
fauve,  sur  bois.  —  (Saint-Remi,  n°  232). 


90  MANUSCRITS 

92  (E.  266).  Expositio  B.  Augustini,  in  CXXIV  sermonibus,  super 
«vangelium  S.  Johannis. 

Fol.  1.  "  In  nomine  sanctç  et  individue  Trinitatis,  incipit  tractatus 
Aurelii  Augustini  epischopi  in  evangelio  sancti  Johannis.  Sermo  primus 
ab  eo  quod  scriptum  est  :  In  principio  erat  Verbum,  etc.  Intuentes 
quod  modo  audivimus  ex  lectione  apostolica...  nisi,  evangelista  ter- 
minante evangelium  suum,  etiam  ipse  compellerer  meum  terminare 
sermonem.  Explicit  sermo  centesimus  vicesimus  quartus.  Explicit  trac- 
tatus beati  Augustini  episcopi  in  evangelio  secundum  Johannem  " .  — 
L'ouvrage  est  en  deux  parties  ;  Tune  comprend  54  sermons  ;  la  seconde, 
qui  commence  au  fol.  132,  en  contient  70.  (S.  Aurelii  Augustini  opéra , 
i,  m,  p.  289). 

Si  l'on  en  croit  une  note  inscrite  au  fol.  196  v°  :  «  detur  C  s[olidis]  » , 
ce  volpme  n'aurait  été  acheté,  par  l'abbaye  de  Saint-Remi,  qu'au 
XIV^  siècle.  Jusque-là  il  appartenait  à  une  autre  maison,  dont  on  lit  à 
grand'peine  l'ex-libris  fort  gratté,  au  bas  du  fol.  196  :  "  Liber  Sancte 

Marie  Man ensis   ».  C'était,   sans   doute,    une  abbaye  étrangère, 

peut-être  allemande,  à  en  juger  par  les  très  singulières  et  très  intéres- 
santes initiales  de  couleur  dont  ce  volume  est  rempli  et  par  l'ortho- 
graphe du  mot  «  epischopi  »  que  nous  avons  rencontrée  plus  haut. 

XII»  siècle.  Parchemin.  196  feuillets  à  2  col.,  plus  12  his,  plus 
A  blanc  en  tête,  suivi  de  b,  g,  d,  portant  la  table  de  l'ouvrage.  410  sur 
283  millim.  Rel.  veau  blanc  sur  ais  de  bois.  —  (Saint-Remi,  n°226). 

93-94  (E.  264,  265).  Expositio  B.  Augustini,  in  CXXIV  sermonibus, 
super  evangelium  S.  Johannis. 

95.  Fol.  1.  Même  ouvrage  que  dans  le  manuscrit  précédent.  S'ar- 
rête sur  ces  mots  :  «  ...  placeat  itaque  caritati  vestre  ut  quod  restât, 
illo  adjuvante,  servemus  crastino  reddituri.  Explicit  sermo  tricesimus 
octavus  S.  Augustini  super  euvangelium  Johannis  » .  (S.  Aurelii  Augus- 
tini opéra,  t.  III,  p.  289). 

Au  fol.  1,  je  relève  cette  mention  (XIP  siècle)  :  "  Liber  Sancti 
Remigii  Remensis,  volumen  XXXVIII  » ,  et,  à  côté,  le  numéro  plus 
récent  :  «  227  y^  ;  enfin,  ces  mots  (XVIIP  siècle)  :  «  B,  ex  tomo  9°  »  .  — 
Au  verso  de  la  garde  a,  on  lit  cette  petite  note  :  «  In  bac  ecclesia  sunt 
duo  calices  deauro,  XVIII  deargento,  cappeLX,dalmaticaettuniceXIX, 
casule  XVII,  stole  preciose  X,  albe  parate  XXVII,  et  de  aliis  centum  » . 

94.  Fol.  1."  Incipit  sermo  XXXVIIII"'  sancti  Augustini  super  evan- 


DE    LA   BIBLIOTHKQUK    DE    REIMS.  91 

gelium  Johannis,  ubi  dicit  :  Mulla  haheo  de  vobis,  etc.  Verba  Domini 
nostri  Jliesu  Christi  que  babuit  ciim  Judeis...  etiam  ipse  compellerer 
meuin  terminarc  sermonem.  Explicit  Expositio  sancti  Augiistini  epi- 
scopi".  {Ibid.,  t.  III,  p.  560). 

On  lit,  sur  le  fol.  1 ,  cette  mention  (XIP  siècle)  :  «  Liber  Sancti  Remigii 
Remensis,  volumen  XLV  » ,  et  celle-ci  (XVIII'  siècle)  :  «D,  ex  tomo  9°»  . 

XII*  siècle.  Parchemin.  192  feuillets  à  2  col.  et  une  garde  a 
blanche  à  la  fin.  440  sur  295  millim.  Lettrines  de  couleur,  à  fiori- 
tures, intéressantes  à  étudier.  —  198  feuillets  à  2  col.,  et  une  garde  A 
blanche  en  têle.  440  sur  285  millini.  Dos  de  veau  brun  sur  ais  de 
bois,  ceux  du  premier  volume  brisés.  —  (Saint-Remi,  n°'  227,  228). 

95  (K.  269).  R.  Augustini  Sermones  de  verbis  Domini  et  de  verbis 
Apostoli. 

Fol.  1.  «  In  nomine  sanctç  et  individne  Trinitatis,  incipit  liber 
sancti  Augustini  episcopi  de  verbis  Domini.  Incipit  sermo  ejusdem  pri- 
mus  de  verbis  Domini,  in  evangelio  secundum  Matheum  :  Agite peni- 
iencianij  appropinquahit  enim  regnum  cçlorum.  Evangelium  audivi- 
mus  et  in  eo  Dominum  arguentem  eos  qui...  sed  erunt  çquales  angelis 
Dei,  per  Christum  Dominum  nostrum.  Expliciunt  sermones  sancti 
Augustini  episcopi  de  evangeliis  j?  .  —  La  collection  se  termine  par 
le  sermon  :  «  Sancta  et  divina  eloquia  15 ,  qui  tient  le  premier  rang 
des  sermons  "  De  verbis  Apostoli  y>  ;  elle  comprend  aussi  (fol.  40)  un 
sermon  u  Omnium  christianorum  spes  n  ,  qui  se  place  entre  les  n**'  37 
et  38  de  la  liste  des  sermons  «  De  verbis  Domini  »  donnée  par  Tédi- 
tionde  1683,  t.  V. 

Fol.  73.  «  Incipit  sermo  sancti  Augustini  episcopi  de  quibusdam 
sententiis  beati  Pauli  apostoli  aliorumque  apostolorum.  Incipit  sermô 
sancti  Augustini  epicopi  primus,  de  corpore  et  sanguine  Domini  et  de 
verbis  Apostoli  :  Cmn  tremore  et  timoré  veslram  ipsorum  salutem  opera- 
mini.  Audivimus  veracem  magistrum,  divinum  redemptorem...  et 
cçteri  qui  spem  non  habent.  Explicit  liber  sancti  Augustini  episcopi 
de  verbis  apostoli  Pauli  et  aliorum  apostolorum  n .  —  La  collection 
s'arrête  sur  le  sermon  33'  inclus  de  l'édition  de  1683. 

Un  bibliothécaire  du  XVIP  siècle  a  noté  ceci  sur  le  fol.  b  :  'i  Conti- 
nentur  in  hoc  codice  sermones  S.  Augustini  de  verbis  Domini,  item  de 
verbis  Apostoli,  item  sermo  prolixus  ejusdem  de  villico  iniquitati^, 
epistola  R.  G.,  abbatis  Carnotensis  monasterii,  sermo  de  sancto  Gra- 


92  MANUSCRITS 

tiano,  continens  ejus  gesta  et  miracula  variis  in  locis  édita,  quae  hic  a 
me  deleta  sunt,  avulsa  sunt  ex  hoc  codice,  ut  diligenter  inspicienti 
facile  patebit  »  .  —  Les  fol.  c,  d,  qui  ont  été  grattés,  appartiennent  à  une 
sentence  définitive  du  sénéchal  de  Carcassonne  et  de  Béziers  (26  août 
1403),  au  profit  des  consuls  et  de  la  communauté  de  Villelongue. 

XII*  siècle.  Parchemin.  121  feuillets  à  2  col.  et  quatre  gardes  blan- 
ches A,  B  en  tête  et  c,  d  à  la  fin.  Intéressantes  initiales  de  couleur,  à  fiori- 
tures, notamment  celles  des  fol.  3,9,  16,40,  73.  360sur267  millim. 
Rel.  moderne,  veau  fauve,  à  fermoir.  —  (Saint-Remi,  n°  214). 

96  (E.  268).  B.  Augustini  tractatus  super  epistolam  S.  Johannis. 

Fol.  2.  u  Meminit  sanctitas  vestra  evangelium  secundum  Johannem 
ex  ordine  lectionum  nos  solere  tractare...  —  Quod  erat  ab  initio,  etc. 
Quis  est  qui  manibus  tractât  Verbum  nisi  quia  Verbum  caro  factum 
est...  quis  pupugit?  Nemo,  sed  conjuncta  sum  eis  qui  calcantur.  Quo- 
modo  vis  non  doleam,  quando  non  sum  separata?  Dominus  ergo 
noster  Jhesus  Christus  « .  —  Incomplet  de  la  fin,  l'ouvrage  s'arrête 
sur  ces  cinq  premiers  mots  de  l'art.  9  du  X*  et  dernier  traité.  —  Tout 
le  texte  en  est  divisé  en  fériés,  comme  dans  quelques  manuscrits. 
(S.  Aurelii  Augustini  opéra ^  t.  III,  p.  825). 

Le  fol.  1  est  occupé  par  cette  importante  lettre,  d'une  écriture  con- 
temporaine de  l'événement,  adressée  de  la  croisade  à  l'archevêque  de 
Reims,  Manassès  II,  par  Ansel  de  Ribemont,  lui  annonçant  la  prise  de 
Nicée  (28  juin  1097)  et  le  siège  d'Antioche  :  «  Reverendo  domino  suo 
M.,  Dei  gratia  Remorum  archiepiscopo,  A.  de  Ribodi  monte,  suus  homo 
et  humilis  servus,  in  Domino  salutem.  Quia  dominus  noster  es  et  quia 
tocius  Franciç  regnum  tua  maxime  pendet  ex  cura,  paternitati  tuç  noti- 
ficamus  nostros  çventus,  qualiter  videlicet  exercitus  Domini  se  habeat. 
Imprimis  tamen,  licet  non  ignoremus  quia  non  est  discipulus  super 
magistrum  nec  servus  super  dominum  suum,  monemus  et  obsecramus 
in  Domino  Jhesu  ut  videatis  quid  sitis,  quid  sit  etiam  sacerdotale  atque 
pontificale  bonus.  Providete  igitur  terrç  nostrç,  ut  et  magnâtes  inter  se 
pacemhabeant,  minores  quod  suum  est  cum  securitate  laborent,  ministri 
Christi  quietam  et  tranquillam  vitamhabeant,  agentes  Domino  vaccent. 
Precor  etiam  vos  et  canonicos  Sanctç  Mariç  ecclesiç  Remenssis,  patres 
et  dominos  meos,  ut  memores  nostri  sitis,  nec  solummodo  mei  vel  eorum 
qui  in  servitio  Dei  adhuc  desudant,  sed  et  illorum  qui  de  exercitu 
Domini  armis  corruerunt  aut  etiam  in  pace  quieverunt.    His   autem 


DE    LA    lUBLIOTHKQlII']    l)K    RKUIS.  93 

omissis,  ad  prcinissa  redearaus.  Fostquam  igitur  apud  Nichomediain 
exercitus  pervenit  ibi,  in  jaunis  terrç  Turcornm,  tam  majores  quam 
minores,  per  confessionem  mnndamqne  perceptioncm  corporis  ac 
sanguinis  Domini  nos  ipsos  mnnivimus,  et  inde,  castra  moventes, 
\iceam  ii  nonas  maii  obsedimus.  Cum  vero  per  aliquot  dies  multis 
macbinis  atqne  variis  aggressi  fuissemus,  calliditas  Turcornm,  sicnt  sepe 
fuerat,  multum  nos  fefellit;  nam  una  die  qua  se  reddituros  civitatem 
spoponderant,  Solemanii  et  omnes  Turci,  ex  vicinis  et  longinqnis  regio- 
nibus  coadunati,  ex  inproviso  castra  nostra  invadere  cupientes,  nos 
obvioshabuerunt.  Cornes  autem  Sancti  Egidii,  cum  aliqnibus  F[r]anco- 
rum  impetum  faciens  in  eos,  innumeros  illorum  occidit,  ceteri 
omnes  confusi  fugati  sunt.  Nostri  autem,  cum  Victoria  regressi,  letum 
populo  spectaculum  prebuerunt.  Obsessi  autem,  diurno  atque  nocturne 
impelu  fatigati,  vellent,  nollent,  xiii  kal.  julii  civitatem  reddiderunt. 
Tune  per  muros,  cum  crucibus  et  signis  imperialibus,  Christiani  ince- 
dentes,  civitatem  Domino  reconciliaverunt,  Grecis  et  Latinis  intus  et 
foris  conclamantibus  :  «  Gloria  libi  Domine  n  !  His  patratis,  principes 
exercitus  domino  imperatori,  qui  ad  reddendas  gracias  advenerat, 
occurrerunt,  acceptisque  ab  eo  inestimabilispreciidonis,  alii  cum  beni- 
volentia,  alii  aliter  recesserunt.  A  Nicea  autem  castra  moventes , 
iiii  kal.  julii,  tribus  diebus  iter  carpentes,  quarta  die  iterum  Turci, 
collectis  undique  copiis,  partem  minorem  nostri  exercitus  aggre- 
diuntur.  Multos  autem  nostrorum  occiderunt,  reliquos  omnes  in  ipsis 
castris  reppulerunt.  Preerant  enim  huic  parti  Buamundus,  comes 
Normannorum,  comes  Stephanus  atque  Flandrensis.  His  ita  timoré 
correptis,  subito  signa  majoris  exercitus  apparuerunt.  Equitabant 
autem  in  primis  Hugo  magnus  et  dux  Lothariensis  ;  sequebantur 
vero  comes  Sancti  Egidii  necnon  venerandus  Podienssis  episcopus. 
Audierant  enim  de  bello  et  in  auxilium  festinabant.  Estimati  sunt 
autem  ad  ducenta  milia  et  LX  Turci,  quos  omnes  nostri  aggredientes 
multos  occiderunt,  reliquos  fugaverunt.  Ea  die,  regressus  ab  imperatore, 
ad  quem  me  miserant  principes,  pro  communi  utilitate  exercitus.  Ab  ea 
die,  principes  nostri  in  unum  manentes  ab  invicem  sunt  separati. 
Peraggratis  igitur  Romaniç  atque  Armeniç  partibus,  obstaculum 
nullum  invenimus,  excepto  quod  Iconio  postposita,  qui  exercitum 
antecedebant  paucos  Turcorum  obvios  habuimus;  hisque  fugatis,  xii 
kal.  novembris,  Antiochiam  obsedimus,  jamque  vicinas  civitates, 
Tharsum  videlicet  et  Laoditiam,  multasque  alias  vi  cepimus.  Una  autem 


94  MANUSCRITS 

die,  antequam  civitatem  obsedissemus,  adpontem  erreum  Turcos,  qui 
ad  devastandam  regionem  exierant,  fugavimus,  et  multos  Christianos 
eripuimus,  equos  autem  et  camelos  et  mulos  cum  maximapreda  nobis- 
cum  reduximus.  Cum  vero  civitatem  obsedissemus,  intrantes  etexeuntes 
de  exercitu  Turci  de  proximo  castella  (sic)  cotidie  occidebant.  Quibus 
principes  exercitus  cum  CCGG  insidiantes,  plures  eorum  occiderunt, 
alios  vero  in  quodam  flumine  precipitarunt,  quosdam  autem  secum 
abduxerunt.  Scitote  autem  quod  obsidemus  Antiochiam  cum  omni  ala- 
critate,  improximo,  ut  putamus,  capiendam,  abundantes  frumento,  vino 
et  oleo  supra  quod  credi  potest.  Rogamus  autem  vos  et  omnes  ad  quos 
bec  çpistola  pervenerit,  ut  pro  nobis  et  pro  defunctis  nostris  Deum 
exoretis  » .  On  rapprochera  cette  lettre  de  celle  qu'écrivirent  les  princes 
chrétiens  sur  le  même  sujet  (1098)  ;  publiée  dans  la  Veter.  script,  ampl. 
coll.,  t.  IX,  p.  568,  elle  provient,  elle  aussi,  d'un  manuscrit  de  Saint- 
Thierry.  Sur  le  rôle  d'Ansel  de  Ribemont,  v.  Rec.  deshist.  des  croisades, 
t.  I,  p.  263,  265,303. 

Un  peu  plus  bas,  on  trouve  l'ex-libris  (XII*  siècle)  :   «  Liber  Sancti 
Theoderici  ;  auferenti  sit  anathema  »  . 

X*  siècle.  Parchemin.  97  feuillets  à  longues  lignes,  et  deux  gardes  a,  b, 
la  dernière  blanche.  Superbe  initiale,  à  entrelacs  nattés  et  têtes  de 
chien,  coloriée  de  vert,  bleu,  rouge  et  jaune.  200  sur  155  millim. 
Rel.  veau  fauve,  sur  carton.  —  (Saint-Thierry,  n»  44). 

97  (B.  69).  Cassiodori  Expositio  super  Psalmos.  Psalmi  I-L. 

Fol.  1.  Le  premier  mot  qui  devait  être  écrit  en  couleur,  a  été  oublié. 
a  [Repulsis]  aliquando in Ravennati  urbe  sollicitudinibus  dignitatum... 
— •  Prophetia  est  aspiratio  divina  que  eventus  rerum,  aut  per  facta, 
aut  per  dicta  quorundam,  immobili  veritate  pronunciat. . .  ad  exponenda 
Psalterii  verba  veniamus  » .  —  Fol.  10.  «  Psalmus  hic  ideo  non  habet 
titulum  quia  capiti  nostro...  tanquam  remissionis  annus,  prestante 
Domino,  reddit  immunes .  Explicit  psalmus  L°'  Davidis  » .  {Magni 
Aurelii  Cassiodori  opéra,  Rouen,  1679,  t.  II,  p.  1). 

En  tête  du  fol.  1 ,  on  lit  Tex-libris  du  possesseur  :  «  G.  Filiastri, 
cardinalis,  decanus  Remensis  »  ;  à  l'extérieur  du  plat  final,  on  retrouve 
son  chiffre  «  G.  F.  « ,  tracé  en  couleur  rouge. 

XIII»  siècle.  Beau  manuscrit  italien  en  vélin  de  choix.  Initiales  de 
couleurs  vives  et  variées,  traitées  à  la  gouache,  peu  variées  de  dessin; 
jolies   lettrines  à  queue,   filigranées.   197  feuillets  à  2  col.,   et  une 


DI-:    LA   BIBLIOTHÈQUK    DE    REIMS.  95 

garde  a  blanche,  en  tête.  398  sur  250  milliin.   Rel.  veau  blanc,  sur 
bois.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  B,  ord.  3,  n"  il  »). 

98  (E.  296).  Cassiodori  Expositio  super  Psalmos  CI-CL. 

Fol.  1.  «  In  nomine  Domini ,  incipit  tractatus  Cassiodori  de 
psalmo  ceutesiino  primo.  Oratio  pauperis,  cum  anxius  fuerit  et  coram 
Domino  effuderit  precem  suam.  Quamvis  aliqui  presentem  psalmum 
Domino  salvatori  aptandum  esseputaverint...  qu§  proprios  expositores 
habere  noscuntur  » .  (Magni  Aurelii  Cassiodori  opéra,  t.  II,  p.  336). 

Les  gardes  a,  b,  collées  sur  les  plats,  proviennent  d'un  Missel  du 
XII"  siècle  ;  on  y  trouve  une  «  missa  pro  monachis  »  et  une  «  missa 
pro  concordia  fraterna  » ,  notées  en  neumes.  —  En  tête  du  fol.  2,  la 
signature  «  L.  Art.  d'Anglade  »  . 

XII«  siècle.  Parchemin.  217  feuillets  à  2  col.,  et  deux  gardes  col- 
lées. Tranches  mouillées  d'humidité,  dont  quelques  traces  à  l'intérieur  ; 
marge  inférieure  coupée  au  fol.  113.  312  sur  216  millim.  Rel.  veau 
fauve,  sur  carton.  —  (Saint-Thierry,  n°  53). 

09-102  (E.  299,  297,  298,  300).  B.  Gregorii  papae  Moralium  in 
Job  libri  I-XVI  et  XXIII-XXIX. 

99.  Fol.  1.  «  Reverentissimo  et  sanctissimo  patri  Leandro  coepi- 
scopo,  Gregorius,  servus  servorum  Dei.  Dudum  te,  frater  beatissime... 

—  Incipiunt  in  expositione  beati  Job  Moralia  Gregorii  papae  per  con- 
templationem  sumpta.  Haec  est  pars  prima,  in  qua  libri  quinque  con- 
tinentur.  Inter  multos  saepe  quaeritur...  Vir  erat  in  terra  Hus,  nomine 
Job.  Idcirco  sanctus  vir  ubi  habitaverit...  qui  adhuc  in  desideriis  infir- 
matur.  In  nomine  sancte  Trinitatis  finit  liber  V  "  .  [S.  Gregorii  magni 
opéra,  t.  I,  p.  1). 

Sur  les  fol.  1  et  172,  on  trouve  la  mention  ordinaire  du  bibliothé- 
caire du  Chapitre,  en  1707.  —  La  mention  du  don  d'Hincmar,  con- 
temporaine du  manuscrit,  figure  en  ces  termes  :  "  Hincmarus  archie- 
piscopus  dédit  Sanctae  Mariae  Kemensi  » ,  au  bas  des  fol.  8-9,  10-11, 
16-17,  24-25,  32-33,  et  ainsi  de  sept  en  sept  feuillets  jusques  et  y 
compris  171-172.  —  Au  verso  du  fol.  172,  on  trouve  deux  ou  trois 
lignes  notées  en  neumes  :   «  Beata  est  Maria...  ;  Beata  Dei  genitrix...  " 

—  On  lit,  sur  la  garde  a  collée  sur  le  plat  final,  ces  mots  :  «  Istud  est 
primum  volumen  de  Moralibus  beati  Gregorii  supra  Job,  quod  continet 
quinque  primos  libros,  videlicet  primum,  2'°,  S"",  4"  et  5°»,  et  con- 
tinet in  toto  172  folia,  numerata  per  me  Egidium  de  Asperomonte, 


96  MANUSCRITS 

anno  M"  CCCCXII",  die  mensis  maii  xvi';  et  hoc  volumen,  quod  est 
de  antiquissimis  libris  ecclesie  Remensis,  dédit  memorate  Sancte  Marie 
Remensi  dominus  Hincmarus,  quondam  archiepiscopus  Remensis;  si 
quis  furatus  fuerit,  anathema  sit  r> . 

100.  Fol.  1.  «  In  expositione  beati  Job  Moralia  Gregorii  papae  per 
contemplationem  sumpta  libri  V.  Pars  secunda.  Incipit  liber  sextus. 
Servata  historiç  veritate...  quanto  ex  lectionis  quoque  intercessione 
respirât.  Explicit  liber  decimus  ».  —  Au  fol.  24  v%  on  lit  cette  note 
(XVIIP  siècle)  :  «  Deest  major  pars  cap.  17  libri  sexti  et  totum  18; 
deest  etiam  initium  libri  7'.  Incipit  [folium  sequens]  per  finem 
cap.  4'  libri  7*  ^) .  {Ibid.,  t.  I,  p.  181). 

Les  gardes  a,  b,  collées  à  l'intérieur  des  plats,  paraissent  appartenir 
à  un  compte  de  dépenses  de  bouche  d'un  archevêque  de  Reims  (XIV'  siè- 
cle). —  Aux  fol.  16-17,  19-20,  40-41,  60-61,  78-79,  92-93,  106- 
107,  130-131,  143-144,  on  trouve,  dans  la  marge  inférieure,  Tex- 
libris  contemporain  :  «  Sanctae  Mariae  Remensis  i) ,  qui,  avec  le  mot 
a  Karlomannus  » ,  qu'une  main  de  la  même  époque  a  inscrit  au  bout 
du  texte,  a  fait  oublier  à  d'Aspremont  que  ce  volume,  comme  le  pré- 
cédent et  le  suivant,  fait  partie  du  don  d'Hincmar.  Voici  la  note  de  ce 
cotateur  (fol.  167  v")  :  «  Liber  iste  est  secundum  volumen  de  Mora- 
libus  Gregorii  supra  Job,  et  est  de  antiquis  libris  ecclesie;  nec  constat 
quis  eum  dederit  ecclesie  Sancte  Marie  Remensi,  nisi  prefuerit  Karolo- 
mannus,  cujus  nomen  hic  insubtus  scribitur.  Et  continet  volumen  hoc 
167  folia  et  quinque  libres  de  dictis  Moralibus,  videlicet  sextum,  sep- 
timum,  octavum,  nonum  et  decimum.  Si  quis  furatus  fuerit,  anathema 
sit  » .  —  Un  ex-libris  du  XIII*  siècle  figure  au  haut  du  fol.  1  :  «  Hic 
liber  est  Reate  Marie  Remensis  »  ;  la  cote  a  164  »  se  lit  tout  à  côté. 
Enfin,  au  bas  du  même  feuillet,  près  de  la  note  ordinaire  de  1707,  on 
trouve  celle-ci,  d'une  autre  main  :  "  De  Targny,  thesaurarius,  hune 
codicem  recensuit,  1707  » . 

101.  Fol.  1.  a  In  nomine  Domini  expositio  vel  Moralia  sancti  Gre- 
gorii super  Job  liber  XI.  Pars  tertia.  Quamvis  in  prolixo  opère...  que 
enim  sit  carnis  substantia,  testantur  sepulchra  n .  Les  derniers  mots  du 
XVI' livre  manquent.  {Ibid.,  t.  I,  p.  365). 

La  mention  ordinaire  de  1707  figure  au  bas  du  fol.  1  ;  on  lit  de 
mêmelen°«  170»  à  l'intérieur  du  plat  initial.  —  Sur  les  fol.  8-9,  86-87, 
176-177,  on  trouve  la  note  contemporaine  :  «  Sanctae  Mariae  Remensis 
ecclesiae  »  ;  elle  a  été  grattée  aux  fol.  78-79.  —  On  trouve  aussi,  au 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE   DE    REIMS.  97 

bas  du  fol.  9i  v%  cette  autre,  du  XI'  siècle  :  «  Liber  Sancle  Marie 
Reniensis  « .  —  Enfin  d'Aspiemont  nous  a  laissé  ceci,  sur  le  fol.  d  collé 
à  rintérieur  du  plat  (iual  :  a  Iste  liber  est  de  antiquis  libris  ecclesie 
Kenieusis,  et  erat  in  capitulo,  in  archa;  et  non  constat  quis  eum 
dederit  ecclesie  Sancte  Marie  Kenieusis,  sed  forte  cmptus  fuit  de  bonis 
dicte  ecclesie.  Et  continet  sex  libros  de  Moralibus  beati  Gregorii  super 
Job,  videlicet  XI™,  XII",  XIII"',  XIIII",  XV'"  et  XVI""  ;  et  sunt  in  eo  in  toto 
folia  IHI,  et  nota  quod  sex  sequentes  libri  inter  libros...  defficiunt, 
quia  fortassis  uninn  volunien  continens  illos  fuerit  perditum,  narn 
sequens  volunien  incipit  a  XXIIl"  libro,  quod  intus  dédit  quondam  pre- 
positus  noster  noniine  Odalricus.  Si  quis  ab  isto  aliquid  et  ab  aliis 
furatus  fuerit,  anathcma  sit.  Quotatus  et  numeratus  xi'i*  mensis  maii, 
anno  Doinini  M"  GCGC°  XII%  per  Egidium  de  Asperomonte  ». 

102.  Fol.  J.  «  In  expositionem  beati  Job  Moralia  Gregorii  papae 
per  conteniplationem  sumpta,  pars  V.  Liber  XXIII.  Prçfationem  bujus 
operis  totiens  necessario...  cur  haec  pateris  nescis.  Explicit  liber 
XXVIIII  ".  (Ihid.,  t.  I,  p.  729). 

Sur  le  fol.  I,  on  lit  len""  172  b  »  ,  et,  au  bas  du  fol.  2,  la  mention  de 
1707.  — D'autre  part,  aux  fol.  92-93  et  190-191,  on  trouve  Tex-libris 
suivant,  inscrit  dans  la  marge  inférieure  par  une  main  contemporaine  : 
tt  Odalricus,  prepositus  et  canonicus,  dédit  Sanctç  Mariç  Remensis 
ecclesiç  » ,  qui  nous  fait  connaître  aux  dépens  de  qui  ce  volume,  et  pro- 
bablement aussi  celui  qui  devrait  le  précéder  et  qui  est  perdu,  vint 
compléter  l'œuvre  de  S.  Grégoire,  offerte  jadis  à  l'église  de  Keims  par 
l'archevêque  Hincmar.  Aussi  s'explique-t-on  assez  peu  la  présence  de 
la  signature  de  Guy  de  Royesur  l'intérieur  du  plat  final  et  son  armoirie 
peinte  à  l'extérieur.  Sans  être  dénuée  d'intérêt,  la  note  habituelle  de 
d'Aspremont  (fol.  195  v')  ne  nous  dit  rien  à  cet  égard  :  «  Hic  liber  est 

de  antiquis  libris  ecclesie  Remensis,  qui  erat  in  capitulo  iu  d ,  et 

hune  dédit  Sancte  Marie  Remensi  Odalricus,  quondam  prepositus  et 
canonicus  ejusdem  ecclesie,  et  continet  in  toto,  absciue  primo  folio  et 
ultimo,  que  faciunt  custodias  libri  qui  bene  indigent  religari,  195  folia, 
hoc  est  ducenta  quinque  minus,  in  quibus  scribuntur  7'"  libri  de  Mora- 
libus beati  Gregorii  supra  Job,  videlicet  XXIIP,  XXIIIP,  XXV%  XXVP, 
XXVII%  XXVIIP  et  XXVIIir,  et  deficiunt  sex  libri  précédentes,  vide- 
licet a  XVII'  inclusive  usque  ad  dictum  XXIII'"  exclusive.  Et  forte  quod 
volumen  in  quo  dicti  sex  libri  erant,  fuit  perditum.  Orale  Deum  pro 
prcposito,  qui  dédit  ecclesie  istum  librum,  quia  plura  alia  bona  fecit 

TOME    XXKVriI  7 


98  MAAUSCUITS 

isti  ecclesie.  Quotatusper  meEgidium  de  Asperotnonte,  die  xvi*  mensis 
maii,  anno  Domini  M°  CCCG°  XIP.  Si  quis  auteni  abinde  rapuerit, 
anathema  sit  ti  .  —  Au  fol.  172,  on  trouve  cette  cdiieuse  note  du 
temps  :  «  Hic  incipiendum  est  in  vigilia  Pascliç,  ad  collationem  », 
placée  dans  la  marge  et  visant  ce  paragraphe  du  XXIX^  livre  :  "  NuUus 
autem  nostrum  quid  post  morteni  sequeretur  agnosceret...  r 

I\®  (3  premiers  vol.)-XI«  (4«  vol.)  siècle.  Parchemin,  à  longues 
lignes.  —  99.  172  feuillets.  Initiale  rouge  et  jaune,  à  entrelacs  nattés, 
au  fol.  1.  Marge  coupée  aux  fol.  75,  1G6;  marge  intérieure  pourrie 
auK  fol.  151-172;  déchirure  au  fol.  149.  300  sur  222  millim.  — 
100.  167  feuillets,  et  deux  gardes  collées,  a,  ij,  en  tête  et  à  la  fin.  Ini- 
tiale rouge,  au  fol.  1.  Marge  coupée  aux  fol.  17-19,  62,  63,  133-135, 
166,  167.  277  sur  220  millim.  —  101.  181  feuillets  et  une  garde  a 
collée  à  la  fin.  Marges  coupées  aux  fol.  58,  113,  155.  287  sur 
186  millim.  —  102.  196  feuillets,  dont  le  dernier  hlarïc.  Très 
curieuse  initiale  noire  et  louge,  au  fol.  2,  représentant  un  homme 
écrivant;  lettrines  aux  fol.  32  et  111.  253  sur  188  millim.  —  r»el.  dos 
de  veau  blanc,  très  mauvais  état,  sur  ais  de  bois  pour  les  deux  pre- 
miers; la  même,  bon  état,  pour  le  suivant;  veau  blanc  sur  ais  de 
bois,  bon  étal,  pour  le  (piatrième.  —  (Rx-libris  gravé  du  Chapitre  : 
«  A,  ord.  1,  n«  7  »,  et  «  A,  ord.  2,  n"»  2i,  25,  26  »). 

105  (!•:.  301).  B.  Gregorii  Moralium  in  Job  libri  I-XVI. 

Le  fol.  1  actuel  est  une  ancienne  garde.  L'ancien  fol.  1  tout  entier 
et  la  moitié  supérieure  du  fol.  2  actuel  manquent,  enlevant  une  grande 
partie  du  prologue.  — Fol.  3.  «  ...ostenderet,  tantoque  verius  pas- 
sionis  illius  sacramenta  prediceret...  —  Vir  eral  in  terra  HuSj  nomine 
Job.  Idcirco  sanctus  vir  ubi  habitaverit...  opitulante  Dec  latins  diffe- 
rantur.  Explicit  liber  XVI  » .  {S.  Gregorii  ma gni  opéra,  t.  I,  p.  1). 

S'il  est  vrai,  d'après  le  n"  246  inscrit  au  fol.  1,  que  ce  volume  nous 
vient  de  la  bibliothèque  de  Saint-Remi,  il  est  également  certain  qu'il  n'a 
pas  été  fait  pour  cette  abbaye.  Les  marges  inférieures  des  fol.  92,  142, 
178  nous  donneraient  sans  doute  le  nom  du  premier  possesseur,  si  elles 
n'avaient  pas  été  coupées  intentionnellement.  Heureusement,  grâce  à  un 
réactif,  le  verso  du  dernier  feuillet  nous  livre  ce  petit  secret.  Sous  un 
grattage,  pourtant  soigneux,  on  distingue  encore  cette  première  ligne 
(XIP  siècle)  en  capitale  :  "  \  Liber  ;  Sancte  •  Holdis  \  »,  et  plus  bas, 
une  main  du  XIV*  siècle  a  ajouté  :  «  Liber  Sancto  Holdis,  in  comitatu 
Barri  ducis,  monasterium  (sic)  monialium  Cysterciensis  ordinis  » . 

XII®  siècle.  Parchemin.  178  feuillets  à  2  col.  Curieuses  initiales  à 


\)K    LA   liinLIOTlIKQl  i:    DE    UKIMS.  «9 

fioritures  soignées  et  fciiillagos,  des  couleurs  rouge,  bleue,  veile  el 
jnune;  Piniliale  commençant  Ij  livre  a  disparu  avec  la  partie  supé- 
rieure du  fol.  2.  375  sur  215  millim.  ilel.  modeinc,  veau  fauve,  à 
fermoirs.  —  (vSaint-Ilemi,  n<*  210). 

lOi  (K.  30i).  B.  Grcgorii  Moraliuin  in  Job  libri  I-\V[. 

Môme  ouvrage  que  le  précédent.  —  Fol.  1.  Table. 

Le  volume  s'ouvre  sous  cette  invocation  du  scribe,  placée  en  tète  du 
fol.  1  :  «  Sancti  Spiritus  adsit  nobis  gratia  »  .  Mous  le  retrouvons  au 
fol.  186,  écrivant  à  Tencre  rouge  cette  menace  versifiée  : 

(  Si  qiiis  ab  ecclesia  libruni  substraxcrit  ista, 

Expers  leticie  sit  reus  etheréé  (sic). 
IVcc  non  horrcudi  clauslris  constriclus  Avcrni 
Lralur  stagni  fulmine  (sic)  sulpluirei  » . 

On  notera  aussi,  sur  le  fol.  2,  cette  mention  du  XVlll' siècle  :   «  Archi- 
monasterii  Sancti  Uemigii  Remensis,  congregationis  Sancti  Mauri  » . 

Fin  du  XIl^  siècle.  Parchemin.  239  feuillets  à  2  col.  Mutilé  par 
une  main  criminelle,  ce  beau  manuscrit  a  perdu  les  splendides  ini- 
tiales des  fol.  2,  31,  93,  107,  127,  149,  162,  195  et  224;  celles  qui 
subsistent  sont  encore  très  remarquables  avec  leurs  enroulements 
fleuronnés,  leurs  feuillages,  leurs  mascarons  et  leurs  dragons,  vert, 
rouge,  brun  et  or;  les  fonds  sont  rouges  et  les  claires-voies  des  lettres 
dorées  ou  bleues;  singuliers  «  nota  »  aux  foi.  58,  118  et  119.  555  sur 
190  millim.  Demi-rel.  basane  fauve  sur  carton,  moderne.  —  (Saint- 
Remi,  n"  245). 

105-106  (E.  310,  311).  Beati  Gregorii  Moralia  in  Job. 

lOi).  Fol.  1.  "  Reverentissimo  et  sanctissimo  fratri  Leandro,  etc. 
Dudum  te...  multitudo  ergo  bonorum  precedentium  arcum  suum  des- 
trui  » .  Ces  derniers  mots  sont  de  la  fin  du  livre  XIX. 

Xotons,  à  l'intérieur  du  plat  initial,  le  chiffre  «  139  h  »  et  un  dessin 
à  la  plume.  Autre  dessin  (XV'  siècle)  sur  la  garde  a  ;  un  autre,  au 
crayon,  à  la  marge  inférieure  du  fol.  5.  —  Sur  le  fol.  1 ,  on  lit  la  coït: 
de  1707.  —  Très  nombreuses  notes  contemporaines  au  crayon,  dans 
les  marges. 

10(>.  Fol.  1.  Fin  du  texte  du  livre  précédent  :  a  Doleat  que  sacrum  elo- 
quium  restaurari  semper  per  studium  subsequentium  credebat.  Explicit 
liber  nonus  decimus.  Incipit  vicesimus.  Quamvis  omnem  scienciam... 
pro  me  lacrimas  reddit  »  .  —  D'Aspremont  a  ajouté  ces  mots  :  «  Expli- 
citGregorius  super  Moralia  Job,  continens  XXXV  parciales  libros  r> . 


100  MANUSCRITS 

Sur  le  fol.  de  garde  collé  à  l'intérieur  du  plat  initial,  on  lit  (XIIl*  siè- 
cle) :  "  ïste  liber  est  de  ecclesia  Remensi  v  .  —  Sur  le  fol.  c,  on 
relève  la  cote  :  «  136  b  » .  —  Celle  de  1707  est  à  sa  place  ordinaire,  et 
celle  de  d'Aspremont  se  lit  ainsi,  au  fol.  d  :  "  Iste  liber  est  de  antiquis 
libris  ecclesie,  et  erat  in  archa  cliori,  juxta  magnum  altare.  Et  sunt  in 
eo  in  toto  211  folia  scripta,  in  quibus  continentur  Moralia  Gregorii 
pape  super  Job,  videlicet  a  XX™°  libro  inclusive  usque  ad  finem  dictorum 
Moralium,  et  sic  in  eo  sunt  XV™  libri  de  dictis  Moralibus,  et  prima 
pars  est  in  choro,  in  qua  tune  partitur  in  principio  conipletorii.  Et 
nescitur  quis  dictum  librum  contulit  ecclesie.  Si  quis  ab  inde  acceperit 
seu  furatus  fuerit,  anathema  sit.  E.  de  Asperomonte,  canfonicus]  «  .  — 
Sur  ce  même  feuillet,  on  lit  les  jeux  d'esprit  qui  suivent  (XIV*  siècle)  : 

«  Sunt  duo  que  duo  sunt,  et  sunt  duo  que  duo  non  sunt. 
—  Hic  cquus  est  meus;  hec  equa  est  mea  ;  ambo  mei  sunt  t . 

XIII*  siècle.  Parchemin,  240  feuillets  à  2  col.,  et  une  garde  a 
blanche  en  têle.  348  sur  252  millim.  — 211  feuillets  et  quatre  gardes 
blanches,  a,  b,  c,  en  tête,  et  d  à  la  fin.  348  sur  257  millim.  Rel.  peau 
de  truie  sur  bois.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  C,  ord.  1,  n<"  12 
et  13  »). 

107  (E.  302).  Beati  Gregorii  Moralium  libri  VI-X. 

Fol.  1.  «  In  expositione  beati  Job  Moralia  Gregorii  pape  per  contem- 
plationem  sumpta,  libri  V,  pars  secunda.  Incipit  liber  VI"'.  Servata  hys- 
térie veritate  beati  Job...  ex  lectionis  quoque  intercessione  respirât. 
Explicit  liber   decimus  ».  {S.   Gregorii  magni  opéra,  t.  I,  p.  181). 

Sur  le  fol.  1,  une  main  du  XIV*  siècle  a  écrit  cette  note  :  «  De  con- 
ventu  Sancti  Dyonisii  Remensis.  —  F  «  ,  accompagnée  d'un  petit  trèfle 
servant  de  signe  de  reconnaissance  bibliographique.  — D'autre  part,  au 
verso  du  fol.  126,  on  lit  ces  notes,  de  mains  successives  :  u  Finis 
lecture  anni  LXXIX',  in  libro  VU"  et  capitulo  xxm"  Moralium.  — 
Finis  lecture  anni  CCCC™'  fuit  in  libro  VU"  et  capitulo  xx"  Moralium. 

—  Finis  lecture  Moralium  anni  CGCG'°'X1I'  fuit  i  iii°  capitulo  libri 
septimi.  — Finis  leciure  Moralium  anni  »  ;  le  reste  est  demeuré  blanc. 

—  Les  gardes  a,  b  relatent  un  jugement  de  l'officialité  d'Amiens,  au 
sujet  d'un  certain  Pierre  Polart,  curé  de  Frestoy,  diocèse  d'Amiens, 
natif  d'Humbercourt,  diocèse  d'Arras. 

XIIP  siècle,  sauf  les  foi.  19-24  qui  sont  du  XIV*  siècle.  Parchemin. 
126  feuillets  à  2  col.,  et  deux  gardes  a,  b,  en  têle  et  à  la  fin.  292  sur 


DK    LA   BinLIOrnÈQUE   DE    REIMS.  101 

20i  inillim.  Uel.  du  temps,  veau  gaufre  sur  bois,   mauvais  étal.  — 
(Saint-Denis). 

108-lOî)  (E.  303,  305).  B.  Gregorii  Moralium  inJoblibri  XI-XXXV. 

lOU.  Fol.  1.  «  Incipit  liber  undccimiis  Moralium  sancti  Gregorii 
pape  in  Job,  pars  tercia.  Quamvis  in  prolixo  opère  esse...  audatiam 
spiritu  fervenliore  proferunlur.  Explicit  liber  XXII"*,  pars  quarla  n . 
(S.  Gregorii  magni  opcra,  t.  1,  p.  3()5). 

Au  fol.  1,  on  lit  cette  note  (XllI"  siècle)  :  «  Liber  Sancti  Remigii 
Remensis,  vol.  XL  »,  et,  à  côte,  cette  cote  (XVIII"  siècle)  :   «  248  ». 

lOÎ).  Fol.  2.  «  Incipit  liber  XXIII  Moralium  beati  Gregorii  pape,  pars 
quinta.  Prefationem  hujus  operis  tocies  necessario  repeto  quoties... 
pro  me  lacrimas  reddit.  Explicit  ultima  pars  Moralium  beati  Gregorii 
pape  in  libroJob  »  .  (Ibid.,  t.  I,  p.  729). 

On  lit  au  fol.  2  (Xlll^  siècle)  :  «  Liber  Sancti  Hemigii  Remensis, 
vol.  XXXVIII  1)  ;  on  trouve  de  même,  au  fol.  1,  le  n"  249. 

Fin  du  \W  siècle.  Parchemin.  —  108.  129  feuillets.  Initiales  mi-par- 
lies,  à  enroulements,  mariées  de  rouge,  de  bleu,  de  vert  et  de  brun; 
celles  des  foL  9,  34,  46,  présentent  des  dragons  et  des  feuillages  et 
sont  artistement  traitées,  dans  le  genre  de  celles  du  ms.  104.  —  109. 
161  feuillets,  dont  le  premier  et  le  dernier  blancs.  465  sur  310  millim, 
Rel.  moderne  veau  fauve,  à  fermoirs.  —  (Saint-Remi,  n°*  248,  249). 

110  (A.  25).  B.  Gregorii  homiliae  duae  super  Canticum  canticorum. 
—  Praedicatio  cujusdam  incerti,  excerpta  e  quatuor  Evangeliis. 

Fol.  1.  L'initiale,  le  titre  elles  premiers  mots  manquent,  par  suite  de 
l'enlèvement  de  l'ancien  fol.  1.  «  ...et  de  rébus  quas  novit,  latenter 
insinuât ei  amorem  quem  non  novit...  — (fol.  12  v**)  Oscidelur  me  oscu- 
lis  oris  sut,  Adgelus  (sic)  ad  eam,  Dominus  patriarchas  ad  rllam  et  pro- 
phetas  miserai...  equitatui  meo  te  adsimilavi,  id  est  electis  meis  simi- 
lem  te  adtendi.  Explicit  n .  Ces  mots  sont  les  derniers  du  §  29  du 
ebap.  I  de  l'édition  qui  suit  et  se  rapportent  au  verset  8  du  premier  cha- 
pitre du  Cantique.  [S.  Gregorii  magni  opéra,  t.  III,  2^  part.,  p.  397). 

Fol.  45  V**.  u  In  Christi  nomine  incipit  predicalio  excerpta  et  trac- 
tatio  deevangelio  sancto  Hieronimo  presbitero,  ubi  dicit  :  Videns  autem 
Jhesus  turhas,  ascendit  in  montem,  et  reliquum.  Videns  autem  Jhesus 
turbas,  id  est,  catervas,  quia...  ideo  copiosa  merces,  quia  omne  malum 
locuti  sunt  et  nimietas  laboriim  nimietatem  praemiorum  parai  in  caelis  » . 

Fol.  51.    "  Mattheus,  sicut  in  ordine  primus  ponitur,  ita  et  evalet 


102  MANLSCRIÏS 

in  liebreo  sermonc...  tertiiis  fliimen  dicitur  Tigris,  interpretatur  félici- 
tas, significat  Marcum.  Explicit  Hieronimo  presbitero.  —  (fol.  5H)  Liber 
generationis  Jhesu  Christi.  Liber  tribus  modis  dicitur,  ad  legendum,  ad 
liberandum,  ad  generandum...  in  Galilea  in  monte  eum  videbitis, 
ostendet  se  populo  Judaeoruni.  Explicit  secundum  Malbeum  « . 

Fol.  121.  "  In  Christi  nomen  incipit  expositio  secundum  Marcum. 
Per  paraliticum  totum  genus  humanum  signifîcetur,  qui  in  lecto  a 
quatuor  portabatur. ..  non  alta  sappere,  sed  time,  id  est  noii  extol- 
lere  in  superstitionem  »  . 

Fol.  141.  «  Incipit  expositus  (sic)  cvangelii  secundum  Johannem.  In 
principio  eral  Verhum.  In  principio  omnia  incoantur  sive  finiuutur... 
non  intrant  in  ovili,  id  est  in  ecclesia,  per  vocationem  Dei  »  . 

Au  fol.  45,  je  relève  cette  liste  de  noms  contemporains  du  manu- 
scrit :  «  Nomina  clericorum.  Adelhardus,  diaconus.  Uainhelmus,  sub- 
diaconus.  Angelhardus,  laicus.  Dominicus.  Algimus.  Godinus.  Vuine- 
radus.  Adam.  Vuithardus.  Evrehardus.  Iserrannus.  Vuinegerus.  Rain- 
trannus.  Ripherus.  Vuarimbertus.  Donimius.  Ingetrannus.  Imbodus. 
Geroldus.  Otbertus.  Rertberus.  Rainlandus.  Rernardus.  Virboldus.  Vui- 
denulfus.  Rigboldus.  Huboldus.  Angelradus.  Ronolinus.  Aiigelbertus. 

Hainrada,  femina.  Hildehindis.  Ermelindis.  Ostreliildis.  Landisma. 
Isemberga.  Odelgardis.  Ilildejart.  Hildeberga.  Ragnouvis.  Vualdrada. 
Lantberta.  Godolindis.  Ratrudis.  Idelgudis.  Gerlindis.  Dara.  Rernejar- 
dis.  Elena.  Ermentrudis.  Altisma  " . 

Notons  enfin  qu'au  fol.  58  une  main  du  XVII"  siècle  a  inscrit  cette 
appréciation  du  commentaire  de  S.  Mathieu  :  «  Ista  interpretatio  impe- 
riti  hominis  est  » . 

IX«  siècle.  Parchemin.  153  feuillets,  plus  47  bis,  à  longues  lignes, 
et  deux  gardes  blanches  A,  b,  en  tête  et  à  la  fin.  Initiales  de  couleur, 
à  entrelacs  nattés  et  motifs  divers,  très  archaïques  et  extrêmement 
curieuses,  qui  font  regretter  la  disparition  de  celle  de  l'ancien  fol.  1. 
Titres  et  explicils  bariolés  de  jaune,  de  rouge  et  de  bleu.  183  sur 
113  millim.  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —   (Saint-Thierry,  n"  55). 

m   (E.  308).  B.  Gregorii  Homiliae  super  Ezechielem  prophctam. 

Fol.  1.  [Dilectissimo  fratri  Mariano  episcopo],  «  Gregorius,  episco- 
pus,  servus  servorum  Dei.  Omelias  que  in  beato  Ezechihel  propheta... 
—  Dei  enim  omnipotentis  aspiratione  de  lezechihel...  ad  hereditatem 
perpetuam  erudit,  sit  itaque  gloria  omnipotenti  Domino  nostro  Jhesu 
Christo  qui  vivit,  etc.  »  {S.  Gregorii  magni  opéra,  t.  1,  p.  1173). 


I)K    LA   lUBLIOTHKOUK    DK    RKUIS.  103 

Au  bas  (lu  loi.  I  ,  ou  Irouvc  cos  luots  coutcuiporains  du  livre  : 
0  Saucte  Marie  llcuicusis  ii ,  reste  d'un  ex-lihris  dont  la  première  partie 
a  disparu  par  la  chute  d'un  feuillet  de  <]ar(le.  \ous  retrouvons  cette 
inscription  complète  sur  les  fol.  99-100  et  au  verso  du  fol.  225  : 
a  Houe  memorie  Léo,  Hemensis  decanus,  dédit  Sancte  Marie  Kemensi  » . 
—  Au  verso  du  fol.  225,  on  lit  ces  deux  notes  de  d'Asprcmont  :  «  De 
libris  octo  arche  cliori,  iste  liber,  in  quo  siint  225  folia,  continct  Kxpo- 
sitionem  sive  pocius  Omelias  XXII  beati  (ircgorii  pa|)e  super  primam 
partem  Ezechielis  prophète,  et  est  de  antiquis  libris  istius  ecclesie 
Remensis.  Qui  repositus  erat  in  archa  chori,  juxta  magnum  altare,  et 
hune  dédit  ecclesie  bone  memorie  Léo,  quondam  decanus  Uemensis. 
Orate  Deum  pro  eo.  Et  si  quis  ab  isto  libro  aliquid  captaverit  aut  furatus 
fuerit,  anatbema  sit.  Asperomonte.  —  Dominus  Guillermus  Filiastri, 
decanus  et  cardinalis,  dédit  aliam  partem,  scilicet  Expositionem  supra 
ultimam  visionem  ipsius  Ezechielis  prophète,  in  qua  sunt  X  omelie,  et 
eam  reperies  inprecedenti  pulpito,  quod  esttertium  pulpitum  libromm 
chori  »  .  —  Sur  la  garde  a,  l'ancienne  cote  «  129  b  » . 

XII'  siècle.  Paichemin.  225  feuillels  à  2  col.  et  une  garde  blanche  a, 
en  tète.  33S  sur  220  niillim.  Rel.  veau  blanc  sur  bois,  aux  armes  de 
Guy  de  Roye.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :   «  C,  ord.  1,  n"  10  «). 

112  (E.  309).  B.  Gregorii  Homiliae  in  secundam  partem  Ezechielis 
prophetae. 

Fol.  1.  «  Incipiunt  Omelie  super  Ezechielem  in  e[xjtrema  parte, 
édite  a  venerabili  papa  Gregorio.  Incipit  omelia  tercia  décima.  Quia 
(sic)  multis  curis  prementibiis...  —  In  vicesimo  et  quinto,  etc.  Dicturus 
mislica,  narrationem  istoricam  premitlit...  ad  hereditatem  perpetiiam 
erudit.  Sit  itaque  gloria,  etc.  "  [S.  Gregorii  magni  opéra,  t.  I,  p.  1307). 

Au  fol.  1,  on  trouve  l'ex-libris  :  ^  G.  Filiastri,  cardinalis,  decanus 
Remensis  » ,  surmonté  d'un  nombre  «  CCXXXI  t) ,  qui  pourrait  bien  avoir 
avec  lui  un  rapport  non  fortuit.  L'indication  est  complétée  ainsi,  au 
fol.  D  :  «  D[onum]  M[agistri]  G[uillelmi]  F[iliastri].  —  II  sc[utis] 
V  s[olidis]  » .  —  Sur  la  garde  c,  G.  d'Aspremont  a  noté  ceci  :  "  Hune 
librum  dédit  eCclesie,  ad  reponcndum  in  libraria,  dominus  Guiller- 
mus Filiastri,  cardinalis  sancte  sedis  Romane  et  decanus  bujus  ecclesie  ; 
qui  continet  X*^^™  omelias  Gregorii  super  ullima  visione  Ezechielis;  et 
sunt  in  eo,  absque  custodiis,  folia  98°,  et  sic  sunt  centum  prêter  duo 
folia  r>  .  —  Les  fol.  a,  b  appartiennent  à  un  recueil  canonique  d'origine 


104  MANUSCRITS 

anglaise,  et  traitent  d'une  querelle  d'élection  entre  l'évêque  de  Worms, 
a  Voramaciensis  » ,  et  l'archevêque  de  Mayence,  d'une  discussion  entre  G . , 
cardinal-prêtre  de  Saint-Vital,  et  P.,  prêtre  de  l'église  du  Sauveur,  enfin 
de  l'élection  irrégulière  du  préchanlre  de  Linton,  «  Linioniensem  »  , 
comme  évêque  de  Winchester,  a  Winloniensis  »  .  —  Les  fol.  c,  d  sont 
un  fragment  d'une  Somme  de  S.  Thomas.  —  Le  volume  porte  encore, 
sur  le  plat  final,  sa  primitive  étiquette  :  «  Gregorius.  Super  ulllmam 
visionem  Ezechielis  omelie  decem  » ,  et,  sur  le  fol.  1,  la  cote  (XVIII'  siè- 
cle) :   «  117  visa  î>  . 

XII»  siècle.  Parchemin.  98  feuillets  à  longues  lignes,  et  (|uatre 
gardes  a,  b,  en  lêle,  c,  d,  à  la  fin,  la  première  et  la  dernière  collées 
sur  les  plats.  312  sur  200  millim.  Rel.  veau  noir  sur  bois.  —  (Ex- 
libris  gravé  du  Chapitre  .  «  C,  ord.  1,  n"  Il  «). 

115  (E.  307).  B.  Gregorii  Homiliae  super  Ezechielem  prophetam. 

Fol.  1.  «  Et  factum  est  in  tricesimo  anno,  etc.  Incipit  prefatio  beati 
Gregorii  pap§  in  librum  Ezechielis  prophetç.  Dilectissimo  fratri  Mari- 
niano  (sic)  episcopo,  Gregorius  [episcopus],  servus  servorum  Dei.  Ome- 
lias  quç  in  beatum  Ezechielem...  —  Dei  omnipotentis  aspiratione  de 
Ezechiele  propheta...  quia  per  dolores  innumeros  ad  hçreditatem  per- 
petuam  erudit.  Sit  itaque  gloria,  etc.  »  [S.  Gregorii  magni  opéra,  t.  I, 
p.  1173). 

Au  fol.  65,  on  trouve  ces  vers  (XIIP  siècle)  sur  la  grâce  : 

«  Qtiicquid  habes  meriti  prcventrix  gratia  donat  ; 
Nil  Deus  in  nobis  prêter  sua  dona  coronat  » . 

Voir  Hauréau,  Notices  et  extraits,  t.  IV,  p.  238. 

Ce  volume  appartenait  jadis  à  l'abbaye  de  Saint-Thierry,  comme  le 
prouvent  l'ex-libris  inscrit  (XIIP  siècle)  au  bas  du  fol.  1  qu'on  a  incom- 
plètement découpé  :  «  Liber  ecclesie  [Sancti  Thejoderici  » ,  et  la  signa- 
ture "  L.  Art.  d'Anglade  »,  qu'on  a  tenté  d'enlever  en  haut  du  fol.  2. 
Une  note,  inscrite  au  bas  du  fol.  1,  nous  indique  comment  la  fabrique 
de  la  cathédrale  en  devint  possesseur  :  «  Pro  fabrica  Kemensis  (sic)^ 
1578;  donatus  a  M.  N.  Bourgensi,  canonico  Remensi,  1577  »  .  —  Une 
autre  note  figure  à  l'intérieur  du  plat  initial  :  a  Pro  fabrica  Remensi; 
donatus  a  M.  N.  Bourgensi,  canonico  ejusdem  ecclesie,  1577,  et  dona- 
tus a  Joanne  Spiritus,  librario,  dicto  et  de  Lavannia  »  . 

XII®  siècle.  Parchemin.  180  feuillets  à  2  col.  Curieuses  initiales, 
à  fioritures  et  fleurons   307  sur  200  millim.  Rel.  délabrée,  maroquin 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE   DE    REIMS.  105 

rose  sur  ais  de  bois.   —   (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  <i  B,  ord.   3, 


114  (E.  312).  Beati  Gregorii  papae  Homiliarum  super  Evangelia 
libri  duo. 

Fol.  1.  «  Revcrentissimo  fratri  Secundino  cocpiscopo,  Gregorius, 
servus  servoruin  Dei.  Inter  sacra  niissarum  soUernpnia...  —  In  illo 
tefnpore,  dixit  Jhesus  discipulis  suis  :  Erunt  signa  in  sole  et  luna  et.  stellis, 
et  reliqua.  Dominus  ac  redcmptor  iioster  parâtes  nos  invenire  deside- 
rans...  sed  hec  omnipotens  Deus,  qui  per  me  in  vestris  auribus  loqui- 
tur,  per  se  in  vestris  mentibus  loquatur,  qui  viuit  et  régnât,  etc.  » 
(5.  Gregorii  ma  g  ni  opéra,  t.  I,  p.  1434).  —  Fol.  129-140.  Table. 

Au  fol.  1,  on  trouve  cette  note  du  XIV''  siècle  :  «  De  Orneliis  beati 
Gregorii.  LXIX  "  ,  puis  cette  autre  :  "  Codex  bibliothecae  ecclesiae 
Sanctae  Mariae  Remensis,  constans  foliis  centum  et  quadraginta,  quo- 
rum initium  haec  verba  :  Reverentissimo  fratri,  et  finis  ista,  fol.  140  v"  : 
assus  in  pane  n  ;  elle  est  complétée  ainsi,  au  bas  du  fol.  140  :  «  Codex 
ecclesiae  Beatae  Mariae  Remensis,  1707  r> .  — La  première  pagination, 
en  chiffres  arabes,  est  contemporaine  du  volume.  La  seconde,  en  chiffres 
romains,  est  de  G.  d'Aspremont,  qui  note  au  fol.  140  :  u  Folia  absque 
primo,  139,  CXXXIX  f[olia]  » . 

Xïll«  siècle.  Parchemin.  140  feuillets  à  2  col.,  et  quatre  gardes 
blanches  a,  b  en  tête,  c,  d,  à  la  fin,  287  sur  188  millim.  Ilel,  veau 
blanc,  sur  bois;  les  armes  de  Guy  de  Roye  sont  peintes  sur  le  plat 
postérieur.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  C,  ord.  1,  n''  14  »). 

115  (E.  313).  Paterii  liber  Excerptorum  ex  dictis  beati  Gregorii 
super  libros  veteris  et  novi  Testamenti  ;  pars  prima,  usque  ad  Proverbia 
inclusive. 

Fol.  1.  u  Incipit  prologus  Paterii  in  libro  Excerptorum  ex  dictis  Gre- 
gorii. Dum  bealissimi  atque  apostolici  Gregorii...  —  Incipit  liber 
Genesis.  Virtutes  angelice  qu§  in  divino  amore...  ossa  quippe  per  invi- 
diam  putrescere,  est  quçdam  etiam  robusta  deperire  » .  Après  ces  mots 
qui  forment  l'explicit  du  livre  des  Proverbes,  dans  l'édition  bénédic- 
tine de  1705  (t.  IV,  p.  294),  notre  manuscrit  poursuit  son  texte,  non 
seulement  jusqu'aux  mots  :  "  nichil  est  quod  ejus  erga  proximum  cari- 
tati  contradicat  » ,  que  cette  édition  emprunte  à  un  manuscrit  du  Vatican, 
mais,  quatorze  lignes  plus  loin,  par  ceux-ci  :  «  et  per  acceptam  gratiam 


100  MANUSCRITS 

ut  ita  dicam  sue  habitudinis  colorem  niutaret  v  .  [S.  Gregorii  magni opéra, 
t.  IV,  2«  part.,  p.  1). 

Table,  au  verso  du  fol.  141. 

Les  fol.  A,  c  portent  un  fragment  de  Missel  (XII'  siècle),  pour  la  fête 
des  SS.  Pierre  et  Paul.  —  Sur  le  fol.  141  et  dernier,  on  lit  cette  note  de 
d'Aspremont  :  "  Iste  liber  fuit  de  lii)ris  domini  Guidonis  de  Roya,  quon- 
dam  archiepiscopi  Hemensis,  et  continet,  sine  duobjis  primis  foliis  que 
faciunt  custodiam  libri,  141  folia  scripta,  in  quibusscriptasuntKxcerpta 
Paterii  de  libris  beati  Gregorii  pape.  Oratc  Deum  pro  dicto  domino 
Guidone  et  pro  quotatore.  Si  quis  inde  aliquid  abstulerit,  anatbemasit  ^i  . 

—  Sur  le  même  feuillet  on  trouve  cette  mention  (XIV*  siècle)  :  "  Ext[i- 
matur]  III  llor[enisl  »  ;  elle  a  été  remplacée  quelques  années  après  par 
cette  autre  :  «  Ext[imatur]  II  f[lorenis]  cu[m]  di[midi]o  «  .  —  A  Finté- 
rieur  du  plat  final,  la  signature  :  a  Guy  de  Roye  ».  —  Au  dos  du  volume, 
sous  le  titre,  on  relève  le  n"  131  d'un  catalogue  du  XVII'  siècle.  —  Aux 
fol.  1  et  141,  la  note  du  bibliothécaire  de  1707. 

Fin  du  XII"  siècle.  Paichemin.  141  feuillets  à  2  col.,  et  deux: 
gardes  a,  b  en  lête,  286  sur  207  uiillim.  Intéressantes  initiales,  à 
fioritures;  lettrines  curieuses  où  le  miniaturiste  a  semé  quelques  essais 
de  compositions  non  sans  mérite.  Rel.  veau  blanc  sur  bois,  no  portant 
pas  les  armes  de  Guy  de  Roye,  contiairement  à  l'usage,  —  (Ex-libris 
gravé  du  Chapitre  :  «  C,  oïd.   1,  n°  15  »). 

116  (E.  328).  Isidori  HispalensisExplanatio  in  Pentateuco,  in  libris 
Josue  et  Judicum,  necnon  in  tribus  libris  Reguni.  —  Hexameron  lîedae 
in  Genesi  libri  IV.  — Liber  pontificalis. 

Fol.  1.  «  Praefatio  Isidori,  Spalensis  episcopi.  Historia  sacraelegis... 

—  Tractatus  Isidori,  Spalensis  episcopi,  in  Genesi.  In  principio  fecit 
Deus  caeliim  el  terrain.  Principium  Christus  est,  sicut  ipse  ait... 
suntque  universa  misteriis  consummata  per  Dominum  nostrum  Jhesum 
Christum,  cui  est  gloria  et  honor,  regnum  et  potestas  cum  Pâtre  et 
Spiritu  sancto  per  omnia  saecula  saeculorum.  Amen  » .  —  (^S*.  Isidori 
Hispalensis  episcopi  opéra,  Cologne,  1617,  p.  283  et  suiv.). 

Fol.  125.  Fragment  d'Isaïe,  ch.  ix.  «  Primo  tempore  adleviata  est 
terra  Zabulon...  «  —  Ch.  xl.  "  Consola  mini,  consolamini...  «  — 
Ch.  LU.   ^  Consurge,  consurge,  induere  fortitudine  tua,  Sion...  » 

Fol.  126.  Fragment  sur  la  fête  de  Noël.  "  Na[ta11is  Domini  dies 
eadem  causa  a  Patribus  votivae  sollempnitatis  institutus  est...  n 

Fol.  127.   «  Exameron  Baedae  praesbiter[i]  in  Genesi  libri  quattuor. 


I)K    LA    lUBLIOTHlOQl  !■:    DE    HKHIS.  107 

Dilectissimo  ac  rcverontissiino  anlistiti  Acca,  huinilliinus  faimilonim 
Clirisli  Haeda,  salutcni.  De  principio  libri  Genesis...  —  Incipit  liher 
piiimis.  In  principio  creavit,  etc.  Creationem  iiiundi  insinuans  Scrip- 
tiira...  vcic  libcrieritis.  Kxplicit.  l)co  grati.is,  amen  »i  .  (Bedae venerahilis 
opéra,  t.  IV,  p.  2). 

Fol.  22i-!225.  Fragment  (XI^-XII«  siècle)  d'un  «  Liber  ponlificalis  » . 
a  Epistola  leroniini  ad  Damasiitn,  papam  urbis  Homç.  Healissimo  pap(^ 
Damaso  leroniinus.  Gloriam  sanctitatis  tuç...  —  Kcscriplio  Damasi 
papç  ad  leronimum  prçsbilernm.  Damasus,  episcopiis  urbis  llomç, 
leronimo  salulem.  (îaudet  Ecclesia  tuo  fonte...  data  decimo  kalendas 
junii,  accepta  vi°  kalendas  octobris,  missa  de  Koina  .lerosolirnani.  — 
Heatus  Petrus  apostolus  sedit  cathedram  episcopatus  Homç  annis  XXV, 
mensibus  duobus,  diebus  tribus;  ordo  missç  vel  orationum  (piibus 
oblata  Dco  sacrificia  consecrantur  [a]  Petro  est  institutus...  — 
lobannes  Gaitans  annum  I,  dies  IIII.  —  Guido,  qui  et  Calixtns,  sedit 

ann[ ].  —  Honorius  sedit  annos  sex  »  .  N'est  pas  indique  dans  le 

Liber  poniificalis  de  \l.  l'abbé  Duchesne. 

En  plusieurs  endroits,  on  lit,  de  la  même  main  que  le  manuscrit, 
l'ex-libris  suivant  :  «  Liber  sancti  lîartoioniei  apostoli  et  sanctorurn  con- 
fessorum  Teoderici  atqiieTeodulfî  «  (fol.  134-135  et  221-222),  accom- 
pagné de  la  menace  "  Auferenti  sit  anatbema  -n  (fol.  178-180).  —  On 
remarque  aussi,  au  fol.  3,  la  signature  "  L.  Art.  d'Anglade  "  . 

IX'  siècle.  Parchemin.  225  feuillets  à  longues  lignes,  sauf  les  deux 
derniers  feuillets  établis  sur  2  colonnes,  plus  193  bis.  Marges  cou- 
pées aux  fol.  1,  52,  68,  112.  310  sur  240  millim.  Rel.  veau  lauve, 
sur  carton.  —  (vSaint-Thierrv,  n"  id(S). 

117  (B.  80).  Commentarius  super  Canlica  canticorum,  ciim  littera. 
—  Hieronymi  et  Alcuini  sermones  de  Assumptione  lî.  Mariae.  — 
Vita  S.  Maurilii,  Andegavensis  episcopi  ;  ejusdem  oflicium. 

Fol.  1  v°,  "  Omnes  animç  motiones  universitatis  conditor...  et 
naturalis  amoris  incendium  ad  meliora  Iransferre.  Si  vis  accedere 
ad  Canticum  canticorum,  necesse  est  egredi  de  Egipto...  —  Oscu- 
letur  me...  Tangat  me  dulcedine  preseutiç  suç,  quam  a  propbetis 
sepius  audivi  promissam,  et  velut  osculum  afferens  eternum  oris  con- 
tactum  suscipiat...  existens  causa  aromatum,  est  multorum  fidelium 
suaviter  redolentium  » .  Une  glose  inlerlinéairc  côtoie  le  texte.  Attri- 
bué cà  Isidore  de  Séville,  ce  Commentaire  a  été  imprimé  dans  l'édition 


108  MANUSCRITS 

de  ses  œuvres,  t.  VII,  p.   191.  La  fin  du  nôtre  n'est  point  conforme. 

Fol.  26.  «  Sermo  beati  Hieronimi  presbiteri  ad  Paulam  et  ad  virgines 
sub  ea  degentes,  [de  Assumptione  B.  Mariae  virginis].  Cogitis  me,  o 
Paula  et  Eustochium,  immo  karitas  Christi  me  compellit...  ut  cum 
Christus  apparnerit,  Virginis  filius,  in  fine  seculi,  cum  ipso  et  vos 
appareatis  in  gloria.  Amen  ».  {Bibl.  Pair,  conc,  t.  VII,  p.  652). 

Ce  sermon  est  divisé  en  fériés  et  en  leçons,  par  des  rubriques 
inscrites  dans  les  marges. 

Fol.  54.  «  Omelia  Alcuini  de  Assumptione  beatç  Mariç  semper 
virginis.  Adcst  nobis,  dilectissimi  fratres,  dies  valde  venerabilis,  dies 
omnium  sanctorum  festivitates  precellens...  et  est  çterna  laus  et  expec- 
tatio  omnibus  electis  suis,  ipsi  gloria,  virtus,  potestas,  çternitas  et  nunc 
et  per  immortalia  secula  seculorum.  Amen  » .  Attribué  par  d'autres 
manuscrits  à  Fulbert  de  Chartres,  ce  sermon  a  été  publié  sous  le  nom 
de  S.  Augustin  dans  la  Bihl.  Pair,  conc,  t.  VII,  p.  659. 

Fol.  62.  «  Item,  sermo  de  Assumptione  beatç  Mariç.  Quotienscum- 
que,  dilectissimç...  ad  çterna  vocavit  gaudia  Jhesus  Christus,  filius 
Virginis,  Dominusnoster,  qui  cum  çterno  Pâtre  una  cum  Spiritu  sancto 
vivit  et  régnât  Deus  per  infinita  secula  seculorum.  Amen  « . 

Fol.  78.  «  Incipit  vita  sancti  Maurilii,  Andccavis  (s/c)  episcopi.  Igitur 
Maurilius,  Mediolanensis  oppidi  indigena,  extitit,  parentibus  splendi- 
dissimis...  dum  cotidianis  virtutibus  et  miraculis  ejusexornat  tumulum, 
Dominus  ostendit  omnibus  post  sepulchrum,  prestante  Domino  nostro 
Jhesu  Christo,  qui  cum  eo  et  Spiritu  sancto  vivit  et  gloriatur  Deus  per 
infinita  seculorum  secula.  Amen.  Explicil  vita  beati  Maurilii,  confes- 
sons, pii  Andecavis  [sic)  episcopi  »  .  N'est  pas  conforme  à  la  vie  donnée 
par  les  Bollandistes,  sept.,  t.  IV,  p.  62. 

Fol.  101.  Office  du  même,  noté,  a  Exulta  satis  Andegavorum  turma... 
pro  nobis  apud  Deum  sit  intercessor  assiduus  »>  .  S'arrête  après  les  laudes. 

Fol.  105.  Fragment  de  l'office  de  la  Conception.  Introït  :  «  Gau- 
deamus...  »  —  Graduel  :  "  Propter  veritatem...  •>■)  —  Alléluia  ;  «  Con- 
cepcio  gloriose...  "  S'arrête  sur  ces  mots  :  «  Alia  epistola,  de  ista 
festivitate  :  Ego  quasi  vitis...  i^ 

Sur  le  fol.  1,  on  lit  (XII' siècle)  ces  vers  :  «Versus  venerabilis  Bede  pres- 
biteri. 

Hoc  cecinit  Salomon  mira  dulcedine  libriim 
Qui  tenet  egrcgias  sponsi  sponsçque  cameiias 
iEcciesie  et  Christi  laudes  liinc  inde  canentes 
Et  thalami i  (8  vers). 


DE    LA    BIKLIOTHKQl  I'^    I>K    HKIMS.  109 

Au-dessous,  ou  lil  cet  avis  (XIV"  siècle),  émané  du  prévôt  du  monas- 
tère d'HaulvilIcrs  :  ^'  S.,  karissimo  fratri  sue  super  omnia  dili<{endo. 
G.  de  Altivillari  {sic)  prepositus,  saluteui  cum  dilectionesincera.  Xoverit 
discretio  vestra  quod  ego,  propter  gravia  negotia  monasterii  nostri  de 
novo  emergencia,  liac  iustanti  feria  quinta  vobiscum  convenire  non 
possum,  nec  credo  me  oportunitatem  conveniendi  citra  festum  beali 
Simonis  proxime  venturum  «  . 

Fol.  105  v°.  Autre  lettre,  de  la  même  main,  a  Karissimo  amico  suo 
super  omnia  diligendo,  abbati  (i.  Sancti  Thierrici,  Henricus,  Lingo- 
nensis  archidiaconus,  suus  ad  omnia,  salutem  in  Domino.  Cum  domi- 
nus  Liugonensis  episcopus  in  tantum  delinquerit  (sic)  quod  ad  diem 
assignatam  opportunum  conveniendi  vobiscum  non  habuit,  rogo  qua- 
tinus  absentiam  suam  habere  dignernini  excusatam  et  per  lilteras  vestras 
renuncietis  qua  die  préfixe  (sic)  creditis  oportunitatem  babere  « . 

Sur  les  fol.  1  et  3,  on  relève  cet  ex-libris  du  temps  :  «  Liber  Sancti 
Theoderici  ;  auferenti  sit  anatbema»,  et  cet  autre  incomplet  (m.  d.),  au 
fol.  G3  :  «  Liber  ecclesie  sancti  Bartholomei  apostoli  et  sanctorum  con- 
fessorum  Theoderici  etTheodulfî;  qui  illum  affulerit  (s/c)  [sit  anathema]. 
Fiat!  fiât!  "  —  Au  fol.  3.  la  signature^  L.  Art.  d'Anglade» .  —  Une  note 
du  XVII"  siècle  (fol.  2)  fait  connaître  que  ce  manuscrit,  avant  la  reliure 
actuelle,  contenait  cet  autre  opuscule  :  «  Aliracula  sancti  Sebastiani,  tam 
in  Arvernia,  monasterio  ejus  nominis,  quam  apud  Suessiones  patrata  » . 

XII*  siècle.  Parchemin.  105  feiiillels,  les  25  premiers  à  3  col.,  le 
reste  à  longues  lignes.  222  sur  158  et  235  sur  158  millim.  llel.  veau 
fauve  sur  carton.  —  (Sainl-Tliierry,  n"  5). 

J18  (E.  243).  Bedae  Expositio  in  Psalmos.  —  Ejusdem  Quaestiones 
in  libres  Regum.  —  Ejusdem  Expositio  de  nominibus  locorum  quae 
leguntur  in  Actibus  Apostolorum.  —  B.  Hieronymi  Quaestiones  in  I"* 
et  11°  libris  Hegum.  —  P]jusdem  Quaestiones  in  Paralipomenon.  — 
B.  Gregorii  Concordia  quorumdam  testimoniorum  sacrae  Scripturae. 
—  Ejusdem  super  Cantica  canticorum.  — Alcuini  Expositio  in  psalmos 
graduâtes.  —  Cujusdam  incerti  Expositio  in  quosdam  psalmos. 

Fol.  1.  "  Incipit  praefatio  Hieronimi  presbileri  in  libro  Psalmorum. 
In  hebrço  libro  Psalmorum...  —  In  primo  libro  Paralypomenon  legitur 
cum  propheta  David...  —  Incipit  prologus  qualiter  Psalterium  Spiritus 
sanctus  dictaverat.  David,  filius  Jesse,  cum  esset...  —  Verbum  sela^m] 
LXX  interprètes. . .  —  Psalterium  est,  ut  Hieronimus  ait,  in  modum  deltç 


110  MAAJLSCRITS 

littere...  —  Abessalon,  pater  pacis...  —  Primiis  psalmus  ideo  non 
habet  titulum...  glorificali  transunus  in  vitani  auternam,  ubi  Doini- 
nuni  sine  fine  laudenms.  Explicit  Exposilio  Beda[e],  xvi  kalendas 
augusti,  feria  m.  Amen,  féliciter  r,  .  [Bedae  venerabihs  opéra,  t.  VllI, 
p.  307-900). 

Fol.  38.  «  In  Dei  nomine  brevis  Explanatio  [llieronymi]  hystoriae 
primi  libri  Regum  secundum  judaicam  traditionem  incipit,  sedcuriosus 
lector,  qui  haec  discere  studet,  consideret  si  ille  Judaeus  qui  praefatum 
librum  ita  exposuit  ab  ecclesiastica  doclrina  in  aliquibus  discordât  sen- 
tentiis.  Fuit  vir  unus  de  Ramalhaim  Sophlm,  etc.  KamaLhaim  interpre- 
tatur  excelsa  duo...  arearn  vero  DC  aureis  émisse  » .  (S.  Eusebii  Hiero- 
nymi  opéra,  t.  II,  append.,  p.  11).  C'est  la  fin  du  livre  II. 

Fol.  53.  "  Incipit  Expositio  [Hieronymi]  in  Paralipomenon,  secun- 
dum traditionem  Judaeorum,  ubi  lector  cautus  esse  débet.  Ebcr  nati 
sunt  duo  filii...  Cyrus,  ut  ruinas  templi  restauraret  ".  {Ibid.,  t.  II, 
append.,  p.  39). 

Fol.  67.  "  Dilectissimo  fratri  Notbelmo  B§de  (sic)  saliitem.  Que  de 
libro  Kegum  dilucidanda...  —  Incipit  ipse  liber  Questionumin  Hegum. 
Quod  ait  propbeta  ad  Heli  loquens...  super  multa  vos  constituam. 
intrate  in  gaudium  Domini  vestri.  Amen.  Expliciunt  Quesliones  in 
Regum  ■>•> .  (Bedae  venerahilis  opéra,  t.  IV,  p.  333). 

Fol.  79.  "  Acheldema,  ager  sanguiuis  qni  Iiodieque  monstratur... 
Babillonia  deinde  cadaer  [sic]  uovissime  Arabia  Eudemon.  Explicit 
Bedae  de  locis  in  Apostolorum  Actibns  ■)•> .  Incomplet.  (Ibid.,  t.  V, 
p.  6(36). 

Fol.  81  v°.  Beati  Gregorii  Concordia  quorumdam  testimoniorum 
sacrae  Scripturae.  «  Paulus,  seruus  Jbesu  Cbristi,  in  sancto  Evangelio 
secundum  Jobannem  :  Kon  dico  vos  servos  sed  amicos.  Interrogatio  I*. 
Quid  est  quod  magistcr  Christus  in  alio  loco...  et  aliis  agenlibus  verani 
paenitentiam  ante  acla  non  imputaremur.  Finit  » .  (S.  Greyorii  magni 
opéra,  t.  III,  p.  561). 

Fol.  90  v°.  «  Incipit  P^xpositio  in  Canticis  canlicorum,  a  capite  de 
exsceda  relevata  domni  Gregorii,  papae  urbis  Homae,  libri  duo.  Post- 
quam  a  paradisi  gaudiis  expulsum  est...  equitatui  meo  te  assimilaui, 
id  est  electis  meis  similem  te  adlendi.  Explicit  sermo  secundus,  de 
excéda  5) .  [Ibid.,  t.  III,  2^  part.,  p.  397). 

Fol.  103.  Expositio  Alcuiniiu  VII  psalmos  poenitentiales.  «  Sanctis- 
simo  patri  et  summo  pontifici  Arnoni,  episcopo,  humilis  levita  Alchui- 


I)K    l.:\    r.IBLIOTIIKQl  K    DK    lUHMS.  111 

nus,  salutcm.   Dum  veslrain,   icnciiinde  pater,    sanclissiniam  voliin- 

tatcin...  ah  ori^jiiie  niundi. 

—  Hacc  I>'J{<?,  saiiclc  palor,  fclix  fclicilrr  iitciiio 
Sis  iiKMiior  .-\ll)iiii  \}cv  t('riij)ora  loiijja  nia;;islri 
»  (17  vers). 

—  In  fincin,  in  hymnis  pro  octava,  psalnuis  David...  —  Domine, 
ne  in  fitrore  tuo  arguas  me...  — Ira  est  longa  indignalio...  quoniani 
ipsorum  est  regnuni  caelorum  ^  .  Dans  l'édition  d'André  Duchesne 
(B.  Flacci  Albmi  seu  Alcuuini  opéra,  Paris,  IG17,  col.  57),  on  ne 
trouve  pas  la  préface  donnée  ci-dessus. 

Fol.  116.  Ejusdeni  Kxpositio  in  psalnios  graduales,  qui  et  Canticum 
graduuni  dicuntur.  «  Canticum  graduuni.  Gradus  sunt  asccndentium 
vel  descendentium...  qui  de  terrenis  ad  caeiestia  ascendere jubentur  ». 
{Ibid.,  co\.  103). 

Fol.  124.  Expositio  cujusdam  super  psalmos  12,  24,  53,  5G,  G6, 
85,  139,  140,  141,  50,  101,  129,  142.  «  Sequilur  (sic)  alii  psahni. 
Usquequo  Domine,  ohlivisceris  me  in  finem?  Ecclosia  clamât  ad  Domi- 
num,  dicens  :  Quamdiu  ine...  beati  qui  persecutionem  patiuntur  pro- 
pter  justiliam,  quoniam  ipsorum  est  regnum  caelorum.  Amen  »  . 

Cet  important  manuscrit  nous  livre  les  précieuses  notes  qui  suivent. 
Fol.  1,  au  bas  de  la  marge,  écriture  contemporaine  :  "  Hincmarus 
diaconus  dédit  Stephano  » ,  mention  reproduite  encore  au  fol.  58-59, 
puis  à  la  fin  du  texte,  mi-partie  sur  le  verso  du  dernier  feuillet  et  sur 
une  petite  bande  «,  reste  d'un  feuillet  de  garde.  —  Fol.  4,  au  bas  de  la 
marge,  écriture  contemporaine  également  :  «  Stepbanus  dédit  Sanctç 
Mariç  Kemensi  » .  —  Fol.  11-12,  au  bas  de  la  marge,  même  écriture 
en  capitale  rustique,  mais  celte  fois  largement  mêlée  de  minuscule  : 
«  Liber  Sanctç  Mariç  Uemensis  ecclesiç  «  . —  Aux  fol.  1,  4,  38,  103  et 
140  v%  on  rencontre,  dans  la  marge  inférieure,  un  II  majuscule  et  un  I 
inséré  sur  la  traverse  de  cette  lettre;  le  diacre  Hincmar  s'est  servi  de  ces 
deux  premières  lettres  de  son  nom,  en  y  greffant  les  lettres  \\  C,  pour 
commencer  aux  fol.  140-iJ  l'ex-libris  relaté  ci-dessus.  —  Xotons  enfin 
que  le  verso  du  fol.  a  nous  a  laissé  la  cote  :  «  104  visa  b  « ,  et  qu'on  trouve 
sur  les  fol.  1  et  1401a  mention  de  vérification  du  bibliotbécaire  du  Cba- 
pitre  en  1707,  qui  a  repaginé  le  livre;  la  première  pagination  est  du 
XIV"  siècle.  G.  d'Aspremont  a  inscrit  au  fol.  140  V  la  note  laconique  : 
et  Hoc  volumen  est  de  libris  antiquis  ecclesie,  et  sunt  in  eo  folia  140  «  . 
W"  siècle.  Parchemin.  140  feuillets,  le  troisièinc  i)lanc,  phis  deux 


112 


MANUSCRITS 


Qardes  a,  b,  en  tête  et  à  la  fin.  278  sur  222  millim.  Dos  de  veau  blanc 
sur  Jiis  de  bois,  le  dernier  brisé.  —  (Ex-iibris  gravé  du  Chapitre  : 
«  A,  ord.  2,  n°  16  »). 


110-120  (E.  340,  339).  Expositio  Flori  in  epistolas  S.  Pauli,  ex 
libris  S.  Augustini. 

llf).  Fol.  1  v°.  «  In  nomineDomini  et  salvatorisnostri  Jhesu  Christi. 
In  hoc  volumine  continetur  Expositio  epistolarum  beati  Pauli  apostoli, 
collecta  et  in  ordinem  digesta  ex  libris  beati  Augustini...  — In  nomine 
domini  nostri  Jhesu  Christi  incipit  Expositio  in  epistolis  Pauli  apostoli, 
quam  Beda,  venerabilis  presbiter,  ex  libris  sancti  Augustini  collegit. 
Paulus,  servus  Christi  Jhesu,  etc.  Ex  libro  de  spiritu  et  littera.  Paulus 
apostolus,  qui,  cum  Saulus  prius  vocaretur,non  ob  aliud...  nec  poterit 
nisi  per  gratiam  particeps  sapienciç  sed  sapiens  immobilitate  atque 
immutabilitate  naturç.  Explicit  Expositio  super  epistolam  ad  Romanos 
féliciter  » .  Imprimé  dans  les  œuvres  de  Bède  (t.  VI,  p.  32),  cet  ouvrage 
est  réellement  du  diacre  Florus,  comme  Mabillon  Ta  prouvé.  Cf.  Disqui- 
sitio  de  venerabilis  Bedae  et  Flori,  diaconi  Liigdimeusis,  commentariis  in 
Paulum  ex  diciisS.  Augustini,  dans  les  Vetera  analecta,  1. 1  (1675),  p.  12. 
Au  fol.  I,  on  lit  Fex-libris  (XIII"  siècle)  :  «  Liber  ecclesiç  Sancti 
Theoderici;  si  quis  abstulerit,  anathema  sit  »  . 

120.  Fol.  1  v".  Ad  Corinthios.  «  Paulus  vocalus  apostolus  Christi 
Jhesu,  etc.  Paulus,  primo  Saulus,  hoc  est  primo  superbus...  agnoscite 
gratiç  beneGcium;  ntrumquc  enim  in  Scripturis  habes.  Explicit  ». 
[Bedae  venerabilis  opéra,  t.  VI,  p.  253). 

Entête  du  folio  1,  on  lit  cette  formule  de  levée  d'excommunica- 
tion (écriture  du  XlIP  siècle)  :  «  Prcpositus  monasterii  Sancti  Theode- 
rici, subdelegatus  aviro  religioso  priore  ejusdem  loci,  judice  a  domino 
Papa  delegato,  presbitero  de  tali  loco,  salutem  in  Domino.  Auctoritate 
domini  Pape  nobis  in  bac  parte  commissa,  vobis  precipiendo  mandamus 
quatinus  talem  excommunicatum  de  mandato  nostro,  immo  potius 
apostolico  et  occasione,  H.  de  tali  loco,  quemnos  in  hiis  scriptis  absol- 
vimus,  et  omnes  participantes  cum  ipso,  durante  excomniunicatione 
predicta,  publiée  et  soUempniter  denuntietis  absolutos,  quia  dictus  H. 
juravit  stare  juri  coram  nobis  et  quod  signiGcabit  adversario  suo,  infra 
octo  dies,  si  in  aliquo  voluerit  experiri  contra  ipsuni;  de  pena  vero 
ipsum  H.  et  comtemptu  in  pace  et  sufferentia  habcatis  douée  aliud  a 
nobis  receperitis  in  mandatis,  vel  sic  prius  autem  injuncta  penitentia 


DE    LA   BIBLIOTHKQUK    DE    HEIMS.  U3 

corporali,  prout  anime  sue  videbitis  expedire.  Datuin,  etc.  »  —  Au 
fol.  1,  on  trouve  l'ex-libris  (XllI'  siècle)  :  «  Liber  ecclesie  Sancti  Tbeo- 
derici;  anatbemasit  aufcrenti»  .  —  Autre  ex-Iibris,  en  capitales  rouges 
et  vertes,  à  la  fiu  du  fol.  144  :  «  Liber  çcclesiç  Sancti  Theoderici  » . 
—  Au  fol.  2,  la  signature  :  ^  L.  Art.  d'Anglade  » . 

Fin  du  Xll"  siècle.  Parchemin.  160  et  144  feuillets  à  2  col.  Très 
curieuses  initiales  à  entrelacs  lleuronnés,  des  couleurs  verte,  jaune, 
bleue  et  rouge.  340  sur  232  millim.  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  — 
(Saint-Thierry,  n°«  76,  77). 

121  (E.  341).  Expositio  Flori  in  epistolas  S.  Pauli,  et  libris 
S.  Augustini;  pars  prima. 

Fol.  1.  "  Incipit  prima  pars  Flori,  in  qua  continentur  epistola  ad 
Homanos  et  prima  ad  Corinthios.  Paulus^  vocatus  apostolus,  etc.  Ex 
libre  de  spiritu  et  littera.  Paulus  apostolus,  qui  cum  Saulus  prius 
vocarelur...  anathema  grecosermone  dixit  condemnatns,  et  maranatha 
deGnivit,  donec  Dominus  redeat.  Explicit  ad  Corinthios  >> .  (Bedae 
venerabilis  opéra ^  t.  VI,  p.  32). 

Sur  le  fol.  1,  qui  porte  la  cote  a  124  b  visa  »,  une  main  du 
XIV*  siècle  a  copié  le  prologue  qui  avait  été  oublié  :  «  In  nomine 
Domini  et  Salvatoris  nostri  Jhesu  Christi  incipit  Expositio  epistolarum 
beati  Pauli...  «  —  Sur  la  garde  b,  une  note  de  d'Aspremont  :  «  Iste 
liber  fuit  de  libris  bone  memorie  domini  Guidonis  de  Roya,  quondam 
archiepiscopi  Remensis,  et  continet  in  toto  174  folia  scripta,  in  quibus 
continetur  Expositio  optima  venerabilis  Bede  supra  (sic)  epistolam  ad 
Romanos  et  super  primam  ad  Corinthios.  Si  quis  librum  istum  furatus 
fuerit  aut  aliquid  inde  abstulerit,  anathema  sit.  Et  orate  Deum  pro 
dicto  domino  Guidonc  et  pro  quotatore  Asperomonte  »  .  La  signature 
de  l'archevêque  donateur  figure  en  effet  au-dessus  de  ces  lignes. 

Xlll'  siècle.  Parchemin.  174  feuillets  à  2  col.,  et  deux  gardes 
blanches  A,  b,  en  tête  et  à  la  fin.  Curieuses  initiales,  à  entrelacs  de 
couleur;  à  claire-voie  d'or  sur  fond  bleu  aux  fol.  1  et  92.  435  sur 
315  millim.  Rel.  neuve,  veau  fauve  sur  carton ,  à  fermoirs  de 
cuivre,  dont  l'un  perdu.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  C,  ord.  1, 
n»17»). 

122  (E.  267).  Expositio  Flori  in  epistolas  S.  Pauli,  ex  libris 
S.  Augustini. 

Fol.  1 .  "  P[aulus apostolus] ,  non  ah  hominibus  nequeper  hominem,  etc. 

TOME   xxxvin  8 


114  MANUSCRITS 

Priores  sunt  cçteri  apostoli  per  Christum...  simul  ergo  in  dominico 
agro  bonuin  operemur,  ut  simul  de  mercede  gaudeamus.  Amen  »  . 
{Bedae  venerahilis  opéra,  t.  VI,  p.  511). 

Au  dos  du  volume,  et  l'occupant  tout  entier,  cette  inscription  en 
grandes  capitales,  dont  plusieurs  liées  ou  inscrites  {XII"  siècle)  : 

"  Ultima  pars  deûorationum  Bede  in  epislolis  Pauli  de  libris  Augus- 
tini  n . 

VLT15T7A  .■   RI  :    IDFl£RëR   i   BEDE 

IN  ;  EPus  ;  PA/u;  ©  ;  ne  ri  s  ;  a/o\ 

Au  bas  du  dernier  feuillet,  l'ex-libris  contemporain,  en  minuscule 
rouge  :   "  Liber  ecclesiç  Sancti  Theoderici  »  . 

XII*  siècle.  Parchemin.  194  feuillets  à  2  col.  Intéressantes  initiales 
à  fioritures;  celle  du  fol.  1  très  remarquable,  avec  emploi  d'or  et 
d'argent  dans  les  enroulements  fleuronnés,  en  outre  des  couleurs; 
fond  bleu  travaillé  en  feuillages.  375  sur  270  millim.  Rel.  primilive, 
vache  blanche  sur  bois.  —  (Saint-Thierry,  n"  45). 

125  (B.  62).  Claudii,  Taurinensis  episcopi,  libri  IV  Informationum 
litterae  et  spiritus  super  Leviticum. 

Fol.  1  v".  «  Praefatiolibrorum  Informationum  litterae  et  spiritus  super 
Leviticum  Claudii,  [Taurinensis]  episcopi.  Cogis  et  compellis,  carissime 
frater  Theodemire  abba...  — Incipit  liber primus  Informationum littere 
et  spiritus.  Leviticus  liber  appellatus  eo  quod  levitarum  ministeria... 
per  gratiam  suam  non  deiciat,  sed  adsumat,  faciente  Domino  nostro 
Jhesu  Christo,  cui  est  honor,  majestas  et  gloria,  cum  Pâtre  et  Spiritu 
sancto  per  cuncta  manet  secula  seculorum.  Amen.  Finit;  Deo  gratias, 
amen  «  »  Sur  cet  auteur,  voir  Hist.  lût.,  t.  IV,  p.  223. 

Fol.  154.  «  Haec  quia  jussisti  scribere,  non  pro  eruditione  nostra, 
sed  pro  vestra  dignatione,  presumsi...  ad  aeternam  pertrahant  gloriam 
et  tribulationes  mundi  dona  nobis  exactent  caelestia  » . 

On  trouve  dans  ce  manuscrit  les  fragments  suivants  : 

Fol.  A.  Le  Pater^  le  Credo^  et  un  fragment  d'Isaie  servant  de  leçon. 
—  Fol.  1.  Autre  fragment  d'Isaïe,  au  même  usage,  suivi  de  cette 
hymne  de  Prudence,  pour  les  saints  Fructueux,  Augure  et  Euloge  : 

«  0  triplex  onor, 
0  trilormc  culmen, 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE    DE    REIMS.  115 


Pollens  perpetuis 
Inciita  seclis  >. 


(Ulysse  Chevalier,  Ueperlor.  hymnolog,,  n"  13834). 
Fol.  B.  Fragment  (VIII*  siècle)  d'une   vie  de  saint,  suivi  de  cette 
hymne  à  S.  Marcellin,  que  le  Repertorium  Injmnologicum  ne  signale  pas  : 

■  Si  mibi  linguae 
Ccntum  sint  mille, 
Quae  ora  resonent, 
Totas  non  possint 
Canere,  Marcelline, 
Sancti  laudibus 


On  lit,  sur  la  marge  inférieure  du  fol.  8,  cet  ex-lihris  contem- 
porain du  manuscrit  :  «  Liher  Sancti  Remigii  »  ;  de  même,  sur  le 
verso  du  fol.  1,  on  trouve  celui-ci  (XI*  siècle)  :  «  Liber  Sancti  Uemigii; 
qui  ei  illum  abstulerit,  anathema  sit  » ,  surchargé  de  cette  mention  à 
l'encre  rouge  (Gn  du  Xll*  siècle)  :  "  Liber  Sancti  Remigii  Remensis, 
vol.  VIII  )'  .  —  Au  recto,  un  cotateur  du  XVIII*  siècle,  en  attri- 
buant ce  manuscrit  au  IX"  siècle,  lui  donnait  pour  cote  :  «  [Annis] 
800.  142/2°.  F.  30  >> . 

VIIIMX*  siècle.  Parchemin.  Beau  manuscrit,  dont  l'eau  a  malheu- 
reusement taché  et  rongé  la  marge  supérieure,  au  point  d'atteindre 
parfois  deux  lignes  du  texte.  155  feuillets  et  les  gardes  a,  b  collées 
sur  les  plats.  Initiales  à  entrelacs  nattés.  335  sur  253  millim.  Rel. 
veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint-Remi,  n"  142'). 

124  (B.  107).  Expositio  Haimonis  super  epistolas  S.  Pauli.  — 
B.  Prosperi  liber  Epigrammatum  de  virtutibus  et  vitiis.  —  Ejusdem 
poema  conjugis  ad  uxorem. 

Fol.  1.  «  Haimo  super  epistolas  Pauli  apostoli.  Incipit  prologus  in 
epistola  ad  Romanos.  Ab  Athenis,  civitate  Grçcorum,  scripsit  Aposto- 
lus. . .  —  Incipit  argumentum  de  nomine  Pauli  apostoli.  Epistolç  dicuu- 
tur  supermissç. ..  — Incipit  Exposicio  epistolç  ad  Romanos.  De  nomine 
apostoli jamsuperiusdictum  est...  ut  etiamdesiderium  meum  impleatur 
veniendi  ad  vos.  Explicit  epistola  ad  Hebreos  » .  {Haymonis,  episcopi Hal- 
herstatensis,  in  divi Pauli  epistolas  omnes  interpretatio .  Paris,  1550,in-8°) . 

Fol.  203  V".  ce  Incipit  prologus  in  libro  Prosperi  epigrama[tum]  [sie). 
Iste  Prosper  Aquitanicus  fuit,  vir  eruditissimus  omniumque  arcium  dog- 
mate  peritus...  —  Epigrama  Prosperi  : 


116  MAi\'LSGRITS 

«  Hec  Auyustini  ex  sacris  epigramata  dictis 
Duicisono  rellior  (sic)  componens  carminé  Prosper 


—  «  De  innocencia.  Innocencia  vera  est,  etc.  Epigrama  : 
Perfecte  bonus  est  et  vere  dicitur  insons 


Crescere  non  cupiens,  perdit  adepta  tepens  » . 

{S.  Prosperi  opéra j  Paris,  1711,  p.  611). 

Fol.  211  v\  «  Exortacio  Prosperi  ad  uxorem  vel  mentem 

Age  jarn,  prçcor,  mearum 
Cornes  inremota  rerum 


Ut  caro  non  eadena  tantum,  sed  mens  quoque  nobis 
Una  sit,  atque  duos  spiritus  unus  alat. 

Explicit  epigrama  Prosperi  5).  (Ibid.^  p.  771). 

Au  verso  du  fol.  212,  on  trouve  ce  fragment  canonique,  de  la  main 
du  copiste  :  «  De  infirme  episcopo  vel  presbitero,  utrum  cessare  debeat 
ab  officio.  Gregorius  papa,  Vitali,  defensori  Sardiniç.  De  hoc  quod 
scripsisti  fratrem  et  coepiscopum  nostrum  Januarium...  » 

A  la  suite,  le  Pater  en  latin.  —  Le  même,  en  langue  grecque  ren- 
due en  caractères  romains  :  «  Pater  ymon,  o  en  tis  uranis,  agisas- 
thito  [sic]  to  ononoma  (sic)  su,  eltheto  i  basilia...  » 

Puis  le  Credo,  en  latin.  —  Le  même,  en  grec,  comme  ci-dessus  : 
«Pysteuo  is  Theon,  paiera  panton  cratera  (sic),  pytin  uranu  ce  gis...  » 

Puis  cet  autre  fragment  :  «  Ex  concilio  Bonefacii  pape,  qui  quartus 
a  beato  Gregorio  fuit.  Quod  liceat  monacbis  cum  sacerdotali  officio 
ubi  ubi  ministrare.  Sunt  nonnulli  nullo  fulti  dogmate...  sed  eos  secu- 
larium  negociorum  edixit  extorres  fore  solummodo  » . 

Au  fol.  2,  restes  d'un  lavage  de  la  signature  :  «  L.  Art.  d'Anglade  » . 
—  Aux  fol.  64  et  192,  cet  ex-libris  inscrit  par  le  copiste  lui-même  : 
u  Liber  sancti  Bartnolomei  apostoli  et  sanctorum  confessorum  Theode- 
rici  et  Theodulfi  )>  ;  au  fol.  212,  même  mention  (m.  d.),  sauf  cette 
légère  différence  :  j^  Liber  çcclesiç...  « 

XII®  siècle.  Parchemin.  212  feuillets  à  2  col.  Curieuses  initiales 
de  couleur,  à  fioritures  et  fleurons.  385  sur  280  millim.  Rel.  veau 
fauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry,  n**  81). 

125  (B.  113).  Expositio  Haimonis  super  Apocalypsin. 

Fol.  1.  «  Incipit  Expositio  Haimonis  in  Apocalypsin.  Legimus  in 


DE    LA   BIBLIOTIIÈOUK    \)K    REIMS.  |17 

ecclesiastica  historia  beatum  Johannem...  —  Apocaîypsis  Jhesu  Christi. 
Planior  esset  sensus,  si  dixissot,  adjuncto  verbo...  ut  a  gracia  inchoaret 
et  in  gracia  terminum  poneret.  Explicit  » .  {Haijmonis,  episcopi  Halber- 
statensis,  commentariorum  in  Apocalijpsin  lib.  VU.  Paris,  1540,  in-S"). 
Le  fol.  A,  collé  sur  le  plat  initial,  appartient  à  un  Commentaire  de  la 
Bible;  le  fol.  b  provient  d'un  Missel  du  XH*  siècle;  tous  deux  sans 
grand  intérêt.  —  Au  bas  du  fol.  1,  on  trouve  la  note  (XII*  siècle)  : 
«Liber  Sancti  Tbeoderici;  auferenti  sit  anathema  ».  —  Signature  : 
«  L.  Art.  d'Anglade  " ,  en  lèle  du  fol.  2.  —  Le  fol.  289  a  été  refait  au 
XII'  siècle  pour  compléter  Touvrage,  au  moment  de  sa  reliure,  laquelle 
porte  au  dos  ce  titre,  en  capitales  liées  ou  inscrites  :  •  Ilaimo  in  Apo- 
calipsin  w . 

H I M  :  r{j  i  A  P  c 

X*  siècle.  Parchemin.  289  feuillets  à  longues  lignes,  et  les  gardes 
A,  B,  en  têle.  Très  inléressanles  initiales,  rouges  et  vertes,  à  lêtes  de 
chien.  252  sur  188  millim.  Rel.  vache  blanche  sur  bois.  —  (Saint- 
Thierry,  n"  125?). 

126  (B.  116).  Expositio  Haimonis  super  Apocalypsin. 
Le  même  que  le  précédent. 

En  haut  du  fol.  51,  on  lit  ces  vers,  d'une  main  contemporaine,  qui 
s'appliquent  à  plusieurs  passages  du  Commentaire  : 

»  Albi  sessor  equi  rigidum  qui  contrahit  arcum, 
Christus,  ut  Ecclesie  contorqueus  spiciila  vitae 
Dogmata,  qui  casto  conpungit  amore  lldeles  » . 

Au  verso  du  même  feuillet,  on  trouve  de  même  : 

«  .     .     .     .     (enlevé  au  rognage)     .... 
Verbi  in  martyribus  gladio  quod  sessor  ademit, 
Qui  tulit  et  pacem  e  terris  concordia  discors  >  . 

De  même,  sur  le  fol.  52  : 

c  .     .     .     {rogné)     .  .     que  notantur 

Sessor  habcns  libram  crudelis  forma  tyranni, 
Gui  datur  ia  quosdanri  merito  servire  potestas  * . 

EnGn,  en  tète  du  fol.  53  : 

"  Pallidus  hypocrita  sessor.      .      (rogné). 
Hanc  infernus  habet,  hiinc  pallidus  optinet  Orcus  ; 
Hic  Simulator  abest,  iliic  simulatio  multa  est  f  . 


118  MANUSCRITS 

Au  bas  du  fol.  1,  on  lit  ces  mots  (X*  siècle)  :  «  Sanctae  Mariae 
Remensi  » ,  dont  la  contre-partie  existait  sur  un  fol.  1  aujourd'hui  dis- 
paru; Tex-libris  est  complet  dans  cette  forme  (fol.  104-105,  187-188)  : 
e  Dajuvinus  dédit  Sanctç  Mariç  lîemensi  »  .  —  Sur  le  même  feuillet, 
on  trouve  aussi  cette  mention  (XVIP  siècle) ,  qui  a  oublié  de  tenir  compte 
des  derniers  mots  de  Texplicit  du  volume  que  le  scribe  avait  traces  en 
majuscules  :  «  Ce  manuscrit  contient  cent  quatre-vinfjjt  et  douze  feuil- 
let[s]  et  commence  par  ces  mots  :  Incipit  expositiOy  etc.,  et  finit  par 
ceux-ci,  au  dernier  :  Paulus  epislolas  suas  ordinavit.  Larmoise  »  .  — 
Enfin,  au  dos  du  fol.  192,  on  lit  (XIV^  siècle)  le  nom  :  «  Alvidis  abba- 
tissa  n,  et,  un  peu  plus  bas,  ces  vers  contemporains  du  manuscrit, 
presque  illisibles  aujourd'hui  : 


Sed  mensura  tenax  talcm  tibi  reddet  avare  » . 

X*  siècle.  Parchemin.  192  feuillets  h  longues  lignes.  Tète  dessinée 
à  la  plume,  dans  la  marge  inférieure  du  fol.  35.  La  marge  inférieure 
du  loi.  25  coupée;  d'autres  coupures  existent  aux  fol.  116,  139,  141, 
142,  provenant  d'une  réglure  à  la  pointe  maladroitement  faile.  210 
sur  190  millim.  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Ex-libris  gravé  du 
Chapitre:  «  A,  ord.  3,  n®  38  »). 

127  (B.  114).  Expositio  Haimonis  super  Apocalypsin. 

Le  même  que  les  précédents. 

Au  verso  du  fol.  1,  on  trouve  la  cote  :  "  128  b  visa  »  .  —  Dans  la 
marge  inférieure  du  fol.  3  et  dans  celle  des  fol.  91-92,  on  lit  cet  ex- 
libris  du  XII*  siècle  :  «  Bone  memorie  Léo,  Kemensis  decanus,  dédit 
Sancte  Marie  Remensi  ^5 .  —  Sur  le  fol.  232,  on  trouve  cette  note  du 
cotateur  ordinaire  :  «  In  isto  libro,  qui  est  de  antiquis  libris  ecclesie 
Remensis,  continetur  Expositio  Heymonis  (sic)  supra  librum  Apocalipsis 
beati  Johannis  apostoli  ;  quem  librum  dédit  Remensi  ecclesie  bone  me- 
morie Léo,  quondam  decanus  istius  ecclesie;  et  in  isto  libro  sunt  in 
toto  232°  folia  scripta,  computando  tamen  primum  folium  qui  (sic)  poni- 
tur  pro  custodia  et  qui  est  de  legibus  civilibus,  nec  computatur  médium 
folium  sequens,quia  facit  cooperturam.  Eterat  liber  iste  ante  construc- 
tionem  librarie  in  archa  chori,  juxta  magnum  altare  ecclesie.  Si  quis  ali- 
quid  inde  abstulerit,  anathema  sit.  Asperomonte  ^ .  —  Le  premier 
feuillet  d'un  Digeste  (XIII'  siècle)  constitue  le  fol.  233  et  sert  de  garde. 

XII»  siècle.  Parchemin.  233  feuillets  i\  2  col.  Les  fol.  50-56  mouillés 


DE    LA   BIBLIOTIIKQIJK    l)K    REIMS.  119 

dans  la  marge  supérieure.  Curieuse  initiale  jaune,  au  fol.  2;  plusieuri 
lettrines  intéressantes  ;  apr(>s  le  fol.  138,  on  a  cessé  de  les  tracer. 
350  sur  2i0  miilirn,  Rel.  veau  blanc  sur  bois,  le  plat  final  portant  à 
l'extérieur  les  armes  de  Guy  de  Roye.  —  (Ex-libris  «{rave  du  Cbapitre  : 
«  B,  ord.  4,  n"47  »). 

128  (B.  115).  Explanatio  Hainionis  super  Apocalypsin.  —  Liber 
S.  Augustin!  de  Moribus  Ecclesiae  catholicae.  — Liber  S.  Fulgentii  de 
Quatuor  quaestionibus  et  de  praedestinatione  Dci.  —  Liber  Didinii  de 
Spiritu  sancto.  — Isidori  liber  de  Differenliis  catholicae  fidci. 

Fol.  1.  "  Incipit  Explanatio  Haymonis  in  Apocalipsi  ».  Comme  les 
précédents. 

F'ol.  148.  «  Ex  libro  Iletractacionum  beati  Augustin!  episcopi,  de 
Moribus  Ecclesie  catholice.  Jani  autem  baptizatus  cum  Rome  essem... 
—  Incipit  liber  S.  Augustini  episcopi  de  Moribus  Ecclesie  catholice.  In 
aliis  libris  satis  opinor  egisse  nos  qucmadmodum  Manichcorimi...  ut 
ad  demonstranda  precepta  vite  vestre  moresque  memorabilesaliquando 
veniamus  «  .  (S.  Aurelii  Augustini  opera^  t.  I,  p.  087). 

Fol.  165  v°.  "  Credimus  simplicem  naturam  diuinilatis  esse  Deum 
nec  aliquo  sensu  catholico...  natura  autem  illa,  que  una  est,  in  tribus 
personis  minime  sit  incarnata  n . 

Fol.  166.  «  Incipit  prefacio  in  libro  beali  Fulgencii  episcopi  de  Qua- 
tuor questionibus  et  de  predestinacione  Dei,  ad  Monimum.  Gracias  ago 
Domino,  quod  de  bono  thesauro  cordis  bona proferre  non  desinis...  — 
Littere  tue,  fili  karissime  Monime,  quantum  demonstrant  delectabilera 
tui  animi  sinceritatem...  lectoris  renovet  studium  temperies  distincta 
librorum  n .  (S.  Fulgentii  opéra.  Anvers,  1573,  p.  63). 

Fol.  180.  a  IncipitliberDidimi  de  Spiritu  sancto.  CuminBabilonever- 
sarer  et  purpurate  meretricis  essem  colonus...  —  Omniaquidem  que 
divina  sunt. ..  —  Appellatio  Spiritus  sancli  et  ea  que  monstratur  ex 
ipsa  appellatione  substantia...  et  impericiam  mensuramque  nostri  non 
ignorare  sermonis  ».  (S.  Eusebii  Hieronymi  opera^  t.  IV,  p.  494). 

Fol.  202.  «  Ysidorus,  de  Differenciis  chatholice  (sic)  Cdei.InterDeum 
et  Dominum  ita  quidam  difûnierunt  ut  in  Dei  appellatione...  jam  super- 
biam  deprimit  metus  diabolice  ruine  atque  exemplum  humilitatis 
Christi.  Explicit  liber  Ysidori  episcopi  de  Differenliis  catholice  fidei  n . 
{S.  Isidori,  Hispalensis  episcopi,  opéra.  Cologne,  1617,  p.  185). 

Le  feuillet  de  garde  a  paraît  être  de  provenance  italienne  et  traite 
(XIII*  siècle)  des  réserves  apostoliques,  à  propos  de  l'archidiaconé  «  de 


IJO  MANUSCRITS 

Ripparia  » .  Au  v°  de  ce  feuillet,  on  lit  :  a  Tradantur  iste  littere  venerabili 
viro  magistro  Johanni  dePennis,  canonico  Remensi,  in  Romanacuria  »  . 
—  Sur  le  même  feuillet,  liste  (XIV  siècle)  des  ouvrages  contenus  dans 
le  volume.  —  Sur  le  fol.  1,  cet  ex-libris  du  XIV"  siècle  :  «  De  con- 
ventu  Sancti  Dyonisii  Remensis  y^ ,  accompagné  comme  à  l'ordinaire 
d'un  signe  de  reconnaissance  bibliographique.  —  A  la  fin  du  traité 
d'Haimon,  le  scribe  a  mis  ces  vers  : 

«  Finito  libro,  sit  laus  et  gloria  Gliristo. 
Scriptor  qui  scripsit  ciim  Ghristo  vivere  posslt. 
Qui  me  scribcbat  Johannes  nomen  habebat  » . 

XIV*  siècle.  Parchemin.  213  feuillets  à  2  col.  et  une  garde  a,  en 
tête.  332  sur  247  millini.  Fragments  d'ais  de  bois,  sans  couverture. 
—  (Saint-Denis). 

129  (E.  349).  Rhabani  Mauri  Expositio  in  libros  Regum. 

Fol.  1.  "  Domino  reverentissimo  et  in  membris  Christi  plurimum 
venerando  atque  colendo,  patri  Hilduino,  abbati  et  sacripalatii  archica- 
pellano,  Hrabanus,  exiguus  servorum  Dei  servus,  in  Domino  aeterno 
perpetuam  optât  salutem.  Cum  venerationem  tuam,  sancte  Pater... — 
Incipit  liber  primus  Hrabani  Mauri  Expositionis  in  libros  Regum.  Fuit 
vir  unus  de  Ramathaim,  Sophim,  de  monte  Efraim  et  iiomen  ejus 
Elcana,  etc.  Dicamus  primum  de  generatione  prophetç  secundum 
historiam..,  qui  autem  nescit  et  non  facit,  vapulabit  paucis. 

DHCJ     rPAKYAC.  AKHN. 

Explicit  liber  quartus  Hrabani  Mauri  Expositionis  in  ]ibro[sj  Regum  »  . 
[Magneniii  Hrabani  Mauri  opéra .  Cologne,  1626,  t.  IIÏ,  p.  45). 

Au  bas  du  fol.  1,  le  donateur,  qui  paraît  être  contemporain 
du  manuscrit,  a  écrit  ces  mots  :  «  j,  Adam,  presbiter  atque  cano- 
nicus,  dédit  Sanctç  Mariç  Remensi  « .  Son  chiffre  figurait  en  haut  du 


même  feuillet  de  celte  façon  a  a    /\   a  a —  Au  verso  du   fol.   156, 


on  lit  la  note  suivante  :  «  ïstum  librum,  qui  est  de  antiquis  libris  ecclesie 
et  erat  in  capitulo  cum  aliis  libris  antiquis  ecclesie,  dédit  Sancte  Marie 
Remensi  quidam   frater  atque  canonicus  noster  et  presbiter,  nomine 


DM    LA    niHLIOTIlKQUK    DK    RKIMS.  121 

Adam  ;  orale  Doniiniini,  qiiod  Dciis  sibi  dot  requiem  eleruam.  Et  iii  isto 
libro  sunt  in  toto,  absqiie  ciistodia,  15G  folia  scripta,  in  quibns  conti- 
Detur  Expositio  Habani  super  4°'  libros  Keguui,  quorum  Expositio  dis- 
tincta  est  juxla  libros  partiales.  Et  luinc  librum  scripsit  Uabanus  reue- 
rendo  in  Cbristo  Fatri  et  domino  domino  Hylduino,  abl)ati  Sancti 
Dyonisii  in  Francia  atque  arcbicapellano  régis  Francie  et  imperatoris; 
similiter  et  bic  Hylduinus  fuit  abbas  et  preceptor  domini  Ilincmari,  qui 
fuit  arcbiepiscopus  noster  Kemensis.  Orate  Deum  pro  dicto  fratre  nostro 
Adam,  celhirio  (?),  et  pro  Egidio  de  Asperomoute,  qui  bunc  librum 
quotavit  ac  numeravit  et  nolavit  anno  Domini  M"  CCCG°  XII",  die 
videlicet  xii'  rnensis  maii.  Si  quis  [hune  librum  abstulerit],  anathema 
sit  »  .  —  Le  fol.  A  est  un  fragment  de  sermon  latin  (XIP  siècle)  sans 
valeur.  —  Sur  le  plat  initial,  l'ancienne  cote  :  «  166  visa  « . 

X.»  siècle.  Parchemin.  156  feuillets  h  longues  lignes,  et  une  garde  fl, 
à  la  fin,  les  quinze  premiers  feuillets  porlanl  des  traces  de  pourriture 
qui  atteignent  fortement  le  texte  (Col.  4-12).  320  sur  253  millim.  Hel. 
dos  de  veau  blanc  délabié,  sur  ais  de  chêne.  —  (Ex-Iibiis  gravé  du 
Chapitre  :  «  A,  ord.  2,  n<>  28  «). 

150  (E.  348).  Expositiunculae  Strabonis,  discipuli  Hhabani  Mauri, 
in  libris  Exodi,  Levilici,  Numerorum  et  Deuterononiii. 
Fol.  3. 

K  Hune  librum  exposuit  Hrabamis  jure  sophista. 
Strabus  et  imposuit  frivoliis  hos  tilulos. 

—  Hujus  libri  quam  subjectam  cernis  explanatiunculam  domnus 
Hrabanus,  de  dictis  sanctorum  Augustini,  Hieronimi,  Gregorii,  Isidori 
et  Bedae  aliorumque  venerandis  congregans,  suis  discipulis  auctori- 
tate  tradidit  catholica,  quorum  ego  ultimus  Slrabus  ipsam  quanta 
potui  brevitate...  —  Exodus  exitus  dici  potest,  quia  Greci  odum  viam, 
odiporicum  viaticum  vocant...  ad  tabernaculum  tuum  pervenire  con- 
cédas, quod  beati  inhabitant,  et  te  laudabunt  in  secula  seculorum. 
Amen  ^  . 

Fol.  32.  «  Incipit  glosa  in  Leviticum.  Sequentis  libri,  id  est  Levitici, 
brevissimam  annotationem  ego  Strabus...  in  tu§  servitio  dilectionis 
ardescat  in  seculum.  Amen  n.  (Magnenlii  Uhabani  Mauri  opéra,  t.  II, 
p.  296). 

Fol.  50.  «  Glosa  in  Numerum.  Locutusque  est  Dominus  ad  Moysen, 
in  monle  Synay,  in  tabernaculo  foederis...  quandoque  transire  con- 


122  MAMUSGUITS 

cédas,  qui  in  trinitate  et  unilate  perfecta  régnas  in  saecula.  Amen  » . 

Fol.  64.  «  Expositiuncula  in  Deuteronomium  incipit.  Deuterono- 
mium  dicitur  seconda  lex  vel  innovatio  legis...  devotionem  quam 
Christo  exhibent  salvatori.  Deo  gratias  " . 

Au  fol.  1,  après  quelques  interprétations  de  noms  de  l'Exode,  on 
trouve  plusieurs  extraits  de  lettres  de  S.  Jérôme,  qui  se  continuent  au 
verso  du  fol.  74;  les  unes  et  les  autres  contemporaines  du  manuscrit. 

Au  fol.  2,  cet  ex-libris,  d'écriture  contemporaine  :  "  Dédit  Probus 
Remcnsis  ccclesiae  fratribus  '^  ,  qu'on  retrouve  en  une  forme  moins 
correcte  :  u  l'robus  dédit  fralribus  Remensis  »  ,  aux  fol.  8-0,  20-21, 
31-;î2,  42-43,  58-59,  74  v".  —  D'autre  part  (fol.  74  V),  ou  lit  ces 
vers  qui  paraissent  identifier  notre  donateur,  et  peut-être  aussi  notre 
copiste,  avec  ce  lettre  Probus,  élève  de  Uaban  Maur  et  moine  de  Saint- 
Alban  de  Mayence,  qu'ont  célébré  Walafrid  Strabou  et  Loup  de  Fer- 
rièrcs  {Acla  SS.  Bened.,  IV,  ii,  58-63)  : 

«  \^on  Maro,  Flaccus, 
Naso,  Lucanns, 
Ausoniusve 
Talia  concimint. 

Qiios  Probus  iste 
Logerit  iimquam, 
Cantibns  linjtis 
lùsuperaiitur. 

Forte  poeta 
Noniine  Prudens 
Va  Severinus 
Excipiuntur. 

Vix  et  Arator. 

Ncscio  pltires 
Latidibiis  liiijus 
i'Equiperandos  >•  [sic). 

Sur  ce  même  dernier  feuillet,  on  lit  la  note  de  d'Aspremont  :  «  Hoc 
volumen  continet  Expositionem  Habani  super  libros  Exodi,  Levitici, 
Numeri  et  Deuteronomii,  et  sunt  in  eo  folia  74,  et  fuit  de  libris  anti- 
quis  ecclesie  ^  .  —  Enfin,  sur  le  fol.  3,  la  cote  :    «  b  77  visa  n  . 

X*  siècle.  Parchemin.  74  feuillets.   230   sur  210  miliim.  Roi.  dos 
de  veau  blanc  sur  bois.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  A,  ord.  2, 

n<'27»). 

151  (R.  63).  Angelomi  Luxoviensis  Explanatio  super  libros  Regum. 


DE   LA   BIBLIOTIIKQIII':    DK    HKIMS.  12:i 

Fol.  1.   u  Iiicipit  prcfalio  Angeloini  siiper  libros  Hegiini.  I<{itur  cum 
a  quainpiuribiis  fratribus... 

—  Si  mai  is,  Icclor,  tipicos  dinoscere  sensiis 

Qiio  trnot,  irifjredore,  floridiis  iste  lihor  ; 

Bis  rplinct  bina  en  sucrata  volumina  Befpim. 
(Jiic  ()aluerc  Patres,  ore  caiiente  soplio, 

Hune  sliidiiit  calamiis  nostor  conjiingero  fretiis, 
Va  v(diiit  tandem  texero  nostra  marins 


Sis  niemor  anrJoris,  versus  curn  lejjcris  istos  ; 
A.\(;k  Dons  i.oMr,  die,  miserere  tni. 

—  Incipit  Angelomi  lîixplanatio  super  libros  Uegum.  Vijjinli  et  duas 
esse  lilleras  apud  Hebreos...  — Fuit  vir  unus  de  Ramathain,  Sopliim, 
de  monte  Effraim^  et  nomen  ejus  Helc/iana,  etc.  Quia  eniin  in  prolego- 
mena...  omnes  thesauri  sapiencie  et  sciencie  absconditi.  Amen  v. 
{Max.  Bibl.  Patrum,  t.  XV,  p.  306).  Édité  à  Cologne,  dès  1530. 

En  haut  du  fol.  2,  la  signature  :   «  L.  Art.  d'Anglade  -^  . 

XIÏ*  siècle.  Parchemin.  137  feiiillels  à  2  col.  Initiales  de  couleur,  à 
fioritures.  320  sur  248  millim.  Ilel.  veau  lauvc  sur  rarlon.  —  (Saint- 
Thierry,  n''83). 

152  (E.  354).  Expositio  Remigii  super  Psalterium,  juxta  cxplana- 
tionem  Cassiodori. 

Fol.  1.  a  Expositio  domni  Hemigii  super  Psalterium.  Prophetia  est 
inspiraciodivina,eventus  rerum  autperfacta,  autper  dicta,  aut  etiam  per 
somnia,  immobili  veritate  designans;  per  facta,  sicut  archam  legimus 
enatasse  in  fluctibus...  —  Beatus  vir.  Psalmus  istc  non  habet  titulum, 
sed  ipse  est  loco  tituli  aliorum,  quamvis  mnlti  existiment  unum  esse 
psalmum  hune  et  illum  qui  sequitur,  quia  hic  a  beatitudine  incipit,  et 
ille  in  beatitudinem  finitur.  Quidam  auteni  V  libros  Psalmoruni  esse 
volunt...  congruum  ordineni  servavit,  dicens  se  prius  esse  humiliatum, 
postea  liberatum  r> .  (Psaume  CXIV  :  Dilexi  quoniam). 

Les  gardes  de  ce  beau  manuscrit  ont  une  importance  tout  à  fait  excep- 
tionnelle. L'intérieur  du  plat  initial  est  formé  de  deux  morceaux,  a,  b, 
d'un  rouleau  des  morts  des  XIP-XIII*  siècles,  où  se  sont  inscrits  les  mo- 
nastères de  Moutier-la-Celle,  Saint-Sauveur  de  Nevers,  Frères  Mineurs 
de  Provins,  Saint-Ayoul  de  Provins,  \otre-Dame-de-Champ-lîenoît  et 
Notre-Dame-du-Mont  près  Provins.  —  La  garde  c,  rarissime  frag- 
ment d'un  géomètre  latin,  porte  en   onciales   (VIP  siècle)  ce   texte  : 


124  MANUSCRITS 

i^PROVlNCIA   LVCANIA 

HaEC  SUNT  THSTIMONIA  VEL  EXPOSITIO  II  \KS  IN  PROVINCIA  LUCA- 
NIA,  SIMILI  II  MENSURA  UT  PICINENSIS  AGER,  Et||sIGNIS  SUR- 
SEQUENTIRUS  DEMO  NST  R  AT  U  R  ||  PRAE  F  E  G  TUR  AE  ITER  POPULO 
D  E  R  E  TU  R    ». 

Suit  une  série  de  figures  géométriques,  peintes  grossièrement,  appe- 
lées "  Cardo,  —  ebes,  —  arcacfinium,  —  lacus,  —  epotenosa,  — 
subdibal,  —  calafiones,  —  scpulturam  finalom,  —  séria,  —  monu- 
mentum  » .  Voir  une  note  de  M.  Louis  Demaison,  dans  le  liuUelm  his- 
torique du  Comité  des  travaux  historiques  et  scientifiques ,   1888,  p.    19. 

Un  blanc  laissé  libre,  au  fol.  184,  a  permis  à  un  lecteur  du  XUI*  siè- 
cle d'inscrire  ces  aphorismes  : 

t  Nobile  vincendi  genus  est  paciciicia;  vincit 
Qui  patitur;  si  vis  viiicere,  disce  pati  » . 

—  «  V^ir  bene  vestifns  pro  veslibiis  csso  perilus 
Greditur  a  mille,  quamvis  ydiola  sit  ille. 
Si  careat  veste,  nec  sit  vestitus  honesle, 
Nullius  est  taudis,  quamvis  sciât  omne  (juod  audit  » . 

Voir  Hauréau,  Notices  et  extraits,  t.  1,  p.  237. 

—  «  Vexaot  me  triplici  certamine  t^es  iiiimici  : 

Hoslis  antiquus,  caro  lubrica,  frater  inicpius  i . 

—  »  Nummus  adoratur;  sine  nummo  niillus  arnatiir; 

Copia  nummorum  trabit  ad  se  corda  viroruni  > . 

—  »  Thcsauri  corda  trabuntur  pliirima  corda  » . 

Puis  cette  énigme  (m.  d.)  : 

t  Est  animal  parvnm,  (piod  ntuiquam  pascit  in  arvum  ; 
Si  cunvcrtatur,  jam  qiiadriipcîs  inde  ligatur  » . 

Enfin  la  garde  d,  collée  à  l'intérieur  du  plat  final,  nous  a  conservé 
{\\*  siècle)  : 

V.  Une  formule  pour  apaiser  la  tempête  :  «  Ad  tonitruum  sedandum. 
Dices  ista  verba,  cum  signo  crucis  :  Timor  et  tremor  venerunt  super  me 
et  contexerunt  me  ténèbre.  Misericordiatua,  Domine,  super  nos  veniat, 
cum  antiphona  :  Sedit  angélus  ad  sepulchrum  Domini,  etc.,  et  evange- 
lium  :  In  principio  erat  Verhum,  usqiic  ad  finem,  Kyrie  eleyso7i,  Christe 
eîeysoriy  Kyrie  eleison.  Hec  omnia  cum  Pater  noster  dices  tribus  vicibus 


bi:    LA   liiDLIOTli I^Q L  li   DE    UKIMS.  125 

et  cum  signo  cnicis,  et  Benedicitc,  omnia  opéra  Domini,  Domino,  et  reli- 
quum;  sicque  cessabit  tempost.is  per  voluntatem  I)ei.  Amen  »  . 

2°.  Une  formule  pour  la  guérison  du  cancer  :  «  Ad  cancrum  occiden- 
dum.  Sume  calcem,  atramentum,  saponem  marciscum,  stercus  caprç, 
çquo  pondère,  et  cum  aceto  distempera,  et,  pastello  ex  hoc  facto,  super 
tegulam  et  carbones  exsicca  ut  pulvorem,  ut  pulvorem  facias  delicatis- 
simum;  et  ex  ipso  mitte  in  foramine  cancri  sepius,  et,  Deo  juvante, 
sauabitur  citissime.  Amen  » . 

3°.  Une  formule  pour  arrêter  les  voleurs  :  «  Ad  latrones  inveniendos. 
Abraham  ligavit,  Isaac  retinuit,  Jacob  ad  domum  reduxit.  Hçc  omnia 
superiora  et  inferiora  singillatim  scribes  in  duobus  membranis,  mittens 
unum  super...  -^  Les  deux  dernières  lignes,  trop  grattées,  ne  peuvent 
être  lues.  A  côté  d'elles,  on  trouve  deux  rotas  concentriques  portant  des 
mots  cabalistiques  déjà  rencontrés  en  tête  du  fol.  1  (IX"  siècle)  du 
manuscrit  n"  74.  La  plus  grande  : 

«  Sator  •  arepo  •  tenet  •  opéra  •  rotas  •  » 

l'autre  : 

»  Rotas  •  opéra  •  tenet  •  arepo  "  sator    i 

On  trouve,  au  fol.  I ,  cet  ex-libris  contemporain  du  manuscrit  :  «  Liber 
Sancti  Remigii  ;  qui  ei  abstulerit  anatçma  sit  r> ,  surmonté  de  la  note 
ordinaire  (Xlll*  siècle),  à  l'encre  rouge  :  «  Liber  Sancti  Kemigii 
Remensis,  vol.  XXV  » ,  que  Ton  retrouve  encore  en  tête  du  fol.  96.  — 
Une  note,  plus  intéressante  encore,  malheureusement  bien  ambiguë, 
figure  au  bas  des  fol.  1-2  ;  elle  est  contemporaine  du  volume  :  «  Liber 
Sancti  Remigii,  studio  Gifardi  »  . 

\\\o  j[er  feuillel)-!^''  (dernier  feuillel)-fin  du  X'  siècle.  Parchemin. 
184  feuillets  et  les  gardes  a-d,  les  3  premières  erilêle;  les  2  pre- 
mières et  la  dernière  collées.  Ecrit  de  plusieurs  mains,  d'ailleurs  con- 
temporaines, ce  manuscrit  offre  plusieurs  lettrines  curieuses  à  étu- 
dier, bien  que  de  petite  dimension.  A  deux  colonnes.  31G  sur  2G6  millim. 
Rel.  veau  brun  sur  bois,  avec  dos  de  veau  fauve,  mauvais  état.  — 
(Saint-Remi,  n«  122). 

155  (B.  64).  Liber  Psalmorum,  cum  expositione  cujusdam,  juxta 
explanationem  Cassiodori. 

Fol.  1  v°.  a  Incipit  praefatio  super  Psalmos.  Prophetia  est  inspiratio 
divina,  que  eventus  rerum,  aut  per  facta,  aut  per  dicta,  aut  etiam  per 
somnia,  immobili  veritateprenunciat...  sicut  scriptum  est  in  libro  Psal- 


126  MANUSCRITS 

morum.  Explicit.  —  Beatus  vir  qui  non  abiit,  etc.  Psalmus  iste  non 
habet  titiiluin,  sedipsecst  loco  tituli  aliorum,  quamvis  muUi  exislirnaent 
unum  esse  psalinum  liunc  et  illum  qui  sequitur,  quia  hic  a  beatitudine 
incipit  et  ille  io  beatitudinem  flnit.  Afflatus  namque  Spiritu  sanclo 
rex  polentissimus...  "  —  Après  le  cantique  de  Moïse  :  ^  Awllle,  caeli, 
quae  loquor...  »,  on  trouve  le  Te  Deum  (fol.  231  v''),  le  cantique  des 
Trois  enfants  (fol.  233),  la  prophétie  de  Zacharie  (fol.  234),  le  Magni- 
ficat (fol.  235),  le  Nunc  dimittis  (fol.  235  v*»),  le  Gloria  in  excelsis  [ibid.), 
le  Pater  noster  (fol.  236),  le  Symbole  des  Apôtres  (fol.  236  v°),  la 
«  Fides  catholica  Athanasii  episcopi  :  Quicumque  vult  salvus  esse...  n 
(fol.  237),  terminant  sur  ces  mots  :  «  ...quam  nisi  quisque  fideliter 
lîrmiterque  crediderit,  salvus  esse  non  poterit  » .  —  Fin  de  la  glose  : 
"  ...et  in  quantum  licuit  emendaverunt  » .  L'étroitesse  de  la  colonne 
centrale  servant  de  support  au  texte,  la  similitude  et  la  simultanéité  de 
la  réglure  des  colonnes  latérales  qui  ont  reçu  la  glose,  suffiraient  à 
rejeter  une  opinion  qui  fixe  le  texte  au  Vil"  siècle  et  la  glose  au  X%  si 
récriture  de  l'un  et  de  l'autre  n'attribuait  à  cette  dernière  époque  la 
double  opération  du  copiste.  Ce  manuscrit  n'en  demeure  pas  moins 
l'un  des  plus  beaux  de  la  Bibliothèque  de  Reims. 

Le  recto  du  fol.  1  a  été  utilisé,  au  XII*  siècle,  à  la  copie  d'un  frag- 
ment d'Antiphonaire  sans  note,  comprenant  les  hymnes  du  dimanclie 
et  des  fériés  :  «  Lucis  creator  optime  " ,  —  «  Immense  celi  con- 
ditor  « ,  etc.,  jusques  et  y  compris  la  division  :  ^  Te  cordis  una  con- 
cinent  »  (Chevalier,  Repert.  hymnolog.^  n°  4426),  et  l'hymne  :  "  0  lux, 
beata  Trinitas  ».  —  A  la  suite,  la  bulle  de  Pascal  II  (Latran,  I"' 
novembre)  à  0...  et  autres,  archidiacres  et  chanoines  de  l'église  de 
Chàlons,  les  engageant  à  accepter  l'évêque  que  l'archevêque  de  Heims 
veut  mettre  à  la  place  de  Hugues,  que  l'âge  empêche  de  continuer 
ses  fonctions.  Dom  Martène,  qui  avait  connu  cette  lettre,  croyait 
qu'elle  avait  été  perdue  depuis. 

En  haut  du  fol.  2,  prières  qu'on  doit  réciter  avant  le  Psautier  : 
«  Suscipere  digneris...  »,  et  après  :   "  Clementissime  Pater...  » 

Au  bas  des  folios  2-3,  35-36,  on  trouve  cette  mention  du  X"  siècle  : 
Cl  Adalbero,  béate  recordationis  autistes,  dédit  Beatç  Mariae  Kemensis 
çcclesiç  n  ;  —  a  Adalbero,  sanctç  memoriae  archipraesul,  dédit  Béate 
Mariae  Remensis  çcclesiç  ».  —  De  même,  au  fol.  139,  cette  autre  assez 
singulière  :  <j-  Est  liber  hic  sanctç  quç  semper  virgo  Mariç  »  .  — 
Notons  encore,  en  tête  du  fol.  2,  ces  mots  :   «  17.  Rabillon  rev[isit]  »  . 


I)K    LA   IHIH.IOTHÈQlIl!:    l)K    UKIMS.  127 

Fol.  14.  Tout  pclit  fragment  de  l'iiymne  :  "  Honiigiiis  presul...  « , 
notée  en  iieumes  de  Tépoque. 

X"  siècle.  Parcliemin.  230  feuillets  à  3  col.,  plus  49  bis  (fra<{- 
riienl),20l  bis,  2ii  bis,  et  deux  gardes  a,  h  blanches,  à  la  fin.  322  sur 
270  inillini.  Superbe  initiale  verte,  rouge  et  jaune,  à  entrelacs  et  fleu- 
rons, au  fol.  2;  beaucoup  d'autres  intéressantes;  1res  cuiieuses  let- 
trines, dont  plusieurs  contiennent  dans  la  panse  les  lettres  composant 
le  mot  initial.  Dessins  bizarres  pour  remplir  les  fins  des  lignes  de 
titre.  Rel.  moderne,  veau  violet  à  fermoirs.  —  (Ex-libris  gravé  du 
Chapitre  :  «  A,  ord.  1,  n"  1  »). 

154  (H.  74).  Cujusdam  commentarius  super  Psalmos.  —  Alius 
comnientarius,  ex  quibusdain  Patribus.  — Collectio  aliquot  canonum. 

Fol.  1.  u  Inscribitur,  ut  fertur,  apud  Hebreos  liber  ymnorum;  con- 
venicnter  eliam  inscribitur  soliloquiorum...  honiines  visitaret,  non  enim 
est  visitare  divinitatis.  Explicit  »  .  L'ouvrage  finit  sur  le  cantique  de 
Zacharie  :   «  Benedictus  Dominus  Deus  Israël  » . 

Fol.  48.  «  Augustin! .  Beatus  vir  qui  non  abiit,  etc.  Sic  qui  uxori 
consensit  a  serpente  deceptç...  ego  in  Domino  gaudebo,  inquit  »  . 

Fol.  120.  Recueil  canonique,  dont  le  commencement  manque  :  "  Ex 
concilio  Toletano  V,  cap.  xxv.  Ignorantia,  mater  cunctorum  errorum, 
maxime  in  sacerdotibusDei  vitanda  est,  qui  docendi  officium  inpopulis 
susceperunt;  sacerdotes  enim...  »  —  A  citer  une  lettre  de  Burcard, 
évêque  de  VVorms,  à  Gautier,  évêque  de  Spire,  lui  recommandant  le 
prêtre  Ecmanqui  se  présentera  à  lui  muni  d'un  certificat  de  prêtrise,  dont 
voici  les  premiers  et  les  derniers  mots  :  a  In  nomine  Patris.  II.  et  Filii 
.Y.  et  Spiritus  sancti.  A.[I1].,  IValterio,  Spirensi  episcopo,  ego  Hurcar- 
dus,  sanctç  II  armaciensis  çcclesiç  devotus  gregis  Christi  famulus... 
Hanc  ergo  epistolam  grecis  li[t]teris  hinc  inde  munire  decrevimus  et 
anullo  çcclesiç  nostrç  firmare  censuimus.  Fraternitatem  vestram  Chris- 
tus  nobis  incoUumen  conservet.  II.  Y.  A.  II.  R.  P.  V.  W.  X.  AMHM. 
Data  Wormatie,  id[ibus]  martii  anno  dominicç  incarnationis  MXll, 
indictione  Xr^  .  —  Fol.  128.  Autre  fragment  :  et ...  necessarium  duxi- 
mus  instituere,  ut  ubi  temporis  vel  loci  sive  cleri  copia  suffragatur, 
habeat  quisquis  ille  canens  Deo  atque  sacrificans  post  se  vicini  sola- 
minis  adjutorem...  n  Extrait  de  canons  de  conciles  (plusieurs  de 
Keims),  de  Décrétales  et  de  lettres  de  papes,  de  citations  des  saints 
Pères  Augustin,  Isidore,  Grégoire  et  Cyprien,  de  capitulaires  de  Char- 
lemagne,  etc.,  relatifs  surtout  à  la  conduite  des  prêtres.  Il  se  termine 


128  MAMSCIUTS 

sur  cette  question  de  S.  Augustin,  répondue  par  S.  Grégoire  :  «  De 
presbitcris  quibus  solet  dormiendo  sepe  semen  effluere.  Si  post  illusio- 
nem  qu§  [pcr]  somnum  solet  accidere,  vel  corpus  Domini  quilibet  acci- 
perevalcat,  vel,  si  sacerdos  sit,  sacra  mysteria  celebrare.  Uesponsio  Gre- 
gorii,  de  illusionibus.  Et  quidem  hune  {sic)  testamentum  veteris  legis... 
itaque  est  horno,  ut  ita  dixerim,  captivus  et  liber,  liber  ex  justicia, 
captivus  ex  delectacione  quam  portât  invitus  »  .  On  rencontre  cette 
question  dans  le  Pénitentiel  d'Halitgaire,  liv.  V,  chap.  xvii  [Max. 
Bibl.  Patrum,  t.  XIV,  p.  924). 

Enfin,  on  y  a  joint  (fol.  135)  ces  lignes  relatives  aux  clercs  ordonnés 
par  Ebbon  :  «  Hincmarus,  archiepiscopus  Uemorum,  suis  accusatori- 
bus  dixit  :  Que  est  peticio  vestra...,  et  tune  ipsi  fratres,  libellum 
conscribentes,  porrexerunt  Hincinaro  episcopo,  qui  tune  una  cum 
Wenelone,  Sennensi  (sic)  archiepiscopo,  et  Amalrico,  Turonensi  eque 
archiepiscopo,  sub  presencia  gloriosi  régis  Karoli  presidebat  synodo  r> . 

Le  verso  du  fol.  105  a  été  utilisé  par  une  main  contemporaine,  pour 
la  production  d'une  figure  géométrique,  sorte  de  rota  divisée  en  sec- 
teurs par  quatre  voies  placées  en  diagonale  et  aboutissant  à  un  cadre 
carré  extérieur.  Le  mot  «  vox  »  est  au  centre;  les  quatre  artères  et  les 
segments  qui  les  relient  ont  reçu  les  inscriptions  suivantes  : 
«  Articulata  litterata,  arma  virumque  cano  ; 
Inarticulata  inlitterata,  strepitus  boumque  mugitus; 
lûlitterata  articulata,  sibilus,  planctus; 
Litterata  inarticulata,  coax  cras,  voces  ranarum  et  avium  »  . 

Fol.  135  v°.  Une  main  du  XII*  siècle  nous  donne  ces  indications 
pour  la  construction  du  cadran  solaire  :  a  Scias  quantum  sol  débet  ascen- 
dere  in  ipsa  die  qua  volueris  horas  probare,  et  ipsam  ascensionem  vel 
altitudinem  solis,  a  primo  gradu  ortus  solis  usque  ad  ultimum,  partire 
per  VI  partes,  ipsasque  partes  signa,  et  dum  sol  pervenerit  ad  ipsa 
signa  in  halbidada,  scies  sic  horas  certas  usque  ad  VI"";  et,  post  VI'*"", 
returna  descendendo  usque  ad  occasum  ;  sed  tu,  lector,  si  diligenter 
animadvertere  quçris,  tu  ipse  per  predictam  vaztolcoram,  id  est  speram 
plenam,  diversa  poteris  fabricare  horologia  « . 

Enfin,  en  haut  du  fol.  1,  on  lit  l'invocation  du  scribe  commençant 
sa  tâche  :  «  Sancti  Spiritus  assit  nobis  gratia  » ,  et  plus  bas,  Tex-libris 
(XII*  siècle)  :  «  Liber  ecclesiç  Sancti Theoderici  ;  auferentisit  anathema  »  . 

Fin  du  XI*  siècle.  Parchemin.  135  feuillets  à  longues  lignes,  175  sur 
117  millim.  Dessins  au  crayon  (XVI"  siècle)  représentant  (fol.  119) 


DE    LA   blBLlOTHKQUE    DE    REIMS.  129 

des  cavaliers  armés  do  la  lance.  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint- 
Thierry»  n°  19). 

I5i>  (H.  111).  Liber  Apocalypsis,  cum  glossis  interlincaribus. 

FoL  1.  «  Apocalipsis  Jhesu  Christi  (jnam  dedil  illi  r)eus...etiam 
venio  cito.  Amen.  Veni,  Domine  Jhesu.  firatia  Domini  nostri  Jhesu 
Christi  cum  omnibus  vobis.  Amen  » . 

A  la  suite  du  texte  (fol.  50  V),  on  trouve  une  série  de  fragments 
qu'on  pourrait  prendre  pour  des  jeux  d'esprit  de  la  scolastique,  si  on 
ne  les  trouvait  presque  intégralement  dans  les  Proverbes  de  Salomon 
(chap.  x\x,  versets  15-19,  21-32). 

Puis  ces  mots  :  «  Hec  erat  scriptura  quam  vidit  Baltasar,  filius  Nabu- 
gonosor,  régis  Babilonie,  in  pariete,  articulis  quibusdam  scribere  : 
Mane^  Tec/iel,  Phares,  et  hec  interprelatio  sermonis  :  Mane,  id  est 
numeravit  Deus  regnum  tuum,  minoravit  et  complevit  illud  ;  Techel, 
appensum  est  in  statera  et  inventum  est  minus  habens;  Phares^  divisum 
est  regnum  tuum  et  datum  est  Médis  et  Persis  »  . 

Puis  ces  prières  :  «  Oralio  ad  sanctam  Mariam,  [ad  vitandas  inferni 
flammasl.  Singularis  meriti  sola  sine  exemplo  mater  et  virgo,  Maria...  » 

—  Alia  oratio,  pro  corporis  castitate  amissa.  «  Sancta  Maria,  genitrix 
Domini  nostri  Jhesu  Christi,  semper  virgo  gloriosa...  »  —  Alia  oratio. 
«0  genitrix  Maria,  piissima  Domina  mea...  i)  Inachevée. 

Sur  le  verso  d'un  feuillet  de  garde  qui  fait  face  à  la  première  page 
de  l'Apocalypse,  on  lit  ces  mots,  d'une  main  contemporaine  :  «  Hic 
liber  hçc  facta  qu§  sunt  et  in  orbe  peracta,  et  modo  quç  subsunt  et 
mundi  fine  supersunt,  pandit;  si  quis  habet  aures  et  discere  gaudet  » . 

—  En  tête  du  fol.  2,  malgré  un  lavage,  on  aperçoit  encore  les  traces 
de  la  signature  :  «  L.  Art.  d'Anglade  » . 

XI'  siècle.  Parchemin.  52  feuillets  à  longues  lignes,  et  un  débris 
de  garde  A  en  tête.  176  sur  122  millim.  Rel.  veau  fauve  sur  carlon. 
—  (Saint-Thierry,  n°  18). 

150  (E.  306).  Roberti  de  Tombelaine  Explanatio  in  Canticum 
canticorum. 

Fol.  1.  u  Incipit  prologus  beati  Gregorii  papae  super  Cantica  canti- 
corum. Postquam  a  paradysi  gaudiis...  et  resurgenti  in  immortali- 
tatem  nos  ipsos  et  spiritum  et  corpus  debemus,  qui  vivit  et  régnât 
cum  Deo  Pâtre  in  unitate  Spiritus  sancti  Deus  per  infinita  secula  secu- 

TOME  XXXVUI  9 


130  MANUSCRITS 

lorum.  Amen  " .  Publié  dans  S.  Gregorii  magni  opéra,  t.  III,  2'  part., 
p.  397,  cet  opuscule  a  été  revendiqué  pour  l'abbé  de  Saint-Vigor, 
par  Hauréau,  dans  ses  Xotices  et  extraits,  t.  V,  p.  lG-19. 

Divers  ex-libris,  notamment  ceux-ci  du  XII®  siècle  (fol.  1)  :  «  Liber 
Sancti  Tbeoderici;  toUenti  malediclio,  servanti  beucdiclio  »;  (fol  40) 
«  Liber  çcclesiç  Sancti  Tbeoderici;  auferenti  sit  anatbema  ».  —  Un 
cotateur  du  XVIIh  siècle  a  écrit,  sur  le  fol.  1,  ces  mots  :  «  Codex  abba- 
tiae  Sancti  Tbeoderici,  constans  foliis  40;  incipit,  folio  verso,  ab  bis 
verbis  :  Incipit  prologus;  desinit  bis  verbis,  folio  recto  :  saecula  saecu- 
lorum  "  .  —  La  signature  «  L.  Art.  d'Anglade  »  ligure  en  tête  du 
fol.  2. 

Xll*  siècle.  Parchemin.  40  feuillets,  plus  31  bis  et  deux  gardes 
blanches  a,  r,  en  lêle  et  à  la  fin.  216  sur  127  millim.Rel.  veau  fauve 
sur  carton.  —  (Sairil-Thierry,  n"  56). 

157  (B.  105).  Commentarius  Gilberti  de  Sancto  Amando  in  Epi- 
stolas  S.  Pauli,  cum  littera  et  argumentis. 

Fol.  1.  "  Sicut  prophète  post  legem,sic  et  apostoli  post  evangelium 
...  —  More  scribentium  epistolas  premittit  salutationem...  in  baptismo 
sanctificatos;  de  Ylhalia,  bine  intelligitur  a  Koma  scripsisse.  Gratia  sit 
cum  omnibus  vobis.  Amen  ^ .  (Mignc,  Patr.  lat.,  t.  CL,  col.  429). 

Aux  fol.  1  et  89,  on  trouve  la  note  ordinaire  (XIII''  siècle),  à  l'encre 
rouge,  des  livres  de  Saint-llemi  :  ce  Liber  Sancti  Remigii  Remensis, 
vol.  VIIxx  et  X  »  .  —  Une  main  du  XVII"  siècle  a  ajouté  au  crayon  rouge 
le  titre  inexact  :  "  Petrus  Lombardus  "  .  —  Au  bas  du  fol.  199,  autre 
ex-libris,  contemporain  du  volume,  gratté  complètement  plus  tard,  par 
«ne  main  peut-être  criminelle  :  «  Liber  Sancti  Remigii;  qui  ei  abstu- 
lerit  hanatema  (sic)  sit  »  . 

Fin  du  Xlh  siècle.  Parchemin.  199  feuillets  à  2  col.  335  sur 
235  niillim.  Initiales  splendides  pour  le  dessin  et  la  vivacité  du  coloris; 
entrelacs  fleuronnés,  monstres,  etc.,  or  et  couleurs;  des  morceaux 
de  soie  rose  de  l'époque  préservent  encore  celles  des  fol.  123  et 
154.  Rel.  vache  blanche,  à  dos  de  veau  fauve,  sur  bois.  —  (Saint- 
Remi,  n"  340). 

138  (B.  95).  Commentarius  Gilberti  de  Sancto  Amando  in  Epi- 
stolas S.  Pauli,  cum  littera  et  argumentis. 
Fol.  1.  Tabula. 
Fol.  2.  «  Incipit  prologus  in  epistolis  beati  Pauli  apostoli.  Primum 


Dli    LA   BIBLIOTHLQL'E    DE    KKIMS.  131 

qut^M'itiir  quaro  post  Kian^jelia  qiiç  supplcrncnturn  le;|is  siint...  —  Item, 
alia  prefalio.  Homaiii  qui  ex  Judcis  <jeiilil)iisqiic  crcdicleriiiit...  — 
Versus  cujusdani  de  saiiclo  l^iulo  apostolo  : 

I  Jamdii(liini  Sanliis  procorum  prçcopla  seculiis, 
Gum  Domino  p.itrias  vellet  [)ropouere  lejjes 


Sanct»;  tiios,  Damasus.  voliii  moiistrare  triuiiiphos. 

Paiiper  in  angusto  rejjjiat  habeudo  Deuni  » .  (27  vers). 

Fol.  3.  KpUres  de  S.  Paul. 

Fol.  28.  (ilose  :  «  Sicut  prophetç  post  legein...  n  Conune  le  pré- 
cédent. 

Au  fol.  3,  on  trouve  cette  note  (XVII*  siècle)  du  bibliothécaire  de 
Saint-Thierry  :  u  Textus  cpistolarum  sancti  Pauli.  Post  omnes  epistolas 
coinmentarius  ponitur  qui  videtur  esse  glosa  ordinaria,  vel  fallor  »  .  — 
Au  bas  du  fol.  131  v%  Tex-libris  contemporain  :  a  Liber  ecclesiae 
Sancti  Theoderici  ^  ,  auquel  on  a  ajouté  (XIIP  siècle)  :  «  Auferens  sit 
anatema;  fiât,  fiât  excommunicatus  ri  . 

Fin  du  XIP  siècle.  Parchemin.  131  feuillels  à  2  col.,  plus  un 
26  bis;  les  l'oL  30-43  interposés  maladroitement  après  le  fol.  59. 
Initiales  à  entrelacs  et  fioritures,  de  couleurs.  358  sur  242  millim. 
Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry,  n"  15). 

159  (E.  355).  Hugonis  de  Sancto  Victore  tractatus  super  Eccle- 
siasten.  — H.  Athanasii  sermo  demiraculoimaginis  Cbristi.  —  Senecae 
liber  ad  Callionem,  de  Uemediis  fortuitorum  bonorum. 

Fol.  2.  «  Quç  de  libro  Salomonis,  qui  Ecclesiasles  dicitur,  nuper 
vobis...  —  Ferba  Ecclesiasles j  filii  David,  régis  Iherusalem.  Titulus  est 
libri  iste  in  quo  breviler  et  qualitas  exprimitur...  et  utrurn  hçc  ipsa 
aliis  post  se  profutura  sint  ignorant  »  .  Le  scribe  ajoute  ces  mots  : 
u  Quantum  inveni  de  bac  expositione  scripsi  ;  cetera  requirc,  quia 
moralis  expositio  omnibus  placet  » .  (Hugonis  de  Saiiclo  Victore  opéra. 
Venise,  1588,  t.  I,  p.  39). 

Fol.  135  v°.  «  Incipit  sermo  sancti  Athanasii,  Alexandrini  episcopi, 
de  mirabilibus  quç  fecit  imago  Domini  nostri  Jliesu  Cbristi,  moderrio 
tempore,  in  Biritho  civitate.  Elevate  oculos  sensus  vestri,  univers! 
sanctç  chrislianç  religionis  fratres  et  patres...  decrevit  sancla  Homana 
el  Anthiocensis  ccclesia  die  quinto  iduum  novembrium  sollempnitatem 
agi  in  quo  hçc  facta  sunt,  ad  laudem  Domini  nostri  Jhesu  Cbristi  qui 
vivit  et  régnât   cum    Deo  Pâtre,  etc.   n   {S.  P.  N.    Athanasii  opéra. 


132  MANUSCRITS 

Paris,  1698,  t.   II,  p.  343,  et  Surius,   De  vitis  sanctorum.  Cologne, 
1618,  t.  XII,  p.  234). 

Fol.  139  XI*.  Une  autre  main,  de  la  même  époque,  a  utilisé  les  deux 
derniers  feuillets  :  «  Incipit  liber  Senece  de  Remediis  fortuitorum 
bonorum,  ad  Callionem.  Licet  cunctorum  poetanim  carmina  gremium 
vestrum  seniper  illustrent...  felix  est  non  qui  aliis  videtur,  sed  quisibi; 
vides  autem  qua  in  domo  sit  ista  félicitas.  Explicit  liber  Senece  ad  Cal- 
lionem )^  .  Imprimé  pour  la  première  fois  en  1470,  à  Cologne,  par  Ulrich 
Zell.  11  est  aujourd'hui  prouvé  que  Sénèque  n'en  est  pas  l'auteur. 
Voir  Hauréau,  Notices  el  extraits,  t.  II,  p.  202. 

Au  verso  du  fol.  1,  cet  ex-libris  (XII*  siècle),  à  l'encre  rouge  :  «  In 
Domine  Domini  nostri  Jhesu  Christi,  continetur  in  hoc  volumine  Expo- 
sitio  magistri  Hugonis  Parisiacensis  in  Ecclesiasten,  et  quidam  sermo 
de  miraculis  quefecit  imago  Domini.  Liber  ecclesie  Sancti  Theoderici; 
qui  abstulerit  reus  erit  »  . —  En  haut  du  fol.  3,  la  signature  :  «  L.  Art. 
d'Anglade  » . 

XII*  siècle.  Parchemin.  141  feuillets  à  longues  lignes;  la  marge 
inférieure  du  dernier  coupée.  Initiales  de  couleur,  à  fioritures.  272 
sur  170  millim.  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry,  n^Ol). 

140  (E.  318).  Gregorialis,  seu  excerpta  Alulfi  monachi  ex  dictis 
S.  Gregorii  super  libros  veteris  et  novi  Testamenti;  pars  prima,  usque 
ad  Ecclesiasticum  inclusive. 

Fol.  1  v**.  «  Gregorii  pap§,  quia  collectus  liber  iste  constat  de  libris. 
titulatur  Gregorialis.  Incipit  prima  pars  Gregorialis.  Prologus  sequentis 
operis  incipit.  Post  restaurationem  cenobii  Sancti  Martini  Tornaceosis, 
que  facta  est  anno  millesimo  nonagesimo  secundo  dominicç  incarna- 
tionis,  cum  ego  frater  Alulfus,  ejusdem  loci  monachus,  bealissimi 
atque  apostolici  Gregorii  dicta  sepius  lectione  percurrerem...  —  Inci- 
piunt  Exceptiones  ex  opusculis  beati  Gregorii  pap§  super  quibusdam 
verbis  libri  Genesis.  In  principio  fecit  Deus  celum  et  terram.  Moralium 
libroIPetin  omelia  super  Ihezechiele  V'  secundç  partis.  Creator  cçli  et 
terrç,  Deus  omnipotens,  simplex  et  unus  operatur  omnia...  nec  per 
superbiam  dispositioni  conditoris  contradicant,  qui  vivit  et  régnât  per 
infinita  seculorum  secula.  Amen  jj  . 

Fol.  3v\  Genèse.  —  Fol.  40  v\  Exode.  —  Fol.  65  \\  Lévitique. 

—  Fol.  74.  Nombres.  —  Fol.  84.  Deutéronome.  — Fol.  93  v°.  Juges. 

—  Fol.  98.  Rois.  —  Fol.  127  v».  Proverbes.  —Fol.  149.  Ecclésiaste. 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE   DE    REIMS.  138 

—  Fol.  159.  Cantique.  —  Fol.  177.  Sagesse.  —  Fol.  184.  Ecclésias- 
tique. Voyez  Hist.  litt.,  t.  XII,  p.  244,  et  Migne,  Patr,  lat.,  t.  LXXIX, 
col.  677,  1137. 

Fol.  201.  «  Incipit  descriptio  inventionis  corporis  beatissimi  0">n- 
tini,  martiiis.  Deposituni  quod  annis  ferme  quinquaginta  quinque  in 
fluminis  fundo  latuerat  occultatum...  et  in  allero  libello  perplura 
scripta  sunt,  optata  sepissiine  potiuntur  salute,  prestante  Domino  nostro 
Jhesu  Christo,  cui  est  lionor  et  gloria,  laus  et  gratiarum  actio  pcr  infi- 
nita  secula  seculorum.  Amen  ».  Voyez  Acta  SS.,  octobre,  t.  XIII, 
p.  799. 

En  tête  des  fol.  1  et  41,  on  lit  la  note  (XIII"  siècle),  à  l'encre  rouge  : 
<j  Liber  Sancti  Uemigii  Remensis,  vol.  VI"^  et  XIX  ».  —  Le  scribe 
avait  placé  en  tête  du  volume  l'invocation  :  «  Sancti  Spiritus  assit 
nobis  gratia  » . 

Fin  du  XII<»  siècle.  Parchemin.  202  feuillets  à  2  col.  Initiales 
rouges,  à  fioritures.  352  sur  245  millim.  Rel.  veau  blanc  sur  bois,  à 
dos  de  veau  fauve.  —  (Saint-Uemi,  n"»  125). 

141  (E.  319).  Alulfi  monaclii  Exceptiones  ex  opusculis  B.  Gregorii 
super  novum  Testamentum. 

Fol.  1.  «  Incipit  liber  Exceptionum  ex  opusculis  beati  Gregorii  pape 
super  novum  Testamentum.  De  quatuor  evangelistis  et  de  Domino  sal- 
vatore  et  de  omnibus  electis  per  quatuor  animalia  designatis  in  leze- 
chielis  (sîc),  omelia  secunda  et  tercia  et  quarta.  Per  sancta  quatuor  ani- 
malia qu§  lezechieli  prophetç  ostenduntur  in  visione...  "  —  Matheus. 
«  Omninotens  Deus,  occulto  consilio...  «  —  Fol.  20  v".  Marcus. 
u  Fuit  Johannes  in  deserto  baptizans. ..  "  —  Fol.  31 .  Lucas.  «  Fuit  in 
diebus  Herodis,  régis  Judçç,  sacerdos  quidam...  »  —  Fol.  48  v°. 
Johanues.  «  In  principio  crat  Verbutn...  mors  illi  ultra  non  domi- 
nabitur,  qui  cum  Deo  Pâtre,  etc.  n  {S.  Gregorii  magni  opera^  t.  IV, 
p.  587). 

Fol.  61.  «  Incipiunt  Exceptiones  de  Actibus  Apostolorum,  de  fîde  et 
veritate  resurrectionis  atque  ascensionis  dominice.  Primuni  quidem 
sermonem  feci  de  omnibus,  o  Théophile...  et  in  suis  membris  futuram 
promisit  qui  vivit,  etc.  »  [ïbid.,  p.  759). 

Fol.  70  v°.  "  Incipit  prologus  subsequentis  operis  super  Epistolas 
beati  Pauli  apostoli,  exceptus  de  libris  beati  Gregorii  pape,  in  Mora- 
lium  libro  XXX^V"  et  in  omelia  V'  secunde  partis  super  lezechielem. 


134  MANUSCRITS 

Paulus  apostolus,  quamvis  epistolas  quindecim  scripserit,  sancta  tanien 
Ecclesia  non  amplius  quam  qualuordecirn  lecipit...  liée  date  profe- 
rendo  non  recte  faciamus  "  .  (Ihid.,  p.  787). 

Fol.  110.  Epistolae  canonicae.  «  Incipiunt  Exceptiones  de  epistola 
beati  Jacobi  apostoli,  de  divina  natura  que  sibi  inhérentes  reddit  immu- 
tabiles,  Moralium  libre  XII°.  Omne  dalum  optimum  et  omne  donum 
perfectum...  de  suis  diviciis  solaciantur  » .  (Ibid.,  p.  907).  Il  n'y  a  pas 
de  lacune  dans  la  dernière  épîtrc,  mais  les  deux  chapitres  en  ont  été 
interposés,  ce  qui  justifie  cet  explicit  inusité. 

Fol.  117.  «  Incipiunt  Exceptiones  ex  opusculis  beati  Gregorii  pape 
de  libro  Apocalipsis  sancti  Johannis,  apostoli  et  euvangeliste.  Quod  per 
septenarium  numerum  universalis  Ecclesia  designatur.  Apocalipsis 
Jhesu  Christi  quam  dédit...  ad  fortitudinis  sue  gloriam  perduxit  in 
qua  vivit  et  régnât,  etc.  »  {Ibid.,  p.  929). 

L'ouvrage  est  faussement  attribué,  dans  cette  note  du  fol.  1  : 
«  Exceptiones  beali  Gregorii  pape  super  1111°'^  Evangelistas  et  super  Epi- 
stolas Apostolorum  »  .  Le  titre  du  dos  (XVIII*  siècle)  :  «  Gregorius,  in 
novum  Testamentum  »  n'est  pas  plus  exact.  Au  fol.  1,  une  main  du 
XVIll^  siècle,  celle-là  même  qui  a  donné  des  numéros  à  tous  les  manu- 
scrits de  Saint-Thierry,  quand  on  les  fit  relier,  a  marqué  :  «  57.  Ex 
libris  Sancti  Theoderici  »  . 

XIl«  siècle.  Parchemin.  127  feuillets  à  2  col.  380  sur  270  millim. 
Remarquables  initiales,  à  rinceaux  fleuronnés  et  animaux  fantasli(jues, 
aux  fol.  1,  2,  3;  d'autres,  très  intéressantes,  de  couleur.  Rel.  veau 
fauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry,  n"  57). 

142  (E.  225).  Commentarius  in  Cantica  canticorum  e  scriptis 
S.  Ambrosii  a  Guillelmo,  abbate  Sancti  Theoderici,  postea  mona- 
cho  Signiacensi,  collectus.  —  Alia  excerpta  ex  scriptis  S.  Grego- 
rii, de  eodem  libro.  —  Johannis  presbyteri  liber  de  Ritu  et  moribus 
Indorum. 

Fol.  1  v".  «  Incipiunt  Cantica  canticorum,  excerpta  de  libris  beati 
Ambrosii.  Prologus.  De  apologia  David,  Osculelur  me  osculo  oris  sut. 
Non  hic  fçditatis  incentiva,  sed  castilatis  cçlebrantur  mysteria. ..  — 
Incipit  textus,  super  Beati  immaculatL  Ante  vita  quam  doctrina  que- 
renda  est.  Vita  enim  bona...  sed  ille  magis  bis  qui  utitur  servare  se 
débet  et  custodire  « .  {Divi  Ambrosii  opéra,  t.  I,  p.  1545). 

Fol.  61.  Cantica  canticorum. 


DK    LA   BIBLIOTHi^:0lJl':    l)K    REIMS.  135 


«  Osculetur  me  osculo  oris 
siii,  quia  nielioia  sunt  ubera  tua 
vino,  fraglantia  {sic)  ungentis  (sic) 
optiniis. 

Oleum  effusum  nomen  tuum, 
ideo  adolescentulç   dilexerunt   te. 


u  Osculetur  me  ab  osculis  oris 
sui,  quia  bona  ubera  tua  super 
vinum,  et  odor  ungentorum  luo- 
rum  super  omnia  aromata. 

llngcntum  exinanitum  nomen 
tuum,  propterea  adolescentulç  di- 
lexerunt te. 


Fuge,  dilecte  mi,  et  assimilare 
capreç  binnuloque  cervorum  super 
montes  aromatum  » . 


«  Fuge,  frater  meus,  et  similis 
esto  tu  capreolo  aut  binnulo  cervo- 
rum super  montes  aromatum  » . 


Fol.  G7.  «  FiXcerpta  ex  libris  beati  Gregorii  super  Cantica  canti- 
corum.  Osculetur  me  osculis  on's  sut.  Potest  per  os  Dei  unigenitus  Filius 
designari...  non  autem  eum  deserit  desiderium  nostrum  ipse  qui  dédit, 
Jhesus  Christus,  Dominus  noster,  qui  vivit  et  régnât,  etc.  » 

Fol.  85  v".  «  Johannes  presbiter,  dominus  dominantium.  Sep- 
tem  reges  sunt  ei  tributarii.  Devotus  christianns  est,  et  ubicunque 
potest  pauperes  christianos  adjuvat  et  défendit.  In  voto  habet  sepul- 
crum  Domini  visitare.   In  tribus  Indiis  dominatur...  et  sic  nos  exor- 

cisscmus  virtutes    nostras  ad  invicem,  donec  majora  interve[ ]  "  . 

La  suite  manque.  Voir  Hain,  Bep.  hibliogr.y  t.  III,  n°»  9428- 
9429. 

On  lit,  au  fol.  1,  ces  mots  (XII*  siècle)  :  «  Liber  çcclesiç  SanctiTheo- 
derici  » .  Cet  ex-libris,  reproduit  au  fol.  85  v°,  y  est  accompagné  de 
ces  mots  :  ^  Auferenti  sit  anathema  «  .  —  Sur  le  fol.  2,  la  signature  : 
"  L.  Art.  d'Anglade  » . 

XII*  siècle.  Parchemin.  86  feiiillels  ;\  2  col.  2i5  sur  158  millim, 
Rel.  veau  fauve  sur  carlon.  —  (Sainl-Thierry,  n"  24)  . 

145  (E.  360).  Sancti  Bernardi  abbatis  sermones  LXXXVI  super 
Cantica  canticorum. 

Fol.  1.  Index  capitulorum.  —  u  Incipit  tractatus  primus  abbatis 
Clarevallis  in  Canticis  canticorum.  Vobis,  fratres,  alia  quam  aliis  de 
seculo  aut  certe  aliter  dicenda  sunt...  item  ad  omnes  electos,  ut  filii, 
inquit,  lucis,  ambulate  ».  (S.  Bernardi  opéra ,  t.  I,  p.  1273).  A  la  fin, 
une  main  du  XVIP  siècle  a  noté  ceci  :  «  Desunt  hic  23  sermones,  a 
61°  ad  83".  Qui  enim  legitur  61°'  est  24"'  repelitus  cum  praefatione 
quae  suo  loco  fuerat  omissa  »  . 


136  MANUSCRITS 

En  tête  du  fol,  2,  la  signature  :   .<  L.  Art.  d'Anglade  » . 

XIP   siècle.   Parchemin.    136   feuillets   à  longues    lignes.  240  sur 
160  millim.  Uel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry,  n°  88). 

144  (E.  359).  S.  Bernardi,  abbatis,  sermones  LXXXVI  super  Can- 
tica  canticorum. 

Le  même  que  le  précédent,  mais  complet. 

Fol.  186.  Table  des  sermons,  avec  sommaires,  ajoutée  au  XV*  .'^iècle. 

Fol.  188  V.  «  Gratia  Dei  donno  Odoni,  abbati  Vallis  clare,  et 
omnibus  fratribus  ibi  Deo  servientibus,  frater  Albertus  bene  agerc. 

Gaudeo  fraterno  profeclu  vosque  inoderno 
Tempore  ponatis  vicium,  Cliristiim  siciatis 
Ac  ut  vivatis,  ea  que  loquar  accipialis, 
Laudibus  abbatis  Bernard!  facta  sciatis 

Digna     

(67  vers) 

Nostrum  lamentum  mereatur  ut  emolimentum 
Nobilis  abbas  prece  conjungalque  beatis.  Amen  » . 

—  «  Scribite  qnod  finxi  super  abbatis  monumentum, 
Ut  vite  vobis  ipsius  det  monimentum  » . 

—  «  Epytaphium  ejusdem. 

Clarc  sunt  valle.s,  scd  cl.iris  vallibiis  abbas 

Clarior,  is  ciarum  nomen  ubi(nu*  dédit. 
Clarus  avis,  clarus  meritis  et  clarus  iionore, 

Ciaruit  cloquio,  religionc  rnajjis. 
Est  mors  clara,  cinis  clarus,  clarumtjue  sepulcrum; 

Clarior  exultât  spiritus  anle  Dcum  i . 

—  «  Versus  sancti  Malachie,  archiepiscopi. 

Spernere  mundum,  spernere  nullum,  spernere  sese, 
Spernere  se  sperui,  quatuor  ista  bona  i. 

Voir  Hauréau,  Mélanges  poétiçuex  cF Hildehert  de  Lavardin,  p.  124. 

—  «  Versus  cujusdam,  ad  excitandam  deuocionem,  ex  considera- 
tione  precedencium  Patrum. 

Dum  noto,  dum  miror  sublimia  facta  priorum, 
Deffectus  operum  cogor  deflere  meorum 


(53  vers,  dont  les  quatre  derniers  sont  une  invocation  à  S.  Bernard). 
A  la  suite,  on  trouve  cette  exhortation  : 

«  Ad  claustrum  quare  venisti  tu  meditare? 
'Nocte  dieque  cave  tempus  consomere  prave  t . 


DE    LA   DIBLIOTIIÈQUK    DE    REIMS.  137 

Puis  ce  morceau  :  "  Spéculum  hominis. 

Omnis  nobis  creatura 
Quasi  libor  et  pictura 
Nobis  rst  ot  spéculum 


Mentis  rector  et  auriga, 
Mentein  rege,  fluxus  li^ja, 
Ne  fluunt  iiidonia. 


Amen.  Amen.  Explicit  Spéculum  hominis  ".  Dix-huit  strophes  de 
trois  vers. 

Au  fol.  1 ,  on  lit  la  cote  :  ^  102  visa  b  »  ,  et  sur  le  plat  ûnal  la  signa- 
ture de  Guy  de  Roye. 

XIV*  siècle.  Parchemin.  190  feuillets,  plus  181  bis, ii2co\.  jusqu'au 
fol.  185,  à  longues  lignes  pour  le  reste.  300  sur  208  millini.  Rel. 
veau  blanc  disposée  en  compartiments  et  écussons,  pour  recevoir  dans 
de  grandes  dimensions,  comme  dans  le  ms.  71,  les  armes  peintes 
du  donateur.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  C,  ord.  2,  n"*  27  »). 

145  (B.  73).  Gilbert!  Porretani  commentarius  in  Psalterium. 

Fol.  1.  «  Christus  integer,  caput  cum  mcmbris,  est  materia  hujus 
libri...  —  Bealus  vir  qui  non  abiit^  etc.  Huic  psalmo  non  est  ausus 
Esdras  apponere  titulum,  quia  in  sequentihus  caput  libri  vocatur... 
totam  istam  armoniam  spiritualiter  volens  intelligi,  ita  conclusit  : 
Omnis  spirilus  laudet  Dominum.  Explicit  Psalterium  centum  quinqua- 
ginta  psalmorum  "  . 

Pour  les  œuvres  de  Gilbert  de  La  Porrée,  voyez  Pair,  lat.,  t.  LXIII, 
col.  1255,  et  CLXXXVllI,  col.  12i7. 

Sur  le  fol.  1,  invocation  du  scribe:  «  Sancti  Spiritus  nobis  assit  gratia»  . 

XII«  siècle.  Parchemin.  136  feuillets  à  2  col.  362  sur  244  millim. 
Marge  coupée  au  bas  du  fol.  136.  Initiales  à  enroulements  et  feuil- 
lages, or  et  couleurs.  Intéressantes  lettrines  à  fioritures,  de  couleur. 
Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry,  n°  94). 

14(>  (B.  61).  Radulphi  de  Flaix  Explanatio  super  Leviticum,  in 
viginti  libris. 

Fol.   1.  «  Prologus  sequentis  operis.  Cum  inter  socios  aliquando 


138  MANUSCRITS 

sermo  de  Judeonim  contenlionibus  liabcrclur...  —  Levitici  cxplanatio; 
liber  primus.  De  bolocauslo  bovis;  cap.  1.  Vocavil  autem  Dominus 
Moysen  et  locutus  est  ei  de  tabernaciiJo ,  etc.  Hujus  libri  inicium  prece- 
dentis  respicit  Gnem...  (jiie  mandavit  Dominus  Moysi  ad  filios  Israël, 
în  monte  Synay.  Kxplicit  liber  vicesimus  r^ .  Cette  œuvre  a  été  publiée 
pour  la  première  fois  à  Cologne,  en  153G.  Sur  Tauteur,  voyez  Hisl.  litt., 
t.  Xil,  p.  480-483. 

Une  main  du  XII"  siècle  a  écrit  à  la  marge  inférieure  du  fol.  1  : 
«  Liber  sancti  Uemigii,  Francorum  apostoli;  qui  ei  abstulerit  analbema 
sit  „ .  —  En  tête  du  même  feuillet,  on  trouve  aussi  cette  note  un 
peu  postérieure  :  «  Liber  Sancti  Remigii  Hemensis,  vol.  XXXIIll  «  . 

Fin  du  Xll*  siècle.  Parchemin.  220  feuillets  à  2  col.,  plus  17  bis, 
38  biSy  et  une  garde  bianciio  fl,  en  tête.  342  sur  234  millim.  Intéres- 
santes lettrines  et  initiales,  à  fioritures  de  couleurs,  rouges,  bleues  et 
vertes.  Rel.  moderne,  veau  rouge  à  fermoirs  de  cuivre.  —  (Saint- 
Remi,  n»  123). 

147-148  (E.  353;  lî.  67).  Pelri  Lombardi  commcntarius  super 
Psalterium. 

147.  Fol.  1  V**.  u  Cum  omnes  prophetas  sancti  Spiritus  revelatione 
constet  esse  locutos,  David,  prophetarum  eximius...  —  De  primo  ita- 
que  psalmo  videamus  ubi  considerandum  est  quare  ei  non  apponitur 
titulus. . .  —  Beatus  oui  omnia  optata  succedunt. . .  id  vero  quod  sequitur 
psalmus  Asaph  inicium  sit  sequentis  ».  Ps.  71  :  Deus,  judicium  tuum. 
Cet  ouvrage  a  été  imprimé  pour  la  première  fois  à  Nuremberg,  en  L478. 

Au  fol.  1,  une  main  du  XVIIP  siècle,  celle  même  qui  a  coté  tous  les 
manuscrits  de  Saint-Thierry  et  qui  en  a  sans  doute  rédigé  le  catalogue 
(Bibliotheca  bibliothecarum  manuscriptorum,  t.  II,  p.  1236),  attribue 
à  Rémi  d'Auxerre  cette  première  partie  du  commentaire  de  Pierre 
Lombard,  erreur  qui  a  été  répétée  en  lettres  d'or  au  dos  du  volume.  — 
Au  fol.  2,  la  signature  :  «  L.  Art.  d'Anglade  »  . 

148.  Fol.  2.  "  Defecerunt  laudes  vel  himni  David,  filii  Jesse; 
psalmus  Asaph  :  Quam  bonus  Israël  Deus.  Titulus  :  Defecerunt  laudes ,  etc. , 
hymnus  tria  habet,  laudem  et  Dei...vitç  çternç  vox  est  :  Omnis  spiritus 
laiidet  Dominum.  Expliciunt  glosç  super  Psalterium  Pétri,  episcopi 
Parisiacensis  ^^ . 

Les  fol.  1,  1  bis  et  204  ne  paraissent  pas  appartenir  à  l'ouvrage, 
bien  qu'ils  contiennent  un  fragment  de  commentaire  du  Psautier.  — 


DE    LA   BIHLlOTHKQinC    DE    HEIMS.  139 

Au  fol.  3,  la  si;}naturc  «  L.  Ait.  d'Anglade  "  s'est  substituée  ta  i'ex-libris 
(lu  \II'  siècle  qui  a  été  conservé  au  fol.  1  47  v"  :  «  Liber  çcclesiç  sancti 
Barlholoniei  apostoli  et  sanctoruin  coiifessoruni  Theoderici  et  Theo- 
duKî  n,  et  à  celui,  éjjalenient  contemporain,  qui  fijjjure  au  bas  du 
fol.  203  :  «  Liber  çcclesiç  Sancti  Tbeoderici  ;  qui  abstulerit,  reus  erit  » . 

XII»  siècle.  Parchemin.  Tome  I.  180  feuillets  à  2  col.  315  sur 
225  millim.  Tome  II.  204  feuillets,  plus  1  bis,  1 14  bis,  17G  bis,  moins 
189  omis;  à  2  col.  315  sur  225  millim.  Quelques  initiales  intéres- 
santes, de  couleur.  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Saiiil-Thieny, 
n«'»84et9G). 

140  (E.  352).  Pétri  Lombardi  commentarius  super  Psalterium,  cum 
Psalmoruni  littera. 

Le  même  que  le  précédent. 

Sur  la  couverture  et  à  l'intérieur  du  livre,  fausse  attribution  à  Rémi 
d'Auxerre.  —  En  bas  du  fol.  1,  on  lit  (XV  siècle)  :  «  Liber  Sancti 
Theoderici  prope  Remis  »,  et  sur  le  fol.  2,  la  signature  :  «  L.  Art. 
d'Anglade  5) . 

Fin  du  XII«  siècle.  Parchemin.  186  feuillets   à  2  col.  inégales,  et  ^ 

2  gardes  A,  B,  blanches,  en  lêle  et  à  la  Hn  ;  le  fol.  186  et  la  garde  B 
sont  fragmentaires.  327  sur  220  millim.  Très  belles  initiales  à  enrou- 
lements fleuronnés,  de  couleur,  sur  fond  or;  très  jolies  lettrines  à 
fioritures.  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry,  n"  85). 

loO  (B.  65).  Pétri  Lombardi  commentarius  super  Psalterium,  cum 
Psalmorum  littera  et  glossis. 

L'enlèvement  de  l'ancien  premier  feuilleta  emporté  le  titre,  l'initiale 
de  tête  et  les  premières  lignes  du  texte  et  de  la  glose.  —  Fol.  1 .  «  ...non 
abiit  adeo  in  regionem  dissimilitudinis,  quamvis  hoc  impii  mollirentur, 
quod  est  laudabilins...  5) 

L'ouvrage  se  termine  par  les  cantiques,  le  Te  Deum,  et  ce  frag- 
ment de  la  préface  d'un  commentaire  sur  le  Psautier  faussement  attribué 
à  Bède  :  "  Sequitur  origo  prophétie  David  régis,  psalmorum  numéro  CL''. 
David,  filius  Jesse,  cum  esset  in  regno  suo,  quatuor  elegit  qui  psalmos 
facerent...  laudem  sui  redemptoris  ac  adjutoris  décantant.  Beda  ». 
{Bedae  venerabilis  opéra ^  t.  VIII,  p.  308). 

t  Ter  (juinquagenos  cecinit  David  ordine  psalmos. 
Versus  bis  mille  sex  centum  continet  ille  ■ . 

Cf.  Hauréau,  Notices  et  extraits,  t.  I,  p.  212. 


140  MANUSCRITS 

A  la  suite,  on  trouve  ces  conseils  pour  la  récitation  du  Psau- 
tier : 

t  Cum  Domino  psalles,  psallendo  bis  tria  serves  : 
Dirige  cor  sursum,  bene  profer,  respice  sensum  ; 
Mens  sit  sublimis,  genu  flexum,  visus  in  imis  » . 

—  «  Xunqnam  posterior  versus  prior  incipiatur. 
Quam  suus  anterior  sub  débite  fine  fruatur  » . 

—  a  Qui  psalmos  resecat  et  verba  Davitica  curtat, 

Non  magis  inde  feret  quatii  si  sua  lingua  taceret. 
Fragmina  verborum  rex  Plulo  colligit  horum  )i . 

La  garde  a,  collée  à  l'intérieur  du  plat  initial,  est  un  feuillet  écrit 
en  langue  hébraïque,  sur  ses  deux  ("aces,  à  2  col.,  qui  paraît  contem- 
porain du  volume. 

Les  gardes  D,  k  appartiennent  à  un  traité  canonique,  où  je  relève 
les  chapitres  :  «  De  ecclesiis  edificandis  vel  reparandis.  Ouicumque 
ecclesiasticum  beneGcinm  habent...  »  —  a  De  imuiunitatcecclesiarum, 
chimiterii  etrerumad  eas  pertincntium.  Ut  in  domibus  ecclesiarum...  n 
—  "Ne  monachi  vel  clerici  secularibus  negociis  se  immisceant.  Ex 
concilio  Maguntino.  Multa  sunt  negotia  secularia...  »  —  «  De  despon- 
satione  impuberum.  Hormisda  Eusebio  episcopo.  Tua  fraternitas 
requisivit  de  Glio  adulto  quem  pater...  » 

Xlh  siècle.  Vélin  de  choix.  288  feuillets  à  3  col.,  et  des  gardes  a, 
B,  c,  en  tête,  ces  deux  dernières  blanches,  et  d,  e,  à  la  fin.  315  sur 
217  millim.  Superbe  écriture  romaine.  Initiales  aux  couleurs  extrê- 
mement vives,  mais  sinj^ulièrement  choisies  et  disparates,  au  dessin 
bizarre  et  peu  varié;  celle  du  fol.  153  a  été  enlevée  au  canif;  l'enlè- 
vement du  fol.  l  est  antérieur  à  la  Révolution.  Les  fol.  n,  e  provien- 
nent aussi  d'un  manuscrit  d'origine  italienne.  Rel.  maroquin  rose  sur 
bois.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  "  B,  ord.  3,  n<*  40  »). 

151  (B.  70).  Pétri  Lombardi  commentarius  super  Psalterium,  cum 
Psalmorum  littera. 

Le  même  que  les  précédents. 

Sur  la  garde  b,  on  a  transcrit  (XIV*  siècle)  ces  vers  : 

t  Ter  quinquagcnos  David  canit  ordine  psalmos; 
Versus  bis  mille  sexcentos  sex  canit  ilie  i . 

On  trouve,  sur  la  garde  collée  à  l'intérieur  du  plat  initial,  cet  ex- 


DE    LA   BIBLIOTHÈQLI-:    DE    REIMS.  i41 

libris  (XIV"  siècle)  :  «  IVesens  liber  fuit  michi  Girardo  Sontrcn... 
den.  ;  venditus  pcr  dominuni  Jacobiim  de  Capella,  precio  XII  flore- 
noru[n  re<]is  sibi  sohitorum.  Habeo  lilteram  sub  sigillo  ciirie  archidia- 
coni  Sig...,  signatam  signo  domini  P.,  curati  Sancti  Clementis  n  .  — 
Plus  loin,  on  lit  :  «  b  72  visa"  .  —  A  la  fin,  à  l'intérieur  de  la  couver- 
ture, signature  de  Guy  de  Roye. 

\\\h  siècle.  Parchemin.  288  feuillets  à  2  col.  et  des  gardes  fl,  b, 
blanches,  au  coniniencement  et  à  la  fin.  360  sur  245  millim.  Initiales 
de  petite  dimension,  mais  de  jolie  exécution,  en  couleurs,  gouache 
et  or,  encadrant  de  minuscules  sujets;  cliarmantes  lettrines  ii  fili- 
granes. Rel.  veau  blanc  sur  bois,  mauvais  état;  coins  de  cuir  gaufré. 
—  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  u  B,  ord.  3,  n"  39  »). 

152  (E.  376).  Pétri  Lombardi  commentarius  in  Psalterium,  cum 
Psalmorum  littera. 

Le  même  que  les  précédents. 

L'ouvrage  semble  s'ouvrir  sous  les  auspices  des  Pères,  dont  les  noms 
sont  inscrits  en  majuscules  rouges  en  tête  des  feuillets  :  "  Augustinus, 
leronimus,  Remigius,  Ambrosius,  Alcuinus,  Gregorius,  Cassiodorus  n . 

XIII*  siècle.  Parchemin.  270  feuillets  à  2  col.  Coupure  de  la 
marge  inférieure  des  fol.  269  et  270.  390  sur  282  millim.  Ini- 
tiales à  enroulements,  fleurons  et  animaux,  couleurs,  gouache  et  or, 
à  fonds  rehaussés;  l'artiste  a  essayé  d'autres  procédés  aux  fol.  1,  89, 
90,  91,92,  94;  jolies  lettrines  à  filigranes.  Rel.  vache  blanche  sur 
bois.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  B,  ord.  2,  n"  21  »). 

135  (B.  71).  Pétri  Lombardi  commentarius  super  Psalterium,  cum 
Psalmorum  littera  et  glossis. 

Le  même  que  les  précédents. 

Glose  marginale  sur  une  bonne  partie  du  volume.  A  l'intérieur  des 
deux  plats,  on  lit,  en  grosse  minuscule  gothique  (XIV  siècle)  :  «  Psal- 
terium glosatum,  de  donc  venerabilis  viri  magistri  Johannis  de  Gomonte, 
quondam  hujus  insignis  ecclesie  canonici  ;  orate  pro  eo  j5  .  La  même 
mention  existe  à  l'extérieur  du  plat  final,  garantie  par  une  plaque  de 
corne  placée  sous  une  bordure  de  cuivre. 

Fin  du  XÏII«  siècle.  Parchemin.  252  feuillets  à  2  col.,  et  des  gardes 
A,  B  blanches,  en  tête  et  à  la  fin.  386  sur  270  millim.  Initiales  à 
feuillages,  or  et  couleurs,  dont  plusieurs  usées  et  grattées  par  des 
mains  d'écolier,  notamment  au  fol.  121.  Rel.  vache  noire,  gaufrée  à 
fleurs  de  lis,  jadis  garnie  de  clous  et  coins  de  cuivre,  sur  bois.  — 
(Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  B,  ord.  1,  n"  10  »). 


142  MANUSCRITS 

1[>4  (15.  97).  Pétri  Lombard!  commentarius  super  Epistolas  S.  Pauli, 
cum  littera. 

Fol.  1.  «  Principia  rerum  requirenda  sunl  prius,  ut  earum  notitia... 

Paulus,  servus  Jhesu  Christiy  etc.  Hue  usque  enim  pendet  littera,  ut 

perfitiatur  sententia...  purgatio  peccatorum  et  alia  Dei  niunera;  sil  cum 
omnibus  vohis.  Amen^^ .  Ce  commentaire  a  été  imprimé  pour  la  première 
fois  à  Essling,  au  XV''  siècle. 

A  l'intérieur  du  plat  final,  une  main  du  XIV'  siècle  a  écrit  cet  ex- 
libris  :  «  ïste  liber  est  G.  de  Dameri,  canonici  Remensis  »  ,  et,  à  Texte- 
rieur  du  même,  on  lit  cette  inscription  :  «  Epistole  Pauli  glosale  pulchre, 
de  dono  G.  de  Damery,  canonici  Remensis  «  . 

XIIl^  siècle.  Parchemin.  191  feuillels.  Une  colonne  centrale,  large, 
pour  la  glose,  cantonnée  de  deux  petites  pour  le  texte  et  pour  la  réfé- 
rence aux  Pères.  352  sur  243  millim.  Kel.  vache  blanclie  sur  bois, 
recouverte  d'une  chemise  de  même  peau.  —  (Ex-libris  gravé  du  Cha- 
pitre :  u  R,  ord.  2,  n»  19  '). 

155  (R.  100).  Pétri  Lombardi  commentarius  super  Epistolas 
S.  Pauli,  cum  littera. 

Le  même  que  le  précédent. 

Les  fol.  A,  B,  qui  se  trouvent  en  tête,  appartiennent  à  un  compte  de 
la  fabrique  de  Notre-Dame  de  Reims  (XIV"  siècle).  Les  fol.  238-240 
sont  la  reproduction  des  derniers  feuillets  et  ne  présentent  aucun 
intérêt.  —  Sur  le  fol.  1,  la  cote  :  «  94  visa  b  ^) .  —  Au  fol.  239,  Tex- 
libris  du  XV"  siècle  :  «  Ex  fabrica  ecclesie  Remensis  » ,  qui  se  complète 
par  celui-ci,  inscrit  à  l'extérieur  du  plat  final  :  «  Epistole  beati  Pauli; 
Jo[hannis]  de  Pictav[ia],fabriceinsignis  ecclesie  Remensis  clerici  "  . 

XIV*  siècle.  Parchemin.  240  feuillets  à  2  col.  et  les  gardes  a,  h.  352 
sur  130  millim.  Au  fol.  1  bis,  initiale  représentant  S,  Paul.  Rel.  veau 
blanc  sur  bois.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  R,  ord.  3,  n°  45  "). 

150  (R.  101).  Pétri  Lombardi  commentarius  super  Epistolas  S. 
Pauli,  cum  littera. 

Le  même  que  les  précédents. 

Au  fol.  289,  on  lit  cet  ex-libris  qui  ne  s'accorde  guère  avec  les  armoi- 
ries dont  le  volume  est  timbré  :  «  Iste  liber  fuit  daius  librarie  ecclesie 
Remensis  per  revereudissimum  in  Christo  Patrem  dominum  G[uil- 
lelmum  Fillastri],  tituli  Sancti  Marci  cardinalem,  anno  Domini  millé- 
sime  llIIc°XXI°,  in  mense  julii  " .  La  garde  c    est  un   fragment  de 


Di:    LA   BIDLIOTIIKQUI-:    1)K    UKIWS.  143 

Missel  noté  (XllI*  siècle),  relatif  aii\  ofliccs  de  S.  Etienne  et  de  S.  Jean 
rEvan*jéliste. 

XIV"  siècle.  Parchemin  de  choix.  200  feuillcls,  niiniérolés  1-289 
par  le  passa«je  sans  lacune  de  ()9  à  80  et  de  169  à  180.  A  2  col.  Deux 
gardes  a,  b,  en  têle  et  à  la  lin.  398  sur  285  millim.  Initiales  ù  enrou- 
lemenls  lleuronnés  et  dragons,  or  et  couleurs  et  rehaiils  de  aoiiache; 
plusieurs  représentent  S.  Paul;  celle  du  fol,  250  à  deux  personnages; 
initiale  coupée  au  fol.  2;  marge  inférieure  coupée  au  fol.  207. 
Curieux  «  nota  ",  principalement  aux  fol.  201  et  230.  Uel.  veau  hianc 
sur  hois,  dont  un  ais  déhridé  et  hrisé,  limhrée  aux  armes  de  rarclie- 
vè(jue  Guy  de  Uoye,  qui  en  avait  élé  le  précédent  possesseur.  —  (Ex- 
lihris  gravé  du  Chapitre  :  «  B,  ord.  2,  n"  18  »). 

il)7    (B.    102).    Pétri    Lombardi    conimentarius    super    Epistolas 
S.  Pauli,  cuni  littera. 

Le  même  que  les  précédents. 

Au  bas  du  fol.  1,  on  lit  ces  vers  mnémoniques  (XIIP  siècle)  : 

t  Ro  serncl  cl  Cor  his,  Gale  Phi  scinol  al(jne  Colosis, 
T/iesa  bis  et  Tliitno  bis,  Ttj  Vlty  Eh7'eei\ue  scrnrl  s . 

Au  bas  du  fol.  280  v%  on  lit  cette  note  (XIV*  siècle)  qui  a  été  barrée  : 
«  [Mutuo  dedi](?)  super  librum  istum  et  IlII'"^  cifos  argenteos  et  unam 
cupam  argenteam,  XVIII  Ib.  par.  ante  festum  beati  Johannis  Baptiste 
reddendas  « .  —  Le  fol.  c  est  un  feuillet  de  Graduel  (XV"  siècle),  portant 
le  Credo  de  la  messe.  A  l'extérieur  du  plat  final,  une  étiquette  de  par- 
chemin (XV^  siècle)  porte,  en  gros  caractères  :  «  Epistole  Pauli  glo- 
sate  »  ;  le  cotateur  du  X  VIP  siècle  a  ajouté,  au-dessous,  le  chiffre  «  121  ». 

XIV"  siècle.  Parchemin  choisi.  280  feuillets  à  2  col.,  plus  59  bis 
et  les  gardes  blanches  a,  r,  en  têle,  et  une  garde  c,  à  la  fin.  382  sur 
205  millim.  Bel.  veau  blanc  sur  bois,  aux  armes  de  Guy  de  Boye.  — 
(Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :   «  B,  ord.  2,  n"  17  »). 

I08  (B.  103).  Pétri  Lombardi  commentarius  super  Epistolas 
S.  Pauli,  cum  littera. 

Le  même  que  les  précédents. 

Au  bas  du  verso  du  fol.  240,  on  lit  ces  vers  mnémoniques  bien 
connus  : 

t  Virgo  Jolianncs  avis,  vitulus  Lucas,  leo  IVIarciis, 
Est  homo  Mathetis,  quatuor  isla  Dcus. 
Est  homo  nascendo,  vitulus  mortern  paciendo, 
Est  leo  surgendo,  fuit  ails  suiiima  polciulo  1 . 


144  MANUSCRITS 

Cf.  Hauréau,  Notices  et  extraits,  t.  I,  p.  224. 

En  tête  du  fol.  collé  à  l'intérieur  du  plat  ûnal,  on  lit  cette  note  de 
d'Aspremont  :  "  In  isto  libro,  in  quo  continentur  Epistole  Pauli  glosate 
de  glosa  Magistri,  que  composita  est  ex  glosis  quatuor  doctoruni  sum- 
morum  Ecclesie;  sunt  in  toto  240  folia  scripta,  absque  folio  primo 
quod  facit  custodiam  libri  ;  et  erat  liber  iste  de  ecclesia,  paratus  in  ves- 
tiario  super  pulpitum,  in  quo  quidem  loco  aliqui  maligni  garsiones 
absciderunt  ante  epistolam  ad  Hebreos  pergamenuni  de  marginibus 
^cem  foliorum,  et  iidem  vel  alii  disruperunt  aut  rumpcrc  voluerunt  et 
furari  consiniile  pergamenum  deXU  foliis  immédiate  illa  decem  prece- 
dentibus;  et  adhuc  in  medio  dicte  epistole  ad  Hebreos,  de  tribus  loliis 
videlicet  232,  233,  234,  abscissum  est  pergamenum,  de  margine 
usque  ad  glosam;  quare  qui  de  presenti  libro  amodo  aliquid  abstulerit 
anatbema  sit  " . 

XIV*  siècle.  Parchemin.  240  feuillets  à  2  col.  et  une  garde  blan- 
che A,  en  têle.  Lacération  des  fol.  189-204,  sans  préjudice  pour  le 
texte;  mais  la  marge  inférieure  a  été  enlevée  aux  fol.  195-204  et 
232-234.  Initiales  de  couleur,  à  fdigranes;  celle  du  fol.  1  en  or  et 
couleurs.  390  sur  280  millim.  Rel.  reau  blanc,  déchirée,  sur  bois.  — 
(Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  B,  ord.  2,  n"  20  »). 

159  (B.  104).  Pétri  Lombardi  commentarius  super  Epistolas 
S.  Pauli,  cum  littera. 

Le  même  que  les  précédents.  L'ancien  fol.  1  manque.  Fol.  1. 
tt  ...atque  hiis  inflati  genlibus,  se  preferebant  dicentes...  " 

Au  fol.  360  v%  on  lit  cette  note  (XIV  siècle)  sur  le  diable  et  sur  les 
sept  noms  qui  lui  sont  attribués  :  "  Nota  quod  dyabolus  septem  nomi- 
nibus  nuncupatur;  secundum  interpretationem  eorum  VII,  nos  temptat 
peccatis  mortalibus.  Primum  nomen  ejus  est  Dyabolus,  id  est  deorsum 
fluens,  et  sic  temptat  nos  de  superbia,  quia  per  superbiam  deorsum 
cecidit...  i'  Explications  semblables  pour  les  noms  :  Vehemot,  Leviatam, 
Draco,  Sathan,  Exterminator,  Démon. 

Au  fol.  361,  on  lit  cet  apophtegme,  écrit  au  crayon  : 

tt  Calho.  Tu  rectc  vivas,  ne  cures  verba  malorurn. 

Arbilrii  nostri  non  est  ut  quisque  loquatur  t. 

Sur  le  fol.  1,  on  trouve  d'anciennes  cotes  de  la  bibliothèque  de 
Saint-Remi  :  «  1).  18  » .  —  "  339  » .  Au  fol.  3,  le  bibliothécaire  de 
l'abbaye  a    noté  (XVII*  siècle)  ces  mots  :  «  Habetur  alius  tomus,  in 


DK    LA    lUliLIOTilKQir:    DlC    REIMS.  145 

quo  iste  coinmentarius  liabetur  integer,  et  incipit  :  Principia  rerum 
requirenda  sunt prias  » .  —  Notes  diverses  au  crayon,  sur  les  fol.  1 79-182 
demeurés  blancs, 

XIV»  sièclo.  Parchemin.  361  feuillets  à  2  col.,  dont  les  78,  179- 
182,  361  demeurés  blancs.  357  sur  250  niillim.  Initiales  mi-parties, 
couleurs.  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint-Remi,  n"  339). 

160  (K.  491).  Hicliardi  de  Sancto  Victore  annotationes  mysticae 
super  quaedam  Scripturae  loca.  —  Ejusdem  Benjamin  minor  et  alia 
quaedam  opuscula.  —  Uulini  Annulus  scu  Sixti  Pythagorici  Enchiridion. 
—  Cujusdam  incerti  interpretatio  super  Canticum  canticorum. 

Fol.  1.  u  Tractatus  Kicardi  super  quosdam  psalmos  et  quasdam  sen- 
tencias  Scripturarum.  Quare  fremuerunt  génies  et  populi  meditali  sunt 
inania.  Quid  per  gentes  que  Deum  nesciunt...  de  quibus  dicitur  :  qui 
cogilaverunt  iniquitates  in  corde  « .  Ces  derniers  mots  sont  du 
psaume  CXXXIX.  Notre  traité  est  moins  complet  et  classé  dans  un 
tout  autre  ordre  que  celui  de  l'édition  de  Rouen  (1650)  des  œuvres 
de  Richard  de  Saint- Victor  [M.  Richardi  S.  l/ictoris  opéra,  p.  425). 

Viennent  ensuite,  sans  aucun  blanc,  sans  titre,  à  peine  séparés  par 
l'envoi  k  l'alinéa,  les  opuscules  suivants  du  même  auteur  : 

Fol.  48  v°.  Sur  le  cantique  d'Habacuc.  "  In  medio  annorum  nolum 
faciès.  Quoà  Apostolus  plenitudinem  temporis  nominal...  sed  per 
orationem   ante   mortem  pravi  consensus  erigitur  ».  (Ibid.,  p.  452). 

Fol.  51.  "  Post  sex  annos,  septimum  qui  sequitur  quasi  festivum... 
in  quibus  ipsi  prius  perfecte  compuncti  sumus  ^ .  —  Fol.  52.  «  Toile 
puerum  et  malrem  ejus,  et  fuge  in  Egyptum.  Mater  mentis  purilas... 
jussit  enim  Herodes  occidi  omnes  pueros  a  binatu  et  infra  » .  — 
Fol.  53.  «  Toile  puerum  et  matrem  ejus  y  et  fuge  in  Egyptum.  Proies 
de  virgine  matre,  veritas...  per  edificationem  proximi  ».  —  Fol.  55 
v".  «  Apprehendet  messis  vindemiam  et  apprehendet  vindemia  sementem. 
Legendo  et  meditando...  antequam  alia  subsequatur  ».  —  Fol.  56. 
"  Quid  eis  dabis,  Domine?  l/ulvam  absque  liberis  et  ubera  arentia?  Vulva 
studiositas,  semen  veritas,  partus  bona  voluntas. . .  raros  autem  habentes 
linguam  melliloquam  » . —  Fol.  56  v°.  «  Sex  sunt  dies  in  quibus  ope- 
rari  debemus,  septimus  dies  requietionis  est. . .  devotionis  hostiam  immo- 
lamus  ».  —  Fol.  57.  u  Sanctifîcamini  hodie,  quia  die  crastina  vide- 
bitis  majestatem  Domini.  Primus  dies  dies  est  sanctiGcationis  ;  secundus 
dies,  dies  gloriGcationis...   appropinquat  ad  cognitionem  Dei   ».  — 

TOMR    XXXVIH  .  10 


146  MANUSCIUTS 

Ihid.  «  Egyptus  est  vita  secularis;  desertum,  disciplina  claustralis; 
terra  promissionis,  gratia  spiritualis.. .  ad  vicia  vero  nostra  extirpanda 
omni  vite  nostre  tempore  non  plene  sufficiinus.  Explicit  » .  Cet  explicit 
paraît  s'appliquer  en  somme,  dans  Tesprit  du  copiste,  au  traité  qui  a 
commencé  au  fol.  1,  tandis  que  ces  fragments  sont  indépendants  les 
uns  des  autres  et  n'ont  d'autre  lien  entre  eux  que  de  se  rencontrer 
bout  à  bout  dans  ce  volume  comme  dans  la  plupart  des  manuscrits.  Sur 
toute  cette  partie  de  l'œuvre  de  Richard,  voir  la  savante  dissertation 
de  M.  Hauréau,  dans  ses  Notices  et  extraits^  t.  I,  p.  109-120. 

Fol.  58.  Benjamin  minor,  seu  liber  ejusdem  Ricardi  de  preparatione 
animi  ad  contemplationem.  "  Benjamin,  adolescenlulus  isle  in  mentis 
excessu.  Audiant  adolescentuli  sermonem...  in  deosculatione  Benjamin 
et  Joseph  divine  revelationi  humana  ratio  applaudit.  Explicit  " . 
(il/.  Richardi  S.  Victoris  opéra,  p.  114).  Sur  le  Benjamin  minor,  voyez 
Hist.  lut.,  t.  XIII,  p.  477. 

Fol.  91.  Sixti  Pythagorici  Enchiridion  seu  Annulus,  aRuOno  editus. 
a  Jeronimus,  in  libro  sexto  super  Ezechielem  prophetam.  Pulcre  in 
Syxti  Pytagorici  sententiolis  dicitur  :  Adulter  est  uxoris  proprie  amator 
ardentior...  —  Incipit  prologus  sancti  Rulini  presbiteri  in  libro  Sexti- 
Pitagorici.  Scio  quoniam  sicut  grex...  sed  brève  totum,  ut  merito 
omne  opusculum  vel  Enchiridion,  si  grece,  si  latine  Anulus  appel- 
letur.  —  Incipit  Encheridion  [sic] .  Fidelis  homo  electus  homo  est.  Homo 
Dei  est  qui  Deo  dignus  est;  Deo  dignus  est...  immunde  autem  anime 
nil  audeas  de  Deo  dicere  » .  {Sixti  Enchiridion  seu  Annulus.  Lyon, 
1507). 

Fol.  101.  u  Parvuli  petieruTtt  paîiem,  et  non  erat  qui  franger  et  eis. 
Est  panis  apud  Salomonem^  isque  admodum  splendidus  sapidusque... 
—  Osculetur  me  osculo  oris  sui.  Sit  os  osculans  verbum  assumens... 
quis  dabit  mihi  non  solum  infirmari,  sed  et  destitui  ac  deCcere  penitus, 
ut  Domini  virtutum  virtute  stabiliar,  non  erubesc[am]...  "  Ce  morceau 
est  incomplet  de  la  fin. 

Au  fol.  113,  on  trouve,  copiées  par  une  main  du  XIII'  siècle,  les 
hymnes  a  Pange  lingua»  ,  «Verbum  supernum»  ,  "  Sacrissollempniis»' , 
sans  note.  —  En  tête  du  fol.  1,  la  mention  (XIV"  siècle)  :  «  De  conventu 
Sancti  Dyonisii  Remensis  n ,  accompagnée,  comme  toujours,  d'un  signe 
de  reconnaissance  bibliographique. 

XIV'  siècle.  Parchemin.  113  feuillets,  dont  le  99*  réduit  à  la  moitié; 
les  fol.  100  et  112  sont  blancs.  Longues  lignes,  sauf  pour  les  fol.  91-98, 


I)K    LA    BIBLIOTHKQIE    l)K    REIMS.  147 

qui  sont  à  !2  col.  237  sur  165  inilliiii.  Rel.  moderne  en  parcliemin 
blanc.  —  (Saint-Denis). 


IGi  (H.  66).  Pétri  Pictaviensis  Distinctiones  super  Psalterium 
magistri  Pelri  Lombardi. 

Fol.  1 .  «  Incipiunt  Distinctiones  super  Psalterium  magistri  Pétri 
Lumbardi.  Fades  michi  tenlorium  in  introitu  iabernaculi  1111°"  preciosis 
colorihus  contextum.  Tabernaculum  quo  Deus  in  nobis  habitat...  com- 
muniter  igitur,  karissimi,  Deum  deprecemur,  ut,  post  vite  hujus  septe- 
narium,  cum  ejusdem  venturi  judicis  tuba  novissima  insonuerit,  in 
solidissinio  fixo  justorum  tabernaculo  nobis  indefîcientem  sue  propitia- 
tionis  habundanciam  largiatur,  qui  vivit  et  régnât  per  omnia  secula 
seculorum.  Amen  n .  Voir  Hist.  lUt.,  t.  XVI,  p.  487. 

Les  armes  peintes  sur  le  plat  final  indiquent  par  quelle  voie  ce  livre 
est  entré  dans  la  bibliothèque  du  Chapitre.  Une  note,  placée  à  l'intérieur 
du  même  plat,  nous  dirait  le  possesseur  précédent,  si  le  grattage  de 
son  nom  n'avait  été  aussi  complet.  Du  moins  savons-nous,  par  la 
garde  a,  la  valeur  vénale  de  cet  ouvrage  au  XIV'  siècle  :  «  Ext[imatur] 
VI  gross[is]  ».  —  La  cote  «  80  visa  b  «  figure  sur  le  fol.  1 ,  au  bas  duquel 
on  lit  cette  note  (XlIP  siècle)  assez  peu  claire  :  «  Hic  sunt  XI  petie  et 
reddantur  Raimundo,  nepoti  Geraldi,  decani  Claromonlensis  mortui, 
predecessoris  istius  decani  » . 

XIII*  siècle.  Parchemin.  91  feuillets  à  longues  lignes  et  une  garde 
A  blanche,  en  tête.  280  sur  180  millim.  Rel.  veau  blanc  sur  bois.  — 
(Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  B,  ord.  5,  n"  98  »). 

162  (B.  90).  Postillae  Alexandri  de  Halis  super  quatuor  evangelia. 

Fol.  1.  Matheus.  <^^  Impiété  quatuor  y  drias  aqua^  etc.. — Liber  gène- 
raiionis  Jhesu  Christi^  etc.  Secundum  Johannem,  cui  totum  istud  prohe- 
miale  est...  quod  delicie  sue  sunt  esse  cnm  filiis  hominum  » . 

Fol.  87.  Marcus.  «  Exodus,  xxii,  legitur  :  Fecil  altare  holocausti  de 
lignis...  —  Inicium  evangelii,  etc.  In  prima  parte  déterminât  de  inicio 
vocationis...  que  sunt  compunccio  auditorum,  conversio  peccatorum, 
confirmacio  justorum.  Amen  "  . 

Fol.  134.  u.  Incipiunt  Postille  magistri  Alexandri  super  Lucam 
euvangelistam.  Ut  habetur  xxi  Josue,  date  sunt  levitis  de  tribu  Effraym 
...patebit  veritas,  implebit  caritas,  fulgebit  glorificata humanitas  « . 

Fol.  205.  «  Quinto  Michee  :  Tu  Bethléem  Effrata,  parvulus  es,  etc. 


148  ]\IA\USCRITS 

In  hac  auctoritate...  sancti  Spiritus  gratia  illuminet  cor  nostrum. 
Expliciunt  glose  magistii  Halexandri  (sic)  de  Halis  super  Johannem  » . 

Au  fol.  1,  à  côté  de  l.i  cote  ordinaire  u  126  b  » ,  on  lit  celte  note 
contemporaine  de  l'ouvrage  :  «  Incipiunt  Postille  super  Matheum  et 
alios  evangelislas,  secundum  magistrurn  Alexandrum  ;  primo  Matheus, 
11°  Marcus,  III"  Johannes,  1111°  Lucas  ponitur  hic  »  ;  elle  n'est  guère 
plus  exacte  que  cette  étiquette  du  dos  (XVIII*  siècle)  :  «  Postillae 
Alexandri  de  Hal  super  Mathaeum  ^  .  V.  Hist.  liit.y  t.  XVIII,  p.  312. 

Au  verso  du  fol.  5^  on  lit  (XIII*  siècle)  ces  deux  vers,  dont  un  rognage 
maladroit  a  coupé  les  premiers  mots  : 

I  ...esa  magos,  scribas  liebrea,  latina  magistros 
[LJingua  vocal,  plures  rabbi,  sed  greca  sophisfas  » . 

Au  fol.  30,  on  lit  ces  deux  autres  (m.  d.)  : 

t  Si  reprobos  probat  esse  probos  simulalio  mornm, 
Esse  reos  noscetis  eos  a  fructibus  horum  « . 

En  différents  endroits,  dans  les  marges  latérales,  de  courtes  indica- 
tions (m.  d.)  montrent  que  des  chapitres  de  ce  livre  étaient  lus  au  cours 
de  Tannée,  au  titre  de  lectures  spirituelles.  —  Sur  la  garde  b,  on  trouve 
cette  note  de  G.  d'Aspremont  :  «  In  isto  libro,  qui  fuit  de  libris  bone 
memorie  domini  Guidonis  de  Roya,  quondam  archiepiscopi  Remensis, 
continetur  Expositio  sive  Postilla  magistri  Alexandri  de  Halis,  supra  4°'" 
evangelia,  videlicet  Mathei,  Marchi,  Luce  et  Johannis;  et  sunt  in  eo 
306  folia  scripta,  absque  primo  folio  et  isto  folio  ultimo  que  faciunt 
custodiam.  Orate  Deum  pro  dicto  domino  Guidone  de  Roya.  Et  si  quis 
inde  aliquid  abstulerit,  anathema  sit  ».  —  Au  verso  de  ce  même 
feuillet,  on  lit  la  signature  (XIV*  siècle)  :  «  Sy  » .  Sur  le  plat  final,  on 
trouve  celle  de  Guy  de  Roye. 

XIII*  siècle.  Parchemin.  306  feuillets  à  2  col.,  et  deux  gardes 
blanches  a,  b,  en  tête  et  à  la  fin.  322  sur  225  mlllim.  Rel.  veau  blanc 
sur  bois.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  R,  ord.  2,  n"  27  »). 

165  (B.  53).  Cujusdam  incerti  commentarius  in  sacra  Biblia.  — 
Serraones  Geoffridi  Autissiodorensis  super  Apocalypsim. 

Fol.  1.  u  In  principio  creavil  Deus  celum  et  terram.  Celum  spiritus, 
terra  corpus,  quia,  sicut  celum  terra  sublimius  et  solidius,  sic  excellen- 
cioret  dignior  corpore  est  spiritus...  spiritus  judicii  et  spiritus  ardoris  » . 
—  Fol.  109.  Après  les  petits  Prophètes,  l'ouvrage  se  poursuit  d'une 


DE    LA   lilBLIOTHKQUK    DE    HKIMS.  149 

autre  main,  contemporaine  d'ailleurs,  par  les  évangiles  :  «  (îregorius. 
Qnod  caro  Chrisli  ad  capiendum  diabolum  hamus  fuit.  Liber  generacionis 
J/iesu  Chn'sti,  etc.  Dominus  noster  Jhcsus  Christus,  ad  redempcionem 
generis  humani  veniens,  velud  (juemdam  de  se  in  nece  diaboli  hamum 
fecit...  tainen  desponsata  per  fidem  » . 

Un  exemplaire  de  cet  ouvrage  existe  à  la  Bibliothèque  Mazarine 
(Catal.  gén.,  t.  1,  n°  170),  suivi,  comme  le  nôtre,  des  sermons  de 
Guillaume  d'Auxerre  sur  l'Apocalypse.  Ce  n'est  pas,  à  proprement 
parler,  un  commentaire  de  la  Bible,  mais  un  recueil  méthodique 
de  pensées  et  d'explications  empruntées  à  des  commentateurs  presque 
contemporains.  Un  seul  Père  est  cité,  Cassien.  Les  commentateurs, 
qui  appartiennent  en  majeure  partie  à  l'Ordre  de  Cîteaux,  sont  tous 
antérieurs  à  1230  :  Adam  de  Perseigne,  Ailred  de  Rievaux,  Bau- 
douin de  Ford,  S.  Bernard,  Brunon  de  Segni,  Dreux,  Ernaud  de 
Bonneval,  Etienne  de  Langton,  Geoffroi  d'Auxerre,  Gilbert  de  Holland, 
Guerry  d'Igny,  Guillaume  '  de  Cailloe  '^ ,  Guillaume  de  Saint-Thierry, 
Kildebert  de  Lavardin,  Hugues  de  Fouilloy,  Hugues  de  Saint-Victor, 
Isaac  de  l'Etoile,  Odon  de  Morimond,  Odon  de  Tusculum,  Pierre 
Damien,  alias  de  Ravenne,  Pierre  le  Chantre,  Pierre  Lombard,  Raoul 
de  Elaix,  Richard  de  Saint-Victor,  Serlon  de  l'Aumône.  Cet  ouvrage 
a  été  publié  deux  fois,  à  Paris  (1550  et  1574-), sous  le  titre  :  ;<  Allego- 
goriae  simul  et  Iropologiae  in  locos  utriusque  Testamenti  selectiores  judicio 
collecte  ac propensiore  studio  depromptç  et  in  ordinem  digeste,  e  monimentis 
vnius  et  triginta  auihorum  » ,  par  Ottomar  Luscinius  [alias  Nachtigall), 
Bénédictin  de  l'abbaye  de  Saint-Ulrich  de  Strasbourg,  qui  y  a  introduit 
un  recueil  sur  les  Psaumes  composé  par  lui  en  1524.  L'exemplaire  de 
1574  (in-8%  Paris,  Séb.  Nivelle)  est  bien  conforme  à  notre  manuscrit. 

Fol.  183.  L'exposition  sur  l'Apocalypse  étant  terminée,  le  manuscrit 
continue  ainsi  :  «  Gaufridus,  super  Apocalipsim,  sermo  primus.  Apoca- 
lypsis  Jhesu  Cliristiy  etc.  Cum  beatus  Hieronimus...  »  —  (2)  «  Johannes. 
Septem  ecclesiis  que  sunt  in  Asya,  etc.  Mansuetudinis  et  humilitatis 
intuitu...  »  —  (3)  «  Qui  est  testis  fidelis ,  etc.  Ut  notissimum  est...  »  — 
(4)  a  Ecce  venit  cum  nuhibus,  etc.  Ecce  venit  repente...  »  —  (5)  «  Ego 
Johannes,  frater  vester,  etc.  Scribens  Johannes  ecclesiis...  n  —  (6) 
«  Quod  vides,  scribe  in  libro,  etc.  Sicut  Ecclesia  multitudine  persona- 
rum...  n  —  (7)  <ji  Et  conversus  sum  ut  vidèrent  vocem  que  loquebatur  in 
me,  etc.  Conversum  se  Johannes  invenit,  quia  sicut  promiserat...  »  — 
(8)  «  Et  cum  vidissem  eum,  cecidi  ad pedes  ejus  tanquam  morluus.  Pedes 


150  MAMLSGRITS 

eius...  1)  —  (9)  «  Et  angelo  Ephesi  ecclesie  scribe,  etc.  Prima  inter  eccle- 
sias  quibus...  »  —  (10)  «  Vincenli  dabo  edere  de  ligno  vite.  Vita  inte- 
rior  nostra  militia  est...  »  — (11)  «  Et  angelo  Smirne  ecclesie  scribe,  etc. 
CanticumeorumqiiodSmirnainterpietatur...  -n  —  (12)  "  Qui hahet aures 
audiat  quid  Spirilus  dicat  ecclesiis.  Infelix. . .  »  —  (  1 3)  «  ^É"^  angelo  Pergami 
ecclesie  scribe,  etc.  Justus  quod  fide  vivit...  »  —  (14)  «  Et  angelo  Tyalire 
ecclesie  scribe,  etc.  Meniinisse  débet  fraternitas...  »  —  (15)  «  Non  imme- 
rito  Tyatire  ecclesie  sacerdos...  »  —  (16)  «  Et  angelo  Sardis  ecclesie 
scribe,  etc.  Xomen  Sardus,  ut  in  superioribus...  r,  —  (17)  «  Beatum 
Johannem  scribere  jubent...  »  —  (18)  «  Et  angelo  Philadelphie  ecclesie 
scribe ^  etc.  Ab  amore  fratris...  »  —  (19)  ^  Et  angelo  Laodicie  ecclesie 
scribe,  etc.  Vomitus  velamabilis  populusinterpretatur...  »  —  (20)  "  Ecce 
ego  sto  ad  osiiinn  elpulso,  etc.  Domine,  ut  quid  foris  stas. . .  "  Le  commen- 
taire continue  sans  indication  de  sermons  :  «  In  medioetin  circuitu  sedis 
Dei  vidi  quatuor  animalia .  Et  omnes  pastores  Ecclesie  doctores...  alter 
alteri  implacabiliter  adversetur  » .  Sur  l'auteur,  voyez  Hist.  litt.,  t.  XIV, 
p.  447. 

Au  verso  du  fol.  c,  on  trouve  une  table  des  livres  commentés.  —  En 
tête  du  fol.  1,  on  lit  Tancienne  cote  :  u  61  b  visa  » .  —  Enfin,  sur  la 
garde  d,  on  trouve  un  fragment  de  compte  sans  intérêt  et  la  signature 
du  donateur  :   «  Guy  de  Roye  »  . 

Fin  du  XllI*  siècle.  Parchemin.  193  feuillets  à  2  col.,  et  des 
gardes  a,  u,  c,  en  tête,  et  d,  à  la  fin,  blanches.  342  sur  255  millim.  Rel. 
neuve,  veau  fauve,  à  fermoirs  de  cuivre.  —  (Ex-libris  gravé  du  Cha- 
pitre :  «  B,  ord.  2,  n»  25  »). 

1(>4(B.  59).  Hugonis  de  Sancto  Charo  Expositio  in  quosdam  utrius- 
que  Testamenti  libros. 

Fol.  1 .  Genèse.  ^  Principium  verborum  tuorum  veritas,  Deus  Pater. . . 
et  sedebit  populus  meus  in  plenitudine  pacis,  in  tabernaculis  fiducie, 
in  requie  opulenta  »  .  [Repertorium  aposlillarum  utriusque  Testamenti 
domini  Hugonis  cardinalis.  Bàle,  1504,  t.  I,  fol.  2). 

Les  livres  commentés  sont  les  suivants  :  Genèse,  Exode,  Lévitique, 
Nombres,  Deutéronome,  Josué,  Juges,  Kuth,  Rois,  Daniel,  Epîtres 
canoniques. 

Après  les  livres  des  Rois,  on  trouve  (fol.  205  v°)  :  «  Incipiunt  Morali- 
tates  super  quartum  Regum.  Cecidit  Ochozias,  etc.  Mistice  Ochozias  signi- 
ûcat  principes  Judeorum...  amicti  stolis  albis  "  .  (Ibid.,  t.  I,  fol.  279). 


DK    LA   BIBLl()TIIKC)l!I'^    Di:    HKUIS.  151 

A  rinlérieur  du  plat  initial  (fol.  a),  on  lit  (XIV'  siècle)  :  "  In  hoc 
libro  continclur  primo  qucdani  Kxpositio  niistica  super  (ienesim  et 
deinde  Expositio  supra  (sic)  alios  quatuor  libros  Moysi,  scilicet  Exo- 
dum,  Numeroruni  (sic),  Leviticum  et  Deuteronomium ,  etc.,  totus 
Peulhateucus  y>(sic).  —  Le  scribe  a  termine  son  ouvrage  (fol.  293)  sur 
ces  mots  : 

«Finit,  amen,  finit.  Nullus  sine  criminc  vivit. 
Finito  libro,  sit  laus  et  gloria  Ghristo  > . 

Une  main  du  XIV  siècle  les  a  fait  suivre  de  cet  ex-libris  :  u  Per- 
tinet  mihi  Thome  de  Gersonno  ^5 ,  sous  lequel  s'inscrit  cette  mention  de 
même  date  :  «  Apprécié  IllI  escuz  n  .  —  Notons  encore,  sur  la  garde  b, 
le  nom  (XV*  siècle)  :  «  Johannes  Picot  n .  —  Cette  même  garde  et  la 
suivante,  qui  est  collée  sur  le  plat,  font  partie  d'un  rôle  de  procédure, 
du  commencement  du  XV*  siècle,  où  il  est  question  notamment  d'une 
attaque  nocturne  de  l'abbaye  de  Saint-Thierry,  près  Reims,  par  une 
troupe  de  150  à  200  lances. 

X1I1«  siècle  (trois  mains  différentes,  fol.  1-78,  70-208,  209-293). 
Parchemin.  293  feuillels,  plus  7  bis,  133  bis,  et  les  gardes  a,  en  tête, 
et  B,  c,  à  la  fin.  2  col.  306  sur  210  millim.Rel.  veau  blanc,  délabrée, 
sur  bois.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  B,  ord.  2,  n°  20  »). 

16t>  (I.  665).  Hugonis  de  Sancto  Charo  Expositio  in  Proverbia,  Can- 
tica  et  Isaïam.  —  Expositio  cujusdam  in  Apocalypsim. 

Fol.  1 .  «  Dicit  Ecclesiasticus  xx[x]ix,  3  :  Occulta  Proverbiorum  exquirit 
sapiens  et  in  ahscondilis  Parabolarum  diversabilur.  Duplicem  vitam  bono- 
rum...  —  Parabole  Salomonis,  filii  David,  régis  Israël.  Suple  hec 
sequentia.  1["*]  liber  iste  est  de  Parabolis  Salomonis,  multas  enim 
alias  parabolas...  quod  manifestum  est  cuilibet  inspicere  valeamus.Ex- 
pliciunt  Proverbia  »  .  (Repertorium,  etc.  Hugonis  cardinalis,  t.  III,  fol.  3), 

Fol.  109.  «  Deus  in  gradibus  ejus  cognoscetur...  in  quo  enim 
macula  est  non  est  menbrum  [sic)  ecclesie.  Sequitur  Veni  de  Libano, 
sponsa  mea,  veni  de  Libano.  »  Le  commentaire  n'est  pas  complet.  (Ibid,, 
t.  111,  fol.  93  v°). 

Fol.  147.  «  Habemus  firmiorem  sermonem  propheticum  cui  benefa- 
citis  attendentes...  —  Visio  Vsaie.  Hic  est  titulus  libri  usque  ibi...  unde 
ille  puplicanus  (sic)  omnia  bona  perdidit  quia  ostenlavit  ea...  "  Le 
commentaire,  arrêté  au  verso  du  fol.  262,  se  poursuit  au  fol.  264  : 
«  Consolamini,  consolamini,  popule  meus,  dicit  Deus  vester.  In  precedenti 


152  MANUSCRITS 

capitule  comminatus  fuerat  Ysaias  Ezecbie...  sicut  vitulus  de  armento, 
et  calcabitis  impios  cum  fuerint  [cinis]  sub  planta  pediim  vestrorum  i) . 
{Ibid.,  t.  m,  fol.  241). 

I  Finito  libro,  sit  laus  et  gloria  Gliristo.  Amen  » . 

Fol.  396.  «  Vidit  Jacob  in  sompnis  scalam  stantem  super  terram,  etc. 
Quatuor  surit  cause  hujus  operis...  et  lector  non  malicie,  sedignorancie 
ascribat  etcorrigat  quicquid  viderit  corrigendum.  Benedictussit  Jbesus. 
Amen.  Explicit  Apocalipsis  »  . 

En  tcte  des  fol.  1 ,  147,  396,  on  lit  la  note  (XIV*  siècle)  :  «  Iste  liber 
est  de  conventu  Sancti  Dyonisii  Remensis  r,  ,  suivie  d'un  signe  de 
reconnaissance  bibliographique.  Ces  trois  traités  s'ouvrent  sous  l'invo- 
cation :  «  Sancti  Spiritus  adsit  nobis  gratia  n  .  —  Nombreuses  notes  au 
crayon,  notauiment  aux  fol.  143  et  146.  —  Sur  ce  dernier  feuillet, 
une  lettre  de  N.,  prieur  de  Grandpré,  à  l'archevêque  de  Reirns,  Thomas 
de  Beaumetz  (1251-1263),  et  une  charte  de  Pierre  (1249-1269?), 
abbé  de  Saint-Denis  de  Reims,  relative  à  l'église  de  Saint-Mard.  — 
Sur  les  feuillets  148-151  et  491-492,  notes  touchant  quelques  points 
de  liturgie  monastique. 

Xlll«  siècle.  Parchemin.  516  feuillets  à  2  col.  Les  fol.  144-146, 
263,  516  blancs  après  grattage.  283  sur  197  millim.  Rel.  neuve  par- 
chemin blanc.  —  (Saint- Denis). 

166  (B.  82).  Hugonis  de  Sancto  Charo  Postillae  in  libros  Isaiae, 
Jeremiae  et  Ezechielis. 

Yo\.  1.  "  Habemus  fîrmiorem  sermonem  propheticum.. .  »  Comme 
dans  le  manuscrit  précédent,  mais  complet. 

Fol.  116.  a  Apocalypsis,  viii  :  Vidi  et  audivi  vocem  unius  aquile,  etc. 
Modus  agendi  tangitur...  —  Verba  Jeremie,  etc.  Iste  liber  principaliter 
dividitur  in  très  partes...  —  Baruch.  Jeremias,  xvii  :  Bencdictus  vir 
qui  confidit  in  Domino^  etc.  In  hoc  primo  verbo  notatur,..  pénis  et  con- 
fusionibus  eternis  qui  prescitis  sustinebunt.  Explicit  Baruch  n  .  [Reper- 
tortum,  etc.  Hugonis  cardinalis,  t.  IV,  fol.  3). 

Fol.  210.  "  Apocalypsis,  viii  :  Vidi  et  audivi  vocem  unius  aquile,  etc. 
lu  hiis  verbis  ostenditur...  —  Huic  operipremittit  Jeronimus  prologum 
qui  habet  novem  partes...  —  Etfactum  est  in  tricesimo  anno,  etc.  Istud 
capitulum  exponitur...  et  hoc  satis  patet  ex  glosis.  Expliciunt  Postille 
super  Ezechielem  » .  {Ibid.,  t.  IV,  fol.  134  v°). 


I 


DE    LA    lUBLIOTlIÈQUI':    DK    REIMS.  15.5 

Sur  rinlérieiir  du  plat  initial,  où  s'inscrit  un  numéro  (WIIl*  siècle)  : 
«  128  %  on  lit  ce  vers  (XI II*  siècle)  : 

•  Ocia  si  tollas,  Egypli  destruis  ollas  » . 

Sur  la  garde  a,  on  trouve  cette  mention  (XV'  siècle)  :  "  Foslille  super 
Ysaiam,  Jeremiam,Trenoset  lezechiel.  Liber  Sancti  Kemigii  Kcmensis  n . 
C'est  à  cette  même  date,  sans  doute,  qu'on  doit  rapporter  cette  autre 
note  inscrite  en  tête  du  fol.  1  :  u  Liber  Sancti  Remigii  »  .  A  côté,  cette 
cote  à  peine  plus  ancienne  :   "  CC  et  XI  "  . 

XIII«  siècle.  Parchemin.  316  fenillels  h  2  col.,  et  deux  gardes 
fl,  R,  en  tête  et  à  la  fin.  344  sur  244  millim.  Rel.  veau  blanc  sur 
bois,  avec  dos  de  veau  fauve.  —  (Saint-Remi,  n"  128). 

1(]7  (H.  85).  Hugonis  de  Sancto  Charo  commentarius  in  XII  minores 
Prophetas  et  in  Macbabaeorum  libros. 

FoL  l.  tt  Stahat  super  XII  boveSj  ex  quihus  très  respiciehantur ,  etc. 
Loquitur  ad  litteram  de  mari  fusili  quod  significat  doctrinam...  — 
Temporihus,  etc.  Hic  prologus  est  in  Osée...  —  Verbum  quod  factum 
est,  etc.  Liber  in  duas  partes  dividitur;  primo  ponilur  titulus...  omnis 
qui  non  amat  Dominum  Jhesumsit  anathema  manaratha  (sic).  Amen»  . 
[Repertorium^  etc.  Hugonis  cardinalis,  t.  IV,  fol.  283). 

Fol.  65.  «  Residuum eruce comeditlocusta; re .  lo.  co.  hru.;re.  bru.  co.  ru. 
Joelis.  Per  bec  1111°'  verba  Joelis  significantur  1111°''  régna  que  Judeos... 
—  Machabeorum,  etc.  Hic  est  prologus  Jeronimi  qui  Iranstulit  librum... 
usque  scilicet  ad  captivitatem  factam  per  Romanos.  Expliciunt  libri 
Machabeorum  .  .  (Ibid.,  t.  IV,  fol.  342). 

Sur  la  garde,  une  main  du  XVI"  siècle  a  inscrit  ce  vers  : 

tt  Aiidentes  forluna  juvat  timidosque  repellit  » . 

Sur  le  fol.  1,  on  relève  l'ancienne  cote  :  a  CCXXXV  »  ,  et,  à  côté,  la 
plus  récente  :  «  10  » . 

XIIP  siècle.  Parchemin.  88  feuillets,  plus  un  demi-feuillet  69  bis 
et  une  garde  a  blanche,  en  tète.  A  2  col.  344  sur  225  millim.  A 
l'inlérieur  du  plat  initial,  grossier  dessin  à  la  plume  représentant 
une  pierre  tombale  d'évéque;  de  même,  au  verso  du  dernier  feuillet, 
une  femme  nue,  (jui  a  été  grattée;  enlin,  au  fol.  64,  assez  bonne 
représentation,  au  Irait, d'un  homme  de  cour  de  l'époque  de  Louis  XII, 
appuyé  sur  une  sorte  de  divan.  Ais  de  bois  brisés,  à  dos  de  veau 
fauve,  très  mauvais  état.  —  (Saint-Remi,  n"  10). 


154  MANUSCRITS 

168  (B.  68).  Johannis  Gallensis  Collationes  in  evangelium  Johannis. 
—  Hu<Tonis  de  Sancto  Charo  Expositiones  super  Isaiam  prophetam 
et  super  XII  minores  Prophetas. 

Foi.  2.  «  Incipiunt  Collationes  édite  a  magistro  Jolianne  Gallense, 
ordinis  fratrum  Minoruni,  super  Johannem.  Primum  capitulum.  Col- 
lalio  prima.  In  principio  erat  Verbum.  Supposita  litterali  expositione  ex 
(lictis...  profossores  sue  sacre  religionis  in  eisdem.  Ex  biis  Coliationibus 
patent  misteria  multa  in  littera,  ut  patet  conferenti  Collationes  cum 
ipsa  littera;  sunt  enim  de  illis  que  dicuntur  in  littera,  in  quibus  est 
pondus  misteriorum  magis,  ut  similiter  patet  consideranli  » .  Ces  Colla- 
tions de  Jean  de  Galles  ont  été  imprimées  dans  les  œuvres  de  S.  Bona- 
venture,  à  qui  elles  ont  été  attribuées  à  tort.  (S.  Bonaventurae  opéra 
omnia.  Lyon,  1C68,  t.  II,  p.  437). 

Fol.  17  v°.  «  Hahemus  firmiorem  sermonem,  etc.  In  biis  verbis  nos 
reddit  Apostolus  circa  lectionem  propbetarum...  —  Nemo  cum  prophe- 
tas, etc.  Jeronimus  in  presenti  capitulo...  —  Visio  Vsaie,filii  Amos,  etc. 
Hic  ponuntur  visiones  ordinate...  banc  autem  in  secunda  expositione 
plenius  exponemus.  Explicit  Expositio  litteralis  super  Ysaiam  »  . 

Fol.  81.  Notes  sur  la  même  exposition  littérale,  a  Nota  primo, 
capitulo  XI  visionis  Ysaye  :  Visio  Ysaie,  etc..  et  calcabitis  impios,  cum 
fuerint  cinis  sub  planta  pedum  vestrorum.  Explicit  Isaias  »  .  Toute 
cette  partie  paraît  être  de  Hugues  de  Saint-Cher.  (Cf.  Reperlorium... 
Hugonis  cardinalis,  t.  III,  fol.  241). 

Fol.  115.  i^Stabat  super  XIl  boves,  etc.  Loquitur  ad  litteram  de  mari 

fusili...  —  Temporibus,  etc.  Hic  prologus  est  in  Osée...  —  Verbum  quod 

factum  est,  etc.   Liber  in  duas  partes  dividitur...  omnis  qui  non  amat 

Dominum  Jbesum  sit   anatbema.  Amen.   Expliciunt  Propbete  XII   ». 

(Ibid.,  t.  IV,  fol.  283). 

Le  fol.  1  porte  un  index  alpbabétique  (XIV^  siècle)  relatif  à  l'ou- 
vrage. —  Au  bas  du  fol.  182,  on  lit  cette  mention  (XIV*  siècle)  :  a  Iste 
liber  est  ad  usum  conventus  et  fratris  (sic)  P.  et  U.  Mercaderii,  et, 
post  obitum  utriusque,  débet  esse  armarii  conventus  fratrum  Minorum 
Insuie  '>  .  Cet  ex-libris  a  été  surcbargé;  les  mots  «  conventus  et  fratris 
P.  et  B.  Mercaderii  n  ont  été  remplacés  par  ceux-ci  :  "  fratris  Ade, 
episcopi  Eugubini  « ,  et,  pour  plus  de  clarté,  le  nouveau  possesseur  a 
ajouté  ces  mots  :  «  Hune  émit  frater  Adam,  episcoj)us  Eugubinus,  a 
magistro  Jobanne  Sicardi,  ordinis  Minorum  Avinionensium  ».  —  Au 
verso  de  ce  feuillet,  apparaît  le  nom  d'un  autre  possesseur  (XIV^  siècle)  : 


DI-:    LA   inUM()TIIK(,)lIl':    DK    KKIMS.  15Ô 

«  Sy  » ,  bientôt  remplacé  par  cet  autre  (fol.  c)  :  <  Guy  de  Hoye  " ,  dont 
les  armes  peintes  figurent  sur  le  plat.  — D'autre  part,  le  loi.  n  nous  a 
<{ardé  la  note  habituelle  de  G.  d'Aspremont  :  u  Iste  liber  fuit  de  libris 
bone  memorie  domini  (iuidonis  de  l^oya,  quondam  Uemcnsis  arcbiepi- 
scopi;  et  sunt  in  eo,  absque  primo  folio  quod  facit  custodiam  libri  et 
tabulam,  et  etiam  sine  isto  ultimo  folio  ...  181  folia,  in  quibus  scri- 
buntur  primo  qucdam  Collacioncs  alicujus  Gallensis,  deinde  Exposi- 
ciones  supra  Ysaiam  prophetam  et  alios  propbelas,  tam  ma<{nos  quam 
parvos.  Orate  Deum  pro  co.  Quotatus  die  xiiiT  mensis  maii,  anno 
Domini  M'CCCC^XII".  Si  quis  furatus  fuerit,  anathcma  sit  »  .  —  Enfin, 
sur  le  fol.  1,  on  trouve  la  cote:  "  14G  b  n,  et,  sur  le  dos,  le  titre 
incomplet  :   «  Collationes  Johannis  Gallensis  in  Johannem.  70  « . 

XIIl''  siècle.  Parchemin.  182  (euiilels  à  2col.,  et  3  fTjnrdes,  a,  en  tête, 
B,c,  à  la  fin.  330  sur  238  millim.  Rel.  veau  blanc  sur  bois.  —  (Ex-libris 
gravé  du  Chapitre  :  «  B,  ord.  unicus,  n»  88,  super  feneslram  »). 

169  (B.  72).  Ludolphi  Carthusiensis  exposilio  in  Psalterium. 

Fol.  1.  «  Incipit  prologus  venerabilis  viri  domini  Ludolphi,  monachi 
ordiuis  Carturiensium  (sic) y  in  Psalterium.  Sicut  olim  manna  habuit 
delectamentum  et  omnem  saporem  suavilatis...  —  Est  autem  titulus 
hujus  libri  talis...  —  Psalmus  de  Christi  sive  de  viri  justi  perfectione 
et  felicitate,  impiorum  vanitate  et  dampnatione.  Beatus  vir  qui  non  abiit 
in\onsilio  impiorum.  Auctor  hujus  psalmi  proprie  ignoratur,  tamen 
magis  communiter  ereditur  fuisse  Hesdras  propheta...  «  Cet  ouvrage 
a  été  édité  pour  la  première  fois  à  Spire,  en  1491. 

Au  fol.  176,  après  un  feuillet  blanc,  le  volume  se  poursuit  ainsi  : 
Il  Incipit  secundum  volumen  Psalterii  glosati,  secundum  actorem  pre- 
falum  in  altero  volumine.  Psalmus  de  contcmptuseculi  et  temporalium 
ac  desiderio  Dei  et  eternorum.  Psalmus  LXXVI"'.  Voce  mea  ad Dominum 
clamavi,elc.  Auctor  psalmi,  propheta  David...  regnabunt  in  eternum  et 
oppressores  eorum  detrudentur  in...  -n  Les  derniers  feuillets  manquent, 
enlevant  la  fin  du  psaume  CXLIX  et  le  psaume  CL. 

En  tète  du  fol.  1 ,  on  voit  que  ce  volume  vient  de  «  D[om]  G[uillaume] 
Marlot  «  ,  par  qui  sans  doute  il  fut  donné  à  l'abbaye  de  Saint-iVicaisc  : 
a  Ex  libris  monasterii  Sancti  \icasii  Bemensis,  ordinis  sancti  Bcnedicti, 
congregationis  sancti  Mauri.  Catalogo  inscriptus  »  .  —  Au  fol.  188, 
dans  l'espace  réservé  entre  les  deux  colonnes  du  texte,  on  trouve  aussi 
cette  note  qui,   par  son  écriture  postérieure  d'un  siècle,   accuse  une 


156  MANUSCRITS 

simple  boutade  d'écolier  :   «  Fait  par  moy  Kemi  Gillet,  demeurant  à 
Reins,  escolier,  sargier,  cstamier  «  . 

XV^  siècle.  Papier.  353  feuillets  j\  2  col.  Les  fol.  55  et  175  sont 
blancs.  290  sur  217  millim.  Débris  d'une  reliure  de  veau  fauve  gaufré 
(fleurs  de  lis,  fleurons,  a  Ihs  »,  etc.),  sur  bois.  —  (Saint-Nicaise). 

170  (B.  106).  Durandi  de  Sancto  Pnrciano  Lectura  super  qnasdam 
epistolas  Pauli. 

Fol.  1 .  «  Dedi  le  in  lucemgencium,  ni  sis  salus  unica  usque  ad  extremum 
terre,  Ysa.xLix.  Legimus,  Gen.  i,  quod  fecit  Deus  duo  luminaria  magna, 
ut  lucerent  in  firmamento.. .  —  Explicit  prologus.  Incipit  epistola  ad 
Romanos,  que  incipit  :  Paulus,  servus  J/iesu  Christi,  etc.  In  principio 
hujus  operis,  sicut  et  alioruni  operum  théologie,  quatuor  specialiter 
soient  inquiri. . .  pone  me  ut  signaculum  super  cor  tuum,  ut  signaculnm 
super  brachium  tuum.  Amen,  amen  )■> . 

Au  verso  du  fol.  222,  on  lit  cette  intéressante  note  de  d'Aspremont  : 
«  Iste  liber,  in  quo  continetur  Expositio  seu  Lectura  domini  Durandi  de 
Sancto  Purciano,  quondam  episcopi  Meldensis  et  magistri  sacri  palatii, 
super  epistolas  Pauli  ad  Romanos,  duas  ad  Corinthios,  et  unam  ad 
Galatbas,  fuit  de  libris  bone  memorie  domini  Guidonis,  quondam 
Remensis  archiepiscopi,  et  continet  222°  folia,  prêter  duo  folia,  unum 
a  parte  ante  et  alterum  in  fine,  que  faciunt  custodias  dicti  libri,  et  de 
istis222"'  foliisest  unum  vacuura  nonscriptum,  scilicetpresensfolium, 
et  unnm  post  epistolam  secundam  ad  Corinthios,  in  quo  solum  est  una 
columpna  scripta.  Si  quis  autem  ab  isto  libro  vel  etiam  a  quocumque 
alio  existente  in  presenti  libraria  aliquid  abstulerit,  ut  penultimum 
folium  aut  plus,  anathema  sit  i) .  —  La  signature  de  Guy  de  Roye, 
qui  corroborerait  la  seconde  partie  de  cette  note,  ne  se  trouve  pas  sur 
le  volume;  mais  le  même  feuillet  porte  cette  autre  (XÏV"  siècle)  :  «  Sy  » . 

XIV«  siècle.  Parchemin.  221  feuillets  à  2  col.,  et  deux  gnrdes  a,  b, 
en  tête  et  à  la  fin.  Les  fol.  82  et  a,  n  sont  blancs.  325  sur  228  millim. 
Très  délicates  lettrines  à  filigranes  de  couleur;  plusieurs  d'entre  elles 
se  relient  à  un  encadrement  de  fleurs  de  lis  et  de  feuilles  de  chardon. 
Rel.  veau  blanc,  sur  bois.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  H,  otd,  2, 
n°28.)). 

171-177  (R.  39,  40,41,42,  43,  44,46).  Nicolai  de  Lyra  Postillae 
super  totam  Bibliam,  evangeliis  quatuor  exceptis. 

171   (Tome  I).  —  Fol.   1.  Prologue.   «  Hec  omnia  liber  vite,  etc. 


DI-:    LA    lUBLIOTIIKQUK    l)K    IlEIiMS.  i57 

Seciindum  (juod  dicit  beatus  (irogoriiis...  —  Vûfi  in  dexlera  seden- 
lis,  elc.  Sictit  dictuin  est  iii  prologo  prcccdenti...  '>  —  Fol.  3  v°.  Genèse. 
In  principio  creavît  Dcus  cchim  et  terrain.  Ornissis  divisionibus  curio- 
sis...  »  —  Fol.  67.  Exode.  —  Fol.  117.  Lévitique.  —  Fol.  142. 
\ombres.  —  Fol.  1G9.  Deutcronome,  finissant  sur  ces  mots  :  u  ...per 
alium  propbetani  in  veteri  lege  n.  Voir  Hain,  Repert.  bibliocjr.,  t.  III, 
n°'  103G3- 10396. 

Les  fol.  liinin;iires  a,  ij  sont  remplis  par  ce  sermon  :  «  Sermo  beati 
Angustini,  de  laude  caritatis.  Divinarum  Scripturarum  multiplicem 
habundanciarn...  »  (5.  Aurelii  Angustini  opéra,  t.  V,  p.  1348). 

Au  fol.  198,  le  nom  du  premier  possesseur  du  livre  nous  est  donné 
en  ces  termes,  par  le  scribe  lui-même  :  «  Postille  super  libros  Moysi, 
domini  G.  de  Brucia,  archiepiscopi  Senoncnsis  » .  Une  main  un  peu 
plus  récente  a  ajouté  :  «  Et  tandem  domini  Guidonis  de  Hoya,  archi- 
episcopi Uemensis,  postquam  fuerat  Virdunensis  episcopus,  de  anno 
Domini  1375,  ex  ordinacione  domini  pape  Gregorii  XI,  ante  scisma, 
et  post  ortum  ejusdem  quod,  proth  dolorî  adhuc  vigebat  anno 
Domini  1408,  présidente  domino  Benedicto  Xlil,  ex  ordinacione  domini 
pape  démentis  VII,  Dolensis  episcopus,  postea  Turonensis  archiepi- 
scopus,  consequenter  Castrensis  episcopus  et  deinde  Senonensis  archi- 
episcopus  ') .  —  Sur  le  fol.  a,  on  lit  la  cote  :  "  b  85  ^  ,  et,  au  dos  du 
volume,  le  n°  29.  —  Sur  le  plat  final,  dont  la  garde  collée  est  cotée  b, 
on  trouve  la  signature  de  Guy  de  Uoye,  et,  au-dessous,  ces  lignes  : 
u  Anno  Domini  M''CCC''LXXXX%  feria  quarta  post  octavas  festi  beati 
Barnabe  apostoli,  videlicet  xxii'  die  junii,  fuerunt  publicate  reveren- 
dissimi  in  Christo  Patris  ac  domini  domini  Guidonis  de  Roya,  archi- 
episcopi Bemensis,  in  capitulo  ecclesie  Bemensis,  circa  horam  tercie,  et 
statim  post  dictam  publicationem  fuit  curia  ad  palacium  revoluta  " . 

17îi  (Tome  II).  — Fol.  1.  Josué.  a  Introduces  eos  et plantabis  eos,  etc. 
Secundum  Hebreos  in  libro  Josue...  «  —  Fol.  18.  Juges.  —  Fol.  35. 
Ruth.  —  Fol.  38.  Bois.  —  Fol.  133.  Paralipomènes.  —  Fol.  165  v°. 
Esdras.  —  Fol.  189.  Tobie.  —  Fol.  197  v°.  Judith.  —  Fol.  207  v^ 
Esther,  finissant  sur  ces  mots  :  «  ...et  scripta  et  postea  edicioni  vulgate 
inserta  » . 

Après  les  livres  d'Esdras  (fol.  188  v'),  on  lit  :  "  Ego  igitur  gracias 
ago  Deo,  qui  dédit  mihi  graciam  scribendi  secundum  modulum  ingenii 
mei  super  omnes  libros  in  Biblia  contentos,  primo  super  illos  qui 
sunt  de  canone...  Actum  Parisius,  anno  Domini  millesimo  CGC"  trice- 


158  AîANUSGHITS 

simo,  xiii  kalendas  aprilis  » .  Le  scribe  y  a  ajouté  cette  réflexion  : 
u  Et  licet  iste  reverendus  doclor  Postillas  suas  ordinaverit  secundum 
ordinem  quem  habent  libri  in  canone,  ego  tamen  feci  eas  scribi  secun- 
dum quod  libri  in  lîiblia  communiter  ordinantur  » . 

Au  verso  du  fol.  a,  on  lit  ces  mots  :  «  Iste  liber  est  fratris  Pétri 
de  Palnia,  ordinis  Predicatorum,  quem  fecit  scribi  Parisius,  anno 
Domini  M°CCG°XXXI''  v ,  auxquels  un  nouveau  possesseur  ajouta  bientôt 
ceux-ci  :  «  a  quo  émit  eum  reverendus  dominus  dominus  G.  de  Brocia, 
Dei  gratia  archiepiscopus  Senonensis,  anno  Domini  M''CCC'*XXXV*'  » . 
—  D'autre  part,  au  verso  du  fol.  214  et  dernier,  on  trouve  ces  lignes  : 
i<  Postille  super  libros  Josue  usque  ad  librum  Hester  inclusive,  domini 
G.  de  Brucia,  archiepiscopi  Senonensis,  et  tandem  domini  Guidonis 
de  Boya,  archiepiscopi  Bemensis,  poslquam,  etc.  » ,  comme  dans  le 
manuscrit  précédent. 

175  (Tome  III).  —  Fol.  1.  Job.  u  Pacienciam  habe  in  me,  et  omnia 
reddam  tihi.  Quamvis  sit  verbum  servi  ad  dominum...  n  —  Fol.  49. 
Psaumes,  dont  le  150^  finit  ainsi  :  «  ...in  secula  seculorum  laudabunt 
te,  ad  quam  laudem  nos  perducat  qui  cum  Pâtre  et  Spiritu,   etc.  " 

A  la  fin  du  livre  de  Job  (fol.  48  v°),  on  lit  :  «  Explicit  Postilla  super 
librum  Job,  édita  a  venerabili  sacre  théologie  doctore  magistro  Nicolao 
de  Lyra,  de  ordine  fratrum  Minorum,  scripta  de  mandato  reveren- 
dissimi  Patris  domini  Guidonis  de  Boya,  tune  Dei  gratia  archiepiscopi 
Bemensis,  per  capellanum  suiim  dominum  Guillelmum  de  Bruolio,  in 
Castro  porte  Martis  Bemensis,  in  quo  pro  tune  prefatus  reverendus 
Pater  residebat,  anno  Domini  millesimo  trecentesimo  nonagesimo 
quinto,  die  xxiiir  maii,  qua  die  fuit  dicta  scriptura  compléta  " .  — 
D'autre  part,  on  lit,  à  la  fin  du  livre  des  Psaumes  (fol.  188),  cette  note 
que  nous  abrégeons  :  «  Explicit  Postilla  super  librum  Psalmorum..., 
transcriptaque  de  mandato  et  expensis  reverendissimi  in  Christo  Patris 
ac  domini  domini  Guidonis  de  Boya,  etc.,  per  manum,  etc.,  finitaque 
Parisius,  in  domo  habitacionis  ejusdem  Patris,  ubi  eo  tempore  residebat, 
tam  pro  negociis  propriis  quam  pro  pace  Ecclesie  et  scismate  sedando, 
ratione  cujus  idem  Pater  et  alii  prelati  regniFrancie  cum  consilio  Begis 
erant  Parisius  congregati,  in  quo  facto  summe  laboraverunt,  anno 
Domini  MoCCC^XCIP  [...1  febr.    » 

Le  scribe  termine  sur  ce  souhait  : 

«  Ut  Deus  huic  presuli  tribuat,  post  culmea  honorum, 
Corde  legens  humili  precetur,  régna  polorum  » . 


DE    LA   UlBI.lOTIIKQri:    DK    KKIMS.  159 

Enfin,  sur  le  fol.  1,  on  lit  la  cote  ordinaire  :   «  h  101  visa  » . 
I7i  (Tome  IV).  —  Fol.  1.  Proverbes.   «  Ecce  descripsi  eam  tibi,  etc. 
Secunduin  (juod  dicitur  in  principio...  »   —   Fol.  28  \\  Eccicsiaste, 

—  Foi.  iO  v".  Cantique.  —  Fol.  50.  Sa<jesse.  —  Fol.  70.  Ecclésias- 
tique, dont  les  derniers  mots  :  «  ...et  disponit  oninia  suaviter,  cujus 
nonien  est  benediclum  in  secula  seculorum.  Amen  »  . 

Sur  une  «jarde  a,  collée  à  l'intérieur  du  plat  initial,  on  a  gratté  ces 
mots  :  «  Iste  liber  est  reverendissimi  Patris  domini  G.,  Dei  gratia 
archiepiscopi  Senonensis,  et  émit  eum  a  fratre  P.  de  Palma,  ordinis 
Predicatorum,  anno  XXXV  n.  Une  main  un  peu  postérieure  a  ajouté 
ceux-ci  :  «Iste  liber  est  reverendissimi  Patris  et  domini  domini  P., 
cardinalis  Uothomagensis  "  .  — D'autre  part,  on  lit,  sur  le  fol.  121,  ces 
lignes  :  «  Postille  super  libros  Salomonis,  domini  G.  de  lîrucia, 
arcbiepiscopi  Senonensis  "  ,  auxquelles  on  a  ajouté  :  «  et  tandem  domini 
Guidonis  de  Roya  " ,  etc.,  comme  dans  le  manuscrit  171.  — Sur  le 
fol.  c,  collé  à  rintérieur  du  plat  final,  on  trouve  un  fragment  de  Missel 
noté,  du  XIP  siècle,  sans  grande  importance,  relatif  aux  fêles  de 
S.  Jean  et  des  SS.  Innocents.  —  Enfin,  au  fol.  n,  on  lit  la  cote  ordi- 
naire :  "  86  b  visa  » . 

17.>  (Tome  V).  —  Fol.  1 .  Isaïe.  «  Jherusalem  euvangelistam  dabo,  etc. 
Secundum  quod  dicit  beatus  Jeronimus  in  epistola  ad  Paulinum...  » 

—  Fol.  82.  Jérémie.  —  Fol.  135.  lîarucb,  dont  voici  les  derniers 
mots  :  "  ...coram  Deo  et  angelis,  qui  in  trinitate  perfecta  vivit  et  régnât 
in  secula  seculorum.  Amen  « . 

Au  fol.  141,  on  lit  ces  mots  :  «  Postille  super  Isaiam  usque  ad  Baruch 
inclusive,  domini  G.  de  lîrucia,  arcbiepiscopi  Senonensis  ^ ,  auxquels 
on  a  ajouté  :  a  et  tandem  r ,  etc.,  comme  plus  haut.  —  A  l'intérieur 
du  plat  initial,  la  cote  :  «  89  visa  b  » . 

17()l  (Tome  VI).  —  Fol.  1.  Ezéchiel.  «  Aperli  sunt  celi  et  vidi,  etc. 
In  verbo  proposito  ab  Ezecbiele...  ^  —  Fol.  QQ.  Daniel.  —  Fol.  106. 
Petits  Prophètes.  —  Fol.  162.  Macchabées,  finissant  sur  ces  mots  : 
"  ...post  impletionem  misterii  Verbi  incarnati,  cum  Pâtre  et  Spiritu 
sancto  sit  honor  et  gloria  in  secula  seculorum.  Amen  »> . 

A  la  fin  d'Ezéchiel  (fol.  65),  on  lit  ces  mots  du  scribe  :  «  Explicit 
Postilla  super  Ezechielem,  édita  a  fratre  N.  de  Lira,  et  per  ipsum  com- 
pléta, cum  Deiadjutorio,  anno  Domini  M^CCG^XXXII",  in  vigilia  sancte 
Trinitatis.  Deo  gracias  »  .  —  Au  verso  du  dernier  feuillet,  on  trouve  une 
note  analogue  à  celle  des  volumes  précédents  :  «  Postille  super  Eze- 


160  MANUSCRITS 

chielem  usque  ad  secunduni  Machabeorum  inclusive,  domini  G.  «, 
à  laquelle  une  seconde  main,  peu  postérieure,  a  ajouté  la  phrase  déjà 
plusieurs  fois  citée  :  "  de  Brucia,  archiepiscopi  Senonensis,  et  tan- 
dem «  ,  etc. —  Sur  le  fol.  1,  on  trouve  la  cote  ordinaire  :  a  b  92  visa  n , 
et,  sur  la  garde  collée  sur  le  plat  initial,  on  lit  la  signature  de  Guy  de 
Roye. 

177  (Tome  VIII).  —  Fol.  1.  Epîtres  de  S.  Paul.  «  Ecce  descripsi 
eam  tihi  tripliciler,  etc.  Quod  verbum  de  sapientie  descripcione  dici- 
tur...  »  —  Fol.  139.  Actes  des  Apôtres.  —  Fol.  173.  Epîtres  cano- 
niques. —  Fol.  198.  Apocalypse,  dont  voici  les  derniers  mots  : 
«  ...pro  omnibus  fidelibus,  cum  dicitur  :  Gratta  Domini  nostri  Jhesu 
Christi  cum  omnibus  vohis.  Amen  » . 

Au  cours  de  l'ouvrage,  on  trouve  ces  indications  :  Fol.  25.  «Explicit 
Postilla  super  epistolam  Pauli  ad  Romanos,  édita  a  fratre  Nicholao  de 
Lyra,  de  ordine  fratrum  Minorum,  sacre  théologie  doctore,  anno 
Domini  M°CCG''XXIX°,  die  martis  post  festum  beatorum  apostolorum 
Philippi  et  Jacobi  »  .  —  Fol.  67  v".  «  Explicit  Postilla  super  primam  et 
secundam  epistolas  ad  Corinthios,  édita  a  fratre  Nicholao  de  Lyra,  sacre 
tlieologie  venerabili  doctore,  anno  Domini  M^CCC^XXIX",  quinta  die 
niensis  julii  » .  —  Fol.  80.  «  Explicit  Postilla  fratris  Nicholai  de  Lyra, 
sacre  théologie  venerabilis  doctoris,  super  epistolam  Pauli  ad  Ephe- 
sios,  anno  Domini  M°CCC"XXIX%  in  festo  béate  Marie  Magdalene  » . 

Sur  le  fol.  A,  je  relève  cet  ex-libris  :  «  Iste  liber  est  reverendissimi 
Patris  domini  domini  P.,  cardinalis  Rothomagensis,  et  émit  eum  a 
fratre  P.  de  Palma,  ordinis  Predicatorum,  anno  XXXV  »  .  —  D'autre 
part,  au  verso  du  fol.  228,  on  voit  l'inscription  ordinaire  :  «  Pos- 
tille  super  epistolas  Pauli  et  omnium  usque  ad  finem  Biblie,  domini 
G.,  archiepiscopi  " ,  qu'une  main  peu  postérieure  a  complétée  par 
les  mots  :  «  de  Brucia  » ,  "  Senonensis  » ,  «  et  tandem  Guidonis  de 
Roya  )) ,  etc.,  etc.  — Enfin,  sur  le  fol.  A,  on  lit  la  cote  :  «  visa  87  b  n  . 

XIV®  siècle.  Parchemin.  Beau  manuscrit,  écrit  sur  2  colonnes.  Le 
t.  Vil  a  élé  perdu  anlérieuremeut  à  la  rédaction  du  catalogue  Siret.  Le 
n°  45  de  ce  catalogue  n'appartient  aucunement  à  notre  ouvrage. 

Tome  1.  200  feuillets,  plus  deux  gardes  A,  b,  en  tête,  c,  à  la  fin,  et 
D,  collée  sur  le  plat.  300  sur  217  millim.  Jolies  initiales  à  queue,  for- 
mant encadrement;  celle  du  fol.  a,  d'un  genre  différent,  se  recom- 
mande parla  finesse  de  son  exécution  et  sa  queue  fleurdelisée.  Figures 
peintes,  aux  fol.  117,  198,  199,  200,  relatives  aux  objets  du  culte  juif 
et  à  son  grand  prêtre. 


DK    LA    BIBLIOTHEQUE    DE    REIMS.  161 

Tome  II.  214  feuillpts,  plus  un  fol.  a,  en  tète.  300  sur  217  millîm. 
Bonnes  initiales.  Figures  nu\  fol.   130,  131,  132. 

Tome  m.  ISS  feuillets,  plus  un  fol.  79  bis^  moins  46,  47,  48  omis. 
300  sur  217  millim.  Jolies  initiales.  A  la  (în  de  chaque  cahier, 
réclames  très  curieuses  dans  leur  variété  et  leur  décoration. 

Tome  IV.  121  feuillets,  plus  39  bis,  plus  n  en  lèle  et  c  à  la  fin, 
moins  69,  92,  93  omis.  303  sur  215  millim.  Belles  initiales,  dans  la 
manière  de  celles  qui  figurent  dans  les  tomes  ï  et  II  ci-dessus,  mais 
plus  finement  traitées. 

Tome  V.  141  feuillets,  moins  le  134  omis.  308  sur  215  millim. 
Jolies  initiales  à  encadrement,  aux  fol.  1,  82,  135;  admirables  let- 
trines repercées,  aux  fol.  82  et  139,  cette  dernière  et  celle  du  fol.  1 
à  queue  d'encadrement  fort  jolie. 

Toîne  VI.  192  feuillets,  plus  a  en  tête.  305  sur  220  millim.  Belles 
initiales;  admirables  lettrines  à  queue.  Fi<i[ures  aux  fol.  3,  4,  37,  38, 
39,  42,  43,  4-4,  45,  46,  51,  54,  57,  60,  94;  celle  du  fol.  57  occupe 
un  double  feuillet  replié. 

Tome  VlII.  228  feuillets,  plu.s  a  en  tête  et  b  ;V  la  fin,  ces  deux 
blancs.  312  sur  218  millim.  Belles  initiales  dont  plusieurs  bleu  et  or, 
à  encadrement  fleurdelisé;  celle  du  fol.  196  leprésentanl  un  moine, 
à  corps  de  dragon,  taillant  une  vigne.  Jolies  lettrines  repercées,  dont 
plusieurs  offrent  également  une  queue  d'encadrement  fleurdelisée. 

Bel.  veau  blanc,  sur  bois,  portant  sur  le  plat  final  les  armes  peintes 
de  Guy  de  Roye.  —  (l'^x-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  B,  ord.  unie, 
n<"  79,  80,  81,  82,  83,  84,  86,  super  fenestram  »). 

178-180  (B.  49,50,51).  Nicolai  de  Lyra  Postillae  super  totam 
Bibliam.  Même  ouvrage  que  le  précédent. 

178  (Tome  I). — Fol.  1.  «Prima  pars  Postille  super  totam  Bibliam 
édite  a  fratre  Nicolao  de  Lyra,  etc.  IncipitGenesis  primus  prologus,  etc. 
Hec  omma...r,  —  Fol.  2v°.  Genèse.  —  Fol.  36.  Kxode.  —  Fol. 63.  Lévi- 
tique.  —  Fol.  75.  Nombres.  — Fol.  89  v°.  Deutéronome.  — Fol.  104. 
Josué.  —  Fol.  113.  Juges.  —  Fol.   121  v\  Ruth.  —  Fol.  123.  Rois. 

—  Fol.   172.  Paralipomènes.  —  Fol.   190.  Premier  livre   d'Esdras. 

—  Fol.  198  v\  Esther.  —  Fol.   201  \\  Job.  —  Fol.  224.  Psaumes. 
Une  note  en  papier,  collée  à  l'intérieur  du  plat  initial,  porte  ces 

mots  (XVIIl"  siècle)  :  «  98.  —  In  hoc  codice  habetur  Nicolai  de  Lyra 
Postilla  in  libros  sacrae  Scripturae,  a  Genesi  usque  ad  librnm  Psalmo- 
rum  inclusive,  praemissis  prologis.  Hisce  commentariis  in  Exodum  et 
in  S"""  Regum  et  aliis,  ad  explicationem  litterae,  figurae  seu  icônes 
passim  inseruntur,  non  inélégantes  »  . 

179  (Tome  II).  —  Fol.  1.  Proverbes.   <  Secunda  pars  Postille,  etc. 

TOME    XXXVIII  11 


162  MANUSCRITS 

Incipiunt  Proverbia  Salomonis.  Ecce  descripsi  eam,  etc.  »  —  Fol.  20  v°. 
Ecclésiaste.  —  Fol.  30.  Cantique.  —  Fol.  36.  Isaïe.  —  Fol.  84  \\ 
Jérémie.—  Fol.  117  v°.  Ezéchiel.  —  Fol.  160.  Daniel.  —  Fol.  183  \\ 
Petits  Prophètes.  —  Fol.  220.  Tobie.  —  Fol.  225  v\  Baruch.  — 
Fol.  229  v°.  Judith.  —  Fol.  235  \\  Macchabées.  —  Fol,  255  v".  Sagesse. 
—  Fol.  268.  Ecclésiastique.  —  Fol.  300.  Deuxième  livre  d'Esdras. 

Cette  fois  le  scribe  a  gardé  Tordre  adopté  par  Nicolas  de  Lyre,  en  ter- 
minant sur  le  deuxième  livre  d'Esdras,  comme  l'indique,  au  fol.  303, 
une  note  identique  à  celle  que  nous  avons  donnée  au  fol.  188  v**  du 
manuscrit  172.  —  La  mention  du  XVIII^  siècle,  qui  devait  figurer 
sur  le  plat  initial,  a  malheureusement  disparu  lorsqu'il  a  été  brisé, 
mais  ces  mots  :  "  Ex  dono  reverendissimi  domini  Roberti,  cardinalis 
de  Lenoncourt  » ,  écrits  au  XVI*  siècle,  sur  une  bande  de  papier  collée 
sur  la  marge  inférieure  du  fol.  1,  nous  font  connaître  comment  cet 
ouvrage  est  entré  dans  la  bibliothèque  de  Saint-Remi. 

180  (Tome  IIl).  —  Fol.  1.  ^  Tcrtia  pars,  etc.  Incipit  novum  Testa- 
mentum,  et  primo  super  Matheum.  Quatuor  faciès,  etc.  •>■)  —  Fol.  46. 
S.  Marc.  —  Fol.  56  x\  S.  Luc.  —  Fol.  80.  S.  Jean.  —  Fol.  126  x\ 
Épîtres  de  S.  Paul.  —  Fol.  207  v°.  Actes  des  Apôtres.  —  Fol.  229. 
Épîtres  canoniques.  —  Fol.  244  v°.  Apocalypse. 

Fol.  264.  «  Incipit  questio  de  probatione,  per  Scripturas  a  Judeis 
receptas,  quod  ministerium  Christi  predictum  a  lege  et  prophetis  sit 
impletum,  determinata  a  magistro  N.  de  Lyra.  Querilur  utrum  per 
Scripturas...  ad  vomitum  revertuntur  »  , 

Fol.  270.  «  Incipit  responsio  fratris  N.  de  Lyra  ad  quemdam 
Judeum,  ex  verbis  euvangelii  secundum  Matheum,  contra  Christum 
nequiter  arguentem.  Potens  sit  exhortari  in  doctrina  sana,  etc.  Licet 
autem  verbum  propositum...  in  aperto  mendacio  terminavit  ».  A  la 
fin  de  ce  traité,  on  a  ajouté  ces  mots  :  "  Completum  est  autem  hoc 
opusculum  anno  Domini  M°CCGXXXIIII«  « . 

Fol.  277.  «  Incipit  tractatus  de  différencia  nostre  translacionis  ab 
hebraica  littera  veteris  Testamenîi,  editus  a  fratre  N.  de  Lyra,  in  sacra 
pagina  magistro.  Sapienciam  scribe  in  iempore,  etc.  Scriptura  sacra 
proprie  sapientia  nominatur...  magis  autentica  reputatur.  Explicit 
tractatus  de  différencia,  etc.,  et  completus  anno  Domini  M"  trecentesimo 
tricesimo  111°,  die  sabbati  ante  festum  beati  Luce  euvangeliste  ^ . 

XIV»  siècle.  Parchemin.  Beau  manuscrit,  écrit  sur  deux  colonnes. 
460  sur  320  miilim. 


DE    LA    BIIJLIOTIIKQUE    DE    REIMS.  168 

Tome  I.  312  leuillels.  Initiales  à  queue  formant  encadrement,  feuil- 
lages or  et  couleurs,  rehauls  à  la  gouache;  celle  du  fol.  1  accompa- 
gnée d'un  médaillon  h  personnages  finement  traité.  Figures  soignées  aux 
fol.  11,  52,  53,  54,  55,  5(),  59,  G2,  76,  150,  151,  152,  153,  154,  170. 

Tome  II.  303  feuillets.  Belles  initiales,  du  même  faire  (|ue  dans 
le  volume  précédent;  celle  du  fol.  1  accompagnée  d'un  médaillon  à 
personnages.  Figures  richement  traitées  aux  fol.  41,  65,  119,  123, 
141,  142,  144,  145,  146,  147,  151,  152,  155,  156,  179,  236. 

Tome  llï.  301  feuillets.  Belles  initiales,  la  première  précédée  d'un 
médaillon  à  personnages.  Figures  aux  fol.  4  et  278.  Au  fol.  12  v", 
dans  la  marge,  petit  dessin  au  trait  (XIV'  siècle),  représentant  un  moine 
cordelier  qui  manie  une  hêche  ;  au-dessus  de  sa  tête,  ces  mots  de 
même  date  :  «  F.  G.  Bobant  ».  Bel.  veau  fauve  sur  bois,  les  ais  du  179 
brisés.  —  (Sainl-Remi,  n«»  98,  99,  100). 

181  (B.  47).  Nicolai  de  Lyra  Postillae  in  quosdam  libros  sacrae 
Scripturae. 

Le  commencement  du  premier  prologue  manque,  par  l'enlèvement 
du  premier  feuillet  ancien  portant  le  titre.  —  Fol.  1.  a  ...quia  sicut 
in  speculo...  —  Vidi  in  dexlera  sedentis  super  thronum  lihrtim  scriptum 
intusetfoHs.  Apo.  v.  Sicut  dictumest...  » 

Suivent  la  Genèse,  l'Exode,  le  Lévitique,  les  Nombres,  le  Deuté- 
ronome,  les  livres  de  Josué,  des  Juges,  de  Ruth,  des  Rois,  les  Parali- 
pomènes.  Le  volume  finit  sur  ces  mots  :  «  ...et  omnes  ordines  angelo- 
rum,  etibi  estgloria  in  secula  seculorum.  Amen.  Explicit  Postilla  r  ,  etc. 

Sur  la  garde  collée  à  l'intérieur  du  plat  initial,  le  bibliothécaire  de 
Saint-Remi  (XVllI*  siècle)  a  mis  cette  note  :«  97.  —  In  hoc  codice 
habentur  Nicolai  de  Lyra  Postillae  in  libros  sacrae  Scripturae,  inci- 
piendo  a  Genesi  usque  ad  Paralipomenon  inclusive,  praemissis  prolo- 
gis ». —  Sur  la  garde  collée  sur  le  plat  final,  on  lit  aussi  ces  mots 
(XV*  siècle)  :  «  XXX  esc[us]  » ,  qui  peuvent  avoir  trait  à  l'estimation 
de  la  valeur  vénale  du  volume. 

XV'  siècle.  Parchemin.  248  feuillets  à  2  col.  490  sur  340  milliin. 
Initiales  or  et  couleurs,  formant  encadrement  de  feuillages  au  long  des 
colonnes;  jolies  lettrines  bleu  et  or.  Le  scribe  avait  laissé  des  blan(  s 
aux  fol.  66,  77,  96,  198-203,  223,  pour  des  figures  du  tabernacle,  etc  , 
qui  n'ont  pas  été  exécutées.  Rel.  veau  blanc,  à  dos  de  veau  fauve,  sur 
bois.  —  (Saint-Remi,  n"  97). 

182  (B.  48).  Nicolai  de  Lyra  Postillae  super  libros  Pcntateuchi. 
Fol.  1.  Le  commencement  du  premier  prologue  manque,  par  suite 


164  MANUSCRITS 

de  l'enlèvement  de  l'initiale  :  «  ...quod  dicit  beatus  Gregorius,  ome- 
lia  XXXV'  euvangeliorum...  —  Vidi  in  dexlera  sedentis  super  thro- 
num...  r>  Suivent  la  Genèse,  l'Exode,  le  Lévitique,  les  Nombres,  le 
Deutéronome,  dont  voici  les  derniers  mots  :  «  ...per  prophetam  alium 
in  veteri  lege  »  . 

XV^*  siècle.  Parchemin.  161  feuillets  à  2  col.  480  sur  345  millim. 
Belles  initiales,  or  et  couleurs,  traitées  comme  dans  le  ms.  précédent; 
une  d'elles  enlevée  au  fol.  1  ;  celle  qui  subsiste  à  ce  fol.  a  été  abîmée. 
Les  figures  n'ont  pas  été  faites  dans  les  blancs  qui  les  attendaient. 
Forte  tache  dans  la  marge  supérieure,  aux  fol.  104-110.  Rel.  moderne 
veau  noir,  portant  h  tort  le  titre  trop  étroit  :  «  Nicolai  de  Lyra  Pos- 
tilla  super  Deuteronomium  ));  fermoirs  cuivre.  —  (Saint-Remi). 

185  (B.  45).  Nicolai  de  Lyra  Postillae  super  evangelium  Johannis. 

Fol.  1.  «  [l]acies  aquile  desuper  ipsorum  quatuor.  Ezecb.  i.  Eze- 
chiez  (sic)  propheta,  oui  aperti  sunt  celi  et  vidit  visiones  Dei...  et  dicta 
Dei  que  sunt  nobis  incomprehensibilia,  propter  eorum  excellenciam, 
respectu  intellectus  nostri.  Expliciunt  Postille  super  evangelio  Johannis. 
Deo  gracias,  Deo  gracias,  Deo  gracias  »  .  Le  feuillet  qui  manque  en  tête 
n'enlève  rien  au  texte. 

Les  gardes  a,  b  contiennent  une  série  d*inventaires  mobiliers  faits 
après  décès  (XIV^  siècle),  chez  Gillon  Gorinel,  Colas  Le  Pescheur,  Oudin 
de  Villemeanne  (Hérault),  le  prêtre  Guy,  Jehan  Le  Paviotat,  Colas  Le 
Comptât,  Colas  Galant,  Colin  de  Villemagne.  —  La  garde  c  appar- 
tient à  un  recueil  canonique  (XIV*  siècle),  et  traite  «  de  successionibus 
ab  intestato  «  ;  —  a  de  parrochiis  et  alienis  parrochianis  »  ;  —  a  de 
decimis,  primiciis  et  oblacionibus  » . —  Enfin  le  fol.  d,  collé  sur  le  plat 
final,  est  une  lettre  du  Roi  (XIV*  siècle),  ordonnant  au  «  maislre  des 
pors  de  la  séneschaucie  de  Beaucaire  «  et  au  viguier  de  Villeneuve-lez- 
Avignon  de  faire  jouir  paisiblement  des  biens  de  l'écolàtrerie  de  Reims, 
uacants  par  la  mort  de  Brémond  de  La  Faye,  celui  qu'il  en  a  pourvu, 
et  d'empêcher  que  la  provision  que  Jean  de  Ulmont,  a  chanoine  de 
Reims,  demourant  en  Avignon  » ,  a  obtenue  par  bulles  apostoliques,  soit 
suivie  d'effet. 

Sur  le  dernier  feuillet,  signature  de  Guy  de  Roye.  —  Sur  le  fol.  134 
demeuré  blanc,  Gilles  d'Aspremont  s'est  borné  à  écrire  ces  mots  : 
«  Folia  de  papiro  134,  hic  est  CXXXIIII  «  ,  après  avoir  folioté  le  volume. 
—  Sur  le  fol.  1,  la  cote  «  97  visa  b  n . 

XIV'  siècle.  Papier.  134  feuillets  à  longues  lignes,  et  4  gardes  en 


DE    LA   inBLIOTHKQlIE   DE   REIMS.  iC5 

parchemin,  a^  h,  en  tête,  et  c,  d,  à  la  fin.  Dos  de  veau  l)lanc  sur  ais  de 
bois,  débridé.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  B,  ord.  unie,  n"  85, 
supra  fenestrani  »). 

1ÎJ4  (H.  87).  Francisci  de  Abbate,  Astensis,  Postillae  super  evan- 
gelia  doiiiinicalia  totius  anni. 

Fol.  1 .  «  Iiicipit  Postilla  super  euvangelia  dominicalia,  édita  a  fratre 
Francisco  de  Ast,  ordiuis  Miuoruni.  Erunt  signa  in  sole  et  luna  et  stellis. 
Luce,  21.  Quamvis  Jhesus  Cbristus  in  morte  illius  hoc  singulare  jiidi- 
ciuni...  ad  celesteni  patriam  féliciter  pervenire,  quod  nobis  prestare 
dignetur  Jhesus  Cbristus,  qui  est  benedictus  in  secula  seculorum.  Amen. 
Explicit  Postilla  fratris  Francisci  de  Abbate,  Astensis,  ordinis  fratrum 
Minoruni,  super  euvangelia  dominicalia  tocius  anni  n . 

Au  fol.  155,  une  note  (XV*  siècle)  avertit  de  faire  attention  à  la  table 
qui  suit  (fol.  155-160)  :  «  Vide  bene  super  quod  est  tabula  bec  n.  — 
Une  autre  note  (m.  d.)  nous  informe  de  l'absence  des  évangiles  du 
Carême  :  «  Deflciunt  dominice  quadragesimales  »  .  La  même  réflexion 
se  trouvait  inscrite  (XV^  siècle)  d'autre  part,  au  fol.  collé  sur  le  plat 
final  :  «  Sermones  dominicales,  cum  tabula  sua;  et  desunt  dominice 
quadragesimales  « . 

La  cote  «  172  visa  »  se  lit  au  fol.  a.  —  Au  verso  de  celui-ci,  on  lit 
cet  ex-libris  (fin  du  XIV*  siècle)  :  «  Iste  liber  est  magistri  Johannis  de 
Keroullay,  alias  Mauricii,  doctoris  in  theologia  et  canonici  Parisiensis, 
oriundi  de  Britannia,  Leonensis  diocesis  r> .  —  Sur  la  garde  b,  on  trouve 
la  note  :  "  Folia,  absque  primo  et  isto  ultimo  que  faciunt  custodias, 
sunt  160.  Liber  iste  in  quo  continentur  Postille  seu  sermones  fratris 
Francisci  de  Abbate,  Astensis,  ordinis  fratrum  Minorum,  super  evan- 
gelia  dominicalia  totius  anni,  absque  tamen  dominicis  quadragesima- 
libus,  que  sunt  principaliores  dominice  anni,  et  cum  hiis  est  bona 
tabula,  fuit  de  libris  domini  Guidonis  de  Boya,  cujus  anima  in  pace 
requiescat;  in  quo  sunt,  absque  primo  folio  et  isto  ultimo  que  faciunt 
custodias  libri,  160  folia.  Si  quis  librum  hune  aut  aliquid  ex  eo 
furatus  fuerit,  anathema  sit.  Quotatus  et  numeratus  per  Edmerum,  et 
per  me  Egidium  de  Asperomonte  recollectus  et  intitulatus,  die  xxn'  maii 
anno  Domini  M^CCCC^XII"  ;  orate  Deum  pro  eo  « . 

Fin  du  XIV*  siècle.  Parchemin.  160  feuillelsà2  col.,  et  deux  gardes 
blanches  a,  b,  en  tête  et  à  la  fin.  306  sur  235  millim.  Bel.  veau  blanc 
sur  bois.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  B,  ord.  unie,  n»  87, 
supra  feneslram  »). 


166  MANUSCRITS 

18,^-189  (B.  60,  54,  75,  89,  55).  Biblia  sacra,  cum  glossa  vulgari. 

185.  Libri  Geneseos,  Exodi  et  Levitici. 

Fol.  1.  «  Frater  Ambrosius  tuamihi  munuscula...  —  Desiderii  mei... 
^-  Cum  omnes  divinos  libros  legimus...  adimplebis  me  leticia  cum 
vultu  tuo  w  . 

Fol.  140.  «  [Quamjvis  auctoritas  ad  roboranda  illa  que  in  conten- 
tione  veniunt...  —  Rabanus.  In  Pentateuco  excellit  Exodus,  in  quo 
pêne  omnia  sacramenta. ..  iniquis  vero  et  scientiam  jactantibus  nubes, 
quia  excecat  eos  " . 

Fol.  269.  "  Esitius.  Pre  omnibus  necesse  est  interpretacionem 
legis...  quiaintencionem  divinam  celestemque  gerunt  »  . 

Sur  le  fol.  1,  on  lit  la  cote  bien  connue  :  «  b  68  visa  ».  On  lit 
également,  au  dos,  ce  titre  :  «  Commentarium  super  Genesim,  Exodum 
et  Leviticum.  —  27  »  . 

186.  Libri  Numerorum  et  Deuteronomii,  liber  Jeremiae  prophetae, 
necnon  ejusdem  Treni. 

Fol.  1  v°.  "  Liber  iste  et  ordine  hystorie...  débet  esse  unum  ovile , 
omnes  enim  fratres  sumus  » . 

Fol.  131.  ^(- Fasciculus  mirre dileclus  mihi .  Mirra,  arbor  aromatica... 
sed  intrinsecus  esse  in  voluntati  Domini  ministrare  v  . 

Fol.  208.  «  Jeremias  propheta,  cui  hic  prologus...  et  de  pénis  libe- 
rans,  quieti  et  honori  restituit  » . 

Fol.  309.  «  Sunt  cantica  canticorum,  sunt  et  lamentationes  lamen- 
tationum...  »  La  fin  manque,  et  la  glose  s'arrête  à  ces  mots  du  texte  : 
"...  sed  proiciens  reppulisti  nos,  iratus  es  contra...  " 

Sur  le  fol.  1,  l'ancienne  cote  :  «  b  74  visa  r,  .  —  Sur  le  fol.  346, 
qui  est  blanc,  G.  d'Aspremont,  qui  manque  souvent  de  sens  critique, 
dit  de  ce  livre  :  «  Hoc  volumen  est  de  antiquis  libris  ecclesie,  et  con- 
tinet  libros  Numerorum,  Deuteronomii  et  Jheremie  prophète;  et  sunt 
in  eo  folia  346,  computando  istud  ^ . 

187.  Liber  Proverbiorum ,  Ecclesiastes,  Canticum  canticorum, 
Sapientia  et  Ecclesiaslicus. 

Fol.  1.  «  Jungat  epistola  quos  jungit...  —  Parabole  Salomonis, 
secundum  hebraicam  veritatem...  ac  rémunérante  Deo,  cui  est  honor  et 
gloria  n . 

Fol.  55.  «  Jeronimus.  J/erba  Ecclesiastes,  etc.  Tribus  nominibus 
¥0caius  est  Salomon...  hoc  est  omnis  homo  »  . 


I 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE   DE    BEIMS.  167 

Fol.  73.  «  Salonion,  id  est  pacificus,  quia  in  regno...  sed,  memor 
sue  condicionis,  illius  voluntati  consentit  »  . 

Fol.  95  v**.  «  Habanus.  Hune  librum  Jeronimus  asserit  non  a  Salo- 
mone. . .  et  de  omnibus  bis  liberavit  eos  Dominus  » . 

FoL  122.   «  Librum  Jbesu,  fliii  Syrach...  ut  ditem  diligentes  me  ». 

Quelques  gloses  interlinéaires.  —  Même  note  de  G.  d'Aspremont 
(fol.  198  V)  :  «  Hoc  volumen  est  de  antiquis  ecclesie;  in  que  sunt 
folia  198  » .  —  Sur  le  fol.  1,  la  cote  :   «  105  visa  b  »  . 

188.  Quatuor  libri  Evangeliorum. 

Fol.  1.  ^  Matbeus  ex  Judea,  sicut  in  ordine  primus  ponitur...  — 
Liber generatioîiis  Jhesu  Christi...  — Matheus,  cum  primo  predicasset 
euvangelium  in  Judea,  volens  transire  ad  gentes...  sic  veniet  quemad- 
modum  vidistis  euntem  in  celum  n  . 

Fol.    107.  «  Marcus,  euvangelista  Dei  et  Pétri  in  baptismale  (ilius... 

—  Initium  euvangelii  Jesu  Christi...  —  Primum  expulsio  demonis  in 
sinagoga  ab  homine...  quo  apostoli  idem  euvangelii  verbum  per  totum 
orbem  seminaverunt  35  . 

Fol.  169.  "  Lucas,  Syrus  natione  et  Antiochenus...  —  Quoniam 
quidem  multi  conati  sunt...  —  Lucas  de  omnibus  que  fecit  Jbesus  et 
docuit...  non  in  victimarum  sanguine,  sed  in  laude  Dei  et  benedic- 
tione  concludit  n . 

Fol.  277.  «  Hic  est  Johannes  evangelista,  unus  ex  discipulis  Dei... 

—  In principio  erat  Verbum...  Augustinus.  Omnibus  divine  Scripture 
pagiuis  euvangelium  excellit...  quod  aulem  virgo  est  Johannes,  con- 
venit  future  vite,  ubi  neque  nubent  neque  nubentur  n  . 

Sur  le  fol.  1,  on  trouve  la  cote  :  «  112  visa  b  »  .  —  La  garde  c 
nous  fournit  ces  vers  : 

«  0  dives,  divcs,  non  omni  tempore  vives! 
Facbene,  dum  vivis;  nescis  quando  morieris  t. 

Voir  Hauréau,  Notices  et  extraits^  t.  1,  p.  317. 

On  y  rencontre  aussi  ces  lignes  de  G.  d'Aspremont  :  «  In  isto  volu- 
mine  sunt  in  toto  342°  folia,  et  cum  hoc  sunt  duo  non  scripta  non 
computata,  que  faciunt  custodiam  libri,  et  unum  in  fine  similiter  » . 
11  y  ajoute  ces  mots,  dont  la  conclusion  était  certainement  inattendue  : 
«  Nota  quod  iste  liber  erat  supra  pulpitum  in  vestiario,  et  sic  est  de 
libris  antiquis  ecclesiae  »>  . 

189.  Liber  Job,  Apocalypsis,  Actus  Apostolorum,Epistolaecanonica£. 


168  MANUSCRITS 

Fol.  1.  «  Cogorper  singulos  Scripture  divine  libros...  — Job  dolens 
est  Christus,  qui  dolores  nostros...  unde  lamine  feree  comparatur  «  . 

Fol.  101.  «  Apocalipsis  hec  inter  reliquos  novi  Testainenti  libros 
prophetia  vocatur...  colorum   est  varietas,   virtutum  multiplie! tas  ». 

Fol.  131.  "  Lucas,  natione  Syrus,  cujus  laus...  Petrus  et  Paulus 
martirio  coronati  sunt  »  . 

Foî.  195.  "  Quia  in  circunicisione  ordinatus  erat  Jacobus...  et 
potens  oui  nichil  resistit  r> . 

Le  scribe  a  placé  cette  invocation  en  tête  des  fol.  2,  131  et  195  ; 

«  Sancti  Spiritus  assit  nobis  gratia  ».  —  A  l'intérieur  du  plat  initial, 

on  trouve  le  n°  (XVIIl"  siècle)   «  163  »,  qui  se  trouve  répété  au  fol.  2. 

—  A  Tintérieur  du  plat  final,   on  lit   la  signature  du  possesseur  : 

«  J.  Jennart  » . 

XIII«  (fol.  l-140)-fin  du  XIII*'  siècle.  Parchemin.  343  feuillets,  plus 
87  bis,  188  bis,  et  une  garde  a,  en  tête,  blanche  comme  les  fol.  139 
et  268.  Deux  et  trois  colonnes.  335  sur  222  millim.,  sauf  pour  la 
seconde  partie,  dont  la  marge,  qui  n'avait  à  l'origine  que  312  millim., 
a  été  remontée.  Rel.  veau  blanc  sur  bois.  —  (Kx-libris  gravé  du  Cha- 
pitre :  «  B,  ord.  3,  n°  32  »). 

Fin  du  Xlll'  siècle.  Parchemin.  346  feuillets  numérotés,  mais  on 
passe  de  90  à  100  sans  lacune  réelle  ;  plus  deux  gardes  blanches 
A,  B,  en  tête  et  à  la  fin.  Trois  colonnes.  335  sur  232  millim.  Rel. 
peau  de  truie  sur  ais  de  bois.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  : 
a  B,  ord.  1,  n"  8  »). 

Fin  du  XIIP  siècle.  Parchemin.  198  feuillets  à  2  et  3  col.,  et  deux 
gardes  blanches,  A,  B,  en  tête  et  à  la  fin;  moins  le  fol.  5  qui  a  été 
coupé  et  qui  devait  être  blanc.  341  sur  235  millim.  Petites  initiales, 
couleurs  et  or,  à  sujets  minuscules  malheureusement  défraîchis; 
curieux  filigranes,  dans  le  mauvais  goût.  Rel.  peau  de  truie  sur  bois. 
—  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  B,  ord.  1,  n*  11  »). 

Fin  du  XIIP  siècle.  Parchemin.  342  feuillets  à  3  col.,  et  quatre 
gardes  blanches,  a,  b,  en  tête,  c,  d,  à  la  fin.  350  sur  240  millim.  Rel, 
peau  de  truie  sur  bois.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  B,  ord.  1, 
n"  15  »). 

Fin  du  XIIP  siècle.  Parchemin.  232  feuillets  à  2  et  3  col.,  plus 
3  gardes,  a,  b,  en  tête,  c,  à  la  fin,  blanches.  352  sur  247  millim.  Jolies 
initiales,  or  et  couleurs;  jolis  sujets  en  médaillons.  Rel.  veau  blanc 
sur  bois.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  "  B,  ord.  1,  n°  9  »). 

190  (A.  21).  Pars  Bibliae,  cum  glossa  vulgari.  Proverbia,  Eccle- 
siastes,  Canticum,  Sapientia  et  Ecclesiasticus. 

Fol.  1.  Proverbes.  Comme  dans  le  manuscrit  n°  187. 


DE   LA   BIBLIOTHKQl  !•:    DE    REIMS.  109 

Fol.  58  v\  Ecclésiaste.  Comme  dans  le  manuscrit  n"  187. 

Fol.  7i.  «  Omncs  anime  motiones  tiniversitatis  conditor,  Deus... 
ab  ipso  osculum  postulat,  dicens  :  Osculetur  me  osculo  oris  sui,  etc.  n 

Fol.  91.  «  Liber  Sapientie  apud  Hebreos  nusquam  est...  et  de 
omnibus  biis  liberavit  eos  Dominus  n  . 

Fol.  IIG  v°.  Ecclésiastique.  Comme  dans  le  manuscrit  n"  187. 

Quelques  noies  interlinéaires  et  marginales.  —  Au  bas  du  fol.  1, 
une  bande  de  papier,  collée  dans  la  marge,  porte  cette  mention  con- 
temporaine du  don  :  u  Ex  dono  reverendissimi  domini  Roberti,  cardi- 
nalis  de  Lenoncourt  «  .  —  Enfin,  à  l'intérieur  du  plat  final,  on  lit  ces 
mots  qui  paraissent  être  une  évaluation  de  la  valeur  vénale  du  livre 
(XIV*  siècle)  :  «  III  sc[utis]  Fr[ancie]  y^ . 

XIV«  siècle.  Parchemin.  185  feuillets  à  2  et  3  col.  330  sur235mil- 
lim.  Rel.  veau  brun,  avec  dos  de  veau  fauve,  sur  ais  de  bois,  dont 
l'un  brisé.  —  (Saint-Remi,  n»  82). 

101  (R.  77).  Pars  Ribliae,  cum  glossa  vulgari.  Proverbia,  Eccle- 
siastes,  Canticum,  Sapientia  et  Ecclesiasticus. 

Fol.  3.  "  Jeronimus.  Jungat  epistola...  —  Parabole  Salomonis 
secundum  hebraicam  veritatem...  «  Comme  dans  le  manuscrit  n°  187. 

Fol.  62  v°.  «  Memini  me  ante  hoc...  —  Jeronimus.  Verha  Eccle- 
siastes...  —  Tribus  nominibus...  "  La  fin  comme  dans  les  précédents. 
Elle  n'est  séparée  par  aucune  ponctuation  de  la  glose  du  traité  suivant. 

Fol.  83  v°.  "  Salomon,  id  est  pacificus. . .  Osculetur  me  osculo  oris  sui  »  . 

Fol.  108.  Sagesse.  Commence  comme  dans  le  manuscrit  précédent. 
Derniers  mots  :  «...  qui  secundum  legem  Domini  proposuerunt  vitam 
agere  « . 

Fol.  141  v^  Ecclésiastique.  Comme  dans  le  manuscrit  n°  187. 

Quelques  gloses  interlinéaires.  —  Glose  importante  (XIV*  siècle) 
dans  les  marges  de  l' Ecclésiaste  :  «  Verba.  Liber  iste  in  très  partes 
dividitur...  cum  cuncta  agamus  in  conspectu  judicis  cuncta  cernen- 
tis  n .  —  Au  verso  du  fol.  2,  on  lit  cette  mention  (XV*  siècle),  en 
grosse  minuscule,  malheureusement  grattée  :  «  Liber  Sancti  Remigii 
Remensis,  [continens]  quinque  libros  Salomonis  glosatos,  quos  dédit 
Johannes  dictus  Escot,  abbas  istius  loci.  —  CC  et  XV  » .  —  Un  chiffre 
(XIV*  siècle),  inscrit  au  fol.  227  :  «  VU  Ib.  »,  pourrait  peut-être  nous 
renseigner  sur  le  prix  d'achat  ou  d'estimation  du  volume. 

X1V«  siècle.  Parchemin.  228  feuillets  à  2  et  3  col.;  les  fol.  1,  2, 


170  MANUSCRITS 

227,  228  blancs.  Initiales  couleurs,  or  et  gouache,  à  petits  sujets.  364 
sur  243  millim.  Rel.  neuve,  veau  fauve,  à  fermoirs  cuivre.  —  (Saint- 
Remi,  n°  81). 


192  (B.  76).  Pars  Bibliae,  cum  glossa  vulgari.  Proverbia,  Eccle- 
siastes,  Canticum,  Sapientia,  Ecclesiasticus,  Lamentationes  Jeremiae 
et  minores  Prophetae. 

Fol.  1.  Proverbes.  Comme  dans  le  manuscrit  n"  187. 

Fol.  38.  Ecclésiaste.  Comme  dans  le  manuscrit  n°  187. 

Fol.  51.  Cantique.  Comme  dans  le  manuscrit  n°  191. 

Fol.  66.  Sagesse.  Commencement  comme  dans  le  manuscrit  n"  190. 
Finit  sur  ces  mots  :  «...  et  de  omnibus  iiberavit  eos  Dominus.  Multorum 
nobis  et  magnorum...  qui  secundum  legem  Domini  proposuerunt 
vitam  agere  n . 

Fol.  84.  Ecclésiastique.  Comme  dans  le  manuscrit  n**  187. 

Fol.  138.  «  Sunt  cantica  canticorum,  sunt  lamentaciones  lamenta- 
tionum...  cum  jam  nec  penitencie  nec  venie  locus  erit  >i . 

Fol.  164.  «  Ordo  duodecim  Prophetarum  secundum  LXX*  talis 
est...  5)  —  Fol.  191.  u  Sanctus  Johel  apud  Hebreos...  «  —  Fol.  197. 
«  Hic  Amos  propheta  non  fuit...  «  —  Fol.  208  v".  «  Jacob  palriarcha 
fratrem  habuit  Esau...  »  —  Fol.  210  v°.  «  Sanctum  Jonam  Hebrei 
afûrmant...  »  —  Fol.  214  v".  «  Temporibus  Jo[n]athe  et  Achat...  « 
—  Fol.  222.  «  Naum  propheta  ante  adventum...  »  —  Fol.  226. 
"  Quatuor  prophète  in  XII...  «  —  Fol.  231.  u  Tradunt  Hebrei  cujus- 
cumque  prophète...  »  —  Fol.  235  v°,  «  Jeremias  propheta  ob  cau- 
sam...  »  —  Fol.  239.  «  Auno  secundo  Darii  régis...  ^  —  Fol.  253. 
«  Deus  per  Moysen...  qui  nunc  inter  se  discrepant  pari  in  Christum 
religione  consencient  n  . 

Les  fol.  A,  B,  placés  en  tête,  appartiennent  à  un  livre  liturgique 
(XV*  siècle)  et  ne  présentent  aucun  intérêt.  —  Sur  le  fol.  1,  la  cote  : 
«  106  visa  b  » .  —  Au  verso  du  fol.  257,  une  main  du  XIV*  siècle 
avait  inscrit  cet  ex-libris  malheureusement  trop  gratté  pour  être  lu  en 
entier  :  «  Iste  liber  est  fratris...  Sancte  Marie  de  Carn...  »  —  A  Fin- 
térieur  du  plat  final,  on  lit  la  signature  de  Guy  de  Roye.  —  Enfin,  sur 
le  dos,  on  lisait  jadis  (XVII*  siècle)  ce  titre  ;  «  Commentarius  super 
Proverbia  Salomonis.  —  59  «  . 

XIV*  siècle.  Parchemin.  257  feuillets,  plus  73  his  et  240  his,  moins 
181-190  omis.  A  2  et  3  roi.  2S8  sur  208  millim.  Initiales  mi-parties, 


DE    LA    BIBLIOTHKQUK    DE    REIMS.  171 

de  couleurs.  Bel.  veau,  jadis  bleu,  sur  bois.  —  (Ex-libris  gravé  du 
Chapitre  :  «  B,  ord.  1,  n"  12  »). 

195  (B.  83).  Liber  Job,  ciim  glossa  vulgari. 

Fol.  1.  «  Cogor  per  singulos  Scripture  divine  libros...  —  Virerai 
in  ten^a  Hus,  etc.  —  Quedam  historiée  hic  debentur  et  allegorice  et 
moraliter...  Grcgorius.  Hoc  inihi  opère  precium  credo  quod  fraternis 
auribus  hoc  quod  in  me  latenter  reprehendo,  incunctanter  aperio  »  . 

Au  verso  du  fol.  150,  le  scribe  nous  livre  son  nom  et  exprime  ainsi 
son  soulagement  d'avoir  fini  la  tâche  :  «  Explicit  Job,  quod  scripsit 
Gerungus,  Teutonicus,  pro  pauco. 

Tantum  pro  tanto  non  scribam  postmodo,  juro  !  » 

Le  fol.  A  nous  désigne  un  des  premiers  possesseurs  de  ce  livre 
(XIII*  siècle)  :  «  Job.  Magistri  Garini  de  Gerfaumont  »  .  Possédé  plus 
tard  par  le  chanoine  Jacques  de  La  Fosse,  dont  on  voit  la  signature  : 
«  Ja[cobus]  de  Fossa  » ,  à  l'intérieur  du  plat  final,  il  fut  par  lui  donné 
à  la  bibliothèque  du  Chapitre.  —  A  l'intérieur  du  plat  initial,  on  relève 
encore  la  cote  :  «  96  visa  b  » . 

Xllh  siècle.  Parchemin.  150  feuillets  et  une  garde  a,  en  tête.  2  et 
3  col.  320  sur  225  millim.  llel.  veau  blanc  sur  bois.  —  (Ex-libris 
gravé  du  Chapitre  :  h  B,  ord.  3,  n°  43  »). 

lî)4  (B.  84).  Duodecim  minores  Prophetae,  cum  glossa  vulgari. 

Fdl.  1.  «  Mon  idem  ordo  est  duodecim,  etc.  —  Ordo  XII  propheta- 
rum  secundum  LXX  talis  est...  eos  qui  faciunt  opéra  terrena  » . 

A  la  suite  (fol.  165),  on  trouve  une  liste  des  rois  d'Israël  :  "  Nomina 
regum  X  tribuum  ^) ,  et  une  liste  des  rois  de  Juda  :  «  Nomina  regum 
duarum  tribuum  » .  Sur  le  plat  initial,  on  trouve  le  n"  a  87  » ,  et,  sur  le 
fol.  1,  une  cote  du  XV*  siècle  :  «  CG  et  XXI  «  . 

Fin  du  XIIP  siècle.  Parchemin  de  choix,  à  grandes  marges.  165  feuil- 
lets et  une  garde  blanche  a,  dont  la  marge  inférieure  a  été  coupée.  2  col. 
393  sur  258  millim.  Initiales  or  et  couleurs,  avec  petits  personnages 
en  médaillons;  initiales  secondaires  mi-parties,  de  couleurs.  Bel.  veau 
blanc  sur  ais  de  bois  brisés  ;  dos  de  veau  fauve.  —  (Saint-Remi,  n"  87). 

if)ï)  (B.  98).  Epistolae  B.  Pauli,  cum  glossa  vulgari. 
Fol.  1  v*».   u  Romani  in  partes  Italiç...  —  Pro  altercatione  scribit 
Romanis  confutans...  y  La  glose  s'arrête  à  ces  mots  du  texte  :  «  ...non 


172  MANUSCRITS 

multo  magis  obtemperabimus  patri  spirituum  »  .  Incomplet  de  la  fin. 
—  Glose  interlinéaire. 

Sur  le  fol.  1,  on  lit  (XVI*  siècle)  cette  mention  :  ce  Ex  libris  Divi 
Nicasii  Remensis  " ,  à  laquelle  une  main  du  XVIII*  siècle  a  ajouté  : 
(c  ordinis  sancti  Benedicti,  congregationis  sancti  Mauri  »  ,  et  une  autre  : 
a  Catalogo  inscriptus  » .  —  Une  note  de  M.  Duchénoy,  ancien  employé 
de  la  Bibliothèque  de  Reims,  placée  à  Tintérieur  du  plat  initial,  nous 
apprend  que  ce  volume  contenait  jadis  155  feuillets,  comprenant,  outre 
le  commentaire  ci-dessus,  les  PerdiJJiciles  quaestiones  naturales  d'Ada- 
lard  et  le  Liber  Trimegistri  d'Asclepius,  ouvrages  qui  auraient  été 
récemment  reliés  à  part. 

Commencement  du  XII«  siècle.  Parchemin.  115  feuillets  à  3  col. 
216  sur  147  millim.  Rel.  veau  fauve  gaufré,  débridée;  le  dos  manque. 
—  (Saint-Nicaise). 

190  (R.  108).  Epistolae  B.  Pauli,  cum  glossa  vulgari. 

Fol.  1 .  «  Principia  rerum  inquirenda  sunt...  —  Romani  sunt  partes 
Italiç...  — Pro  altercatione  scribit  Romanis...  qui  voluptates  deser- 
viunt  (sic)  et  corpus  affligunt  15 .  —  11  y  a  en  outre  une  glose  interlinéaire. 

Fol.  62.  Vers  moraux  (XIIP  siècle)  : 

«  Pigros,  desolatos,  malos,  bonos  in  melius,  indoctos 
Excito,  consolor,  minor,  exortor  doceoque  «  . 

Fol.  166.  «  Melchiades,  papa.  Rogitaslis  utrum  majus  esset  sacra- 
mentum,  manus  impositio  episcoporum  an  baptismus?  Scitote  utrumque 
magnum  esse  sacramenlum. ..  '^ 

Les  fol.  A-D,  en  tête,  et  g-j,  en  queue,  appartiennent  à  un  livre 
d'Esdras  (liv.  I,  chap.  m)  en  caractères  hébraïques,  écrit  sur  deux 
colonnes  (XV*  siècle). 

Au  verso  du  fol.  d,  notes  diverses  sur  le  classement  mnémonique 
des  Epîtres  de  S.  Pari.  —  Puis,  cet  essai  de  vers,  sur  les  neuf  chœurs 
de  la  milice  céleste  : 

c  Sera.  Che.  Thro.  Dna.  Princi.  Pote.  Virtus.  Ar.  Auge.  » . 

Sur  le  fol.  1,  la  cote  :  «  b  61  visa  ».  —  Au  fol.  166  v",  on  lit  cette 
mention  (XV*  siècle)  :  ««  Ex  fabrica  ecclesie  Remensis  «  .  —  Enfin,  à 
l'extérieur  du  plat  final  (XV*  siècle)  :   «  Epistole  Pauli  glosate  « . 

XIP  siècle.  Parchemin.   166  feuillets  à  3  col.,  plus  10  feuillets,  a-e, 
en  tête,  et  f-j,  à  la  fin,  dont  e  et  f  sont  blancs.  248  sur  156  millim. 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE    DE   REIMS.  173 

Curieuses  initiales    fleiMoiinées,   rouges  ou  noires.   Rel.    veau  l)Ianc, 
sur  bois.  —  (E.v-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  A,  ord.   3,  n°  31    »). 

197  (B.  99).  Epistolae  B.  Pauli,  cum  glossa  vulgari. 
Comme  le  précédent. 

Au  fol.  I,  la  cote  :  «  b  IIG  visa  ».  —  A  l'intérieur  du  plat  final,  on 
trouve  cette  note  de  (i.  d'Aspremont  :  "  In  isto  libro,  qui  est  de  anti- 
quis  libris  ecclesie,  continentur  Epistole  Pauli  antiqualiter  glosate;  et 
erat  liber  iste  in  capitulo,  et  bene  indiget  religari;  et  sunt  in  eo  in 
toto  132°  folia,  quorum  primum  folium  quod  ponitur  pro  custodia  non 
estscriptum,  neque  medietas  3"  folii  et  medietas  4'folii.  Si  quis  librum 
istum  furatus  fuerit  aut  aliquid  inde  amoverit,  anathema  sit.  Amen  »  . 
—  A  l'extérieur  du  plat  final,  on  lit  cette  inscription  du  XIV'  siècle  : 
a  Epistole  Pauli  glosate  glosa  ordinaria  » . 

Commencement  du  XIII*  siècle.  Parchemin.  132  feuillets  et  un  102^/5, 
à  3  col.  ;  le  premier  feuillet  blanc.  302 sur 207  inillim.Très  intéressantes 
initiales  au  trait  d'encre  à  peine  garni  de  rouge.  Rel.  vache  blanche,  dé- 
bridée, sur  ais  de  bois.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  B,  ord.  2, 
n°  24  »). 

198  (B.  96).  Epistolae  B.  Pauli,  cum  glossa  vulgari. 

L'ancien  fol.  1  a  disparu,  emportant  sans  doute  le  prologue.  — 
Fol.  2  V".  «  Pro  altercatione  scribit  Romanis...  » 

Fol.  260  v°.  Après  la  glose,  on  trouve  cette  poésie  d'un  auteur  in- 
connu, qui  passe  en  revue,  en  13  strophes,  toutes  les  pierres  précieuses 
qui  composent  les  murailles  de  la  cité  céleste  : 

•  Cives  celeslis  patrie, 
Régi  regum  concinite 
Qui  est  supernus  artifex 
Civitatis  uranice, 
Id  enjus  edificio 
Talis  extat  fundatio. 

Jaspis  colore  viridi 
Profert  nitorem  fidei 


Voir  dans  Hauréau  {Notices  et  extraits,  t.  I,  p.  76)  le  petit  poème 
ci-dessus;  mais  il  contient  16  strophes. 

Glose  interlinéaire.  —  Notes  au  crayon'  en  divers  endroits.  —  A 
l'intérieur  du  plat  initial,  on  lit  la  cote  :  «  1  58  b  "  . 

Xlll»  siècle.  Parchemin  de  choix.  260  feuillets  à  3  col.,  moins  les 


174  MANUSCRITS 

fol.  80-89  et  180-189  oubliés,  plus  une  garde  a,  blanche,  à  la  fin. 
Les  initiales  de  ce  manuscrit  d'écriture  italienne,  de  belle  exécution, 
n'ont  pas  été  faites;  à  peine  peut-on  signaler  une  lettrine  au  fol.  48 
et  un  curieux  appel  de  note  au  fol.  167.  332  sur  205  millim.  Rel. 
veau  blanc  sur  bois,  aux  aimes  de  Guy  de  Roye.  —  (Kx-libris  gravé 
du  Chapitre  :  «  B,  ord.  3,  n°  38  »). 

199-200  (B.   86,   110).   Quatuor  evangelia,  cum  glossa  vulgari. 

199.  (Tome  I).  —  Fol.  1.  S.  Luc.  «  Plures  fuisse  qui  euvangelia 
scripserurit...  —  Quoniam  quidem  mulli...  —  Lucas  de  omnibus  que 
fecit  Jhesus  et  docuit...  sed  in  laude  Dei  et  benedictione  concludit  n  . 

Fol.  95.  S.  Marc.  "  Omnis  scriba  doctus  in  regno  celorum  similis 
est...  —  Marcus,  euvangelista  Dei...  —  Ecce  mitto  angelum  meum... 
—  Angélus  dicitur  Johannes,  non  societate  nature...  quod  apostoli, 
idem  evangelii  verbum  nunciantes,  per  totum  orbem  seminaverunt  » . 

Le  nom  du  scribe  nous  est  indiqué  par  le  feuillet  collé  à  l'intérieur 
du  plat  initial  :  «  Agnerus  de  Dometriano  me  scripsit;  cujus  anime 
propicietur  Deus  " .  —  Sur  le  fol.  de  garde  a,  on  lit  cette  mention 
contemporaine  (XIV  siècle)  des  personnages  qu'elle  nomme  :  u  In  isto 
volumine  continentur  euvangelia  Luce  et  Marci.  Fuerunt  empta  et 
soluta  per  me  Stephanum  de  Brivata,  scolasticum  Hemensem,  ab 
executoribus  defuncti  domini  Guillelmi  de  Nealpba,  condam  canonici 
Remensis  « .  —  Au  verso  du  même  feuillet,  on  trouve  aussi  ces  vers 
connus  (XlIP  siècle)  : 

a  Est  homo  nasceudo  Christus,  vitulus  moriendo; 
Fit  leo  surgendo,  Juvis  [sic)  aies  summa  petendo  ». 

Voir  Hauréau,  Notices  et  extraits ,  t.  I,  p.  224. 

Nombreuses  notes  au  crayon.  —  Pagination  en  chiffres  arabes  de 
Gilles  d'Aspremont,  avec  cette  note  (fol.  b)  :  «  In  isto  libro  sunt  in  toto 
folia  155,  sunt  CLV  » . 

200.  (Tome  II).-—  Fol.  1.  "  Hic  est  Johannes  euvangehsta...  —  In 
principio  erat  Verbum...  —  Omnibus  divine  Scripture  paginis  evange- 
lium  excellit. . .  quod  virgo  est  Johannes,  convenit  future  vite,  ubi  neque 
nubentneque  nubentur  r> . 

Fol.  67.  «  Matheus  ex  Judea,  sicut  in  ordine  primus  ponitur. ..  — 
Liber  generationis  Jesu  Christi...  —  Nomen  libri  evangelium  grece, 
bonum  nuncium  latine...  qui  divina  mansione  sunt  digni  «  . 

Au  fol.  A,  mention  semblable  à  celle  du  volume  précédent,  relative 
à  l'achat  du  volume  par  Etienne  de  Brives.  —  Au  fol.  1,  on  lit  cette 


DE    LA   BIBLIOTHEQUE    DE    REIMS.  175 

note  de  G.  d'Aspremont  :  a  Liber  antiquus  ecclesie,  emptiis  per  quem- 
dam  scolasticuin  i? .  —  On  lit  aussi,  sur  le  feuillet  collé  à  l'iiitcrieur 
du  plat  Hnal,  cette  curieuse  indication  (XIII*  siècle)  :  u  Iste  liber  est  in 
custodia  fratris  Ysaac  de  Landousis  «  ,  suivie  de  ces  mots  de  même  date  : 
«  Datus  est  dies  Johanni  Lambert,  de  die  Aghate  in  quindecim  dies  »  . 

XIll"  siècle.  Parchemin.  151  feuillets  à  3  col.,  et  deux  gardes 
blanches  a,  b,  en  tête  et  à  la  lin;  le  fol.  96  blanc;  les  loi.  93,94,  qui 
ont  été  enlevés,  devaient  Têtre  également.  Deux  belles  initiales  de  cou- 
leur, sur  fond  bleu,  représentant  les  évangélistes  Luc  et  Marc,  aux 
fol.  1  et  97.  Initiales  de  coultMirs  diverses,  à  motifs  fleuronnés.  307 
sur  222  millim.  —  156  feuillets  à  3  col.,  et  deux  gardes  a,  b,  en  tête 
et  à  la  fin;  plus  des  feuillets  annexes  cotés  69  bis,  69  ter,  70  bis, 
70  ter,  71  bis,  71  ter,  72  bis,  73  bis,  74  bis,  75  bis.  Les  fol.  a,  b  et 
65,  iji)  blancs.  Initiales  lepréseiilant  les  évangélistes  Jean  et  Matthieu, 
aux  loi.  1  et  67.  310  sur  230  millim.  Rel.  veau  blanc  sur  bois.  — 
(Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  u  B,  ord.   1,  n*"  13,  14  »). 


201  (B.  92).  Evangelium  S.  Johannis,  cum  glossa  vulgari.  — 
Claudiani  Mamerti  liber  de  Statu  animae. 

Fol.  1.  «  Hic  est  Johannes  euvangelista,  unus  ex  discipulis  Dei... 
—  In  principio  erat  Verbum...  —  Omnibus  divine  Scripture  paginis 
evangelium  excellit...  futurç  vitç,  ubi  neque  nubent  neque  nubentur  « . 

Fol.  46.  «'  Prefectorio,  patritio,  doctissimo  et  optimo  viro  SoUiosi- 
donio  (sic)  Claudianus.  Editionem  libellorum  michi  quos  de  animç 
statu  condidi...  —  Incipit  Claudianus  de  Statu  animç,  ad  Sollisido- 
nium.  Magnum  in  génère  humano,  Sollisidoni,  frater  amantissime, 
multorum  vitium  est...  scilicet  veritatis  vis  quanta  sit  in  excidio  falsi- 
tatis.  Explicit  liber  tertius  »  (Bibl.  max.  Patruiriy  t.  VI,  p.  1045).  Sur 
l'auteur,  voir  His t.  litt.,  t.  II,  p.  442. 

En  divers  endroits  du  volume,  dans  la  marge  inférieure,  on  trouve  des 
ex-libris,  qui  sont  tous  d'une  main  contemporaine.  Fol.  1.  a  Hic  liber 
Sancti  Theoderici  ;  auferenti  sit  anathema  ».  Au  fol.  46,  on  lit  de 
même  :  a  Liber  aecclesiç  Sancti  Theoderici  ;  auferenti  sit  anathema  » . 
Aux  fol.  60-61  :  «  Liber  aecclesiç  Sancti  Theoderici;  si  quis  illum 
austulerit  (s/c),  anathema  sit  ».  Aux  fol.  69-70  :  «  Liber  aecclesiç 
Sancti  Theoderici;  qui  eum  ab  illa  subtraxerit,  sit  anathema  marana- 
tha  » .  Ce  dernier  mot  a  été  gratté.  Aux  fol.  76-77  :  «  Liber  Sancti 
Theoderici;  qui  eum  ei  abstulerit,  sit  anathema  «.  Aux  fol.  85-86  : 
•  Liber  çcclesiç  beati    Theoderici,  confessons  Christi   » .    Enfin,    au 


176  MANUSCRITS 

fol.  95  :  «  Liber  sancti  Bartholomei  apostoli  et  sanctorum  confesso- 
rum  Theoderici  atque  Theodulû ;  auferenti  sit  anathema  ».  —  La 
signature  :  «  L.  Art.  d'Anglade  »  se  lit  au  fol.  2. 

Xll^  siècle.  Parchemin.  95  feuillets,  plus  les  fol.  bis  9,  16,  23,  46 
et  48.  3  col.  pour  la  première  partie;  longues  lignes  pour  la  seconde. 
255  sur  163  inillim.  Intéressantes  initiales  à  fioritures.  Rcl.  veau 
fauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry,  n°  12). 

202  (B.  78).  Cujusdam  incerti  comnienlarius  super  Ecclesiasticum. 

Fol.  1.  "  Hoc  nomen  Ecclesiastes  interpretatur  concionator  et  refer- 
tur  ille  liber  Salomonis  ad  Deum.  Hoc  nomen  Ecclesiasticus  interpre- 
tatur collector...  —  Omnis  sapientia.  Hoc  nomen  omnis  quandoque 
notai  universitatem...  cum  enim  de  immolacione  vituie  rufe  loquere- 
tur,  Scriptura  subjungit;  colligit  autem...  »  Le  volume  s'arrête  sur  ces 
mots  qui  ont  trait  à  la  première  moitié  du  chap.  xxiv. 

Sur  le  fol.  A  v%  on  lit  cette  fausse  indication  (XV*  siècle)  :  «  Inter- 
pretatio  Augustin!  super  Ecclesiasticum  »  .  —  Sur  le  fol.  1,  la  cote  : 
«  95  visa  b  )) .  —  Sur  le  plat  final,  la  signature  de  Guy  de  Roye  et 
un  n*  80  qui  paraît  être  de  la  même  époque. 

XIII'  siècle.  Parchemin.  179  feuillets  à  2  col.,  et  une  garde  a, 
blanche,  en  tête.  320  sur  220  niillim.  Uel.  veau  blanc  sur  bois.  — 
(Ex"libris  gravé  du  Chapitre  :  «  B,  ord.  3,  n"  42  »). 

205  (B.  79).  Cujusdam  incerti  commentarius  super  Cantica  canti- 
corum,  cum  littera.  —  Commentarius  super  librum  Psalmorum. 

Fol.  1.  «  Notandum  quod  sponsa  semper  in  domo  vel  in  lectulo  vel 
in  aliquo  interiori  loco...  —  Omnes  anime  motiones  universitatis  con- 
ditor...  ad  meliora  transferre.  Si  vis  ascendere  ad  Canticum  cantico- 
rum...  —  Osculetur,  etc.  Tangatmedulcedinepresentiesue,quam  sepius 
a  prophetis  promissam  audivi  et  velud  osculum  afferens...  amici,  id 
est  angeli,  quos  adjutores  tibi  dedi  et  spiritus  justorum,  qui  jam  cum 
Dec  sunt  et  pro  fratribus  orant.  Fuge. .,  y> .  Les  derniers  mots  manquent. 

Cette  glose  ne  suit  que  de  loin  celle  du  manuscrit  n"  117,  qui  débute 
de  même  façon. 

Fol.  28.  "  Magna  cum  reverentia  liber  legendus,  ex  quo  doctrinç 
su§  ille  homo  dominicus  exemplum  dédit...  —  Hic  non  habet  titulum, 
propter  reverentiam  sancti  Spiritus  a  quo  hoc  dictatum...  juvat  exhor- 
talionem  ad  pietatis  opéra  preterita  [ ]  presentare  opéra  » . 


1)1']    LA    BinLIOTIIKQllI']    DK    RKIMS.  177 

Sijjiiature  :   >'  L.  Art.  d'Anglatle  " ,  au  haut  du  fol.  2. 

XII*  siècle.  Parchemin.  122  feuillets,  les  27  [)rciuiers  à  3  col.,  les 
autres  à  longues  lignes  ;  plus  deux  gardes  a,  b,  blanches,  eu  tête  et  à 
la  fin.  Fortes  mouillures  de  part  en  pari.  193  sur  113  inilliui.  Rel. 
veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry,  n"  4). 

îiOi  (B.  91).  Evangeliiim  Matthaci,  cutn  glossa  vulgari. 

Fol.  l .  "  Matheus  ex  Judea,  sicut  in  ordinc  primus...  —  Liber  gene- 
rationis,  etc..  —  Cum  multi  scripsissc  evangelica  iegantur,  soli  IIII*"' 
evangeliste  Matheus,  iMarcus,  Lucas,  Johannes,  apud  majores  nostros 
pondus  auctoritatis  cumprobati  sunt  optinere...  sed  elevaturn  in  aéra 
celosque  petentem,  dicentibus  sibi  angelis,  sic  veniet  quemadmodum 
vidistis  eum  euntem  in  celum  «  . 

Glose  interlinéaire  et  marginale. 

Fol.  57.  «  Nomen  libri  evangelium  grece,  bonnm  nuntium  latine 
înterpretatur...  penitus  ignorabant  utrum  Spiritu  sancto  an  alio  quo- 
libet facto  « . 

Au  fol.  1,  on  relève  Tex-libris  (XIII"  siècle)  :  «  Liber  Sancti  Theo- 
derici;  auferenti  sit  anathema  ».  —  Au  fol.  32,  on  trouve  cet  autre 
(m.  d.)  :  a  Liber  ecclesie  sancti  Bartholomei  apostoli  atque  sanctorum 
confessorum  Theoderici  et  Theodulphi  ».  —  On  lit  également,  au 
fol.  3,  la  signature  :   «  L.  Art.  d'Anglade  » . 

Fin  du  XII*  siècle.  Parchemin.  58  feuillets  à  3  col.  230  sur 
173  millim.  Au  fol.  2,  représentation  d'un  Christ  en  croix,  à  la  plume, 
de  l'époque  du  manuscrit;  la  Vierge  et  S.  Jean  n'ont  été  dessinés 
qu'au  crayon.  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry,  n"  8). 

20o  (B.  93).  Cujusdam  Expositio  super  evangelium  Johannis. 

Fol.  1.  e  Ecce  intelligit  servus  meus^  etc.  Quia  commendacio  acto- 
ris  (sic)  redundat  in  opus  et  commendacio  operis  in  auctorem...  — In 
principio  erat  Verhum,  etc.  Iste  liber  qui  est  de  Verbo  incarnato,  in 
quo  duplex  consideratur  natura...  curemus  recta  fide  intelligendo  que 
scripsit,  recta  operatione  exercendo  que  docuit,  ad  dona  sempiterna 
pervenire  que  Dominus  ipse  promisit,  ipso  adjuvante  qui  vivit  et  régnât 
in  secula  seculorum.  Amen  » . 

Les  derniers  feuillets  (102  v°-104)  contiennent  un  petit  fragment  de 
commentaire  sur  les  premiers  mots  de  la  Genèse,  puis  des  questions 
théologiques  :  ^  An  persona  divina  posset  assumere  naturam  alicujus 
suppositi  determinati  existentis  prêter  suppositum  »?  —  Utrum  assump- 

TO.ME   XXXI III  12 


178  MANUSCRITS 

cio  ponat  relacionem  realem  in  persona  dominica  assumente?  — 
«  Omne  creatum  est  ex  nihilo  factum,  sed  omne  quod  est  ex  nihilo 
factum  est  ens  poslquam  fuit  nihil  ;  cum  non  sit  simul  ens  et  non 
ens,  ergo  oportet  quod  mundus  prius  non  fuerit  et  postmodum  fue- 
rit  » .  Réponse  tirée  d'Avicenne.  Etc.,  etc. 

Ce  livre  est  intitulé  (XIV^  siècle),  sur  le  fol.  a  :  «  Parabole  super 
Joannem  »  .  Un  peu  plus  bas,  on  lit  la  signature  (XV*  siècle)  : 
«  M.  J.  Moyce,  chanoyne  »  .  Deux  autres  notes  existaient  au  verso  du 
même  feuillet;  le  grattage  les  a  rendues  complètement  illisibles.  — 
Au  fol.  101  v**,  le  scribe  termine  son  ouvrage  sur  ce  vers  bien  connu  : 

t  Fiiiito  libro,  reddantur  vina  magistro  » . 

Immédiatement  au-dessous,  on  lit  cette  note  de  G.  d'Aspremont  : 
«  In  isto  libro,  qui  fuit  domini  Guidonis  de  Roya,  continetur  Expositio 
super  evangelium  sancti  Johannis;  et  sunt  in  toto,  absque  primo  folio 
quod  facit  custodiam  libri,  computatis  sequentibus  foliis,  104  folia  ^ . 

Signature  de  Guy  de  Koye  sur  le  bois  du  plat  final,  et  ses  armes  à 
l'extérieur,  non  loin  d'une  cote  (XVIIP  siècle)  :  «  B.  93  »  .  —  La  cote 
ordinaire  "115  visa  b  «  se  lit  au  recto  du  fol.  a. 

XIII*  siècle.  Parchemin.  104  feuillets  à  2  col.,  et  une  garde  a,  en 
tête.  247  sur  178  millim.  Ais  de  bois  sans  dos.  —  (Ëx-Iibris  gravé  du 
Chapitre  :   «  B,  ord.  unie,  n»  93,  super  fenestram  »). 

20G  (B.  109).Glossa  quaedam  super  epistolas  S.  Pauli,  cum  littera. 

Fol.  1.  "  Romani  sunt  in  partibus  Italie...  —  In  salutatione  perso- 
nam  suam  commendat  Apostolus  quatuor  modis...  »  Le  texte,  qui 
s'arrêtait  au  verset  11  du  cliap.  xi  de  l'épîtro  aux  Hébreux,  a  été 
continué  sur  un  feuillet  supplémentaire  jusqu'au  verset  6  inclus  du 
chap.  XII. 

Au  fol.  1,  on  lit  la  note  du  XIIP  siècle  :  "  Liber  Sancti  Dyonisii 
Remensis;  si  quis  ei  abstulerit,  anathema  sit  ^ ,  suivie  d'un  signe  de 
reconnaissance  bibliographique, 

XIP  siècle.  Parchemin.  200  feuillets;  colonne  centrale  étroite  pour 
le  texte,  dont  les  marges  n'ont  pas  été  utilisées  partout;  gardes  blanches 
A,  B,  en  tête,  c,  à  la  fin.  224  sur  140  millim.  Ais  de  bois  sans  couver- 
ture. —  (Saint-Denis). 

207  (B.  112).  Commentarius  in  Apocalypsim,  cum  littera. 


I)K    LA   BIBLIOTHKQllK    DK    RKIMS.  179 

Fol.  I.  "  Prologus  in  Apocalipsim.  .lohannes,  apostolus  et  evanj^e- 
lista,  Jliesu  Clnisto  electus  atqiie  dilcctiis  in  tanto  amorc...  —  Apoca- 
lipsis  Jhesu  Christi,  etc.  Apocalipsis  Johannis  tôt  habet  sacramenta  qiiot 
verba,  parum  dictum  est...  dicit  Apostolus  Domino,  ex  nimia  affec- 
tione  desiderans  ut  vcniat  ad  remunerandum  »  . 

En  haut  du  premier  feuillet,  on  lit  la  cote  :  «  23  visa  b  »  ,  placée  à 
côté  d'une  invocation  du  scribe  :  «  In  nomine  Patris  et  Filii  et  Spiritus 
sancti,  amen  «  .  —  Au  bas  du  fol.  38,  on  trouve  la  signature  du  pro- 
priétaire :  «  Ja[cobi]  de  Fossa  »  .  —  Sur  la  garde  a,  on  lit  cette 
mention  (XIV*  siècle)  :  «  Memoriale  magistri  Homo  Dei,  pro  pet[i- 
tione?]  Apparatus  codicis  r> . 

Fin  du  XIIl^  siècle.  Parchemin.  38  feuillets  à  3  col.,  et  une  garde 
blanche  a,  à  la  fin.  302  sur  223  millim.  Ais  de  bois  avec  dos  de  veau 
blanc.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  B,  ord.  3,  n"  46  »). 

208.  Argumenta  in  Psalmos,  a  quodam  Remensi  ignoto. 

XVIIP  siècle.  Papier.  804  pages.  190  sur  150  millim.  Demi-rel. 
basane  fauve.  —  (De  Taizy). 

209.  Exercices  spirituels  sur  le  Psautier. 

Cet  ouvrage,  dont  nous  ne  possédons  que  le  troisième  volume 
(psaumes  C  à  CL),  fut  écrit  "  pour  l'usage  de  mes  très  chères  sœurs 
Cocquebert  et  de  Lassalle,  religieuses  de  Saint-Pierre  de  Reims, 
1669  ».  Il  avait  été  «  commencé  le  12  août  1653,  finy  et  achevé  le 
19*  octobre  suivant,  à  Montmartre  '^  . 

XVII*  siècle.  Papier.  248  feuillets,  dont  2-17  et  214-218  blancs. 
220  sur  165  millim.  Rel.  veau  racine.  —  (Saint-Pierre-les-Damss?). 

210  (C.  117).  Guillelmi  Durandi  Rationale  divinorum  officiorum. 

Fol.  1.  «  Quecumque  in  ecclesiasticis  officiis,  rébus  ac  ornamentis 
consistunt...  —  Prius  est  ut  de  ecclesia  et  ejus  partibus...  pro  peccatis 
meis  devotas  orationes  effundant  »  .  Quelques  notes  dans  les  marges. 

Au  bas  du  fol.  259  v%  on  lit  cette  note  (XIV*  siècle)  qui  a  été  grattée  : 
«Iste  liber  est  magistri  J.  de  Monticulis  (?),  qui  vero  dédit  Remensi 
ecclesiae,  ita  quod  non  vendatur  nec  alienetur  ;  et  qui  contra  fecerit 
excommuuicatus  sit  y> . 

XIV*  siècle.  Parchemin  fatigué  et  sali.  260  feuillets  (1-259,  et 
143  his),  à  2  col.  375  sur  253  millim.  Rel.  veau  noir  sur  bois.  — 
(Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  I),  ord.  2,  n°  26  »). 


180  MANUSCRITS 

211  (C.  118).  Guillelmi  Durandi  Rationale  divinorum  offlciorum. 
Le  même  que  le  précédent. 

Au  bas  du  fol.  1,  on  lit  (XVIII'  siècle)  :  «  Do[m]ni  Guidonis  de  Roya, 
aPrchiepiscopi]  R[emensis]  " .  —  Sur  la  garde  a,  on  trouve  la  mention 
contemporaine  suivante  :  «  Iste  liber  est  reverendissimi  Patris  domini 
P.,  cardinalis  Rothomagensis  ».  C'est  donc  de  Philippe  d'Alençon, 
archevêque  de  Rouen,  mort  en  1397,  que  Guy  de  Roye  tenait  ce 
volume.  —  Le  titre  du  dos  donne  l'ancienne  cote  (XVIIP  siècle)  : 
(i  159  » .  —  Sur  le  plat  final  l'ancienne  étiquette  existe  encore. 

XIV®  siècle.  Vélin  de  choix,  à  grandes  marges.  250  feuillets  (1-246, 
plus  les  n°'  Us  123,  142,  160  et  162),  à  2  col.  375  sur  260  millim.  Rel. 
veau  blanc  sur  bois,  aux  armes  de  Guy  de  Roye.  —  (Kx-libris  gravé 
du  Chapitre  :  a  C,  ord.  2,  n«  33  «). 

212  (C.  119).  Bernardi  de  Parentinis  Iractatus  super  totum  offîcium 
missae. 

Fol.  1.  «  Augustinus,  de  dignitate  sacerdotum  :  0  veneranda  sacer- 
dotum  dignitas,  in  quorum  manibus  Dei  filius...  »  —  Puis  cette  série 
de  conseils  en  dix-huit  strophes,  dont  voici  la  première  et  la  dernière  : 

a  Viri  venerabiles,  sacerdotes  Dei, 
Precoiies  Altissimi,  lucerne  diei, 
Caritatis  radio  fulgentes  et  spei, 
Auribus  percipite  verba  oris  mei. 


Qui  aedet  in  solio  summe  majestatis 
Vos  puryet  a  vicie,  mundet  a  peccatis. 
Vobis  sit  ausilio  mater  pietatis, 
Ut  Abrahe  gremio  fine  sedeatis.  Amen  t 


Fol.  8.  Table,  suivie  d'une  dédicace  de  l'auteur  du  traité  qui  va  suivre, 
à  Poitevin  de  Montesquiou,  évêque  d'Albi  :  «  Reverendissimo  in  Christo 
Patri  ac  suo  pre  ceteris  domino  speciali,  domino  Pictavino,  divina 
providentia  episcopo  Albiensi,  vester  humilis  famulus  fr[ater]  B.  de 
Parentinis  (Parentis-en-Born,  Landes),  ordinis  Predicatorum  et  con- 
ventus  Orthesii,  semetipsum  ad  omne  beneplacitumpro  sainte.  Altitudo 
diviciarum  sapiencie  et  sciencie  Dei...  »  —  Fol.  12  m°.  "  Incipit  trac- 
tatus  utilis  super  totum  offîcium  misse,  editus  et  compilatus  per  fra- 
trem  B.  de  Parentinis,  ordinis  Predicatorum,  provincie  Tholosane  et 
conventus  Orthesii  de  Vasconia,  sicut  legit  in  Albia  plurimis  auditori- 


DK    LA    BIBLIOTHKQUK    DK    UKIMS.  181 

bus  solemnibus,  doctoribus,  canonicis,  lelijijiosis,  baccallariis  et  cie- 
ricis  aliis,  anno  Domini  M"  CCC°  XXX  IX°.  Kt  incepit  feiia  quinla  post 
Cineres,  accipiendo  theuma  quod  sequitiir  de  evangelio  illius  diei,  et 
continunvit  usque  ad  festuin  sancti  Pétri  martyris,  in  modo  et  forma 
qui  scquilur  {sic).  —  Incipit  prologus.  Quoniam  clamitat  sapiens  quod 
perscrutator  majestatis...  »  —  Fol.  13  v°.  «  Incipit  tractatus.  Scien- 
dum  tamen  quod,  quia  in  lectura  multos  reportatoreshabui,  in  benedic- 
tis  reportationem  approbo  ;  si  qua  autem  alia  addiderunt  vel  in  aliquo 
defecerunt,  nolo  mihi  imputaii  ;  ego  enim  legi  in  forma  que  sequitur 
in  hoc  libro.  CoHacio  pro  principio  :  Domine j  non  sum  dignus,  etc.  Ad 
reliquias  preciosas  non  débet  homo  attendere...  —  De  primo  nomine. 
Quid  est  sacramentum?  Primo  ergo  dicitur  sacramentum  circa  decla- 
racionem...  sed  habebit  perpetuo  lumen  vite,  quod  nobis  concédât  Dei 
filius  benedictus.  Amen;  Deo  gratias  »  .  —  Avant  de  prendre  congé  du 
lecteur,  l'auteur  ajoute  encore  cet  avertissement  :  u  Advertat  autem 
quilibet  volens  scribere  librum  istum,  quod  modum  habui  scribendi 
quantum  ad  parafos  et  quantum  ad  lineas  protactas  teneat,  quia  in  hoc 
opère  tôt  sunt  partes  et  membra  correspondencia  quod,  nisi  per  lineas 
protractas  signarentur  et  copularentur,  esset  magna  confusio  intellec- 
tus,  nec  sic  cito  intelligi  aut  capi  possent  »  .  Sur  ce  traité  de  la  messe, 
voir  Hain,  Repert.  bibl.,  t.  IV,  n°'  12416-12420. 

Dans  la  marge  inférieure,  on  retrouve  la  foliotation  primitive  :  "  a', 
a",  a'",  a"",  a^  ^ . —  Sur  le  fol.  a,  au  bas  du  fol.  106  et  dernier,  enfla 
à  l'intérieur  du  plat  Gnal,  on  remarque  la  signature  :  "  Poncius 
Derpy  » ,  et  ces  mots  :  «  Lego  librarie  Uemensis  ecclesie  "  ,  qui  parais- 
sent être  de  la  main  du  copiste.  Ce  Ponce  d'Erpy  fut  reçu  écolàtre  de 
Reims,  le  20  août  1421,  et  mourut  le  8  juillet  1465.  — Une  main  plus 
moderne  a  ajouté,  sur  le  fol.  b,  cette  autre  mention  :  u  Ex  fabrica 
ecclesie  Remensis  ».  —  A  noter  encore,  au  dos,  le  titre  :  «  B.  de 
Parentinis  tractatus  super  missam.  —  150  » ,  et,  sur  le  fol.  1,  la  cote 
ordinaire  :  «  b  3  visa  » . 

XV®  siècle.  Parchemin.  106  feuillets,  moins  les  fol.  3-6  qui  ont  été 
enlevés  et  devaient  être  blancs,  comme  le  fol.  7.  264  sur  196  millim. 
Kcl.  veau  vert  sur  bois,  délabrée.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  : 
a  D,  ord.  3,  n"  47  »). 

215  (E.  320).  Sacramentarium  vetustissimum,  ad  usum  ecclesiae 
Sancti  Theoderici  prope  Remos. 


182  MANUSCRITS 

Ce  volume,  qui  a  servi  de  base  à  l'édition  des  Bénédictins  {S.  Gre- 
gorii  opéra.  Paris,  1705,  t.  III),  et  qui  a  été  l'objet  d'une  importante 
notice  dans  le  Mémoire  sur  d'anciens  Sacramentaires,  par  M.  Léopold 
Delisle  (p.  116-122),  est  en  réalité  une  réunion  de  deux  Sacramentaires 
copiés  par  l'abbaye  de  Saint-Thierry,  sinon  pour  son  usage,  du  moins 
pour  son  instruction,  sur  des  manuscrits  à  elle  communiqués  par 
l'église  cathédrale  de  Noyon  et  par  une  autre  église.  L'une  et  l'autre 
partie  comprennent  le  cycle  ecclésiastique  complet,  allant  de  la  vigile 
de  Noël  aux  derniers  jours  de  l'Auent.  La  première  est,  à  proprement 
parler,  le  Sacramentaire  de  S.  Grégoire,  et  c'est  à  elle  seule  que  se 
rapporte  le  titre  qu'on  lira  ci-dessous  (fol.  10).  Pour  s'en  convaincre,  il 
suffit  de  noter  qu'en  treize  endroits  de  la  seconde  (fol.  92  v%  93,  93  v", 
94,  95  v%  96,  96  v%  100  v''),  le  copiste  se  réfère  à  celle-là,  en  ces 
termes  :  «  Require  secundum  Gregorium  »  .  La  seconde  partie  sert  de 
complément  au  Sacramentaire  grégorien ,  soit  par  l'adjonction  de 
quelques  oraisons  aux  fêtes  qu'il  indique,  soit  par  la  transcription  de 
messes  complètes  différentes  de  celles  recueillies  par  S.  Grégoire,  — 
voir  notamment  la  fête  des  SS.  Cosme  et  Damien,  fol.  63  et  107,  — 
soit  surtout  par  l'intercalation  de  nombreux  offices  de  saints  honorés 
dans  la  région  du  nord-est  de  la  France  au  milieu  des  saints  de  la 
liturgie  romaine  et  par  l'adjonction  fréquente  de  bénédictions  «  super 
populum  ri .  Ce  second  recueil  pourrait  bien  être,  —  approprié  à  la 
contrée  qui  le  vit  écrire,  —  le  Sacramentaire  gélasien  dont  Mabillon 
(De  liturg.  gallicana^  p.  17)  dit  avoir  constaté  l'usage,  au  IX*  siècle, 
dans  quelques  églises  placées  sous  l'influence  de  l'abbaye  de  Saint- 
Remi  de  Reims. 

Fol.  1-8.  Cahier  annexe,  ajouté  peu  postérieurement,  contenant 
les  prières  préparatoires  à  la  messe  et  celles  de  la  messe  elle-même. 
—  Fol.  1.  u  Anle  conspeclum  divinae  majestatis  tuae...  »  —  Fol.  6. 
Instruction  relative  aux  mémoires  des  saints  qui  doivent  trouver  place 
dans  l'office  :  «  Catholica  est  fide  tenendum...  »,  et  à  l'usage  qu'Al- 
cuin  avait  introduit  à  cette  occasion  :  «  Ordo  qualiter  hae  missae  a 
domuo  Alchuino  collectae  per  singulos  septimanç  dies  a  nobis  sollemp- 
nitas  celebratur  sanctorum.  Die  dominico,  ad  missam,  dominica  ipsius 
diei,  de  sancta  Trinitate,  de  Sapientia  et  de  sancta  Maria;  feria  ii, 
memoria  S.  Michaelis;  feria  m,  S.  Johannis;  feria  iv,  S.  Pétri;  feria  v, 
S.  Stephani;  feria  vi,  sanctae  Crucis;  feria  vu,  SS.  Teoderici  et 
Teodulfi,  praelatos  hos  beatissimos  ecclesiae  proceres;    demum  me- 


DE    LA  BIBLIOTHEQUE    DE    REIMS.  183 

moria  omnium  sanctorum  cotidio  festiva  devotiono  in  missarum  sol- 
lempnitate  teneatur  »  .  —  Foi.  7.  Deux  messes  de  S.  Thierry  :  (1°)  a  Da, 
Domine,  quesumus...  «  ;  (2)  «  Sit,  Domine,  beatus  Teodericus...  »  — 
Fol.  8.  Messes  de  la  viyile  de  rAscension,  de  Toctave  de  la  Pentecôte 
et  de  la  vigile  des  SS.  Gervais  et  Protais. 

I.  Fol.  10  V".  "  Incipit  liber  sacramentorum  de  circulo  anni,  a  sancto 
Gregorio,  papaRomano,  editus,  qualiter  missa  romana  cclebratur.  Hoc 
est  :  prinuim  Introitus  dicitur,  qualis  fuerit  statutis  diebus;  dcinde 
Kyrrie,  eleison;  postmodum  Gloria  in  excelsis  Deo^  si  episcopus  fuerit, 
tantummodo  diebus  dominicis  sive  festis;  a  presbiteris  autem  minime 
dicitur,  nisi  solo  Pascha;  quando  vero  laetania  agitur,  neque  Gloria  in 
excelsis  Deo,  neque  Alléluia  canitur;  postea  dicitur  oratio;  sequitur 
ApostoluSy  Gradalis  sive  Alléluia  »  .  —  Fol.  12.  Préface.  —  Fol.  13. 
Canon.  «  Mémento,  Domine,  famulorum  famularumque  tuarum  omnis 
congregationis  beatae  Dei  genitricisMariae  sanctorumque  confessorum 
Medardi  atque  Eligii,  omniumque  propinquorum  meorum  et  quorum 
elemosinas  suscepimus,  seu  qui  mihi  confessi  sunt,  necnon  et  quorum 
Domina  super  sanctum  altare  tuum  scripta  habentur  et  omnium  circum- 
adstantium...  »  La  liste  des  saints  du  «  Communicantes  »  se  termine 
sur  ces  noms  :  a  Johannis  et  Pauli,  Cosmç  et  Damiani,  Hilarii,  Mar- 
tini, Benedicti,  Gregorii,  Amandi,  Medardi,  Eligii  et  omnium  sancto- 
rum tuorum  » .  —  Fol.  16.  A  noter,  de  même,  dans  l'embolisme  de 
l'oraison  dominicale  :  "  Libéra  nos,  quesumus  » ,  ces  lignes  :  «  et 
intercedente  beata  et  gloriosa  semper  virgine  Dei  génitrice  Maria  et 
beatis  apostolis  tuis  Petro  et  Paulo  atque  Andréa,  necnon  et  sanctis 
martyribus  tuis  Stephano,  Quintino  atque  Nicasio,  sed  et  beatis  confes- 
soribustuis  Gregorio,  Medardo  atque  Eligio,  cum  omnibus  sanctis...  ->■) 

Fol.  17-67.  Messes  du  Temps  et  des  Saints.  Les  premiers  mots  de 
Vlntroïtj  du  graduel,  de  V Alléluia,  de  l'offertoire  et  de  la  communion, 
sont  inscrits  dans  la  marge. 

Fol.  17.  «  viiii  kal.  januarii.  Oratio  in  vigilia  Domini.  Statio  ad 
Sanctam  Mariam  ».  Messes  de  minuit,  de  l'aurore  et  du  jour; 
S.  Etienne,  S.  Jean,  SS.  Innocents,  S.  Silvestre;  «  kal.  jan.,  octava 
Domini  »  ;  Epiphanie,  S.  Félix  in  Pincis,  S.  Marcel,  S'^  Prisque, 
S.  Fabien,  S.  Sebastien,  S'*  Agnès,  S.  Vincent.  —  Fol.  23.  «  Ypapanti 
Domini  »  ;  S"  Agathe,  S.  Valentin,  S.  Grégoire,  Annonciation,  Sep- 
tuagésime,  Sexagésime,  Quinquagésime;  iv*  férié;  1*""  dimanche  de 
Carême;    «  dominica  vacat  «  ;  a  die  dominico  "  ;    «  die  dominico  »  ; 


184  MANUSCRITS 

"  die  dominico  de  Passione  Domini  »  ;  a  dominica  in  Palmas  » .  — 
Fol.  34  v".  "  Cena  Domini  »  .  Bénédiction  des  chrêmes.  —  Fol.  35. 
«  VI'  feria  r>  .  Oraisons  diverses  :  a  oratio  ad  catliecumenum  facien- 
dum  «  ;  «  oratio  super  infantes  in  Qu^^dragesima,  ad  quatuor  evange- 
lia  « .  —  Fol.  38.  Samedi  saint.  «  Oratio  in  sabbato  Paschae,  quam  ad 
redentes  (sic)  dicit  domnus  papa  post  episteugis  n  .  Cérémonie  du  bap- 
tême. M.  de  la  confirmation  :  «  oratio  ad  infantes  designandos  « . 
Bénédiction  des  fonts.  —  Fol.  41.  «  Dominica  sancta  ";  «  dominica 
post  Albas"  ;  SS.  Tiburce,Valérien  et  Maxime,  S.  Georges. —  Fol.  45  v°. 
(c  Letania  major  « ,  vigile  de  l'Ascension,  S.  Vital,  SS.  Philippe  et 
Jacques,  SS.  Alexandre,  Evence  et  Théodule,  S.  Jean,  SS.  Gordien  et 
Epimache,  S.  Pancrace;  «  Natale  beatae  Mariae  ad  Martyres  r>  .  — 
Fol.  48.  Ascension,  S.  Urbain;  c^  missa  in  sabbato  Pentecosten,  post 
ascensum  fontis  r, .  —  Fol.  50.  Pentecôte,  S.  Nicomède,  SS.  Marcel- 
lin  et  Pierre,  SS.  Marc  et  Marcellien,  SS.  Protais  et  Gervais,  vigile 
et  jour  de  S.  Jean,  SS.  Jean  et  Paul,  S.  Léon,  vigile  et  jour  de 
S.  Pierre,  S.  Paul,  octave  des  Apôtres,  SS.  Procès  etMartinien,  Sept 
Frères,  SS.  Simplice,  Faustin  et  Beatus  (Félix),  SS.  Abdon  et  Sen- 
nen,S.  Pierre  es  liens,  S.  Etienne.  — Fol.  56.  S.  Xyste,  «  benedictio 
uvae  »  ;  SS.  Félicissime  et  Agapit,  S.  Cyriaque,  veille  et  jour  de 
S.  Laurent,  S.  Tiburce,  S.  Hippolyte,  S.  Eusèbe.  — Fol.  58.  Vigile  et 
jour  de  l'Assomption;  S.  Agapit,  S.  Timothée,  S.  Hermès,  S'*  Sabine, 
SS.  Félicissime  et  Audacte,  Nativité  de  la  Vierge,  SS.  Prote  et  Jacincte, 
SS.  Corneille  et  Cyprien,  Exaltation  de  la  Croix,  S.  Nicomède,  S'*  Euphé- 
mie,  S'^  Lucie  et  S.  Géminien.  —  Fol.  61.  «  Mensis  VII,  die  domi- 
nico «  ;  die  dominico  vacat  »  ;  SS.  Cosme  et  Damien,  Dédicace  de  la 
basilique  de  Saint-Michel,  S.  Marc,  S.  Calixte,  S.  Césaire,  Quatre 
Couronnés,  S.  Théodore,  S.  Menne,  S.  Martin,  S"  Cécile,  S.  Clément, 
S"*  Félicité,  S.  Chrysogone,  S.  Saturnin,  S.  André;  V'  et  2'  dimanche 
d'Avent;  S"*  Lucie;  3*  dimanche  d'Avent;   «  dominica  vacat  «  . 

Fol.  68-80.  Messes  votives.  «  Oratio  quando  levantur  reliquiae;  in 
dedicatione  ecclesiae  ;  post  velatum  altare  ;  in  natale  papae;  in  ordi- 
natione  presbiteri  ;  ad  sponsas  benedicendas  ;  pro  peccatis  ;  orationes 
cotidianae,  matutinales,  vespertinales  ;  ad  baptizandum  infîrmum  ; 
aquae  exorcizate  in  domo  ;  ad  visitandum  infirmum  ;  super  penitentem»  . 
—  Fol.  78.  «  Oratio  ad  agapem  pauperem  (sic);  ad  capillaturam;  ad 
clericum  faciendum;  ad  barbas  tondendas  ;  ad  diaconam  faciendam;  ad 
ancillam  velandam  ;  ad  abbatem  faciendum  vel  abbatissam  ;  in  tem- 


Dl-:    LA   BIBLIOïHÈQUi:    DE    KEIMS.  185 

pore  bclli  ;  pro  his  qui  iler  agunt;  pro  pluvia  postulanda;  quando 
multum  pluit  ^.  —  Fol.  79.  «  Pro  peste  animalium;  de  mortalitate; 
super  episcopum  defunctum  (oraison  «  super  dypticia  "  )  ;  in  agenda 
moituoruni  ;  ad  pontificem  ordinanduni  n  . 

II.  Fol.  81-110.  Nouveau  cycle  complet  du  Temps  et  des  Saints, 
conimençant  également  à  la  vigile  de  IVoël,  mais  ne  portant  pas  l'indi- 
cation des  stations  aux  basiliques  de  Rome.  On  y  trouve,  notamment, 
les  fêtes  suivantes  :  Noël,  S.  Etienne,  S.  Jean,  SS.  Innocents.  — 
Fol.  82.  «  Kal.  jan.,  octava  Domini  »  ;  S.  Silvestre,  S'"  Geneviève, 
vigile  de  l'Epiphanie,  S.  Ililaire,  octave  de  l'Epiphanie,  Conversion 
de  S.  Paul.  —  Fol.  83  v°.  S.  Prix,  S"  Agnès,  "  Purilicatio  beatae 
Mariae  « ,  S"  Scolastique,  Chaire  de  S.  Pierre,  S.  Mathias,  S.  Gré- 
goire. —  Fol.  85.  S.  Benoît,  abbé,  Annonciation,  Septuagésime, 
Sexagésime,  Quinquagésime,  Carême  et  quatre  dimanches  ;  «  domi- 
nica  VI  in  Palmas  »  ;  «  feria  v  ')  .  —  Fol.  91.  «  In  Sabbato  sancto, 
benedictio  cerei  »  (préface  notée).  Cérémonies  du  baptême,  de  la 
communion,  de  la  confirmation  :  «  ad  infantes  consignandos  ".  — 
Fol.  96  V".  Pâques.  —  Fol.  97  v°.  «  Pascha  annotina  «  ;  S"  Euphé- 
mie,  S.  Marc,  Invention  de  la  Croix,  SS.  Nérée,  Achillée  et  Pancrace. 
—  Fol.  99.  u  Letania  major  n  ;  vigile  et  octave  de  Pentecôte  ;  SS.  Prime 
et  Félicien,  S.  Vit;  SS.  Basilide,  Cirin,  Nabor  et  Nazaire,  SS.  Marc 
et  Marcellien,  SS.  Gervais  et  Protais,  vigile  de  S.  Jean,  SS.  Jean  et 
Paul,  vigile  de  S.  Pierre.  —  Fol.  102  v°.  S.  Martin,  S.  Benoît,  abbé, 
S.  Jacques;  SS.  Simplice,  Faustin  et  Béatrice,  SS.  Macchabées, 
S.  Donat,  vigile  de  S.  Laurent,  Assomption,  octave  de  S.  Laurent, 
S.  Symphorien,  S.  Barthélémy,  S.  Buf,  S.  Augustin,  Décollation  de 
S.  Jean,  S.  Prisque,  Nativité  de  la  Vierge.  —  Fol.  106.  S.  Gorgon, 
Exaltation  de  la  Croix,  vigile  et  jour  de  S.  Matthieu,  SS.  Maurice  et 
compagnons,  SS.  Cosme  et  Damien,  Dédicace  de  la  basilique  de 
S.  Michel,  S.  Jérôme.  —  Fol.  108.  SS.  Germain,  Kemi,  Vaast  et 
Bavon  ;  SS.  Marcel  et  Apulée;  SS.  Denis,  Rustique  et  Ëleuthère; 
S.  Denis,  S.  Luc,  vigile  et  jour  des  SS.  Simon  et  Jude,  vigile  et  jour 
de  Toussaint,  S.  Menne,  S.  Martin,  S'"  Cécile,  S.  Clément,  octave 
de  S.  André,  S.  Thomas. 

Fol.  111-116.  Commun  des  Saints,  Martyrs,  Confesseurs,  Apôtres, 
Évangélistes,  Vierges. 

Fol.  117-125.  Deux  dimanches  «  post  Natale  Domini  »,  six  dimanches 
a  post  Theophaniam  » ,  quatre  dimanches  »  post  octavas  Paschae  v  ,  un 


186  MANUSCRITS 

dimanche  après  TAscension,  vingt-six  dimanches  »  post  Pentecosten» . 
Comme  les  fol.  17-07,  ceux-ci  portent  des  manchettes. 

Fol.  126-186.  Messes  votives  et  oraisons  diverses.  «  Missa  de 
sapientia  ;  ad  postulandam  gratiam  Spiritus  sancti  ;  in  honore  S.  Mariae  ; 
ad  postulanda  angelica  suffragia  ;  de  S.  Johanne  Baptista  ;  de  S.  Petro 
apostolo;  de  S.  Stephano;  de  S.  Cruce;  in  ecclesia  cujuslibet  martyris 
sive  confessoris;  in  ecclesia,  pro  veneratione  sanctorum  corum  {sic)  reli- 
quie  ibidem  continentur  ;  ad  poscenda  suffragia  sanctorum  ;  in  honore 
omnium  sanctorum;  in  honore  Dei  genitricis  et  omnium  sanctorum; 
in  ordinalione  presbiteri;  specialis  sacerdotis  ".  —  Fol.  133.  «  Pro 
petitione  lacrimarum;  pro  temptatione  carnis;  ad  postulandam  gra- 
tiam Spiritus  sancti;  in  natali  papae;  votiva,  pro  amico;  pro  sainte 
vivorum;  pro  familiaribus  ;  pro  abbate  vel  congregatione  ;  in  monaste- 
rio  monachorum  »  (intercession  de  S.  Benoît).  —  Fol.  138.  «  Pro 
ipsa  familia  (intercession  de  S.  Amand)  ;  pro  regibus  ;  cotidiana,  pro 
rege;  lempore  sinodi,  pro  rege;  tcmpore  belli,  pro  pace;  pro  qua- 
cunique  tribulatione;  quod  absit  mortalitas;  pro  peccatis  ".  — 
Fol.  145  v°.  u  Pro  peste  animalium;  benedictio  salis  ad  pecora;  pro 
sterilitate  terrae;  ad  pluviam  postulandam;  ad  poscendam  serenita- 
tem  ;  ad  rebellandam  tempestateni;  oratio  contra  fulgura;  pro  fratri- 
bus  in  via  dirigendis;  pro  iter  agentibus;  pro  redeuntibus  de  itinere  ' . 

—  Fol.  149.  '.  In  adventu  fratrum  supervenientium;  pro  navigantibus; 
in  contenlione;  contra  judices  maie  agentes;  contra  obloquentes;  in 
anniversario  dedicationis  basilicae;  in  dedicatione  ecclesiae  » .  — 
Fol.  151.  «  Benedictio  et  consecratio  altaris,  crucis,  fontis,  patène, 
calicis  »  ;  «  oratio  quando  relevantur  reliquiae  »  .  —  Fol.  152.  «  Missa 
in  natali  papae;  in  ordinatione  presbiteri;  ad  sponsas  benedicendas  r) . 

—  Fol.  154.  a  Benedictio  vestium  virginis  vel  viduae  ;  id.  virginis,  ab 
episcopo  dicenda  r>  .  —  «  Orationes  ad  diaconamfaciendam  ;  ad  abbatem 
faciendum  vel  abLatissam  ;  ad  barbam  londendam;  ad  clericum  fa- 
ciendum  n  .  —  Fol.  156.  <  Missa  de  fraterna  caritate;  pro  concordia 
fratrum;  pro  elemosinariis"  .  —  Fol.  157.  a  Oratio  super  penitentem 
confitentem  peccata  sua,  more  solito,  feria  iiii  infra  Quinquagesimam; 
ad  reconciliandum  penitentem,  feria  v,  in  Cena  Domini  ;  ad  visitan- 
dum  infirmum  n  .  —  Fol.  159.  «  Missa  pro  inOrmis;  pro  reddita 
sanitate;  pro  infîrmo  qui  proximo  (sic)  est  morti  ;  reconciliatio  paeni- 
tentis  ad  mortem»  . —  «  Oratio  in  agenda  mortuorum,  quando  degreditur 
anima  de  corpore;   pro  lavationem  (sic)  corporis  ;  ante  sepulchrum. 


DE    LA    BIBLIOTHEQUE    DE    HEIMS.  187 

priusquani  sepeliatur;  post  sepullum  corpus  ".  —  FoL  \6^.  u  Missa 
unius  defuncti  ;  super  episcopuni  deruuclum  (oraison  «  super  dypti- 
cia  "  )  ;  in  die  dopositiouis  defuncti,  m  vel  m  et  xxx  ;  pro  defuncta 
foeiniua  ;  unius  deluncti  ;  pro  defuncto  nuper  babtizato  [sic)  ;  pro 
defuncto  desiranti  paenitentiam  et  minime  conséquente;  in  anni- 
versario  unius  defuncti  ;  plurimorum  defiinctorum  ;  in  cymenteriis  ; 
pro  fratribus  defunctis  (oraison  ci  Deus  veniae  largitor  » ,  avec  inter- 
cession de  S.  Pierre)  ;  «jeneralis  omnium  defunctorum  t>  . —  «  Benedictio 
silis,  aquae,  domus,  vasorumin  loco  antiquo  repertorum,  putei,  uvae 
vel  fabae,  frugis  novi,  panis  « .  —  Fol.  171.  «  Oratio  ante  cibum, 
super  mensain,  post  cibum  ;  in  sacrario;  ubi  vestimenta  conservantur; 
in  refectorio,  in  durmitorio,  in  cellerario  (sic),  in  scriptorio,  in  hospi- 
tali,  in  domo  infirmorum,  in  area,  in  granario,  in  pistrino,  in  quo- 
quine  (sic),  in  lardario,  in  caniinata  n .  — -Foi.  173  v°.  «  Impositio  ma- 
nuum  super  energuminum  catecuminuni;  pro  parvulo  energumino; 
super  energuminum  baptizalum  >;  .  — Fol.  176.  ^^  [Sex]  orationes  et 
preces  super  daemoniacos.  In  nomine  Patris  et  Filii  et  Spiritus  sancti. 
Conjuro  te  et  oblestor  te,  diabole,  per  nomen  Domini...  a  —  Autre. 
<  Exorcizo  te,  inmunde  spiritus,  in  nomine  Patris...  »  Etc.,  etc.  — 
P^ol.  180.  "  Missa  in  natali  genuini  ;  pro  steriiitate  mulieruni;  pro 
inreligiosis;  cotidiana,  pro  rege;  pro  amico  ;  generalis,  pro  omnibus; 
generalis,  vel  omnimoda  » .  —  Fol.  183  v°.  «  Missa  S.  Martini  i? .  — 
Fol.  184.  «  Missa  quam  saccrdos  pro  se  canere  débet,  positus  in  afflic- 
tione  j^  .  —  Ibid.  >'  Benedictio  cereorum,  cinerum,  palmarum  vel  fron- 
dium  r, .  —  Fol.  185.  «  Missa  in  veneratione  S.  Remigii  episcopi;  pro 
puero,  die  oblationis  suae;  pro  monachis,  die  professionis  suae;  pro 
bis  qui  ecclesiae  Dei  presunt  « . 

Fol.  187-234.  Recueil  de  préfaces,  complétant  le  premier  Sacra- 
mentaire  qui  n'offre  que  celles  de  Noël,  Epiphanie,  Pâques,  Ascension, 
Pentecôte,  S.  Pierre,  S.  André;  donnant  à  peu  près  toutes  les  préfaces 
du  Temps  et  des  Saints  du  second  recueil,  et,  en  outre,  celles  de  la  Tri- 
nité et  de  S.  Magne.  —  Fol.  187.  Propre  du  Temps  et  des  Saints.  — 
Fol.  213.  Commun  des  Saints.  —  Fol.  214  v°.  Dimanches  après  Noël, 
après  l'Epiphanie,  après  Pâques,  après  l'Ascension,  vingt-six  dimanches 
après  la  Pentecôte,  cinq  dimanches  de  l'Avent.  —  Fol.  223.  Messes 
votives. 

On  notera  :  Fol.    236.    «   Orationes  ad  benedicendum  abbatem  » 
(XP  siècle).  —  De  même,  sur  la  garde  a,  cette  liste  des  jours  où  l'on 


188  MANUSCRITS 

chante  le  Credo  et  la  préface  (XP  siècle)  :  «  His  tantum  diebas 
canitur  Credo  in  unum  Deum  :  IVatali  Domini,  Epiphania,  Ypapanti 
Domini,  Adnuntiatione Domini,  Pa[s]cha,  Ascensione,  Pentecoste,  Natali 
apostolorum  Pétri  et  Pauli,  Assumpsione  [sic)  sanctç  Mariç,  IVativitati 
ejusdem ,  Omnium  Sanctorum,  in  Dedicatione  et  in  omnibus  domi- 
nicis.  His  quoque  tantum  diebus  prefationem  dicimus  :  vigilia  Natalis 
Domini  et  ad  très  missas  ipsius  diei,  S.  Stephani,  Johannis  evan- 
geliste,  Innocentum ,  Circumcisione  Domini,  Epiphania,  A'papanti 
Domini,  wigilia  Pascliç,  in  die  sancto  Pascliç,  et  in  reliquis  VII 
diebus  ad  utramque  missam,  Ascensione  Domini  ad  utramque  missam, 
vigilia  Pentecostis  et  in  die  et  in  reliquis  VU  diebus  ad  utramque 
missam,  in  sollemnitate  sanctç  Trinitatis  ad  utranque  missam,  S.  Jo- 
hannis Baptiste,  vigilia  apostolorum  Pétri  et  Pauli,  et  in  die  S.  Lau- 
rentii,  Assumptione  sanctç  Mariç  ad  utramque  missam,  Nativitatis 
ejusdem,  sollemnitate  Omnium  Sanctorum  et  S.  Andreç  et  in  Dedica- 
tione çcclesiç  ')  . 

Riche  enluminure  des  fol.  9-14.  Aux  pages  9  V  et  10,  portiques  cin- 
trés, dont  les  colonnes  et  l'arcade  sont  garnies  d'entrelacs  nattés,  mais 
dont  l'intérieur  n'a  pas  reçu  le  titre  pour  lequel  on  l'avait  réservé.  Les  huit 
pages  suivantes  sont  ornées  d'encadrements  de  couleur,  argent  et  or, 
à  entrelacs  nattés,  terminés  aux  angles  par  des  médaillons  carrés,  qua- 
drilobés  ou  circulaires,  garnis  de  rinceaux  et  de  palmettes,  ou  par  un 
motif  piriforme  sommé  d'une  palmette  nu  d'une  tête  d'oiseau.  Les 
pages  10  v°  et  11  contiennent  le  titre  :  «  Incipit  liber  sacramento- 
rum,  etc.  ",  en  onciale  d'argent  sur  fond  pourpre.  La  page  11  v% 
également  teinte,  n'a  pas  été  occupée.  La  page  12  porte  une  magni- 
fique lettre  V,  encadrant  les  lettres  e,  r,  e,  qui  donnent  le  pre- 
mier mot  de  la  Préface;  celle-ci  se  continue  en  onciale  d'or  sur  les 
pages  12  v",  13,  aussi  teintes  de  pourpre.  Les  deux  lettres  Te  du 
«  Te  igitur  n  occupent  la  page  13  v%  et  le  texte  s'en  poursuit,  en 
onciale  d'or  sur  fond  pourpre,  sur  la  page  14.  Les  grandes  et  belles 
initiales  des  fol.  17,  41,  48,  50,  81,  109,  117,  126  ne  sont  pas 
moins  remarquables.  Cf.  Silvestre,  Paléographie  universelle^  t.  IV  ; 
Jorand,  Grammatographie  du  IX^  siècle;  Fr.  Madden,  Universal palaeo- 
graphy,  t.  II,  p.  622,  et  L.  Delisle,  ouvrage  cité. 

Sur  le  fol.  1,  on  lit  cette  note  du  XVII*  siècle  :  a  Sacramentarium 
vetustissimum  S.  Gregorii  papae,  monasterii  Sancti  Tlieoderici  prope 
Remos  r,  .  —  On  lit  cette  autre  (XVP  siècle),  sur  le  fol.  237  :   «  Pour 


DE    LA    BIBLIOTHK(JUK    DE    REIMS.  189 

les  vénérables  religieiilx  de  Saint-Tliiéry,  près  Heims  en  Champai^jne  » . 

1\^  siècle.  Vélin  d'une  magnifique  conservation.  237  feuillets,  plus 
100  bis  et  l()9  biSj  et  3  fol.  a,  b,  c,  le  premier  collé  à  l'intérieur  du 
j)lijt  initial,  les  2*  et  3*  blancs,  Tiin  en  tête,  l'autre  à  la  fin  du  volume. 
Minuscule  earoline.  3ii  sur  262  millim.  Rel.  veau  fauve  sur  carton. 
(Saint-Tbierry,  n<>  62). 

21  i  (F.  418).  Sacramentarium  vêtus,  ad  usum  ecclesiae  Sancti 
Tbeoderici. 

Cet  important  manuscrit  paraît  avoir  été  écrit  sur  Tordre  de  l'abbé 
Ayrard  (972-980),  que  nous  verrons  plus  loin  signer  un  Epistolaire 
d'écriture  à  peine  plus  récente.  S'il  n'est  pas  un  de  ces  Sacramentaires 
alcuiniens,  "  missalis  gregorianus  et  gelasianus  modernis  temporibus 
ab  Albino  ordinatus  "  ,  dont  l'abbaye  de  Saint-Riquier  (Mabillon, 
De  liturgia  gallicana,  p.  17,  et  Bona,  De  rébus  liturgicis,  p.  27  4)  pos- 
sédait un  exemplaire,  il  offre  du  moins  une  copie  fusionnée  et  classée 
des  deux  recueils  liturgiques  contenus  dans  le  volume  précédent.  Il 
présente  peu  de  suppressions;  on  y  relève  au  contraire  quelques  adjonc- 
tions déportions  d'offices  ou  d'offices  entiers.  Les  préfaces  qui,  dans  le 
manuscrit  213,  formaient  une  section  à  part,  ont  été  réunies  au  corps 
de  chaque  office.  De  légères  variantes  dans  le  texte  indiquent  la  dif- 
férence d'âge  des  deux  mss.  de  Saint-Thierry;  témoin  cette  oraison 
du  Vendredi  saint  (fol.  37)  :  «  Oremus  et  pro  christianissimo  rege 
nostro,  ut  Deus  et  Dominus  noster  subditas  illi  faciat  omnes  barbaras 
nationes,  ad  nostram  perpetuam  pacem  ^■< ,  remplaçant  celle  du  manu- 
scrit 213  (fol.  36  v")  :  «  Oremus  et  pro  beatissimo  imperatore  nostro 
illo,  ut  Deus,  etc.  «  ;  témoin  aussi  l'oraison  suivante,  du  même  jour,  où 
les  mots  :  «  ad  romanum  »  ont  été  remplacés  par  ceux  que  nous  indi- 
quons entre  []  dans  le  texte  qui  suit  :  «  Respice  [ad  christianum] 
benignus  imperium,  ut  gentes  quç  in  sua  feritate  confîdunt,  potentiae 
tuç  dextera  comprimantur  » .  Ce  volume  a  été  décrit  par  M.  L.  Delisle, 
dans  le  Mémoire  sur  d'anciens  Sacramentaires,  p.  285-289. 

Les  premiers  feuillets  manquent.  —  Fol.  1.  Ordinations  du  lecteur, 
de  Vexorciste,  de  l'acolyte,  du  sous-diacre,  du  diacre,  du  prêtre. 
u  Ordinatio  lectorum.  Lectores,  cum  ordinantur,  faciat  de  illis  ver- 
bum  episcopus  ad  plebem...  ;)Cf,  S.  Gregorii  opéra,  t.  III,  p.  220-221. 
Fol.  3.  «  Orationes  de  episcopis  ordinandis.  Oremus,  dilectissimi, 
nobis...  •»  —  «  \Iissa  in  die  ordinationis  ^  . 


190  MANUSCRITS 

Fol.  3  v°.  "  Orationes  ad  regem  benedicendum  «  .  —  «  Benedictio 
super  regem  ».  —  «  Benediclio  super  regem  et  populum»  .  —  a  Oratio 
qua  benedixit  domnus  apostolicus  Johannes  regem  nostrum  Ludowicum, 
junioris  Karoli  imperatoris  filium,  Trecas  civitatis  ».  M.  L.  Delisle 
(op.  cit.,  p.  287),  qui  a  publié  ce  dernier  texte,  le  rapporte  à  la  béné- 
diction de  Louis  le  Bègue,  par  le  pape  Jean  VIII,  au  concile  deTroyes. 

Fol.  4  M°.  «  Dicta  Alcuini" .  Comme  dans  le  volume  précédent. 

Fol.  5.  «  Spetialis  exomologica  sive  neologica  oratio  «.  —  Ibid. 
Prières  du  prêtre  avant  et  pendant  la  messe. 

Fol.    7    V*.   "  Missa    de   Transfiguratione   Domini    » ,   (XIP  siècle). 

Fol.  8  v°-9.  c(  Per  omnia  secula  seculorum...  » ,  suivi  de  la  Préface. 
—  Fol.  10.  u  Te  igitur...  »  Le  «  Mémento  »  du  volume  précédent  se 
trouve  réduit  à  ceci,  après  un  grattage  complet  opéré  au  XIIP  siècle  : 
a  Mémento,  Domine,  famulorum  famularumque  tuarum  et  omnium 
circumadstantium,  etc.  »  La  liste  des  saints  dans  le  «  Communi- 
cantes y>  s'arrête  à  «  Cosme  et  Damiani  » ,  remplacée  par  ces  mots  : 
«  necnon  et  illorum  quorum  hodie  sollempnitatis  in  conspectu  glorie 
tue  celebratur  triumphus  «^ .  On  a,  de  même,  barré  tout  le  «  Mémento 
mei,  queso,  etc.  "  Enfin,  les  noms  de  saints  du  ^t  Libéra  ^^  ont  égale- 
ment disparu  à  la  même  époque. 

Fol.  13-71.  Propre  du  Temps,  avec  les  fériés.  Comme  dans  le 
manuscrit  précédent,  on  amis  en  manchettes  les  premiers  mots,  parfois 
notés,  de  V Introït,  du  graduel,  de  V Alléluia,  de  Toffertoire  et  de  la 
communion;  mais,  tandis  que  le  Sacramentaire  grégorien  n'offrait 
que  sept  versets  ou  répons,  celui-ci  en  compte  neuf,  par  l'adjonction 
de  deux  versets  à  l'offertoire.  Jadis  fréquents  (Bona,  Rerum  liturg., 
p.  388),  ces  offertoires  à  versets  multiples  n'ont  été  conservés  dans 
la  liturgie  actuelle  qu'à  la  seule  messe  de  Requiem,  en  raison  sans 
doute  de  l'offrande  des  fidèles.  —  Vigile  de  Noël,  trois  messes 
de  Noël,  S.  Etienne,  S.  Jean;  «  Natale  sanctorum  CXLIIII  milia 
Innocentum  »  ;  «  dominica  prima  post  Natale  Domini  •>i  ;  «  kal.  jan., 
octavas  Domini  «  ;  vigile  et  jour  de  l'Epiphanie,  son  octave  et  sept 
dimanches;  Septuagésime,  Sexagésime,  Quinquagésime.  — Fol.  20. 
«  In  capite  jejunii,  benedictio  cinerum  »  ;  dimanche  de  Carême; 
«  dominico  vacat  »  ;  «  dominica  III  in  Quadragesima  »  ;  «  domi- 
nica IIll  "  ;  "  dominica  de  Passione  Domini  »  ;  a  sabbato  vacat,  dom- 
nus papa  elemosinam  dat  j^  .  —  Fol.  33.  "  Benedictio  palmarum  vel 
frondium  »  ;  «  die  dominica   in   Palmas   » .  —  Fol.    35.   «   In  Cena 


I)i:    LA    BinLIOTHKQl  F^    Dl'^    KFIMS.  191 

Domini  " .  bénédiction  des  chrêmes.  —  Fol.  37.  "  Iiicipiiint  orationes 
qiiae  dicenda  sunt  qiiarta  et  sexta  feria  n .  —  Fol.  38.  «  Incipit  ordo 
ad  calecuminum  faciendum  ».  Hénédiction  du  cierge.  —  Fol.  42. 
u  Oratio  in  sabhato  Pascliae,  quam  ad  credentes  dicit  domnus  papa  post 
pisteugis.  —  Item,  ad  catecizandos  infantes.  Nec  te  latet,  Satanas...  5) 

—  Communion  et  confirmation.  —  Fol.  44  v''-46.  Litanies  du  Samedi 
saint.  V.  le  texte  donné  par  M.  Delisle  {op.  cit.,  p.  369-371).  — 
Fol.  47.  u  Dominico  sancto  "  ;  «  dominica  octavas  Paschae  »  ;  u  ora- 
tiones pascales  v  ;   u  missa  in  Pascha  annotina  v  ;  quatre  dimanches 

-  post  octavas  Paschae  ^  ;  «  lelania  major  »  ;  u  orationes  de  rogatio- 
nibus,  in  vigilia  Ascensionis  Doniini  »  ;  vigile  et  jour  de  l'Ascension; 
u  dominica  post  Ascensa  (sir)  Domini  »  ;  vigile  et  jour  de  Pentecôte; 
«  dominica  octavas  Pentecosten  »  ;  26  dimanches  u  post  octavas  Pente- 
costen  » ,  3  dimanches  «  de  Adventu  Domini  r ,  et  un  dimanche  «  ante 
Natale  Domini  » . 

Fol.  71  v°.  «  Kal.  julii.  Natale  S.  Theoderici,  confessoris  " .  — 
a  III  idus  decembris.  Elevatio  corporis  S.  Theoderici,  abbatis  et  con- 
fessons »  . 

Fol.  72.  u  vni  kal.  novembris.  Natale  sanctorum  martyrum  Crispini 
et  Crispiniani  r,  . 

Fol.  72  v°.  «  Kal.  maii.  Natale  S.  Thçodulfi,  confessoris  ".  — 
«  XII  kal    aprilis.  Natale  S.  Benedicti,  abbatis  n  . 

Fol.  73.  Propre  des  Saints.  Il  est  formé,  lui  aussi,  des  deux  Sacra- 
mentaires  du  manuscrit  213,  dont  on  retrouve  toutes  les  fêtes.  Il 
contient,  en  outre,  celles-ci  :  S.  Basile,  S'«  Colombe,  S.  Rémi 
(fol.  73  V),  S'*  Éméranciennc  et  S.  Macaire,  Translation  de  S'*  Hélène 
ffol.  78),  S'«  Sothère,  SS.  Zotique,  Irénée  et  .lacincte,  SS.  Vital,  Féli- 
cule et  Zenon,  S'*  Julienne,  S'*' Perpétue  et  Félicité,  vigile  de  S.  Benoît, 
S.  Juvénal,  «  Dedicatio  ecclesie  S.  Nicomedis  n  (fol.  86);  S.  Barnabe, 
vigile  des  SS.  Gervais  et  Protais,  vigile  des  SS.  Jean  et  Paul,  octave 
des  SS.  Gervais  et  Protais,  S.  Thierry  (fol.  90  v°),  octave  des  Apôtres, 
S.  Arnoul  (fol.  92  v°).  S'"  Praxède,  S.  Nicaise  (fol.  93),  S.  Apollinaire, 
S.  Félix,  octave  de  S.  Laurent,  S.  Magne,  octave  de  l'Assomption, 
SS.  Timothée  et  Apollinaire,  SS.  Sixte,  Sinice  et  Nivard  (fol.  101  v"), 
S.  Adrien,  octave  des  SS.  Cosme  et  Damien,  vigile  de  S.  Michel;  vigile 
de  S.  Rémi  (fol.  107),  S.  Rémi;  v  des  nones  d'octobre.  Dédicace  de 
l'église  de  Saint-Barthélémy  (fol.  110  v")  ;  octave  de  S.  Jérôme,  vigile 
des   SS.   Denis  et  compagnons,    S.    Basle  (fol.    109   V) ,   octave  des 


192  MANUSCRITS 

SS.  Simon  et  Jude,  vigile  de  S.  Martin  (fol.  113),  octave  de  S.  Menne, 
SS.  Saturnin  et  Chrysanthe,  octave  de  S.  Clément,  octave  de 
S.  Chrysogone,  S.  Damase,  SS.  Nicaise  et  compagnons  (fol.  118  v°). 

Fol.  119.  «  In  natale  sanctorum  doctorum  n .  —  a  Missa  pro  elec- 
tione  episcopi  ».  —  «  Missa  pro  electo  episcopo  n . 

Fol.  119  v°.  «  Missade  (sic)  saneti  Sigismundi  régis,  contra  febres  " . 

—  u  In  honore  S.  Michahelis  ^5 .  —  «  Missa  tam  pro  vivis  quam  et 
solutis  debito  mortis  «  . 

Fol.  121  v\  Oraison  relative  à  la  translation  du  corps  de  S.  Bar- 
thélémy. «  Omnipotens  sempiterne  Deus,  mundi  creator  et  rector,  qui 
hodierna  die  corpus  beati  Bartholomei  apostoli  per  mare  cum  archa 
lapidea  Lypparim  insulam  perduxisti ,  exaudi  populum  tuum  ejus 
patrocinia  supplicantem,  ut  pacis  dono  profîciat  ad  fidei  et  caritatis 
augmentum...  ^ 

Fol.  122.  Messes  votives,  distribuées  très  sensiblement  dans  le  même 
ordre  que  dans  les  deux  recueils  du  volume  précédent,  à  part  quelques 
essais  de  classification.  Messes  de  la  Trinité,  de  la  Vierge,  de  la  Croix, 
des  Apôtres,  des  Evangélistes,  des  Martyrs,  des  Confesseurs,  des 
Vierges,  etc.,  etc.  —  Fol.  129.  Messes  «  de  sapientia;  de  caritate;  de 
bumilitate;  de  misericordia;  de  fide,  spe  et  caritate  » . 

Fol.  131 .  Messes  de  S.  Jean,  de  S.  Pierre,  de  S.  Etienne.  —  Fol.  132. 
«  Missa  in  honore  sanctorum  confessorum  Teoderici  et  Teodulfi  » .  — 
Fol.  136  v°.  «  In  venerationeS.  Bartholomei,  apostoli  ?> .  —  «  In  vene- 
ratione  omnium  Apostolorum  ^ .  —  Fol.  137.  «  In  honore  S.  Quintini, 
martyris  »  . 

Jbid.  Suite  des  messes  votives.  Nous  continuerons  de  ne  citer  que 
celles  qui  ne  figurent  pas  dans  le  manuscrit  précédent.  Fol.  166  v°. 
a  Oratio  super  his  qui  agape  faciunt,  id  est  elimosinam  «  ;  «  ad  visi- 
tandos  fratres  »  ;  «  ad  visitandas  ancillas  Dei  " .  —  «  Benedictio  aquae  » . 

—  Fol.  168  v°.  «  Benedictio  domus  nove  »  ;  «  missa  in  domo  [nova]  « . 

—  «  Missa  de  fructibus  novis  «  . —  Fol.  169.  «  Benedictio  frugum  nova- 
rum,  pomorum,  arboris,  vini,  salis,  saponis,  ignis  ^ ,  — «  Exorcismus 
aque  super  fontem  ubi  aliqua  negligentia  contigit  «.  —  Fol.  170. 
u  Oratio  in  potionarium,  in  area  nova,  in  pislae  (fol.  171);  ad  agnum 

b[enedictum]  in  Pascha,  die  sabbati  ».  —  Fol.  171.  a  Reconciliatio 
rebaptizato  {sic)  ab  heretico  "  ;  «  benedictio  super  eos  qui  de  diversis 
herefsijbus  veniunt  «.  —  Fol.  172.  a  Super  eos  qui  morticinum 
comedunt  ».  —  "  Reconciliatio  redeuntibus  a  paganis  ».  —  «  Reconci- 


DE    LA   BIBLIOTHKQLI':    DK    RKIMS.  193 

liatio  altaris  ubi  honiicidiuin  perpetratur  ».  —  "  Denuntiatio  cum  rcli- 
quiç  ponende  sunt  martyris  ».  —  Fol.  174.  "  Missa  quam  sacerdos 
pro  se  offerre  débet  n  ;  a  pro  homine  peccatore,  tameii  baptizato  »  ;  ^c  in 
remissione  peccatorum,  in  die  depositionis  primi  »  (sic)  ;  «  pro  sacerdote 
sive  abbate  »  ;  «  pro  sacerdote  defuncto  ^  ;  "  in  natali  sanctorurn  sive 
agenda  niortuoruni  »  ;  u  pro  clerico  sive  laico  defuncto  «  . 

Fol.  189.  «  Incipit  ordo  ad  ecclesiam  dedicandani.  Ponuntur  reliquiae 
in  feretro  composite  in  altéra  ecclesia...  »  Dans  ce  cérémonial,  il  n'est 
fait  aucune  mention  des  trois  processions  extérieures,  des  trois  bénédic- 
tions sur  l'église,  de  l'alphabet  grec,  de  la  bénédiction  des  cendres  et  du 
vin  dans  la  composition  de  l'eau  grégorienne,  du  double  signe  de  croix 
sur  la  porle,  de  deux  des  aspersions  intérieures,  de  la  bénédiction  du 
ciment,  de  deux  des  onctions  de  l'autel  à  l'huile  des  catéchumènes,  du 
mélange  du  chrême  à  l'huile  pour  l'onction  générale  qui  a  lieu  deux  fois 
au  lieu  d'une  seule,  enfin  des  deux  préfaces  "  Adesto  precibus  »  et  «  Et 
ut  propensiori  » .  —  Après  cette  consécration  de  l'église  et  de  l'autel,  on 
trouve  (fol.  193)  les  cérémonies  de  la  bénédiction  des  vases  et  ornements  ; 
(fol.  195)  le  transport  des  reliques  «  ad  ecclesiam  noviter  consecratam  " , 
leur  dépôt  dans  la  confession ,  ^  extenso  vélo  inter  se  et  populum  »  ;  enfin 
(fol.  195  v°)  la  messe  de  l'évêque  pour  cette  solennité. 

Fol.  196.  "  Missa  in  domo  gentium  spurt[itie]  sorbidato  »  (sic).  — 
Fol.  196  v°.  ce  Ad  signuni  ecclesiae  benedicendum  " .  —  Fol.  197. 
«  Adjuratio  contra  auram  ».  —  «  Exorcismus  judicii,  sive  aquae,  sive 
ferri  ».  —  u  Ad  furta  probanda,  benedictio  panis  et  casei  » .  Sur  cette 
bénédiction,  voir  Bulletin  historique  du  Comité  des  travaux  historiques 
et  scientifiques,  1897,  p.  615. 

Fol.  198.  "  Missa  de  inventione  SS.  Stephani,  Gamalielis,  Nico[demi 
et  Abibon]  » . 

Ibid.  et  Missa  pro  aliquo  in  religionem  intrante  »  . 

Fol.  199  v".  et  Missa  in  honore  SS.  confessorum  Theoderici  et 
Theodulfi  •) . 

Fol.  200.  [Examen  aquae  frigidae  a  Leone  papa  III  institutum]  : 
^'-  Quando  Homani,  propter  invidiam,  tulerunt  domno  Leoni  papae 
oculos  et  linguam,  propter  thesaurum  Sancti  Pétri,  tune  venit  ad  impe- 
ratorem  Karolum...  n  Publié  par  M.  L.  Delisle  {op.  cit.,  p.  285).  — 
«  Ad  furtum  repperiendum  n . 

Fol.  201-223.  Recueil  de  bénédictions  pour  toute  l'année,  notam- 
ment pour  les  fêtes  des  SS.  Médard,  Barthélémy,  Rémi,  Germain,  Vaast 
TOiME  xxxvni  13 


194  MAXISCRITS 

et  Bavon,  Martin,  Eloi,  Nicaise,  Thierry.  Public  par  les  Bénédictins, 
dans  les  œuvres  de  S.  Grégoire  (Paris,  1705),  t.  III,  p.  625-648. 

Fol.  223.  "  Missa  de  sancto  Sepulcro  n  .  —  «  Natale  S.  Nicolai, 
episcopi  et  confessoris  «  .  —  a  Natale  sancte  Marie  Magd alêne  » .  Ces 
trois  messes  ont  été  ajoutées  au  XIP  siècle. 

L'ornementation  de  ce  précieux  livre  parait  copiée  sur  un  manuscri, 
plus  ancien  de  près  d'un  siècle.  Les  pages  8  v°  et  9  r",  grossièrement 
encadrées  d'un  galon  natté,  contiennent,  l'une  le  «  Per  omnia  « ,  l'autre 
la  Préface;  on  remarque  le  très  curieux  V  de  celle-ci,  dont  les  extrémités 
sont  garnies  de  têtes  d'oiseaux  et  de  bustes  de  personnnges,  notamment 
de  celui  du  Christ.  A  la  page  9  v%  grand  encadrement  carré  à  motifs 
nattés,  cantonné  de  médaillons  également  carrés  représentant  les  sym- 
boles évangélistiques;  dans  ce  cadie,  le  Christ  en  croix,  la  Vierge  et 
S.  Jean,  dans  un  dessin  et  une  couleur  très  archaïques.  Plus  petit, 
natté  également,  l'encadrement  de  la  page  10  renferme  un  grand  T  à 
têtes  d'oiseaux  et  un  e  en  forme  de  dragon  ;  ce  sont  les  premières  lettres 
du  «  Te  igitur,  clementissime  Pater...  ^^  —  Initiales  à  entrelacs  fleu- 
ronncs,  aux  fol.  8,  13,  47,  56,  59,  201;  lettrines  singulières,  aux 
fol.  183,  184,  186,  187.  — Dans  la  marge  inférieure  du  fol.  3,  on 
trouve  cette  note  du  XIIP  siècle  :  «  Liber  Sancti  Theoderici  ;  anathema 
sit  auferenti  » . 

Fin  du  X*  siècle.  Parchemin.  233  feuillets  à  longues  lignes,  plus 
2  fragments  cotés  86  his  et  99  hk,  moins  le  116  omis.  Outre  la  lacune 
du  commencement,  il  en  existe  une  autre  entre  les  fol.  3  et  4 actuels.  297 
sur  260  millim.  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Sainl-Thierry,  n**  63). 

21^3  (C.  208).  Missalè  plenarium,  ad  usum  ecclesiae  Beatae  Mariae 
Remensis,  pro  tempore  quadragesimali. 

Fol.  1.  Evangile  du  mandé  du  Jeudi  saint  :  «  Sublevatis  Jhesus 
oculis  in  celum...  » 

Fol.  3.  OfOce  des  fériés  du  Carême,  depuis  le  mercredi  des  Cendres, 
«  feria  iv,  in  capite  jejunii  » ,  jusqu'au  Jeudi  saint  inclus. 

Fol.  98-100.  Leçons  diverses.  Livre  des  Rois  :  «  In  diebus  illis, 
Helyseus  egrotabat...  »  —  Isaïe  :  «  Hec  dicit  Dominus  Deus  :  Omnes 
sicientes...  «  — Jérémie  :  «  In  diebus  illis,  factum  est  Verbum...  »  — 
Zacharie  :  "  Hec  dicit  Dominus  Deus  :  Exulta  satis,  fîlia...  »  — 
Daniel  :   «  In  diebus  illis,  angélus  Domini...  » 

XIIP  siècle.  Parchemin.  100  feuillets  et  3  gardes  blanches,  a,  b,  en 


Di:    LA   IHBLlOTHl'iQUE    DE    HKIMS.  195 

léte,  c,  à  la  fin.  297  sur  22S  iniHitn.  Kol.  veau  blanc  sur  bois.  —  {K\- 
libris  gravé  du  Chapitre  :    <  H,  ord.  i,  n»  68  »). 


2IG  (C.  126).  Missale  plcnariuni,  ad  usum  ecclesiae  Beatae  iVIariae 
Remensis. 

Fol.  2.  Premier  feuillet  d'un  calendrier  qui  n'a  pas  été  continué. 
—  Au  verso,  et  sur  les  feuillets  qui  suivent,  on  trouve  la  «  Preparatio 
sacerdotis  ad  niissam  «  ,  puis  V  «  Ordo  ad  cathecuminum  faciendum  v , 
la  a  Benedictio  agni  paschalis  ^ ,  et  une  seconde  "  Preparatio  sacer- 
dotis ad  missam  r,  . 

Fol.  9-14.  Calendrier.  On  y  remarque,  aux  7  et  8  juillet,  une 
«  Festivitas  omnium  archiepiscoporum  sanctorum  Remensium  ?) ,  puis 
un  "  Sollempne  anniversarium  omnium  archiepiscoporum  Remensium 
qui  non  habentur  pro  sanclis  »  .  On  trouve  aussi,  au  14  juillet,  un 
a  Sollempne  anniversarium  Odonis,  episcopi  Parisiensis  »  ;  au  7  sep- 
tembre, la  fête  de  :  «  Viventius,  Remensis  archiepiscopus  »  ;  au 
8  décembre,  la  Conception;  au  11  décembre,  les  SS.  Victoric,  Fus- 
cien  et  Gentien;  enfin,  au  29  décembre,  la  fête  de  S.  Thomas  de  Can- 
torbéry.  —  Au  XIV*  siècle,  on  a  iijouté  les  fêtes  suivantes  :  octave  de 
S.  Rémi,  S"  Macre,  S"  Marie  l'Egyptienne,  S.  Eutrope,  S.  ^  Pétri 
con[fessoris]  de  Monte  Rotundo  »  (Pierre  Angelerio,  alias  Céleslin  V), 
mort  et  translation  de  S.  Eloi,  S"  Christine,  octave  de  S'*  Marie-Made- 
leine, S.  Calixte,  S.  Louis  de  Marseille,  S.  Bernard,  S.  Louis,  roi, 
S.  Memmès,  S.  Fiacre,  S'*  Justine,  S.  Léger,  S.  François,  S'*  Rarbe  et 
quelques  autres.  —  On  y  a  inscrit  aussi  les  obits  de  Nicolas  Rridène, 
chanoine,  et  Adam  Rridène,  chancelier  de  Reims. 

Fol.  15-88.  Propre  du  Temps.  —  Fol.  55.  Litanies  du  Samedi 
saint.  —  Fol.  69.  "In  octabis  Pentecostis,  de  sancta  Trinitate  »  .  — 
23  dimanches  après  la  Pentecôte.  — Fol.  76.  «  Alie  epistole  et  evan- 
gelia,  cum  opus  fuerit  »  .  —  Fol.  80.  "  Offîcium  in  jejunii)  Quatuor 
temporum,  in  mense  septembri  ».  —  Fol.  82  v°.  Prières  de  la  messe, 
suivies  des  diverses  préfaces.  —  Fol.  85.  Crucifiement  d'assez  mauvaise 
conservation,  suivi  des  prières  de  la  messe.  —  Fol.  86  v**.  Messes 
votives. 

Fol.  89.  Propre  des  Saints.  On  y  trouve  :  Fol.  90  et  110,  S.  Nicaise; 
fol.  93,  S.  Rigobert,  S.  Rémi,  S.  Hilaire;  fol.  97,  S'"  Hélène; 
fol.  102,  SS.  Médard  et  Gildard;  fol.  107,  S.  Thierry;  fol.  108, 
S.  Martin;  fol.  109,  S.  Renoît;  fol.  112,  S.  Germain,  SS.  Maccha- 


196  MANUSCRITS 

bées;  fol.  113,  S.  Memmie;  fol.  115,  S.  Arnoul;  fol.  116,  SS.  Timo- 
thée  et  Symphorien;  fol.  117,  S.  Barthélémy;  fol.  119,  SS.  Sixte, 
Sinice,  Nivard  et  Gilles;  fol.  120,  S.  Gorgon,  S.  Maurille  ;  fol.  124, 
S.  Renii,  S.  Denis;  fol.  125,  SS.  Grépin  et  Crépinien;  fol.  125  et  129, 
S.  Basle;  fol.  126,  S.  Quentin;  fol.  128,  S.  Brice;  fol.  133,  S.  Mar- 
tial. —  Au  XV®  siècle,  on  a  ajouté  les  offices  suivants  :  fol.  88, 
S.  Barnabe,  S.  Quentin,  S"  Catherine;  fol.  101,  S""  Marie  Salomé  et 
Marie  Cléophas;  fol.  113,  Notre-Dame  des  Neiges  ;  fol.  128,  S.  Biaise; 
fol.  139,  S.  Sacrement;  fol.  140,  Translation  de  S.  Nicolas;  fol.  158, 
Visitation  de  la  Vierge.  —  Sur  le  fol.  1  v%  on  trouve  également  une 
fête  de  S.  Godon.  —  Fol.  111.  «  Benedictio  pomorum  n,  au  jour  de 
S.  Christophe. 

Fol.  129  v°  et  138.  Dédicace,  suivie  du  Commun  des  Saints  et 
d'autres  messes  votives,  notamment  «  pro  rege  r,  ,  a  pro  tyrannis  » , 
«  de  patronis  ecclesie  «  . 

Fol.  133.  ce  Benedictio  aque  benedicte  r)  . 

Fol.  134.  "  Ordo  ad  visitandum  infîrmum  » ,  avec  les  litanies  qui 
se  récitent  à  l'agonie  du  malade. 

Fol.  141.  Préfaces  diverses.  —  Prières  de  la  messe. 

Fol.  151-158.  Cahier  ajouté  au  XV^  siècle.  Proses  sans  notes  de  Noël 
(Chevalier, /?e/^^r^  hymnolog.,  t.  II,  p.  5,  n"  10012).  —  Epiphanie  (^7l«(/., 
5497)._Pàques  (21505).— Ascension  (17479).— Pentecôte  (18557, 
21242).  —  Trinité  (2432).  —  S.  Sacrement  (10222).  —  S.  Nicolas 
(3795).  _  s.  Nicaise  (6767).  —  [Noël,  attribuée  à]  S.  Rémi  (5326). 

—  S"'  Croix  (10360).  —  S.  Jean-Baptiste  (18521).  —  S'«  Marie- 
Madeleine  (11064).  —  S'^  Anne  (11343).  —  Assomption  (16).  — 
SS.  Anges  (100).  —  S.  Rémi  (21166).  —  Dédicace  (3297).  — 
Toussaint  (19822).  —  [S'«  Catherine]  (22223).  —  S'«  Barbe  (17029). 
Apôtres  (3336).  — Martyrs  et  Confesseurs  (7311).  — Docteurs  (6552). 

—  Vierges  (21641).  —  V  dimanche  d'Avent  (17777).  —  a  Certis 
diebus  dominicis  «  (19427).  —  Notre-Dame  (7494,  21343,  11653, 
21690).  —  Visitation  (21231).  —  Fol.   158.  Office  de  la  Visitation. 

Le  fol.  1,  qui  sert  de  garde,  est  un  bail  passé  par-devant  Jaquesson 
Charlet,  de  Maure,  notaire  de  la  cour  officiale  de  l'archevêché  de 
Reims,  par  Jean  dit  Drouars,  hôtelier,  bourgeois  de  Reims,  au  profit 
de  Maressonne,  femme  de  Perresson  dit  Aliot,  de  Tainqueux,  d'une 
maison  sise  hors  de  Reims,  près  la  porte  de  Vesle  (août  1381).  —  Les 
fol.  A-B,  à  la  fin,  portent  un  fragment  en  langue  hébraïque,  probable- 


1)K    LA   BIBLIOTHEQUE    DE    REIMS.  197 

ment  du  livre  d'Esdras.  — Fol.  150  v°.  On  lit  cette  note  :  «  Visilat[us] 
die  VIII  augusti  1525.  Dicat  missam  unam  tercia  dominica  cujusque 
mensis,  durante  magna  missa»  .  — Fol.  158  v°.  On  trouve  cette  autre  : 
u  Visitat[us]  de  mense  septembri  1529  »,  à  laquelle  on  a  ajouté  ces 
mots  :  «  Recens[itus]  anno  1708  » ,  qui  se  rapportent  sans  doute  à  la 
mention  ordinaire  inscrite  au  bas  du  fol.  2  :  «  Codex  bibliothecae 
ecclesiae  Beatae  Mariae  Hcnicnsis,  etc.  » 

XIII*-XV«  siècle.  Parchemin.  158  feuillets  à  2  col.,  les  151-158 
en  papier;  plus  les  gardes  a,  b,  et  les  fragments  56  bis  et  99  bis. 
Entre  les  fol.  14  et  15,  lacune  de  8  feuillets  antérieure  à  la  foliota- 
tion  du  XVIIl*  siècle.  293  sur  208  millim.  Rel.  veau  blanc  sur  bois, 
délabrée.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  A,  ord.  4,  n''  60  »). 

217  (C.  202).  Missale  plenarium,  cum  notis,  ad  usum  ecclesiae 
Beatae  Mariae  Remensis. 

Fol.  1.  Calendrier.  On  y  trouve  les  fêtes  suivantes  :  SS.  Jaumes, 
S"  Bove  et  S*^  Dode,  S.  «  Jubrianus  »,  S'^  Pudentienne,  Sept  Dor- 
mants, Sept  Frères,  Division  des  Apôtres,  S.  Louis,  S*'  Thècle, 
S.  Leudomir,  «  Translatio  SS.  Remigii,  Germani,  Bavonis,  Nicecii, 
Piatonis  "  ,  «  Dedicatio  ecclesie  SS.  martyrum  Rustici  et  Eleuterii  » , 
la  Conception,  SS.  Fuscien,  Victoric  et  Gentien,  S.  Nicaise,  S.  Thomas 
Becket. 

Fol.  7-83.  Propre  du  Temps,  à  partir  de  Pâques.  Après  la  Trinité, 
on  trouve  26  dimanches  après  la  Pentecôte. 

Fol.  84  v°.  Préfaces  pour  toute  l'année,  suivies  d'une  «  oratio  contra 
paganos  » .  —  Fol.  88  v".  Mémento  et  consécration. 

Fol.  93.  Prose  de  S.  Nicolas,  notée  (Chevalier,  Repert.  hymnolog., 
n°  3795). 

Fol.  94.  Propre  des  Saints.  A  noter  les  ofCces  suivants  :  Fol.  101, 
S'«  Pndentienne;  fol.  105,  SS.  Médard  et  Gildard;  fol.  108,  S.  Rigo- 
bert;  fol.  110,  S.  Cyr  et  S*«  Juliette;  fol.  123,  S.  Thierry;  fol.  130, 
S*«  Marguerite;  fol.  133,  S.  Nicaise;  fol.  134,  S.  Apollinaire;  fol.  137, 
SS.  Macchabées;  fol.  139,  S.  Memmie;  fol.  141,  S.  Cyriaque;  fol.  149, 
S.  Magne,  SS.  Timothée  et  Symphorien;  fol.  150,  SS.  Tirnothée  et 
Apollinaire,  S.  Barthélémy;  fol.  154,  SS.  Sixte,  Sinice  et  Nivard  ; 
fol.  155,  S.  Gilles;  fol.  157,  S.  Maurille;  fol.  159,  S.  Lambert; 
fol.  164,  S.  Leudomir;  ibid.,  S.  Rémi,  SS.  Germain,  Nicet,  Vaast, 
Bavon  et  Piaton;  fol.   166,  S.  Basle;  fol.  168,  SS.  Crépin  et  Crépi- 


198  MANUSCRITS 

nien;  fol.  173,  S.  Brice.  —  Fol.  134.  Au  jour  de  S.  Christophe  : 
«  Antequam  Pax  Domini  dicatur,  benedicantur  poma  in  hecverba...  » 

—  F'ol.  140.  Au  jour  des  SS.  Félicissime  et  Agapit,  «  benedictio  uvc  . 

—  La  fête  de  S.  Louis,  indiquée  au  calendrier,  n'est  pas  dans  le  volume. 
Fol.  177.  Messes  votives  de  la  Trinité,  de  la  Croix,  de  la  Vierge,  du 

S.  Esprit,  de  la  Dédicace,  etc.,  etc.  A  noter  celles-ci  :  «  Pro  pace  Eccle- 
sie»  ;  «  pro  afflictione  populi  w  ;  «  pro  semetipso  "  ;  "  contra  immundas 
cogitationes  "  ;  «  pro  episcopo  defuncto  »  ;  «  pro  episcopis  et  sacerdo- 
tibus  r>  ;  u  pro  congregatione  loci  n  ;  «  pro  defunctis  qui  in  cimiterio 
requiescunt  «  ;   «  pro  feminis  «  ;  «  pro  pâtre  et  matre  »  . 

Fol.  190  v**.  Le  Credo  et  Tévangile  de  la  fin  de  la  messe.  Prose  : 
«  Tripudiet  timencium  Dcum  turma...  «  ,  et  la  bénédiction  du  pain.  — 
Sur  la  garde  a,  le  Gloria  in  excelsis.  —  Sur  la  garde  b,  les  proses  : 
«  Inviolata  r^ ,  et  «  Gaude,  Maria  virgo  "  (Chevalier,  Repert.  hijmnol., 
n°6831). 

WW  siècle.  Parchemin.  Deux  manuscrits  à  pagination  spéciale 
reliés  en  un  seul.  190  feuillets  à  2  ce!.,  plus  un  130  his,  moins  le  87. 
Le  88  est  blanc,  collé  jadis  comme  garde  du  2^  volume.  Jolies  ini- 
tiales, à  sujet  en  miniature  sur  fond  or,  aux;  fol.  7,  27,  34,  86,  94, 
146.  Rel.  veau  blanc  sur  l)ois.  — (E^-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  A, 
ord.  4,  n''  65  »). 

218  (C.  124).  Missale  plenarium  ecclesiae  Beatae  Mariae  Remen- 
sis,  ad  usum  capellae  Sanctae  Annae, 

Fol.  1.  Calendrier  du  XV"  siècle.  Il  donne  les  fêtes  de  S'^  Marie 
l'Egyptienne,  S"*  Bove  et  S'*  Dode,  Sept  Frères,  S.  Memmie,  S.  Louis, 
SS.  Sixte,  Sinice,  Nivard,  Gilles  et  Loup,  SS.  Claude,  Nicostrate, 
Symphorien  etCastorius,  S.  Rémi,  SS.  Crépin  et  Crépinien,  S.  Quentin, 
S.  Hubert,  S.  Brice,  S.  Basle,  S.  Nicaise.  — On  y  a  ajouté  plus  tard 
celles-ci  :  S.  Maur,  S.  Antoine,  S'*  Macre,  S.  Gibrien,  S'"  Anne,  Notre- 
Dame  des  Neiges,  S.  François,  Dédicace  de  Téglise  Saint-Symphorien, 
S.  Hubert,  SS.  Léonard  et  Lié,  S'^  Balsamie,  S"  Barbe,  la  Conception, 
S'"  Lucie. 

Fol.  7.  Le  Gloria  et  le  Credo,  suivis  des  évangiles  :  «  Intravit  Jhesus 
in  quoddam  castellum  »  et  a  Rogabat  Jhesum  quidam  Phariseus  »  . 

Fol.  8-118.  Propre  du  Temps,  commençant  à  l'Avent.  A  partir  du 
fol.  15,  cil  commence  Pancien  manuscrit,  le  Temps  et  les  Saints  sont 
mêlés.  —  Fol.  77.  Bénédiction  du  catéchumène.  Litanies,  où  l'on 
invoque  les  saints  «  Andochus,  Thirsus,  Benignus,  Julianus,  Plectus, 


DM    LA    Hini.IOTiniQUF    DE    RKIMS.  199 

Leudegariiis,  Lainhortiis,  Sixtus,  (renesius,  0"'ntiniis,  Gorgonius, 
\abor,  Nazarius,  Nichasiiis,  Timotheus,  Hilarius,  Germanus,  Martinus, 
Briccius,  Amandus,  Medardus,  Gildardus,  Mansiietus,  Remigius,  Teo- 
dericiis,  Tcodulfiis,  Lupus,  Arnulfus,  Silvinus,  Vedastus,  Amandus, 
Phibertus,  Cohnnbanus,  Furseus,  Gobertus  »  ,  et  les  saintes  u  Genovefa, 
Eupbemia,  Afra,  Katherina,  Cristina,  Juliana,  Brigida,  Radegundis, 
Sallberga,  Cilinia  "  .  —  Fol.  96.  Dimanche  de  la  Trinité  et  27  diman- 
ches après  la  Pentecôte. 

Fol.  119.  Préfaces  de  la  Vierge  et  des  Apôtres.  —  Prières  de  la 
messe. 

Fol.  123.  Le  Propre  des  Saints  continue  avec  la  fête  de  S.  Nicolas. 
On  y  note  :  Fol.  124,  S.  Nicaise;  fol.  126,  S"  Geneviève;  fol.  132, 
S.  Vaast;  fol.  136,  S.  Benoît;  fol.  140,  S.  Germain;  fol.  151, 
S.  Magne;  SS.  Timothée  et  Symphorien;  fol.  152,  S.  Barthélémy; 
fol.  157,  Dédicace  de  la  basilique  de  S.  Michel;  fol.  158,  S.  Rémi; 
fol.  159,  SS.  Denis  et  compagnons;  fol.  161,  S.  Menne,  S.  Martin. 
—  Fol.  149.  Au  8  des  ides  d'août,  «  benedictio  uve  « ,  à  Inquelle  on  a 
ajouté  (fol.  148),  au  XV^  siècle,  la  bénédiction  des  fruits. 

Fol.  164.  Commun  des  Saints  et  messes  votives,  dont  une  de  la 
Trinité,  une  pour  un  malade  agonisant,  etc. 

Fol.  168  v\  a  Ordo  ad  visitandum  infîrmum  -n  .  —  Fol.  170.  Lita- 
nies à  réciter  au  chevet  du  moribond,  suivies  des  prières  de  la  levée  du 
corps  et  de  l'enterrement.  Dans  ces  litanies,  on  invoque  les  saints 
Quentin,  Denis,  Hilaire,  Martin,  Julien,  Rémi,  Nicoliis,  Guingalois,  et 
les  saintes  Geneviève  et  Benoîte. 

Fol.  180  v*'.  Messe  du  Saint-Sacrement. 

Au  fol.  119  v\  image  du  Christ  en  croix  assez  grossièrement  exé- 
cutée (XV  siècle). —  Au  fol.  169,  on  lit,  au  bas  de  la  page,  ces  mots  : 
"  Probatio  penne,  in  die  Resurrexit  » ,  sans  qu'il  soit  possible  de  voir  à 
quelle  partie  du  texte  ce  détail  liturgique  se  rapporte.  —  Sur  le  fol.  1, 
on  lit  cet  ex-libris  :  «  Pro  capella  Sancte  Anne,  in  ecclesia  Remensi  » , 
et,  au  bas  du  dernier  feuillet,  ceux-ci  :  «  Visit[atus]  die  vi'*  septembris 
1529». 

XII*  siècle,  avec  réfection  des  fol.  120-125  au  XIII*  siècle  et  des 
fol.  1-14,  118-119,  180-182  au  XV«.  Parchemin.  182  feuillets,  plus 
78  his  et  dps  fragments  cotés  73  his^  86  his  et  150  iw.  Longues  lignes 
pour  les  fol.  1-101,2  col.,  pour  le  reste.  288sur  204  millim.  Rel.  vcaa 
blanc  sur  bois.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «A,  ord.  4,  n"  55  »). 


200  MANUSCRITS 

219  (C.  125).  Missale  plenarium  ecclesiaè  Beatae  Mariae  Remensis, 
ad  usum  capellae  Sanctae  Annae. 

Fol.  2.  Prières  pour  la  confection  de  l'eau  bénite  :  «  Exorcizo  te, 
creatura  salis.. .  " 

Fol.  4.  Calendrier.  On  y  rencontre  les  fêtes  suivantes  :  S'^  Brigitte, 
S*' Julienne,  S'*  Bove  et  S'^  Dode,  S.  Gibrien,  S.  Oswald,  roi,  SS.  Cyria- 
que.  Large  et  Smaragde,  SS.  Victoric,  Gentien  et  Fuscien.  —  Au 
XIV*  siècle,  on  y  a  ajouté:  S.  Antoine,  S'^Gertrude,  S'*  Macre,  S"  Harie 
l'Égyptienne,  Translation  de  S.  Nicolas.  —  De  même,  au  XV*  siècle,  la 
Conception.  — D'autres  fêtes  ont  été  grattées,  comme  celles  de  S.  Alaur, 
S.  Martin,  S.  Hubert. 

Fol.  10.  Propre  du  Temps,  commençant  à  l'Avent  et  allant  jusqu'au 
Samedi  saint  inclus. 

Fol.  69.  Prières  du  prêtre  à  la  messe. 

Fol.  70-79.  Préfaces  diverses. 

Fol.  79.  Office  de  S.  Charlemagne,  avec  sa  prose  :  "  Urbs  Aquensis, 
urbs  regalis,  [Regni  sedes  principalis.  Prima  regum  curia]...  »  (Che- 
valier, Rep.  hymnol.,  n"  20916).  Le  copiste  nous  a  laissé  son  nom  : 
u  Actum  anno  Domini  millesimo  CCCC'"°  septuagesimo  primo.  J[esson] 
Jonglet  -n ,  [chanoine  de  Saint-Symphorien]. 

Fol.  80.  Suite  du  Propre  du  Temps,  depuis  Pâques.  La  Trinité  est 
suivie  de  24-  dimanches  après  la  Pentecôte.  —  Fol.  108.  Autre  office 
de  la  Trinité. 

Fol.  109  M\  Propre  des  Saints,  où  l'on  trouve  :  Fol.  1 11  et  133, 
S.  Nicaise;  foL  113,  S.  Thomas  de  Cantorbéry;  fol.  114  et  126, 
S.  Rigobert;  fol.  114,  S.  Rémi  et  S.  Hilaire;  fol.  118,  S'«  Hélène; 
fol.  120  et  132,  S.  Benoît;  fol.  122,  S"'  Bove  et  S'«  Dode;  fol.  125, 
SS.  Médard  et  Gildard  ;  fol.  130,  S.  Thierry;  fol.  131,  S.  Martin; 
fol.  132,  S.  Arnoul;  fol.  133,  S.  Apollinaire;  fol.  134,  S.  Germain; 
fol.  135,  S.  Memmie;  fol.  140,  S.  Symphorien,  S.  Barthélémy; 
fol.  141,  SS.  Sixte,  Sinice  et  Nivard;  fol.  142,  S.  Gorgon;  fol.  144, 
S.  Lambert;  fol.  146,  S.  Rémi,  S.  Denis;  fol.  147,  S.  Basle;  fol.  148, 
SS.  Crépin  et  Crépinien;  fol.  149,  S.  Quentin;  fol.  150,  S,  Martin, 
S.  Brice.  —  On  y  a  ajouté,  au  XV*  siècle  :  Fol.  1,  messe  de  la  Visita- 
tion; fol.  153,  S.  Martial. 

Fol.  153.  Proses  sans  notes  de  Notre-Dame  (Chevalier,  Rep.  hymnol.^ 
n"'  9094,  7494,  21690)  et  du  S.  Esprit  (21242), 

Fol.  154.  Commun  des  Saints,  suivi  des  messes  votives,  notamment 


I)K    LA    BIBLIOTHKQLK    DK    UMIMS.  201 

a  pro  pere<]rinis  n  ;  "de  caritate  »  ;  <  pro  ccclesia  »  .  —  Vo\.  157  v°. 
«  Oratio  super  iter  agentibus  r» .  —  «  lîenedictio  ad  peras  et  ad  baculos  » . 
«  [Oratioj  ad  perain  dandam  "  ;  «  ad  baculum  dandum»  ;  «  super  pere- 
grinum  «  .  —  «  Henedictio  crucis,  panis,  vini  ».  —  «  Benedictio  ad 
quecunique  volucris  « . 

Fol.  158.  >'  Soquitur  missa  per  dominum  Cleinentem  papam  Vil"", 
anno  sui  pontificatus  quinto  decimo,  et  ejus  sacrum  collegium  domi- 
noium  cardinaliuni,  pro  sedatione  scismatis  tune  vigentis  ordinata. 
Salvos  nos  fac...  » 

Fol.  159.  Messe  des  archevêques  de  Heims.  —  Messe  de  S'°  Anne. 

—  Fol.  160.  Messe  «  contra  Turcos  et  paganos  »  .  —  Messe  "  pro  rege  "  . 

—  Messes  diverses,  notamment  de  S'*  Marie  Egyptienne,  S.  Pierre  de 
Mouron,  les  S'^'  Maries,  S.  Boniface,  S.  Alexis,  Translation  de  S.  Éloi, 
Translation  de  S.  Benoît,  S"'  Christine,  S'*  Anne,  S.  Louis,  S.  Memmès, 
SS.  Hermès  et  Julien,  S'*  Justine,  S.  Léger,  S.  François.  — Fol.  168. 
OfGce  du  S.  Sacrement.  —  Messe  «  pro  mortalitate  evitanda  " .  — 
Messe  de  S.  Sébastien.  —  Messe  «  pro  pace  ecclesie  « .  —  Fol.  171. 
Messes  «  de  beata  Maria  ^5 ,  de  S'"  Barbe  et  de  S.  Biaise. 

Fol.  163.  Proses  diverses,  sans  notes.  Pâques  (Chevalier,  Repert. 
hymnol.j  n°21505).  — Ascension  {ibid.,  17479).  —  Pentecôte  (18557). 

—  Trinité (2432).  — S.  Jean-Baptiste  (18521). —  Assomption  (16). — 
NativitédelaVierge(7494).— Dédicace  (3297).— Toussaint  (19822). 

—  S''  Croix  (10360).  —  S'«  Marie-Madeleine  (11064).  —  S'«  Anne 
(11343).  —  S.  Louis  (9981,  variantes).  —  S"'  Catherine  (22223).  — 
S.  Xicolas  (3795).  —  Noël  (10012).  —  S.  Etienne  (11032).  — 
S.  Jean  FÉvangéliste  (12283).  —  SS.  Innocents  (2747).  —  Epiphanie 
(5497).  —  Notre-Dame  (1879,  21343,  21280,  7945,  11162,  9094). 

—  Apôtres  (3336).  —  Dimanches  (19427).  —  a  De  quovis  sancto  « 
(6552).  —  S.  Laurent  (7311).  —  S.  Esprit  (21242).  —  Notre- 
Dame,  en  temps  pascal  (21689).  —  SS.  Anges  (100).  —  Notre-Dame 
(18038). 

Sur  le  fol.  1,  note  contemporaine  :  "  Iste  liber  est  de  capella  Egidii 
de...  et  de  capella  Sancte  Anne  '^  .  Cette  inscription  a  été  grattée,  sauf 
les  cinq  premiers  mots  et  les  deux  derniers.  —  Au  fol.  69  v°,  Cruci- 
fiement (XllI*  siècle)  assez  singulier.  —  Au  verso  du  fol.  171,  on  lit  : 
a  Visitat[us]  per  Jo.  Godart,  1522  »,  puis  ceci  :  «  Iterum  visitatfus], 
VI  septembris  1529  ».  On  y  a  ajouté  plus  lard  ces  mots  :  «  Becensi[tus] 
anno  1708  »  ;  cette  dernière  note   répond  à  Feutrée  du  volume  dans 


202  MANUSCRITS 

la  bibliothèque  du  Chapitre,  dont  témoigne  la  note  mise  au  bas  du 
fol.  2  :  «  Codex  bibliothecae  ecclesiae  Beatae  Mariae  Remensis,  etc.  « 

XI1KXV«  siècle  (fol.  70-79,  158-171).  Parchemin.  171  feuillets, 
plus  116  his.  A  2  col.  280  sur  205  millim.  Rel.  veau  blanc  sur  bois. 
—  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  A,  ord.  4,  n°  63  »). 

220  (C.  127).  Missale  plenarium  ecclesiae  Beatae  Mariae  Remen- 
sis, ad  usum  capellae  Sanctae  Annae. 

Fol.  3.  Table  des  matières. 

Fol.  7-12.  Calendrier.  La  fête  de  S.  Louis  n'y  figure  pas,  mais  on 
y  trouve  les  saints  suivants  :  Geneviève,  Rigobert,  Rémi  et  Hilaire, 
Prix,  Julien,  Biaise,  Vaast  et  Amand,  Hélène,  Scolastique,  Julienne, 
Macre,  Marie  l'Egyptienne,  Bove  et  Dode,  Gibrien,  Boniface,  Médard  et 
Gildard,  Thierry,  Sept  Frères,  Arnoul,  Marie-Madeleine,  Apollinaire, 
Nicaise,  Memmie,  roi  Oswald,  Magne,  Timothée,  Symphorien,  Gorgon, 
Maurille,  Lambert,  Léger,  Foi,  Denis,  Crépin  et  Crépinien,  Quentin, 
Commémoration  des  Ames,  Martin,  Brice,  Catherine,  Basle,  Barbe, 
Victoric,  Gentien  et  Fuscien,  Thomas  de  Cantorbéry. 

Fol.  13  et  suiv.  Messes  de  la  Vierge.  —  Messe  «  pro  pace  » .  — 
Bénédiction  de  l'eau. — Noël,  Epiphanie,  Purification,  Annonciation, 
Pâques,  Ascension. 

Fol.  45  v°.  Cérémonies  et  prières  de  la  messe. 

Fol,  60  et  suiv.  Pentecôte,  Trinité,  S.  Jean-Baptiste,  Assomption, 
Nativité,  Toussaint. 

Fol.  80.  Commun  des  Saints. 

Fol.  90.  Messes  votives  du  S.  Esprit,  de  Notre-Dame,  des  Morts, 
ce  in  Commemoratione  omnium  Sanctorum  » . 

Fol.  111.  Dédicace  de  l'église  de  Reims. 

Fol.  115.  Octave  de  Noël;  Circoncision.  —  Fol.  117.  S'"  Marie- 
Madeleine.  —  Fol.  122  et  129.  S'*  Anne. 

Fol.  123.  ^  Oratio  pro  iter  agentibus  « .  —  «  Benedictio  ad  peras 
et  ad  baculos  ^  ;  «  ad  peram  dandam  »  ;  «  ad  baculum  dandum  ^i .'  — 
a  Benedictio  crucis,  panis,  vini,  etc.  « 

Fol.  125.  "  Incipit  letania  major  »  .  On  y  trouve  invoqués  les  saints 
suivants  :  Quentin,  Nicaise,  Denis,  Lambert,  Léger,  Julien,  Bénigne, 
Rémi,  Gibrien,  Hilaire,  Martin,  Martial,  Sixte,  Sinice,  Nivard,  Ger- 
main, Vaast,  Amand,  Principe,  Omer,  Memmie,  Médard,  Eloi,  Benoît, 
Martir,  Berlin,  Thierry,   Gilles,   Philibert,  Basle,  Marconi,   Léonard, 


I)K    LA    BIBLIOTHKQLE    I)K    REIMS.  203 

Catherine,  Barbe,  Scolastique,  Eutropie,  Foi,  Geneviève,  Colombe, 
Macre,  Gertrude,  Bove,  Dode. 

Au  fol.  5,  on  trouve  une  messe  «  contra  paganos  »  (XV"  siècle). 

Sur  la  première  garde,  on  relève  la  signature  (XI V*  siècle)  :  ce  Jo. 
Warré  " .  —  Sur  le  fol.  5,  on  lit  cette  note  du  XV*  siècle  :  «  Ista  agenda 
est  de  capella  Sancte  Anne,  in  ecclesia  Bemensi  «  .  —  Enfin,  sur  le 
fol.  1:29  v%  on  trouve  cette  autre  :  «  Visitat[us]  perJo.  Godart,  1522  n  . 

XIV*  siècle.  Parchemin.  130  feuillets.  Le  fol.  2  est  blanc.  262  sur 
185  millim.  Crucifiement  en  or  et  couleurs,  au  fol.  49;  quelques  ini- 
tiales enluminées.  Rel.  veau  blanc  sur  bois.  —  (Ex-libris  gravé  du  Cha- 
pitre :   ^<  A,  ord.  1,  n"'  70  »). 

221  (C.  201).  Missale  plenarium,  cum  notis,  ecclesiae  Beatae  Ma- 
riae  Remcnsis,  ad  usum  capellae  Sancti  Johannis. 

Fol.  1.  Propre  du  Temps,  dimanches  et  fériés,  commençant  à  la  Pen- 
tecôte. La  fête  de  la  Trinité  est  suivie  de  25  dimanches  après  la  Pen- 
tecôte. 

Fol.  55.  Préfaces  de  l'année. 

Fol.  58.  Prières  de  la  messe. 

Fol.   63.   Propre  des  Saints,   commençant   à  S.  Nicomède.    On  y 
trouve  :  Fol.  6Q,  SS.  Médard  et  Gildard  ;  fol.  82,  S.  Thierry;  fol.  86, 
Sept  Frères;  fol.  88  et  107,  S.  Arnoul;  fol.  90,  S'"  Marie-Madeleine 
fol.   91,   S.   IVicaise;    fol.    92,  S.  Apollinaire;  fol.  96,  Macchabées 
fol.  108,  S.  Magne,  S.  Timothée;  fol.  100,  S.  Symphorien  ;  fol.  110 
SS.  Timothée  et  Apollinaire;  fol.    113,  SS.   Sixte,   Sinice  et  Nivard 
fol.  115,  S.  Gorgon;fol.  118,  S.  Lambert;  fol.  123,  S.  Rémi;  fol.  124 
S.   Denis;   fol.   125,  S.   Basle;   fol.    128,   SS.   Crépin  et  Crépinien 
fol.  130,  S.  Quentin;  fol.  132,  Quatre  Couronnés  ;  fol.  133,  S.  Menne, 
S.  Martin,  S.  Brice;  fol.    137,  S.  Saturnin.  —  Au  XIIP  siècle,  on  a 
ajouté   dans   les   marges    les   saints   suivants   :   Barnabe,  octave   des 
SS.    Pierre   et   Paul,    Anne,   Julien,    Gilles,    Vivent,    archevêque    de 
Reims,  Maurille.  —  Au  XIV'  siècle,  on  a  ajouté  de  même  quelques 
messes   nouvelles   aux    offices   existants ,    et   celles    de   S .    Boniface, 
Translation    de    S.    Eloi,    S.    Martial,    SS.    archevêques    de    Beims, 
S.  Alexis,  S'*  Christine,  S.  Eusèbe,  S.  Firmin,   S"'  Justine,  S.  Léger, 
S.  Quentin,  S'*  Catherine. 

Fol.  138  v\  Commun  des  Saints.  Messes  votives,  notamment 
(fol.  142)  "  oratio  pro  cordis  emundatione  «. 


204  MANUSCRITS 

Fol.  145  v%  146,  148.  Offlce  (XIV  siècle)  «  pro  domino  Bosone, 
archidiacono  «.  — Fol.    145  v"  et  147.  «  Pro  sacerdote  Everardo  «. 

Fol.  150  v°.  Calendrier,  commençant  au  1"  juin  et  finissant,  comme 
le  volume,  au  30  novembre.  On  y  a  ajouté,  au  XIII*  siècle,  les  fêtes  de 
S.  Barnabe  et  de  S"  Anne. 

Fol.  154  \°.  Office  du  S.  Sacrement.  —  Cérémonies  et  prières  de  la 
messe.  —  Messe  «  pro  rege  « .  —  Messe  de  la  4*  férié  des  Quatre-Temps 
de  TAvent.  —  Fol.  158  v".   «  Missa  contra  Turcos  »  . 

Le  fol.  1  a  été  déchiré  dans  la  partie  supérieure.  Au  bas,  on  lit 
cette  mention  (commencement  du  XVII^  siècle)  :  a  Ce  missel  du  demi- 
temps  apartient  à  la  chapelle  de  Saint-Jean  fondée  en  l'église  de  Reims  »  . 
Plus  bas,  les  mots  plus  récents  :  «  Ante  annum  1204  «  visent  la  note 
suivante  (XIII*  siècle),  inscrite  au  fol.  57  v"*  :  «  Hii  sunt  redditus  dua- 
rum  capellaniarum  quas  fundavit  Boso,  archidiaconus  Remensis,  in 
capella  Beati  Johannis,  antecujus  altare  corpus  ipsius  Bosonis  requies- 
cit...  Actum  anno  Domini  1204,  mense  martio  "  .  Cette  note  paraît 
dater  notre  manuscrit.  —  Au  fol.  158,  on  lit  :  a  Visitat[us]  die  3*  au- 
gusti  1525.  Dicant  missas  duas  quolibet  mense,  prima,  secunda  vel 
tercia  et  quarta  dominicis  cujuslibet  mensis  r>  .  —  Au  fol.  158  v%  on 
lit  de  même  :  "  Visitat[us]  per  me  Jo.  Godart,  ex  commiss[ione]  domi- 
norum,  M  V^  XXII  r .  —  a  Iterum  visitât  [us],  9  septembris  1529  » . 

Fin  du  XII*  siècle,  du  moins  antérieui-  à  1205.  Les  fol.  55-57  et 
152-158  sont  du  XIV*  siècle.  Parchemin.  158  feuillets.  334  sur 
224  millim.  Au  fol.  59,  assez  bon  Crucifiement  peint,  occupant  tout 
le  recto.  Rel.  veau  fauve,  les  ais  de  bois  dépouillés.  —  (Ex-libris  gravé 
du  Chapitre  :  «  A,  ord.  4,  n°  59  »). 

222  (C.  190).  Missale  plenarium  ecclesiae  Beatae  Mariae  Remensis, 
ad  usum  capellae  Sancti  Nicolai. 

Ne  contient  que  les  fêtes  principales. 

Fol.  5.  Cérémonies  de  la  messe.  Prières  du  prêtre.  —  Préfaces. 

Fol.  15.  Toussaint.  —  Fol.  16.  Noël.  —  Fol.  19.  Pâques.  — 
Fol.  20.  Ascension.  —  Fol.  22.  Pentecôte.  —  Fol.  25.  Trinité.  — 
Fol.  26.  Invention  de  la  Croix.  — Fol.  27.  Messes  de  Notre-Dame.  — 
Fol.  31.  Nativité  de  S.  Jean-Baptiste;  SS.  apôtres  Pierre  et  Paul.  — 
Fol.  35.  S'*  Marie-Madeleine.  —  Fol.  37.  Assomption  et  sa  vigile. 
—  Fol.  38.  Nativité  de  la  Vierge.  —  Fol.  40.  Messes  votives. 

Au  fol.  8  \\  Christ  en  croix,  d'assez  pauvre  effet.  — Au  bas  du  der- 


DE    LA   BIBLIOTHKQUK    DE    REIMS.  205 

nier  feuillet,  on  lit  cette  mention  :  «  Visitat[us]  cum  ornamentis  capclle 
Sancti  Micolai,  ex  ordinatione  dominorum,  per  me  Jo.  Godait,  canto- 
rem,  M  V*=XX1I,  januario» .  —  a  Iterum  visitat[us],  de  mense  octobri 
1529»  .  —  «Recensitus,  anno  1708  ».  —  Au  bas  du  fol.  l,on  trouve 
la  mention  ordinaire  :  «  Codex  bibiiothecae  ccclesiae  Beatae  Mariae 
Remensis,  etc.  » 

XIV*  siècle.  Parchemin.  50  feuillets;  les  6  et  46  ne  sont  que  des 
fragments.  266  sur  190  millim.  Rel.  veau  brun  sur  bois.  —  (Ex-libris 
gravé  du  Chapitre  :  «  B,  ord.  4,  n«  69  »). 

225  (C.  161).  Missale  plenarium  ecclesiae  Beatae  Mariae  Remen- 
sis, ad  usum  capellae  Sancti  Nicolai. 

Ne  contient  que  les  fêtes  principales. 

Fol.  1.  Table.  —  Fol.  2  v".  Prières  du  prêtre  à  la  messe.  —  Pré- 
faces. 

Fol.  10.  Pâques.  —  Fol.  11.  Nativité  de  la  Vierge.  —  Fol.  12-13. 
Messes  de  la  Vierge.  —  Fol.  13.  Messe  du  S.  Esprit.  —  Fol.  14. 
Messe  des  Morts.  —  Fol.  15.  Messe  «  pro  congregatione  «  ;  Assomp- 
tion. —  Fol.  16.  Noël,  Circoncision,  Epiphanie,  Puriflcation.  — 
Fol.  20.  Ascension,  Pentecôte,  Trinité,  S.  Sacrement.  —  Fol.  22. 
Toussaint,  S'^  Croix,  Dédicace.  —  Fol.  25.  S.  Nicolas,  S.  Jean-Baptiste, 
S.  Michel.  —  Fol.  27.  Premier  dimanche  de  TAvent,  S"  Catherine. 

Sur  le  fol.  5,  on  a  collé  une  peinture  assez  grossière  du  Crucifie- 
ment. —  Au  fol.  2,  on  trouve  cet  inventaire  du  mobilier  de  la  cha- 
pelle de  Saint-Nicolas  (XIV*  siècle)  :  «  Incapellania  quam  obtinet  domi- 
nus  Johannes  Rouseleti  sunt  ea  que  sequuntur.  Primo,  très  mappe...  ; 
item  una  agenda  nova  que  incipit,  in  secundo  folio  :  Quo  sanctus  Spi- 
ritus,  et  finit  in  eodem  :  per  quem  majestatem,  quam  predictus  dominus 
Johannes  eidem  cappellaniae  dédit  ».  —  Au  bas,  est  cette  mention  : 
a  Anno  Domini  1595,  die  julii  tertio,  magister  Sebastianus  Sury  recep- 
tus  fuit  a  capitulo  in  cappellania Sancti  Nicolai,  eteam  obtinuitper  resi- 
[g]nationem  factam  a  magistro  Francisco  Palmarot,  ultimo  posses- 
sore  » . 

XIV*"  siècle.  Parchemin.  29  feuillets.  260  sur  205  millim.  Rel.  veau 
blanc  sur  bois.  — (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  A,  ord.  4,  n°  67  »). 

224    (C.     128).    Missale  plenarium,   cum  notis,  ecclesiae  Beatae 
Mariae  Remensis,  ad  usum  capellae  Sancti  Bartholomaei. 


206  MANUSCRITS 

Fol.  1.  Calendrier.  Il  offre  les  fêtes  suivantes  :  Geneviève,  Brigitte, 
Biaise,  Julienne,  Marie  TEgyptienne,  Translation  de  S.  Nicolas,  Puden- 
tienne,  Barnabe,  Martial,  Marie-Madeleine,  Anne,  Macchabées,  Apolli- 
naire, Gilles,  Firmin,  Léger,  Commémoration  des  Morts,  Gentien, 
Fuscien  et  Victoric,  Thomas  de  Cantorbéry,  ainsi  que  la  plupart  de 
celles  qu'on  trouvera  ci-dessous. 

Fol.  7.  Propre  du  Temps,  commençant  à  l'Avent  et  comprenant 
26  dimanches  après  la  Pentecôte.  —  Au  Samedi  saint,  les  litanies 
s'adressent  aux  noms  qui  suivent  :  Nicaise,  Denis,  Quentin,  Sympho- 
rien,  Maur,  Timothée,  Apollinaire,  Rémi,  Sixte,  Sinice,  Nivard, 
Rigobert,  Rieul,  Germain,  Baudry,  Martin,  Julien,  Hilaire,  Benoît, 
Thierry,  Thiou,  Basle,  Scolastique,  Entropie,  Foi,  Geneviève,  Colombe, 
Macre,  Geitrude,  Bove  et  Dode. 

Fol.  147.  Préparation  du  prêtre  à  la  messe,  et  prières  de  cet  ofOce. 

Fol.  153.  Fête  du  S.  Sacrement.  — Fol.  154.  S'*  Anne.  —  S "^' Marie 
Cléophas  et  Marie  Salomé. 

Fol.  156.  Propre  des  Saints,  commençant  à  S.  André.  —  Fol.  159. 
Conception;  fol.  161,  S.  Nicaise;  fol.  167,  S.  Rigobert;  fol.  168, 
SS.  Rémi  et  Hilaire;  fol.  172,  S.  Prix;  fol.  177,  S'«  Hélène;  fol.  180, 
S'«  Macre;  fol.  183,  SS'^"  Bove  et  Dode;  fol.  188,  SS.  Médard  et  Gil- 
dard;  fol.  196,  S.  Thierry;  fol.  197,  S.  Martin;  fol.  197  v%  «  Solem- 
nitas  omnium  sanctorum  archiepiscoporum  Remensium  »  ;  fol.  199, 
S.  Arnoul;  fol.  201,  SS.  Nicaise  et  Apollinaire;  fol.  204,  S.  Germain; 
fol.  205,  S.  Memmie;  fol.  206,  Transfiguration;  fol.  212,  S.  Magne, 
SS.  Timothée  et  Symphorien;  fol.  213,  S.  Barthélémy;  fol.  214, 
S.  Hermès;  fol.  215,  SS.  Sixte,  Sinice  et  Nivard;  fol.  216,  S.  Vivent; 
fol.  217,  S.  Gorgon;  fol.  218,  S.  Maurille;  fol.  220,  S.  Lam- 
bert; fol.  223,  S.  Rémi;  fol.  225,  S.  Denis,  S.  Géréon;  fol.  225,  232, 
S.  Basle;  fol.  226,  SS.  Crépin  et  Crépinien;  fol.  228,  S.  Quentin; 
fol.  230,  S.  Martin,  S.  Brice;  fol.  233,  «  Commemoratio  sancte 
Crucis  » . 

Fol.  234.  Commun  des  Saints. 

Fol.  236.  Messes  des  fériés.  «  Feria  ii%  de  sapientia;  feria  ïii%  de 
dono  Spiritus  sancti  ;  feria  iv%  ad  postulanda  angelica  suffragia;  feria 
v%  de  caritate  » . 

Fol.  236.  Messes  votives.  "  Commemoratio  omnium  Sanctorum  »  ; 
a  in  presentia  alicujus  sancti  r)  ;  «  pro  tentacione  amici  !>  ;  «  pro  rege  »  ; 
«  pro  tentacione  carnis  r  ;    u  pro  compunctione  lacrimarum  »  ;   «  pro 


ni*:    LA  BIBLIOTHEQLE   DE    REIMS.  207 

conliteulibus  peccata  »  ;   "  in  tempore  belli  »  ;   «  pro  pace  r>  ;   a  contra 
tyrannos"  ;   «  pro  peste  aleriuni  ^  ;    a  pro  adversitate  Ecclesie  «  ;  etc. 

Fol.  2Hj.   Chants   divers  du  Kyrie,   du  Gloria,   du  Sanctus  et  de 
ÏAgnus. 

Fol.  2i7  v°.  Proses  notées  des  fêtes.  Noël  (Chevalier,  Repert. 
hymnoL,  n"  1001i2).  —  Epiphanie  (ibid.,  5497).  —  Purification 
(7494).  —  Pâques  (21505).  —  Ascension  (17479).  —  Pentecôte 
(18557,  21242).  —  Trinité  (2432).  —  S.  Sacrement  (10222).  — 
S.  Jean-Baptiste  (18521).  — S'^  Marie-Madeleine  (1 1064).  — Assomp- 
tion (16).  —  S'^  Croix  (10360).  —  «De  omnibus  sanctis  vel  unius  " 
(sic)  (7756).  —  S.  Nicolas  (3795).  —  Apôtres  (3336).  —  «  In  vene- 
ratione  béate  Marie  »  (21343).  —  Dédicace  (3297).  —  Toussaint 
(19822). 

Fol.  257  \\  Messes  de  S.  Louis,  de  S'^  Marguerite,  de  S.  Léger,  de 
S.  Firmin. 

Fol.  258  v°.  «  Pro  afilictis  et  captivis  peregrinis  christianis  «.  — 
Messes  de  S.  François,  de  S.  Antoine. 

Fol.  259  \\  Bénédiction  de  l'eau. 

Fol.  260  v°.  Messe  de  l'Invention  de  la  Croix.  —  Messe  des 
S'"  Maries. 

Fol.  262.    «   Missa  pro  fidelibus,  introducta  contra  Turcos  ». 

Au  fol.  2,  on  lit  celte  note  :  «  Me  possidet  Martinus  Caillet,  capellanus 
capellaniae  Sancti  Bartholomei  fondatae  [sic)  in  ecclesia  Remensi , 
auno  Domini  1609,  mense  junii  »  .  — De  même,  au  fol.  1,  on  a  ajouté  : 
«  Ce  présent  messel  appartient  au  chappellain  de  la  chapelle  Saint- 
Barlhélemy  fondé  en  l'église  Nostre-Dame  de  Beims,  que  tient  à  pré- 
sent maistre  Martin  Caillet,  presbtre,  chappellain  de  la  dicte  chap- 
pelle.  Fait  en  l'an  1613  ». 

XV«  siècle.  Parchemin.  262  feuillets  à  2  col.,  plus  les  fol.  his  92, 
93,  94,  95,  96,  97  qui  suivent  le  fol.  97.  Les  fol.  139,  198,  239  onl 
été  omis  dans  le  foliotage.  Le  fol.  155  est  blanc.  Initiale  bien  traitée 
au  fol.  7.  322  sur  236  millim.  Bel.  veau  blanc  sur  bois.  — (Ex-libris 
gravé  du  Chapitre  :  u  A,  ord.  4,  n°  62  »). 

22o  (C.  123).  Missale  plenarium,ad  usum  ecclesiae  Sancti  llemigii 
Remensis. 

Fol.  1.  Propre  du  Temps.  Dimanches  de  l'Avent. 
Fol.  13.  Messe  du  S.  Sacrement. 


208  MANUSCRITS 

Fol.  14.  Préface  et  prières  de  la  messe.  Dans  le  canon,  après  l'invo- 
cation des  SS.  Cosme  et  Damien,  on  a  barré  cette  phrase  :  «  Necnon 
et  illorum  quorum  hodie  sollempnitatis  in  conspectu  glorie  tue  cele- 
bratur  triumphus  «  ,  que  nous  avions  rencontrée  dans  le  second  Sacra- 
mentaire  de  Saint-Thierry. 

Fol.  20.  Messes  votives  du  S.  Esprit,  de  la  Trinité,  de  la  Croix.  — 
Fol.  24.  «  De  confessoribus  Remigii  (sic)  et  Gibriani  (sw)  »  .  —  Autres 
messes,  notamment  «  pro  pace  "  ;  «  pro  rege  »  ;  pro  inimicis  »  ;  c>  pro 
amico  «  ;   «  pro  episcopis  »  ;  "  pro  fratribus  de  nostra  congregatione  « . 

Fol.  40  v".  Le  Propre  du  Temps  continue  par  la  vigile  et  le  jour  de 
Noël,  son  octave,  la  vigile  et  le  jour  de  l'Epiphanie,  la  Septuagésime, 
Invocavit,  Laetare,  les  Rameaux,  le  Jeudi  saint,  la  vigile  et  le  jour  de 
Pâques,  les  fériés  et  l'octave,  FAscension,  la  vigile  et  le  jour  de  Pen- 
tecôte et  les  fériés,  la  Trinité. 

Fol.  93.  Propre  des  Saints,  commençant  à  S.  Etienne.  —  Fol.  97. 
«  Natale  S.  Remigii  n  ;  fol.  99,  S.  Vincent,  PuriGcation;  fol.  107  et 
125,  S.  Benoît;  fol.  107,  Annonciation,  Invention  de  la  Croix; 
fol.  119,  «  missa  per  totam  septimanam,  de  S.  Johanne  -^  ;  fol.  126, 
S'*  Marie-Madeleine;  fol.  128,  S.  Christophe,  vigileet  jour  de  l'Assomp- 
tion; fol.  140,  Nativité  de  la  Vierge,  Exaltation  de  la  Croix;  fol.  148, 
Translation  de  S.  Rémi;  fol.  151,  SS.  Denis,  Rustique  et  Eleuthère; 
fol.  154,  S"  Cilinie,  vigile  et  jour  de  Toussaint;  fol.  162,  S.  Martin; 
fol.  163,  S.  Clément;  fol.  168,  S.  Nicolas. 

Fol.  171  v°.  "  Commun  des  Saints,  auquel  on  a  ajouté,  dès  le 
XII*  siècle,  la  Conception  de  la  Vierge. 

Aux  fol.  1  et  97,  on  lit  cette  mention  (XIIP  siècle)  à  l'encre  rouge  : 
«  Liber  Sancti  Remigii  Remensis,  vol.  VII  "  .  —  A  l'intérieur  du  plat 
final,  coté  b,  on  lit  aussi  cette  note  :  "  Simon  me  scripsit,  cujus  anima 
requiescat  in  pace.  Amen  »  ,  et  au-dessous  :  «  Liber  sancti  Remigii, 
Francorum  apostoli;  qui  ei  abstulerit  anathema  sit.  Fiat,  fiât,  Oat. 
Amen  «  . 

XII«-rin  du  XIV«  siècle  (fol.  1-5,  10-13,  34-35).  Parchemin  perdu 
d'humidité,  souillé  à  dessein  d'excrémenls  aux  fol.  56-57.  197  feuillets 
et  2  gardf^s,  a,  en  tête,  et  b,  à  la  fin.  323  sur  244  millim.  Le  Christ  en 
croix  qui  décore  le  verso  du  fol.  12  est  du  XIV*  siècle.  La  belle  ini- 
tiale du  fol.  14  est  au  contraire  de  l'époque  du  manuscrit.  La  beauté 
etl'ampleurde  la  minuscule  indiquent  que  ce  volume  fut  pour  son  temps 
un  livre  de  luxe.  Rel.  veau  blanc  à  dos  de  veau  fauve,  sur  bois, 
délabrée  — (Sainl-Remi,  n"  34). 


DE   LA   BIBLIOTHÈQUE    DE    REIMS.  209 

2*iG  (C.  135).  Missale  plenariuni,  ad  usum  ecclesiae  Sancti  Remiji[ii 
Remensis. 

Fol.  1.  Propre  du  Temps.  Pâques  et  5  dimanches,  dimanche  après 
l'Ascension,  Trinité,  25  dimanches  après  la  Pentecôte,  4  dimanches 
de  l'Avent,  dimanche  après  Noël,  5  dimanches  après  l'Epiphanie,  Sep- 
tuagésime,  Sexagcsime,  Qninquagésime.  Le  Carême  manque. 

Fol.  73  M".  Prières  de  la  messe.  Dans  le  canon,  même  phrase  barrée 
que  dans  le  manuscrit  précédent. 

Fol.  79.  «  Missa  de  mysteriis  Domini  nostri  Jhesu  Christi  ».  — 
Autres  :     <  de  cruce  Domini   »  ;    «  de  S.  Maria  ') . 

Fol.  83.  "  Missa  S.  Uemigii  »  .  —  Fol.  84  W  Id.,  <*  de  S.  Petro  »> . 
—  Fol.  85.  /c?.,   "  de  S.  Remigio  » . 

Fol.  85  v°.  «  Missa  de  sanctis  qui  inçcclesia  requiescunt  »  (interces- 
sion de  S.  Gibrien). 

Fol.  86.  "  De  omnibus  sanctis  ^^ .  — Messes  votives  diverses  :  "  pro 
rege  »  ;  «  pro  septenario  »  ;  «  pro  fratribus  nostris  »  ;  ^  pro  pâtre  et 
matre  » . 

Fol.  lOi.  Suite  du  Propre.  Dans  cette  partie,  le  Propre  des  Saints 
est  mêlé  à  celui  du  Temps.  Vigile  et  jour  de  Noël,  Circoncision,  Epi- 
phanie, Purification;  fol.  125,  S.  Gibrien  ,  vigile  et  jour  de  l'Ascension: 
fol.  137  v%  Translation  de  S.  Benoît;  fol.  139,  S'*»  Marie-Madeleine; 
fol.  142,  S.  Christophe,  vigile  et  jour  de  l'Assomption;  fol.  149  v", 
S.  Barthélémy,  Nativité  de  la  Vierge;  fol.  160  \\  Translation  de 
S.  Rémi;  fol.  164,  SS.  Denis,  Rustique  et  Éleuthère;  fol.  167, 
S"  Cilinie,  vigile  et  jour  de  Toussaint;  fol.  174,  S.  Martin;  fol.  176, 
S.  Clément;  fol.  179,  S.  Nicolas,  Conception  ;  fol.  182,  SS.  Nicaise  et 
compagnons. 

Fol.  187.  Lettre  du  pape  Pelage,  relative  aux  neuf  préfaces  adoptées 
par  la  liturgie  romaine;  copie  du  XIIP  siècle  :  «  Pelagius,  Romane 
ecclesie  episcopus  et  apostolice  sedis  episcopus,  universis  Germaniarum 
et  Galliarum  regionum  episcopis.  Cum,  in  Dei  nomine,  in  Romana 
ecclesia  sinodum  episcoporum...  ;  id  est  unam  in  Albis  paschalibus, 
aham  de  Ascensione  Domini,  terciam  de  Pentechoste,  quartam  de 
Natale  Domini,  quintam  de  Apparitione  Domini,  sextam  de  Apostolis, 
septimam  de  sancta  Trinitate,  octavam  de  Cruce,  nonam  de  .ïejunio, 
in  Quadragesima  dicendam...  » 

Au-dessous,  la  même  main  a  écrit  cette  note  :  «  Décima  abdita  fuit 
in  concilio  Placentino,  sub  Urbano  papa  celebrato  »  . 

TOME  xxxviu  14 


210  MANUSCHITS 

Au  fol.  186,  une  main  du  XIV*  siècle  a  écrit  ces  mauvais  vers  : 

A  Qui  bene  wult  fary,  bene  débet  permeditary, 
Et  qui  dure  vult  aliquid,  non  débet  dicere  vvltis  v . 

Les  fol.  1  et  80  portent  cette  note  (Xlll*  siècle)  :  «  Liber  Sancti 
Remigii  Remensis,  vol.  X  » . 

Les  premiers  mots  des  introïts  sont  notés. 

Fin  (la  XII*  siècle.  Parchemin.  187  feuillets,  et  2  gardes,  a,  en  tête, 
B, à  la  fin.  Une  lacune  de  16  feuillets  existe  entre  les  fol.  40  et  41 
actuels,  par  l'enlèvement  des  cahiers  VI  et  VU  portant  les  13*- 
21*  dimanches  après  la  Pentecôte.  Le  fol.  a  représente,  au  verso,  un 
grand  Christ  en  croix  dessiné  à  la  pKime.  345  sur  252  rnillim.  Rel. 
veau  blanc  à  dos  de  veau  fauve,  sur  bois,  délabrée,  —  (Saint-Remi, 
n<'32). 

227  (C.  122).  Missale  cum  notis,  ad  usum  ecclesiae  Sancti  Remigii 
Remensis. 

Ce  Missel  ne  contient  ni  les  épîtres  ni  les  évangiles  ;  des  parties 
chantées  de  la  messe  il  ne  donne  que  Vlntroit. 

Fol.  1-6.  Calendrier  (XI V*  siècle).  On  y  relève  :  au  5  des  calendes 
de  juillet,  «Translatio  S.  Gibriani,  facta  a  domino  Guillelmo,  archiepi- 
scopo  Remensi  »  ;  au  10  des  calendes  d'août.  Translation  de  S.  Nicaise; 
«  [Natale  S.]  Ludovici,  régis  Francorum  »  ;  au  13  des  calendes  d'octo- 
bre :  «  [Natale  S.]  Goerici,  episcopi  et  confessoris  «  ;  enfin,  au  4  des 
calendes  de  janvier,  S.  Thomas  de  Cantorbéry.  On  trouvera  ci-dessous 
les  autres  fêtes. 

Fol.  7.  Propre  du  Temps,  avec  les  fériés.  Vigile  et  jour  de  Noël, 
dimanche  après  Noël;  vigile  et  jour  de  l'Epiphanie,  5  dimanches  de 
l'Epiphanie;  Septuagésime,  Sexagésime,  Quinquagésime,  4  dimanches 
de  Carême,  Passion,  Rameaux,  Jeudi,  Vendredi  et  Samedi  saints; 
Pâques,  octave  et  4  dimanches  après  Pâques  ;  vigile  et  jour  de  l'Ascen- 
sion, octave;  vigile  et  jour  de  Pentecôte  ;  fol.  55,  ^^  missa  de  jejunio, 
quam  cantare  débet  ebdomadarius  preterite  ebdomadae  r<  ;  Trinité, 
25  dimanches  de  Pentecôte. 

Fol.  68.  Prières  «  ad  benedicendum  monachum  «  (intercession  de 
S.  Rémi). 

Fol.  73  V".  Préfaces  notées. 

Fol.  76  v°.  «De  consuetudinibus  missarum.  Hoc  sciendum  est  quod, 
in  festivitatibus  XII  lectionum,  Gloria  in  excelsis  Deo  et  Ite^  missa  est 


DK    LA   BIBLIOTHIOQUK    DK    RICHIS.  211 

dicitur  extra  Quadragesimam  et  Adventum  ;  unum  vero  sine  allero  nun- 
quam  dicitur.  —  Quando  Credo  in  unum  et  Prefatio  [et  Communicantes] 
dicantur.  In  prima  niissa  Natalis  Domini...  » 

Fol.  77.  Messe  de  la  Croix. 

Fol.  77  v°.  Prières  et  chants  notés  de  la  messe. 

Fol.  78-84.  Préfaces  notées,  ajoutées  au  XV*  siècle. 

Fol.  87-102.  Prières  de  la  messe. 

Fol.  98.  Messes  votives.  A  noter  :  Fol.  101  v",  «  de  sancto  Remigio  -^  ; 
«  pro  stabilitate  loci  »  ;  «  pro  concordia  fratrum  >>  ;  "  pro  fratribus  nostre 
congregationis  »  . 

Fol.  116  V".  Autre  note  sur  le  chant  du  Gloria,  de  Vite,  missa  est,  du 
Credo  et  de  la  Préface.  —  Fol.  117.  Chant  du  Gloria,  en  six  intona- 
tions diverses. 

Fol.  118  V".  Propre  des  Saints,  commençant  à  S.  Etienne.  On  y 
trouve  :  Fol.  119,  S.  Thomas  de  Cantorbéry;  fol.  1 19  v",  «  Relatio  S. 
Remigii  »  ;  fol.  120,  S'^  Colombe;  fol.  121,8'*  Geneviève;  ibid.,  vigile 
et  jour  de  S.  Rémi  :  «  Depositio,  nativitas  et  ordinatio  ejus  »  ;  fol.  122, 
S.  Hilaire;fol.  123,  S.  Maur  ;  fol  125,  S.  Vincent,  S.  Prix;  fol.  127, 
S"  Brigitte;  fol.  129,  S.  Biaise,  SS.  Vaast  et  Amand;  fol.  130,  S'*  Sco- 
lastique,  S.  Valentin  ;  fol.  132,  S.  Oswald  ;  fol.  132  et  155,  S.  Benoît; 
fol.  134,  S'*  Marie  l'Égyptienne;  fol.  135,  Translation  de  S.  Gibrien, 
S.  Materne;  fol.  137,  S.  Vital;  fol.  138,  S.  Marconi,  S.  Juvénal; 
fol.  140,  Déposition  de  S.  Gibrien,  S.  Nicolas,  S.  Grégoire  deNazianze; 
fol.  142,  S.  Servais,  SS.  Calocier  et  Partène;  fol.  143,  S.  Germain, 
Translation  de  S.  Rémi;  fol.  144,  S.  Maxime;  fol.  145,  S.  Boniface, 
SS.  Médard  et  Gildard;  fol.  147,  S.  Vit;  fol.  153,  S.  Thierry,  S.  Mar- 
tial; fol.  154,  S.  Martin;  fol.  155,  Sept  Frères;  fol.  155  et  167, 
S.  Arnoul;  fol.  156,  S.  Apollinaire;  fol.  157,  S.  Cucufat,  vigile 
et  jour  de  S.  Christophe  :  "  benedictio  pomorum  «  ;  fol.  160,  S.  Ger- 
main, Macchabées;  fol.  162,  S.  Memmie,  S.  Sixte  :  «  benedictio  uve  )i  ; 
fol.  163,  S.  Donat;  fol.  167,  S.  Arnoul;  fol.  169,  S.  Magne,  S.  Ber- 
nard,  SS.  Timothée  et  Symphorien  ;  fol.  170,  SS.  Timothée  et  Apol- 
linaire, S.  Ouen;  fol.  171,  S'«  Cunégonde;  fol.  172,  SS.  Julien  et 
Hermès;  fol.  174,  SS.  Sixte,  Sinice  et  Nivard,  S.  Gilles;  fol.  115, 
S.  Aioul,  S.  Remacle,  S.  Bertin;  fol.  176,  S.  Mémoire,  S.  Evurce  ; 
fol.  177,  S.  Adrien;  fol.  178,  SS.  Gorgon  et  Dorothée,  S.  Maurille; 
fol.  181,  S.  Lambert;  fol.  182,  S.  Firmin;  fol.  183,  S.  Principe, 
Tran.slation  de  S.  Gibrien;  fol.  184,  u  Memoria  S.  Michaelis  » ,  SS.  Vie- 


212  MANUSCRITS 

tor  et  Urse;  fol.  185,  Translation  de  S.  Rémi;  fol.  186,  S.  Léger; 
fol.  187,  S"  Benoîte;  fol.  188,  SS.  Denis,  Rustique  et  Éleuthère, 
S.  Géréon:  fol.  189,  S.  Berchaire  ;  fol.  190,  S.  Sendoux,  S'*  Cilinie, 
S.  Séverin  ;  fol.  191,  SS.  Crépin  et  Crépinien,  S.  Celsin;  fol.  193, 
S.  Quentin;  fol.  194,  SS.  Césaire,  Bénigne  et  Eustache,  S.  Hubert; 
fol.  195,  S.  Léonard;  fol.  196,  S.  Vanne,  S.  Menne,  S.  Martin; 
fol.  197,  S.  Brice,  SS.  Aignan  et  Grégoire;  fol.  198,  S.  Oricle, 
S.  Colomban;  fol.  199,  S.  Clément;  fol.  200,  S'"  Catherine;  fol.  201, 
S.  Basle,  SS.  Agricole  et  Vital;  fol.  202,  S.  Saturnin;  fol.  203, 
SS.  Chrysanthe  et  Darie,  S.  Éloi  ;  fol.  204,  S'"  Barbe,  S.  Nicolas; 
fol.  205,  Conception,  S*^  Léocadie;  fol.  206,  SS.  Victoric,  Fuscien  et 
Gentien,  SS.  Nicaise  et  compagnons. 

Fol.  208.  Introït,  graduel.  Alléluia,  offertoires  et  communion  du 
Propre  du  Temps.  —  Id.,  pour  le  Commun  des  Saints. 

Fol.  258.  Messes  votives. 

Fol.  260  v°.  Messe  «  in  sollempnitate  S.  Ludovici,  Francorum  régis» . 

Fol.  261.  «  Dicta  Paschasii,  quod  sacrosancta  misteria  visibiliter 
apparuerunt.  Fuit  quidam  presbiter,  religiosus  valde,  Plecgils  nomine, 
fréquenter  missarum  soliempnia  celebrans...  r,  Comparer  le  récit 
donné  au  fol.  26  du  ms.  ^Q  analysé  plus  haut. 

Fol.  261  v\  «  Relatio  miraculi  de  corpore  et  sanguine  Christi.  Nar- 
ravit  abbas  Daniel,  dicens  :  Dixit  pater  noster  Arsenius  de  quodam 
sene  qui  erat  magnus  in  hac  vita,  simplex  autem  in  fide...  » 

Fol.  262  v°.  «  Apologia  sacerdotis  propria.  Summe  sacerdos  et  vere 
pontifex,  qui  te  obtulisti  Deo  Patri  hostiam...  » —  Aliae  apologiae. 

Fol.  266-290.  Recueil  de  proses  notées  (XIII*  siècle).  Noël,  «  in 
galli  cantu  »  (Chevalier,  Rep.  hymnoL,  n°  11890).  —  Messe  de  l'au- 
rore [ibid.,  10012).  —  Messe  du  jour  (5326).  —  S.  Etienne  (7311, 
avec  la  division  a  0  béate  prothomartyr  Stéphane  »).  —  S.  Jean 
rÉvangéliste  (12283).—  SS.  Innocents  (2747). —Epiphanie  (5497). 

—  S.  Vincent  (11276).— Conversion  de  S.  Paul  (17643).  — [Pâques, 
attribuée  à  la]  Purification  (6601).  —  Fériés  (14542,  4567,  21505). 

—  [Invention  de  la  Croix]  (10360).  —  [Ascension]  (17479).  —  [Pen- 
tecôte] (18557).  —  Fériés  (10370,  822).  —  [Trinité]  (2432).  — 
S.  Jean-Haptiste  (6719).  — SS.  Pierre  et  Paul  (10265).  —S.  Paul  (ut 
supra).  —  Translation  de  S.  Benoît  (10471,  avec  variantes).  — 
S»'  Marie-Madeleine  (11064).  —Invention  de  S.  Etienne  (11032).  — 
S.  Laurent  (19523).  —  Assomption  (16,  17201).  —  Décollation  de 


DE    LA  BIBLIOTHI-IQUE   DE   REIMS.  213 

S.  Jean-Baptiste  (185:21).  —  Nativité  de  la  Vierj^e  (801).  —  Exalta- 
tion de  la  Croix  (17872).  —S.  Michel  (100).  —  Dédicace  (7024,  avec 
variante).  —  S"  Cilinie  (7080).  —  ^<  De  onmnibus  Sanctis.  0  aime 
Deus,  Tiinitas  qui  vera..."— S.  Martin  (17622).— S.  André  (177:^3). 

—  S.  Micolas  (3795).  —  Apôtres  (3336).  —  Martyrs.  «  Mirabilis 
Deus  in  sanctis  ac  laudabilis.. .  »  —  [S.  Nicaise,  attribuée  aux]  Martyrs 
(0767).  —  Dimanche  (19427).  —  [Pâques,  4"  férié]  (15723).  — 
[Dédicace]  (15712). —  S.  Bemi.  u  Fulgens  summa  luce  meritorum...  » 
(Missale  Remig . ,  Reims,  1556,  fol.  ci).  ~  Notre-Dame  (7494,  3391). 

—  [Noël,  attribuée  à]  Notre-Dame  (14048).  —  Notre-Dame  (18207, 
8487,  1879).  —  On  a  ajouté  plus  tard  les  proses  de  Notre-Dame 
(17170),  des  Martyrs  (7835)  et  du  S.  Esprit  (21242). 

Fol.  291.  Prose  de  S.  Bemi,  sans  notes.  «  Presuli  Bemigio,  tota 
presens  concio...  "  (15374).  —  Notre-Dame,  durant  l'Avent  (1 1636). 

Fol.  291  M\  Office  de  S'«  Anne. 

Fol.  292.  Prose  notée  de  S.  Bemi.  «  Ad  presulis  Bemigii  sacra 
festa...  "  [Miss.  Remig.,  fol.  xxiii). 

Fol.  295.  tt  Missa  pro  unione  Ecclesie  » . 

Fol.  297-302.  Proses  sans  notes.  SS.  Crépin  et  Crépinien  (4704). 

—  S.  Oricle  (17306).—  S.  Clément  (7305).  —S»*' Catherine  (17586). 

—  S.  Nicaise  (15725).  —  S.  Christophe  (4850).  —  S.  Gibrien. 
«  Aima  chorus  una  laudum  sonora...  «  (Miss.  Remig.,  fol.  xxxviii).  — 
S.  Marconi  (21164). —  S.  Esprit  (21242).  — Martyr  (7835).  —  Notre- 
Dame  (17170).  —S.  Denis  (6912).  —  Notre-Dame  (18038,  2120). 

—  S.  Bemi.  «  Vocem  jocunditatis  nunciate...  »  (Miss.  Remig.,  fol.  ci). 
Fol.  302  v°.  Litanies.  On  y  trouve  les  SS.  Bemi,  Gibrien,  Martin, 

Benoît,  Madeleine,  Cilinie,  Geneviève. 

Fol.  303.  Office  delà  Visitation,  avec  prose  (21231). 

Fol.  304  v°.  Messe  de  Notre-Dame.  —  Messe  de  S.  Denis. 

Fol.  305.  «  Incipit  officium  Sacramenti  »  .  —  Messe  de  S.  François. 

Fol.  307.  Messe  de  S.  Rémi.  —  Fol.  307  x\  Messe  «  pro  rege  »  . 

—  Fol.  308.  Messe  de  la  Transfiguration.  —  Fol.  308  v\  Messe 
de  S'"  Apollonie. 

Un  feuillet  de  papier  (XVIP  siècle),  collé  à  l'intérieur  du  plat  initial, 
porte  la  table  du  volume.  On  y  relève  cette  note  :  «  Canon,  qui  recen- 
tiori  manu  videtur  ex  antiquo  exscriptus,  nonnihil  differt  a  vulgari. 
Non  habetur  Agnns  Dei  nec  Domine,  non  sum  dignus,  loco  P®  orationis 
ante  perceptionem  Sacramenti  :  Deus,  qui  dixisti  Aposlolis ,  etc.,  2°  loco 


214  MANUSCRITS 

haec  ponitur  :  Agimus  tihi,  Pater,  gratias  pro  jam  sanctificatis ,  etc.  -n  — 
Sur  la  garde  a,  messe  «  pro  pace  Ecclesie  ».  —  Le  fol.  86  offre  un 
Crucifiement  (fin  du  XVI*  siècle);  le  blason  qui  est  au  pied  de  la  croix 
porte  d'argent,  au  chevron  d'azur,  accompagné  de  deux  quintefeuilles  de 
gueules  et  d'un  rameau  de  vigne  de  sinople  fruité  d'azur ^  avec  la  devise  : 
a  Rorate,  celi,  desuper  iî  ;  la  miniature  est  encore  garnie  d'un  voile  de 
soie  rouge  qui  la  protège. 

XÏI«  siècle,  avec  réfection  des  fol.  72-77,  261-290  au  X1II«,  1-6, 
305-306  au  XIV%  78-84,  208-260,  291-304,  307  au  XV%  308  et  a  au 
XVII%  87-102  au  XVIU«  siècle.  Parchemin.  308  feuillets,  plus  les 
gardes  a,  h,  en  tête.  297  sur  215  millim.  Quelques  initiales  singulières, 
or  sur  fond  pourpre,  malheuieusement  fort  abîmées.  Rel.  veau  fauve 
à  dentelle  (XVIII*  siècle),  sur  bois,  mauvais  état.  —  (Saint-Remi,n"'  31). 


228  (C.  134).  Missale,  ad  usum  ecclesiae  Sancti  Remigii  Remensis. 

Ce  Missel  ne  conlient  ni  les  épîtres  ni  les  évangiles;  les  parties 
chantées  y  figurent  complètes,  mais  sans  notes. 

Les  feuillets  2-10  ont  été  ajoutés  au  manuscrit  primitif. 

Fol.  2.  Fête  du  S.  Sacrement  (XIV  siècle).  —  Fol.  3.  Visitation  de 
la  Vierge  (XV*  siècle).  —  Collectes  des  Morts,  de  S.  Renoît,  de 
S.  Marconi,  et  u  pro  pace  »  . 

Fol.  4.  Calendrier  (fin  du  XIV*  siècle),  rempli  de  renseignements  de 
comput  et  de  cosmographie,  comme  celui-ci  inscrit  aux  premiers  jours 
de  mars  (fol.  5)  : 

t  Incipit  emb  [olismus]  VII  endecad[e]. 
Incipit  ember  in  ogdoad[e]. 
Ultimus  terminus  XL. 
Prima  incensio  lune  paschalis  » . 

On  y  trouve  les  Sept  Dormants,  S.  Louis,  S.  Goëric,  S.  François. 
—  On  y  a  ajouté  la  Visitation  de  la  Vierge. 

Fol.  10.  Propre  du  Temps. Quatre  dimanches  de  PAvent  et  les  fériés; 
Noël  (messe  du  jour  seule),  dimanche  après  Noël;  Epiphanie  et  quatre 
dimanches  ;  Septuagésime,  Sexagésime,  Quinquagésime  ;  quatre  diman- 
ches de  Carême;  Passion  et  Rameaux;  Pâques  et  fériés,  octave  et 
quatre  dimanches;  vigile  et  jour  de  l'Ascension,  un  dimanche  et  l'octave; 
Pentecôte  et  les  fériés;  Trinité  et  vingt-cinq  dimanches  de  Pentecôte; 
vigile  de  l'Epiphanie  et  son  octave. 

Fol.  67.  Préfaces. 


DE    LA   BIBLIOTHlH>L'E   DE    REIMS.  215 

Fol.  68  v°.  Messe  de  S'"  Anne  (XV  siècle). 

Fol.  69.   «  Intentio  habenda  in  celebrationc  misse  » . 

Fol.  70.  Prières  de  la  messe.  On  a  gratté  dans  le  canon  la  phrase 
déjà  signalée  dans  les  manuscrits  225  et  226. 

Fol.  77.  Messes  votives  ordinaires.  —  Fol.  80.  «  De  S.  Remigio  n . 
—  Fol.80v°.  «  DeS.  Gibrianon  .— Fol.  81.  «  [Missa  SS.]  démentis 
et  Christophori  et  Gibriani  "  . 

Fol.  95.  Propre  des  Saints,  commençant  à  S.  Etienne.  A  signaler  : 
Fol.  98  V,  Relation  de  S.  Reini;  fol.  101,  vigile  et  jour  de  S.  Rémi; 
fol.  116,  Translation  de  S.  Gibrien;  fol.  120,  S.  Marcoul;  fol.  122, 
S.  Gibrien;  fol.  125,  Translation  de  S;  Rémi;  fol.  136,  S.  Thierry; 
fol.  141,  S.  Christophe;  fol.  153,  SS.  Timothée  et  Symphorien; 
fol.  157,  SS.  Sixte,  Sinice  et  Nivard;  fol.  167,  S.  Gibrien;  fol.  169, 
vigile  et  jour  de  S.  Rémi;  fol.  176,  S'^  Cilinie;  fol.  185,  S.  Rasle, 
SS.  Agricole  et  Vital;  fol.  189,  S.  Nicaise.  —  La  messe  de  S.  Louis  a 
été  ajoutée  au  XIV"  siècle,  en  marge  du  fol.  154. 

Fol.  190.  Commun  des  Saints. 

Fol.  206.  Evangiles  divers,   notamment  des  SS.  Rémi  et  Gibrien. 

Sur  le  fol.  A,  portion  d'office  noté  de  S.  Rigohert.  «  Sancte  Rigo- 
berte,  Christi  presul,  audi  rogantes...  »  —  Sur  le  fol.  b,  préface  d'une 
messe  de  mariage  et  de  la  Dédicace.  —  Sur  le  fol.  c,  portion  de  l'office 
de  Noël  (XIII*  siècle)  notée,  collée  sur  le  plat.  —  Sur  le  fol.  1  v°,  on 
relève  ces  trois  noms  (XIIP  siècle)  :  «  Ponce  Poncardi,  Huedeline  Ger- 
trudis,  Isabel  Soiberti  >.  .  —  Sur  les  fol.  10  et  112,  on  lit  {XUV  siècle)  : 
«  Liher  Sancti  Remigii  Remensis,  vol.  II  "  . 

XIII«  siècle.  Parchemin.  208  feuillets,  plus  un  fragment  coté  93  bis 
et  3  gardes.  A,  b,  en  tête,  etc,  à  la  fin.  295  sur  202  millim.  Au  fol.  69  \", 
Crucifiement  or  et  couleur,  souillé  et  usé;  les  anges  tenant  le  soleil  et 
la  lune,  et  la  Vierge  un  livre.  Rel.  veau  fauve  sur  bois. —  (Saint-Remi, 
n-33). 

229  (C.  133).  Missale  plenarium,  ad  usum  ecclesiae  Sancti  Remigii 
Remensis. 

Fol.  1.  Calendrier  (XIIP  siècle).  Mêmes  fêtes  que  dans  le  manu- 
scrit 227.  La  Commémoration  des  Morts  n'y  figure  pas,  non  plus  que 
la  fête  de  S.  Louis,  mais  on  y  trouve  celle  de  S.  Thomas  de  Cantor- 
béry.  On  y  relève  aussi,  au  11  des  calendes  de  novembre  :  «  Dedicatio 
capclle  prioris  " . 


216  MANUSCRITS 

Fol.4;v".  aBenedictiouve  velfabe,pomorum,  panis  novi,  vini  novi  ». 

Fol.  5-10.  Cahier  ajouté.  Bénédiction  des  cierges  à  la  Chandeleur. 
—  Bénédiction  des  cendres.  —  Bénédiction  des  rameaux.  —  Bénédic- 
tion du  cierge,  le  Samedi  saint,  avec  la  prose  ordinaire  notée  (Chevalier^ 
Rep.  hymnol.y  n"  5868),  le  chant  «  In  hujus  igitur  noctis  gratia  «  ,  et 
la  prose  «  Omnes  gentes,  plaudite  manibus,  Deus  enim  datur  »  . 
{Ibid.,  14048). 

Fol.  11.  Commencement  du  Missel.  Prières  de  la  messe.  Dans  le 
canon,  on  a  barré  la  phrase  dont  il  a  déjà  été  fait  mention. 

Fol.  14.  a  Missa  de  misteriis  Domini  >>  .  —  Autres,  de  la  Trinité,  de 
la  Croix,  de  Notre-Dame,  des  SS.  Pierre  et  Paul.  —  Fol.  17  v**.  «  De 
sancto  [sic)  Remigio  et  Gibriano  "  .  —  Messes  votives  ordinaires. 

Fol.  28  v°.  Fériés  de  TAvenl,  vigile  et  jour  de  Noël;  vigile,  jour  et 
octave  de  l'Epiphanie,  Rameaux,  Jeudi  saint,  Samedi  saint,  Pâques, 
fériés  et  octave;  vigile,  jour  et  octave  de  l'Ascension;  vigile,  jour  et 
fériés  de  la  Pentecôte;  ^  missa  de  jejunio  r,  ;  Trinité  elles  fériés. 

Fol.  86.  Propre  des  Saints,  commençant  à  S.  Etienne.  — Fol.  89. 
u  Natale  S.  Remigii  «;  fol.  94,  S.  Benoît;  fol.  105,  S'"  Marie-Made- 
leine; fol.  107,  S.  Christophe;  fol.  108,  Macchabées;  fol.  118, 
S.  Michel;  fol.  121,  SS.  Denis  et  compagnons;  fol.  122,  S'"  Cilinie, 
vigile  et  jour  de  Toussaint;  fol.  127,  S.  Martin  ;  fol.  128,  S.  Clément. 

Fol.  130.  Commun  des  Saints. 

Fol.  148  v°.  Messe  de  S.  Benoît. 

Fol.  149.  Collectes  pour  toute  l'année,  depuis  l'Avent  jusqu'au 
25*  dimanche  après  la  Pentecôte. 

Fol.  171.  Suite  du  Propre  des  Saints.  Vigile  de  S.  Rémi;  fol.  173, 
S.  Nicolas;  fol.  174,  SS.  Médard  et  Gildard  ;  fol.  175,  S.  Vincent, 
S.  Prix;  fol.  176,  S.  Nicolas,  S.  Vit;  fol.  178,  SS.  Timothée  et  Sym- 
phorien,  SS.  Gorgon  et  Dorothée;  fol.  179,  SS.  Chrysante  et  Darie, 
Conception. 

Fol.  180.  "  De  consuetudinibus  [ecclesiaeSancti  Remigii] '^  .Comme 
au  fol.  76  v°  du  manuscrit  227. 

Fol.  180  v\  Fête  de  S'«  Catherine. 

Fol.  181.  Bénédiction  de  l'eau. 

XIII«  siècle.  Parchemin.  182  feuillets  à  2  col.  310  sur  212  milHm. 
Bon  Crucifiement  du  XIII*  siècle,  couleurs  et  or,  au  foi.  10;  au-dessus 
de  la  croix, deux  anges  portant  le  soleil  et  la  lune;  au  bas  de  la  croix, 
résurrection  d'Adam.  Au  fol.  11,  belles  initiales  à  rinceaux  fleuronnés, 


DE    LA   BIBLIOTHÈQL'K    DE    REIMS.  217 

or  et  couleur.  Rcl.  veau  fauve  sur  bois,  les  plats  nus  et  casses.  — 
(Saint-Remi,  n®  35). 


SJ50  (C.  138).  Missale,  ad  usum  ecciesiae  Sancti  Nicasii  Uemensis. 

Ce  Missel  ne  contient  ni  les  épîtres  ni  les  évangiles. 

Fol.  1.  Propre  du  Temps,  commençant  à  l'Avent.  —  Fol.  31.  Béoé- 
diction  du  cierge;  prose  (Chevalier,  Repert.  hymnoL,  n°  5868).  — 
Fol.  40  v°.  Oflice  de  «  Pascha  annotinum  » ,  entre  le  dimanche  de  Qua- 
simodo  et  le  1*'  dimanche,  Misericordia ,  après  l'octave  de  Pâques. 

Fol.  81.  Préfaces  de  l'année. 

Fol.  85.  Chants  notés  et  prières  de  la  messe. 

Fol.  94  V**.  Messes  et  oraisons  votives.  Oraisons  spéciales,  notam- 
ment (fol.  98)  pour  les  SS.  Nicaise,  Agricole  et  Vital. 

Fol.  107.  Propre  des  Saints,  commençant  aux  ides  de  décembre. 
On  y  trouve  :  Fol.  Il  2,  S.  Thomas  de  Cantorbéry  ;  fol.  113,  S.  Hilaire; 
fol.  114  et  269,  S.  Rémi;  fol.  119,  S.  Vincent,  S.  Prix;  fol.  121, 
S.  Julien;  fol.  125,  S.  Amand;  fol.  126  \\  S.  Nicaise;  fol.  127, 
S.  Valentin;  fol.  131  et  165,  S.  Benoît;  fol.  135,  S.  Robert,  abbé; 
fol.  136,  S.  Vital;  fol.  140,  S.  Gibrien;fol.  142,  S.  Servais;  fol.  142 v% 
S.  Dunstan;fol.  146,  SS.  Médard  et  Gildard;  fol.  149,  S.  Vit;  fol.  160, 
S.  Thierry  ;  fol.  162,  S.  Martin  ;  fol.  165,  S.  Cyr  et  S'«  Julitte;  fol.  168, 
S.  Apollinaire;  fol.  171,  S.  Germain;  fol.  174,  S.  Memmie;  fol.  176, 
S.  Donat;  fol.  185,  S.  Magne;  fol.  185  v%  SS.  Timothée  et  Sympho- 
rien;  fol.  187,  SS.  Timothée  et  Apollinaire;  fol.  190,  SS.  Hermès  et 
Julien;  fol.  194,  SS.  Sixte,  Sinice  et  Mivard  ;  fol.  195,  S.  Gilles; 
fol.  197,  S.  Gorgon;  fol.  198,  S.  Maurille;  fol.  202,  S.  Lambert; 
fol.  267,  S.  Nicaise;  fol.  270,  S.  Léger;  fol.  271,  SS.  Denis  et  com- 
pagnons; fol.  273,  SS.  Crépin  et  Crépinien;  fol.  276,  S.  Quentin; 
fol.  278,  S.  Lié;  fol.  279,  S.  Léonard;  fol.  281,  S.  Menne,  S.  Martin; 
fol.  282,  S.  Brice;  fol.  283,  S.  Aignan;  fol.  286,  S'«  Catherine; 
fol.  287,  S.  Basle;  fol.  288,  SS.  Agricole  et  Vital,  S.  Saturnin. 

Sur  le  fol.  1,  on  relève  cette  mention  (XVlll'  siècle)  :  «  Ex  libris 
monasterii  Sancti  Nicasii  Remensis,  ordinis  sancti  Benedicti,  congre- 
gationis  sancti  Mauri  »  . 

XIV*  siècle.  Manuscrit  de  grand  luxe,  en  vélin  de  premier  choix. 
289  feuillets  à  2  col.  483  sur  344  millim.  Admirables  lettres  à  sujets, 
or,  couleur  et  gouache,  à  grandes  queues  d'encadrement,  aux  fol.  1,9, 
13,  18,31,  35,  46,49,  52,59,  60,  81,  85,  89,  108,  123,  132,  153, 


218  MANUSCRITS 

165,  182,  196,  265  et  288.  Très  jolies  initiales,  à  rinceaux  garnis  de 
fleurons  et  d'animaux  monstrueux.  Une  grande  bande  de  parchemin  a 
été  enlevée  à  la  marge  inférieure  du  fol.  74.  Rare  reliure,  dont  les 
plats  de  bois  sont  recouverts  d'une  toile  forte  tissée  de  soies  et  fils  de 
couleur,  représentant  des  dragons  affrontés  sous  des  portiques,  dans  le 
genre  oriental  (fin  du  XII*  siècle).  —  (Sainl-Nicaise). 

251  (C.  132).  Missale  plenarium,  ad  usuna  ecclesiae  Sancti  Theo- 
derici  prope  Renies. 

Fol.  1.  Credoj  suivi  des  préfaces  de  la  Croix,  de  Notre-Dame  et  du 
Carême. 

Fol.  1-4  v°.  Calendrier. 

«  Januarius.  Prima  dies  mensis  et  septiina  truncat  ut  cnsis  » . 

On  y  note  les  saints  et  saintes  suivants  :  Geneviève,  Rigobert, 
Rémi,  Hilaire,  Julien,  Rrigitte,  RIaise,  Vaast,  Amand,  Renoît,  Gengoul, 
Médard  et  Gildard,  Martin,  Christine,  Memmie,  Radegonde,  Arnoul, 
Magne,  Symphorien,  Timothée  et  Apollinaire,  Rarthélemy,  Agile, 
Remacle,  Rertin,  Evurce,  Goigon,  Lambert;  Rémi,  Germain,  Vaast 
et  Ravon  ;  Léger,  Foi;  Denis,  Rustique  et  Eleuthère;  Rasle,  Rer- 
chaire,  Sendoux  et  Madeloup,  Cilinie,  Crépin  et  Crépinien,  Quentin, 
Eustache,  Hubert,  Winnoc,  Léonard,  Rrice,  Aignan,  Agricole  et 
Vital,  Saturnin,  Rarbe,  Aubert,  Nicaise,  et  surtout  les  diverses  fêtes^ 
des  SS.  patrons  Thierry,  Thiou  et  Rarthélemy,  enfin  la  Dédicace  de 
l'église  de  Saint-Rarthélemy  au  v  des  nones  d'octobre.  —  An  10  des 
calendes  d'avril,  une  main  (XIIP  siècle)  a  noté  l'obit  :  «  Ob.  Odardi 
de  Raallarht  " . 

Fol.  4-5.  «  Per  omnia  secula  seculorum...  ",  en  capitales  de  cou- 
leur précédées  d'initiales  à  rinceaux  fleuronnés  d'un  riche  dessin.  — 
Prières  de  la  messe. 

Fol.  7.  Oraison  <  de  sancto  Servacio  r>  . 

Fol.  8.  Propre  du  Temps,  commençant  au  4^  dimanche  de  l'Avent. 
Les  épîtres  et  les  évangiles  ont  pris  place  dans  l'office. 

Fol.  40.  Cendres.  «  Quos  cum  ortus  fuerit  imponere,  incipit  arma- 
rius  antiphonam  In?mitemur;  postquam  omnibus  imposuerit,  ipsi  prior 
dare  débet,  agitur  per  cimiterium  processio  »  . 

Fol.  82.  Rameaux.  Deux  processions  de  ce  jour,  l'une'du  prieur,  à 
travers  le  cloître,  après  la  messe  du  matin,  comme  tous  les  dimanches; 
l'autre  après  tierce,  au  dehors,  avec  les  rameaux  et  les  palmes. 


DE    LA   BIBLIOTHKQUK    DE    REIMS.  2i9 

Fol.  138  v°.  Trinité,  suivie  de  24  dimanches  '  post  octavas  Pen- 
tecosten  » . 

Fol.  176  v°.  On  a  ajouté  un  5"  dimanche  de  TAvent. 

Fol.  177.  Courte  litanie,  à  l'usage  de  Saint-Thierry. 

Fol.  177  v^  Propre  des  Saints.  Outre  les  noms  portés  au  calendrier 
ci-dessus,  on  y  trouve  les  SS.  Alaur,  Martial,   Géry,  Léger,  Séverin, 
Bénigne,  Colomban.  —  Fol.   197  et  238.  Ofûces  de  S.  Thierry.  - 
Fol.  205  \\  238,  248.  Offices  de  S.  Barthélémy. 

Fol.  201.  Au  jour  de  S.  Sixte,  «  bcnedictio  uvarum  » . 

Fol.  220.  Commun  des  Saints,  suivi  de  quelques  messes  votives, 
notamment  de  la  Trinité  et  de  la  Dédicace. 

Fol.  248.  Proses,  entièrement  notées  en  neumes.  Assomption  (Che- 
valier, Rejjeri.  hymnoL,  n"  17201).  —  S.  Barthélémy  {ibid.,  9810). — 
S.  Nicolas  (3795).  —  Docteur  (6552). 

Au  bîis  des  fol.  8  verso  et  9  recto,  on  remarque  deux  listes  de  noms 
(Xlll*  siècle),  entre  lesquels  on  peut  noter  :  «  Copin,  Elisabel,  Garnerus, 
Aubertus,  Milo,  Giguota,  Mannotus,  Bracotus,  Hugo,  Cornardus, 
Petrus  do  Uipa,  Bauduinus,  Gelota,  Bernetus,  Kaoletus,  Jobertus 
Ligorge,  Galterus,  Budaudus,  Garota,  Poncardus,  Obertus,  La  Bude- 
resse,  Augerus,  Aloierus,  Forrianus,  Costinus,  Levinus,  Peniiotus, 
Garinus,  Emana,  Levatus,  Lenardus,  Cirinia,  Augerius,  Huetus, 
Galiota,  Renerus,  Gelotus,  Kecarius,  Jehetus  » . 

Xll"  siècle.  Parchemin.  249  feuillets  à  2  col.,  plus  les  gardes  a,  b, 
blanches,  en  tête  et  à  la  fin.  298  sur  205  miUim.  Belles  lettres  fleu- 
ronnées  aux  fol.  4  et  5;  (juantilé  d'initiales  d'un  goût  contestable,  mais 
coloriées  avec  profusion  et  cuiienses  à  étudier.  Bel.  veau  fauve  sur 
carton.  —  (Saint-Thierry,  n»  123). 

252  (C.  121).  Missale  plenarium,  ad  usum  ecclesiae  Sancti  Theo- 
derici. 

Fol.  1-3.  Calendrier,  avec  indication  de  la  position  du  soleil.  On  y 
relève,  outre  les  noms  du  manuscrit  précédent,  celui  de  S.  Arsène.  On 
a  inscrit  après  coup  les  fêtes  de  la  Visitation,  S.  Louis,  S"  Anne, 
Translation  de  S.  Thierry,  S'^  Catherine,  Translation  de  S'"  Seconde  et 
ses  compagnons.  M 

Fol.  4.  Prières  de  la  messe;  le  commencement  manque. 

Fol.  6-13.  Cahier  ajouté  au  XV  siècle.  —  Fol.  6.  Messe  de 
S.  Thierry  et  S.  Thiou.  Id.,  pendant  le  temps  pascal.  — Fol.  7.  Messe 


220  MANUSCRITS 

de  S.  Barthélémy.  Autre  pour  le  temps  pascal. —  Fol.  7  v\  Messe  du 
S.  Esprit,  pendant  la  Septuagésime  et  en  autre  temps.  Messes  de  la 
Croix  et  de  IVotre-Dame.  —  Fol.  11.  a  Ordo  ad  facienduin  mandatum 
in  claustro  "  (XV"  siècle).  —  Fol.  12.  Offices  du  S.  Sacrement,  de 
S'"  Marguerite,  du  roi  S.  Louis,  de  S'*  Anne,  de  S'*  Marie  l'Egyptienne, 
de  S'®  Barbe,  ajoutés  au  XV*  siècle. 

Fol.  14.  Propre  du  Temps.  —  Au  Samedi  saint,  petite  litanie  à 
l'usage  de  Saint-Thierry.  —  Après  la  Pentecôte,  «  missa  de  jejunio  " . 
—  24  dimanches  après  l'octave  de  la  Pentecôte.  Un  25*  a  été  ajouté 
au  XVI"  siècle. 

Fol.  141.  Propre  des  Saints.  A  noter  les  offices  de  S.  Marconi, 
des  SS.  Sixte,  Sinice,  Nivard  et  Gilles  (fol.  169  v°),  S.  Alaurille,  Onze 
mille  Vierges,  S.  Brice,  S'**  Catherine,  S'^  Elisabeth  (fol.  206),  S.  Basle, 
SS.  Agricole  et  Vital;  SS.  Victoric,  Fuscien  etGentien;  S.  Nicaise, 
SS.  Crépin  et  Crépinien;  ceux  des  SS.  Thierry  et  Thiou  (fol.  149,  197), 
S.  Thierry  (fol.  159,  184),  S.  Thiou  (fol.  150  v"),  S.  Barthélémy 
(fol.  167,  177,  197).  — Fol.  162.  «Benedictio  pomorum  »  (XV«  siècle). 

Fol.  185.  Commun  des  Saints.  —  Messes  votives,  y  compris  une 
«  missa  abbatis  » ,  une  messe  de  la  Trinité,  d'autres  de  la  Croix  et 
de  Notre-Dame. 

Fol.  207.  Table  des  introïts,  épîtres,  évangiles,  etc. 

Au  bas  du  fol.  1,  on  lit  une  note  sur  les  jours  oiaTon  chante  le  Credo, 
et  parmi  eux  celui  de  S.  Jean-Baptiste. 

Fin  du  XIII**  siècle.  Parchemin  fatigué.  207  feuillets  à  2  col.,  plus 
32  bis  et  39  bis.  Entre  les  fol.  3  et  4,  2  feuillets,  qui  portaient  sans 
doute  un  Crucifiement,  ont  été  enlevés.  280  sur  192  miliim.  Rel.  veau 
gaufré  sur  bois.  —  (Saint-Thierry). 

255  (C.  120).  Missale  plenarium,  ad  usum  ecclesiae  Beatae  Mariae 
Parisiensis. 

Fol.  1-6.  Calendrier.  On  y  trouve  les  fêtes  suivantes,  avec  le  degré 
de  chacune  dans  l'office  ecclésiastique  :  Geneviève,  Rigobert,  Guil- 
laume, archevêque  de  Bourges,  Hilaire  et  Rémi,  Félix,  Maur,  Bonite, 
Fursy,  Sulpice,  Speusippe,  Laumer,  Emérencienne,  Bïibylas,  Julien; 
au  5  des  calendes  de  février  :  «  Karoli,  imperatoris  et  confessoris  "  ; 
Paule;  «  Baltildis  regihe  »  ;  Métran,  Brigitte,  Biaise,  Vaast  et  Amand, 
Scolastique,  Eulalie,  Valentin,  Julienne,  Albin,  Gertrude,  Benoît, 
Marie  PEgyptienne,  Invention  des  SS.  Deniset  compagnons.  Opportune, 


l)K    LA    iniîLIOTHlCQL'E    DE    REIMS.  221 

Rieule,  Vital,  Kutrope,  Cyriaque,  Juvénal,  Fortuiiat;  au  8  des  ides  de 
mai  :  «  de  Translacione  capitis  beati  Ludovici  d  ;  Mamert  et  Mayeul, 
Honoré,  Yves,  Ihidencienne,  Pierre,  confesseur,  Donatien  et  Rogatien, 
Germain,  cvèquc  de  Paris,  Chcron  «  Carannus  "  ;  «  Cancius,  Cancianus  et 
Cancianilla  »  ;  Mcdard  et  Gildard,  Landry,  évéque,  Ferrcol  et  Ferjetix, 
Avit,  Leufroi,  abbé,  Agoard  et  Agilbert,  Lunaire  «  Leonorius» ,  Martial, 
Martin,  Translation  de  S.  Thomas  Becket,  Claude,  "  Nimmius  »  ,  Thi- 
baud,  Zenon,  Sept  Frères,  Benoît,  Turien,  Arnoul,  Marguerite,  Marie- 
Madeleine,  Wandrille,  Apollinaire,  Christine,  Christophe  et  Cucufat, 
Anne,  Marthe,  Loup,  Germain,  évêque  d'Auxerre,  Macchabées,  Exupère, 
«  Fideus  n ,  Yon,  Memmie,  Dominique,  Donat,  Romain;  au  3  des  ides 
d'août  :  «  Susceptio  sancte  Corone  »  ;  Radegonde  ;  au  16  des  calendes  de 
septembre  :  a  Pro  Victoria  régis  Philippi  Pulcri  ^  ;  Magne,  Philibert,  Ber- 
nard, Timothée  et  Symphorien,  Timothée  et  Apollinaire,  Ouen,  Louis, 
roi,  Genès,  Bernard,  Irénée  et  Abonde,  George  et  Aurèle,  Hermès  et 
Julien,  Merry,  Fiacre,  Agile,  Gilles,  abbé,  Antonin,  Leu,  Chrodegand, 
Victorin,  Bertin,  abbé,  Cloud,  Évurce,  Gorgon,  Sixte  et  Vivent,  Mau- 
rillion,  Omer,  Lambert,  «  Signus  » ,  Thècle,  Paterne,  Andoche  et  com- 
pagnons, Firmin,  Sénateur,  Cyran;  Rémi,  Piat,  Germain  et  Bavon; 
Léger,  Serein,  François,  Candide,  Aurée,  Foi,  Démétrius,  Denis, 
Géréon,  Géraud,  Cerbon,  Herbland,  Savinien  et  Potencien,  Caprais, 
XI  mille  Vierges,  Melon,  Séverin,  Magloire,  Crépin  et  Crépinien,  Faron, 
Translation  de  S"  Geneviève,  Lucain,  Quentin,  Eustache,  Guénaut 
"  Ginnalus» ,  Marcel,  évêque  de  Paris,  Clair,  Lié,  Herculan,  Mathurin, 
Martin  et  Véran ,  Gendoulphe,  Brice,  Machut,  Aignan,  Elisabeth, 
Colomban,  Séverin,  Catherine;  au  6  des  calendes  de  décembre  : 
<*  S.  Genovefe,  de  miraculo  ardentium  »  ;  Agricole  et  Vital,  Saturnin, 
Eloi,  Valérie,  Fate,  Nicaise,  Fuscien  et  autres,  Maximin,  abbé,  Tho- 
mas Becket,  Colombe. 

Fol.  i-cxx.  «  Incipit  Missale  secundum  usum  ecclesie  Parisiensis  >  . 
Propre  du  Temps  commençant  à  l'Avent;  dimanches  et  fériés  avec  leurs 
proses.  1"  Dimanche  de  l'Avent.  (Chevaher,  Rep.  hymnol.y  n"  17777). 

—  2-  dim  (ibid.,  17240).  —  3«  dim.  (16496).  —  4«  dim.  (9816).  — 
Noël  (10012).  —  Octave  (19362).  —  Epiphanie  (5497).  —  Fol.  ex. 
Procession  du  Vendredi  saint,  avec  les  hymnes  (14481,  4018,  12842) 

—  Fol.  cxii.  Samedi  saint  et  la  prose  (5868);  trois  litanies  différentes 
(intercession  des  SS.  Denis,  Christophe,  Lucain,  Justin,  Gendoulphe, 
Germain,  Julien,  Martin,  Geneviève). 


222  MANUSCRITS 

Fol.  7-29.  Préfaces  notées  de  l'année. 

Fol.  cx\i.  Suite  du  Propre  du  Temps.  Pâques  (6601).  —  Fériés 
(11064,  22256,  5100,  10831,  18860,  11781).  —  Octave  (767).  — 
Fol.  cxLvn.  Pentecôte;  même  prose  qu'à  Pâques.  —  Fériés  (18557, 
10840, 19002,  16488,  822,  21242).  —  Trinité  (15555).  —Fol.  clvii. 
S.  Sacrement  (10222).  —  25  dimanches  «  post  Trinitatem  i5 .  — 
Fol.  ccvii.  Dédicace  (9442).  —  Octave  (17511,  16071). 

Fol.  ccxi.  Propre  des  Saints,  commençant  à  la  vigile  de  S.  André. 
S.  André  (5753).  —  Fol.  ccxiii.  "  De  susceptione  reliquiarum  ».  — 
S.  Nicolas  (3795).  —  S.  Etienne  (7706).  —  S.  Jean  TÉvangéliste 
(7418).  —  SS.  Innocents  (2747).  — S.  Thomas  de  Cantorbéry  (6947). 

—  S'"  r.olombe  (11032).  —  S'«  Geneviève  (7213).  —  S'«  Agnès 
(1095).  —  S.  Vincent  (5107).  —  Conversion  de  S.   Paul  (3911).  — 

—  Fol.  ccxxvi.  S.  Charlemagne.  —  Bénédiction  des  cierges,  àla Chan- 
deleur (10769).  —  Fol.  ccxxxvii.  Invention  de  la  Croix  (10360).  — 
S.  Germain,  évêque  de  Paris  (10834).  —  S.  Jean-Baptiste  (15277). 

—  Visitation  (18560).  —  SS.  Pierre  et  Paul  (6928).  —Octave  de 
S.  Jean-Baptiste  (1 70) .  —  Octave  des  Apôtres  (1 7558) .  —  Transfigura- 
tion (2433).  —  Fol.  ccLxi.  u  Benedictio  novorum  fructuum  v.  — 
S.  Laurent  (15671).  —  Fol.  cclxiv.  "  In  susceptione  S.  Corone  »> 
(18910).  —  Assomption  (7945).  —  Fériés  (7945,  1879,  13225, 
2248,  1974).  —  Dim.  dans  l'octave  (16).  —  Octave  (18051).  — 
S.  Barthélémy  (10306).  — S.  Louis  (9981).  —  Décollation  de  S.  Jean 
(15275).  —  S.  Fiacre  (10671).  —  S.  Gilles  (15598).  —  Nativité 
(7494).  —  Fériés  (17335,  9094,  1936).  —  Exaltation  de  la  Croix 
(17868).  —  S.  Matthieu  (9843).  —  S.  Michel  (10508).  —  S.  Denis 
(6912).  —  S.  Luc  (15681).  —  Toussaint  (3152).  —  S.  Marcel 
(6971).  —  S.  Martin  (6956).  —  S.  Gendoulphe  (5140).  —  Présen- 
tation (946).  —  S'^  Catherine  (22223). 

Fol.  ceci.  —  Commun  des  Saints.  Epîtres  et  évangiles  à  y  adapter. 
Fol.  Cccxxii'-Gccxxvii.  «  Secuntur  prose  communes»  .  Apôtres  (3336). 

—  Alartyr  (14274).  —Confesseurs  (19822,  7835).  —  «De  pluribus 
sanctis  "  (7756).  — Martyrs  (11570).  —  [S.  Landry,  attribuée  aux] 
Confesseurs  pontifes  (10175).  —  Abbé  (11755).  —Vierges  (21641). 

—  S'*  Femme  (11733).  —  Notre-Dame  (21343,  11653,  11584, 
21656,  2428,  21280,  11162). 

Fol.  cccxxvii.  «Misse  communes  sive  familiares  "  . — Messes  des 
fériés.  2'  férié,  a  de  Angelis  "  ;  3'  «  de  Spiritu  sancto  r  ;  4*  «  de  Defunc- 


I 


I)K    LA   Bini.IOTHKOrE    DE    HE  IMS.  223 

tis  »  ;  5'  -^  de  Sacraniento  »  ;  6*  «  de  Cruce  "  ;  samedi,  «^  de  beata  Maria  n  . 

—  Fol.  cccxxxi.  Messe  de  S*"  Geneviève,  avec  prose  (8336).  —  Suite 
des  messes  votives  ordinaires.  Fol.  cccxxxv.  «  Contra  pestem  »  ; 
«  pro  bencfactoribus  »  ;  «  contra  hostes  ».  —  Fol.  cccxxxvi.  «  Pro 
subsidio  Terre  sancte  "  ;  «contra  adversarios  Ecclesie  "  ;  «  pro  papa  n  ; 
u  pro  congregationc  Ecclesie  "  ;  «  contra  malas  cogitationes  »  ;  u  pro 
impetrandis  bonis  operibus  "  ;  «  pro  transeuntibus  mare  "  ;  «  in  tem- 
pore  belli  »  ;  «  pro  muliere  pregnante  »  ;  a  pro  bonis  terre  «  ;  "  pro 
agricolis  et  cultoribus  terre  "  . 

Fol.  cccxi.iv.  «  Incipit  ordo  ad  sponsam  benedicendam  « .  On  y 
trouve  les  bénédictions  du  pain  et  du  vin,  et  celle-ci  :  «  In  sero,  bene- 
diclio  thalami  v  . 

Fol.  cccxLvii  v".  Bénédiction  de  Teau. 

Fol.  cccxLViii  v°.  «  Benedictio  père  et  baculi  peregrinorum  n  .  — 
Fol.  cccxLix.  Bénédictions  de  la  croix,  des  fruits,  du  pain. 

Ihid.  «  In  solemnitatibus  Kyrie.  Cunctipotens  genitor  Deus...  «  — 
«  Aliud  Kyrie  in  solemnitatibus,  et  precipue  in  festis  Epiplianie  et  Pen- 
tbecostes.  Kyrie,  fons  bonitatis,  Pater  ingenite.. .  «  —  «De  beata  Maria. 
Rex  virginum  amator...  —  Item.  Kyrie,   virginitatis  amator  inclite  «  . 

—  "  In  festivitatibus  Sanctorum.  Clemens  rector,    eterne  Pater  -n  . 
Fol.  CCCL.  Règles  qui  fixent  le  chant  du  Gloria  ;  3  intonations.   — 

Règles  qui  fixent  le  chant  du  Credo  ;  id. 

Fol.  cccLii.  Prières  du  prêtre  avant  la  messe. 

Ce  volume  paraît  avoir  été  fait  pour  la  cathédrale  de  Paris,  si  on 
en  juge  par  les  renseignements  qu'il  donne  sur  les  cérémonies  qui  ont 
lieu  dans  cette  église,  quand  l'évêque  officie.  Rien  ne  nous  indique 
comment  il  entra  dans  la  bibliothèque  du  Chapitre  de  Reims.  On 
trouve  seulement,  au  verso  du  fol.  120,  cette  note  d'un  chanoine  du 
XVIIP  siècle  :  «  Sequuntur  canon  missae  et  praefationes  viginti  qua- 
tuor foliis  contenti.  Godinot  » . 

XV^*  siècle.  Parchemin.  Magnifique  volume  de  381  feuillets  (1-7, 
i-Gxx,  T-:29,  cxxi-ccGLii)  à  2  col.,  et  2  gardes  blanches,  a,  en  tête,  et 
B,  à  la  fin.  .\ombreuses  initiales  très  soignées.  Les  fol.  xiv,  xvn,  20, 
23,  cxxi,  cxL^  cxLvir,  ci.vi,  cr.vir,  CLvur,  ccxxviii,  ccxxxm,  ccxlvi, 
ccxLix,  ccLXvi,  ccLxxvi,  ccxcii,  ccxGVH,  ccci ,  sont  complètement 
encadrés,  sur  une  de  leurs  pages,  de  grands  motifs  à  feuillages, 
Heurs  et  animaux,  couleur  et  or.  Les  fol.  12-13  sont  occupés  par  de 
grandes  peintures,  assez  finement  traitées,  représcntnnt  d'une  part  le 
Ciucifienient  avec  la  Vierge  et  saint  Jean,  de  l'autre,  le  Père  éternel  en 


224-  MAMUSCRITS 

costume  pontifical,  tiare  en  tête,  assis  dans  une  chaire  et  entouré  des 
4  emblèmes  évangélisliqiies;  l'aigle  de  S.  Jean  tient  suspendus  à 
son  bec  l'écritoire  et  le  grattoir  de  l'Evangéliste.  340  sur  245  millim. 
Rel.  veau  brun,  mauvais  état.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  A, 
ord.  5,  n«  81  »). 

254  (C.  167).  Missale  plenarium,  ad  usum,  ut  videtur,  ecclesiae 
Lingonensis. 

Fol.  1.  Calendrier.  On  y  note  les  fêtes  suivantes  :  Hilaire  et  Rémi, 
Jaumes,  Brigitte,  Biaise,  Vaast  et  Amand ,  Hélène,  Scolastique, 
Julienne,  Albin,  Benoît,  Marie  l'Egyptienne;  «Pétri,  martyris,  ordinis 
fratrum  Predicatorum  »  ;  Lazare,  Apparition  de  S.  Michel,  Gengoul, 
Fidole,  Dizier,  «  Bede,  presbiteri  »  ;  Germain,  Guinebaud,  Boniface, 
Vincent  et  Bénigne,  Médard  et  Gildard,  Barnabe,  Aignan,  Ferréol  et 
Ferjeux,  Andoche,  Onze  mille  Vierges,  Eloi,  Macchabées,  Arnoul,  Cas- 
sien,  Donat,  Manimès,  Bernard,  Louis,  Fiacre,  Gilles  et  Loup,  Evurce, 
Gorgon,  Lambert,  Rémi  et  Germain,  Léger,  F'rançois,  Foi,  Denis, 
Basle,  Galle,  Savinien  et  Potencien,  Florentin,  Quentin,  Léonard, 
Brice,  Colomban,  Saturnin,  Eloi,  Nicolas,  Conception,  Barbe,  Thomas 
de  Cantorbéry.  On  y  relève  surtout  au  23  janvier  :  «  Urbanus,  Lingo- 
nensis episcopus  » ,  et,  au  23  octobre  :  «  Valerius,  Lingonensis  archi- 
diaconus  et  martyr  ».  —  On  a  ajouté  après  coup  la  fête  de  S.  Mamer- 
tin,  et,  au  9  janvier  :   u  Guillelmus,  Bituricensis  archiepiscopus  n . 

Fol.  6.  Cérémonies  de  la  messe.  —  Fol.  8.  Bénédiction  de  l'eau. 
—  Fol.  9.   «  Ordo  de  sponsalibus  » . 

Fol.  12.  "  Incipit  ordo  ad  cathecuminum  faciendum  « .  —  Bénédic- 
tions deTeau,  du  feu,  etc.,  du  Samedi  saint. 

Fol.  23.  «  Commendatio  Animarum  » .  —  Fol.  25.  "  Offîcium  in 
extrema  unctione  »  .  —  Fol.  30  v".  Prières  pour  les  morts  et  enterre- 
ment. 

Fol.  36  V".  «  Epistola  de  die  PuriGcationis  » .  — Fol.  37  v\  «  Evan- 
gelium  de  Dedicatione  ecclesie  »  . 

Fol.  38.  Note  sur  les  trois  mille  ans  d'indulgence  attachés  par  le 
pape  Boniface  à  la  messe  du  S.  Nom  de  Jésus. 

Fol.  39.  Préfaces  de  l'année,  notées. 

Fol.  47.  Offlces  divers.  Pâques,  Ascension,  S.  Jean-Baptiste, 
SS.  Pierre  et  Paul,  S'^  Marie-Madeleine,  Nativité  de  la  Vierge, 
S.  Michel,  Toussaint,  S.  Martin,  S.  Nicolas. 

Fol.  64  v°.  Préface  et  Pater  notés.  Mémento  et  prières  de  la  messe. 


I)K    LA    BIDLIOTIIKQLE    I)K    UKIMS.  225 

Fol.   71.  Suite  (les  offices.   Epiphanie,   Purification,   Annonciation, 
Trinité,  S'"  Croix.  —  Messes  "  de  lîeata  « ,  des  Anges,  des  Martyrs,  etc. 

—  Messes  "  in  suffragio  Sanctorurn  n  ;  a  contra  tempestates  » ,  et  autres. 
Fol.  93.    u  Missa  de  Corpore  Christi   ».  —  Fol.  9G.    «  Missa  de 

Sacramento  altaris,  in  Quadragesima  » . 

Fol.  95  M".  Proses,  sans  notes.  Pâques  (Chevalier,  Rep.  hymnoL, 
n°  21505).  — Ascension  (iô/f/.,  17479).  —  Pentecôte  (18557,  21242). 

—  S.  Jean-Baptiste  (6719).  —  SS.  Pierre  et  Paul  (3336,  14871).  — 
S**  Marie-Madeleine  (11064).  —  Assomption  (16).  —  Afativité  (801). 

—  [S.  Michel]  (100).  —  [Toussaint]  (3152).  —  [S.  Nicolas]  (3795). 

—  Noël  (10012). 

Fol.  103.  «  Missa  pro  evitanda  mortalitafe  » ,  avec  prose  (19427). 
Elle  est  précédée  de  cette  note  :  «  Quicumque  dixerit  vel  audierit  mis- 
sam  sequentem,  quam  dominus  Clemens  papa  ordinavit  in  consistorio 
cum  dominis  cardinalibus  pro  evitanda  mortalitate,  habebit  CCLX  dies 
indulgencie  pro  qualibet  die;  sic  tamen  quod  audientes  habeant  unam 
candelam  in  manu;  et,  dicta  missa,  débet  continuari  per  quinque  dies, 
ut  eis  subitanea  mors  per  Dei  graciam  non  noceat  »  . 

Fol.  105  v°.  «  Missa  devotissima  de  hoc  dulcissimo  nomine  Jhesu  » , 
avec  prose  (4909). 

Fol.  109.  Messe  de  S.  Sébastien,  avec  prose  (14429). 

F'ol.  112.  a  Missa  pro  prolongatione  vite  dicenda  n  ,  avec  prose 
(3186).  —  Fol.  114.  Note  sur  le  rétablissement  de  la  santé  du  pape 
S.  Boniface,  due  à  la  récitation  de  cet  office.  Indication  des  indulgences 
qui  y  sont  attachées. 

Fol.  114v°.  Passion  de  N.-S.  Jésus-Christ,  selon  S.  Jean. 

Fol.  119  v°.  Messes  de  minuit  et  de  l'aurore. 

Fol.  122.  Messe  de  la  Dédicace. 

Fol.  124  v°.  Messes  de  Notre-Dame  et  du  S.  Esprit.  —  Messes 
diverses,  «  pro  infirmo  in  agonia  r>  ;  a  pro  infirmis  »  ;  «  pro  iter  agen- 
tibus  n .  —  Fol.  130  v°.  «  Missa  propria  pro  se  ipso  » .  —  Fol.  133. 
"  Missa  ad  querendam  indulgentiam  peccatorum  »  . 

Fol.  134.  Messes  des  Anges,  des  Apôtres,  des  Martyrs,  des  Confes- 
seurs et  des  Vierges. 

Fol.  145.  Proses,  sans  notes.  Epiphanie  (5497).  —  Purification 
(7494).  ~  [Notre-Dame]  (21343,  21656,  15406,  9094).  —  [Con- 
fesseurs] (19822). 

Fol.   150  V".  a  Les  XIII  messes  pour  le  grant  besoing  à  mort  ou 

TOME   XXXVIII  15 


226  MAXUSGRITS 

vie  y>  .  —  ce  S'ensuivent  trentes  (sic)  messes  qu'on  doit  dire  pour  ung  sien 
aniy,  après  son  trespas  ^i .  —  Fol.  151.  «  Pour  délivrer  une  âme  de 
purgatoire,  on  doit  faire  par  grande  foy  et  dévocion  ce  que  s'ensuit  n . 

Fol.  158  v\  "  Memoria  de  sancto  Fiacrio  ».  —  Fol.  159.  «De 
sancto  Adriano  » .  —  Fol.  159  v°.  «  Desancla  Anna  » .  —  Ibid.  «  Missa 
contra  paganos  >' . 

Fol.  160  v\    "  Benedictio  vinagii  « . 

Les  fol.  A-B  sont  un  fragment  d'im  accord  entre  Robert  d'Estoute- 
A/ille,  seigneur  de  Beine,  baron  d'ivry,  et  l'Université  de  Paris  (\V*  siè- 
cle), relativement  à  certains  droits.  —  Le  fol.  c  porte  la  table  du 
volume.  —  La  garde  finale  provient  d'un  ouvrage  théologique.  —  Au 
bas  du  fol.  147  v",  on  trouve  ces  mots  :  «  Recensitus  anno  1708  " , 
qui  se  rapportent  à  la  mention  d'entrée  dans  la  bibliothèque  du  Chapitre 
qui  figure  au  bas  du  fol.  1. 

Fin  du  XIIP  siècle  (fol.  1-5,  47-61,  66-91) -XIV'  (fol.  6-36,  92- 
101) -XV  (fol.  37-46,  65,  103  à  la  fin).  Parchemin;  quelques  feuillets 
de  papier,  à  partir  du  fol.  136.  161  feuillets  et  4  gardes  a-d,  en  lêle. 
Les  feuillets  102,  148,  149,  152-157  sont  blancs.  220  sur  150  millim. 
Au  fol.  66  v°,  miniatuie  rapportée,  contenant  en  deux  compartiments 
superposés  le  Crucifiement  et  la  Résurredion.  Rel,  veau  blanc  sur  bois, 
délabrée.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  A.,  ord.  5,  n°  79  »). 

235  (C.  136).  Missale  plenarium,  ad  usum  ecclesiae  Turonensis. 

Fol.  i-CLiii.  Propre  du  Temps.  «  Incipit  Missale  secundum  ordinem 
«cclesie  Turonensis.  Dominica  prima  Adventus...  "  Ce  Propre,  qui  con- 
tient les  proses  des  trois  messes  de  Noël  et  celle  du  S.  Sacrement,  se 
termine  par  25  dimanches  de  Pentecôte  et  par  la  fête  de  la  Dédicace. 

Fol.  2-6.  Préfaces  notées.  —  Fol.  9-14.  Prières  de  la  messe. 

Fol.  CLiv.  Propre  des  Saints,  commençant  à  S.  Saturnin.  On  y 
trouve  les  fêtes  qui  suivent  :  Catien,  Geneviève,  Hilaire,  Eméran- 
cienne,  Prix,-  Julien,  évêque  du  Mans,  Brigitte,  Biaise,  Vaast  et 
Amand,  Georges;  «  Excepcio  reliquiarum  beati  Mauricii  »  ;  Notre-Dame 
des  Neiges,  Yves,  Pudentienne,  Donatien  et  Rogatien,  Germain,  évêque, 
Médard  et  Gildard,  Vit,Cyr  et  Julitte,  Martial,  Martin,  Christophe,  Anne, 
Samson  et  Urse,  Marthe,  Germain,  Macchabées;  (fol.  186)  «Benedictio 
uve  "  ;  Donat,  Radegonde,  Maxime,  Timothée  et  Symphorien,  Louis, 
roi,  Hermès  et  Julien,  Gilles,  abbé,  Gorgon,  Lambert;  Germain,  Rémi 
et  Vaast;  Léger,  Foi,  Denis,  Gérant,  Martin,  abbé,  Quentin,  Césaire, 
Martin,  évêque,  Menne,  Brice,  Grégoire,  évêque,  Catherine. 


DE    LA   BIBLIOTHEQUE    DE   REIMS.  227 

Fol.  CCI.  Codimundes  Saints,  suivi  des  messes  votives.  —  Fol.ccxxiv. 
tt  De  Trinitate,  missa  que  dicitur  in  sponsalibus  » .  —  Autres,  uotam- 
ment  «  contra  mortalitatem  ».  —  Fol.  ccxxxi.  Messes  de  S.  Maurice  et 
de  S.  Catien.  —  Ibid.  Autres  messes,  notamment  :  «  Contra  judices  "  ; 
«  pro  rege  n  ;  «  pro  bonis  operibus  «  ;  "  contra  hostes  w  ;  "  pro  hiis  qui 
sunt  in  vinculis»  ;   "  contra  paganos  » . 

Fol.ccxxxix  v°.Proses  pour  toute  l'année,  sans  notes.  Avent  (Chevalier, 
Hep.hymnoL,  illll,  17240,  16496,9816).  —  Noël  {ibùL,  10012).— 
Epiphanie  (5497).  —  Pâques  (21505).  —  2«  férié  (11064).  —  Ascen- 
sion (17479).  —  Pentecôte  (18557).  —  Fériés  (21242).  —  S.  André 
(5753).  —  S.  Nicolas  (3795).  —  PuriGcation  (10769).  —Annoncia- 
tion (18051).  —  Invention  de  la  Croix  (10360).  —  S.  Jean-Baptiste 
(15277).  —  SS.  Pierre  et  Paul  (6928).  —  S.  Martin  (11529).  — 
Translation  du  même  (10423).  —  «  In  Transitu  ejusdem  -^  (6956). 
—  S.  Laurent  (15671).  —  Assomption  (16).  —  Nativité  (801).  — 
Exaltation  de  la  Croix  (17868).  —  S.  Michel  (10509).  —  S'«  Cathe- 
rine (22223).  —  Apôtres  (3336).  —  Évangélistes  (9843).  —  Martyrs 
(11570).  — Confesseurs  (19822,  avec  la  division  «  Hic  sanctus  cujus 
hodie...  )').  —  Toussaint  (3152).  —Vierges  (21641).  —  Trinité 
(2435).  —Notre-Dame  (21343,  11653,  11584).  —  S.  Catien  (4842). 

Sans  rien  afûrmer  quant  à  la  provenance  originelle  de  ce  manuscrit, 
on  peut  observer  qu'avant  de  passer  au  siège  archiépiscopal  de  Reims 
(1509),  Hobert  de  Lenoncourt  avait  occupé  celui  de  Tours. 

XV®  siècle.  Parchemin,  270  feuillets  (i-gliii,  1-14,  cliv-cclii,  plus 
m  bis  et  \d2bis)y  les  deux  derniers  blancs,  plus  3  gardes,  a,  en  tête, 
et  n,  c,  à  la  fin,  également  blanches.  A 2  col.  384  sur  259  millim.  Aux 
fol.  7  v°-8  r%  tableaux  médiocres  représentant  le  Crucifiement,  avec  la 
Vierge  et  S.  Jean;  en  face.  Dieu  le  Père,  assis  sur  un  trône  qu'en- 
tourent les  attributs  symboliques  des  Évangélistes.  Encadrements  h 
guirlandes,  en  miniature  de  goût  assez  pauvre,  avec  initiales  or,  cou- 
leur et  gouache,  aux  fol.  i,  xn,  xGViii,cxvi,  9,  cliv,  clxxxix.  Demi-rel. 
veau  fauve.  —  (Chapitre). 

Îi5(j  (C.  130).  iMissa  pontificalis  in  Coena  Domini,  ad  usum  decani 
capituli  Beatae  Mariae  Remensis. 

Fol.  2.  Le  commencement  de  la  rubrique  manque,  par  l'enlèvement 
de  l'ancien  fol.  1  qui  portait  sans  doute  une  initiale  richement  enlu- 
minée. Le  texte  est  complet,  commençant  par  V Introït  :  «  Nos  autem 
gloriari  oportet...  » 


228  MANUSCRITS 

Après  l'office  du  Jeudi  saint,  on  trouve  snccessivement  :  Fol.  37. 
K  Benedictio  cinerum  y^  .  —  Fol.  38.    «  Benedictio  palmarum   » .   — 
Fol.  38  v°.  Prières  que  le  doyen  du  Chapitre  récite  pendant  la  céré- 
monie du  lavement  des  pieds.  —  Fol.  42  v°.  Oraisons  se  rapportant  à 
la  même  cérémonie  et  figurant  déjà  aux  fol.  40-41. 

A  l'intérieur  de  la  couverture  initiale,  on  trouve  cette  intéressante 
note  :  «  Pio  G.  Nobelin,  decano  Remensi  -n  ,  à  laquelle  la  même  main 
ajouta  plus  tard  ces  mots  :  "  et  ex  dono  ipsius,  pro  omnibus  successo- 
ribus  decanis.  Dédit  etiam  idem  Mobelin  lintheum  quo  utebatur  lavans 
pedes  Dominorum,  in  feria  5  Hebdomadç  sanctç  » .  —  Au-dessous,  on 
lit  cette  cote  du  XVII*  siècle  :  «  Arm.  11,  tab.  2,  n.  19  " .  —  Plus  bas 
encore,  se  trouve  l'ex-dono  gravé  du  chanoine  Frizon  :  «  Ex  dono 
d[omini]  ac  m[agistri]  Pétri  Frizon,  presbyteri,  doctoris  theologi  in 
magna  Franciae  eleemosinaria,  vicarii  generalis  et  quondam  canonici 
poenitentiarii  ecclesiae  Kemensis,  1651  ». 

XVI*  siècle.  Vélin  de  luxe.  42  feuillets,  dont  le  1  et  le  42  blancs. 
310  sur  221  millim.  Rel.  veau  brun  sur  carton.  —  (Chapitre  :  «  A, 
ord.  3,  n*>  48  »). 

257  (C.  131).  "  Missa  pontificalis  feriae  quintae  in  Coena  Domini 
solenniter  et  in  cantu  celebranda,  cum  consecrationibus  oleorum  et 
aliis  caeremoniis  eidem  missae  convenientibus,  secundum  ritum  insi- 
gnis  ecclesie  Remensis  » . 

A  propos  d'une  des  cérémonies  préparatoires  à  la  communion  de 
l'archevêque  qui  officie,  on  trouve  cette  indication  (fol.  66)  :  «  Deinde 
surgit,  et,  facta  reverentia  Sacramento,  reponit  vasculum  in  aliud  vas 
majus  a  Carolo  nono,  rege  Francorum,  ecclesiae  Rhemensi  dono 
datum  » . 

XVII*  siècle.  Vélin  de  choix.  D'exécution  soignée,  quoique  sans  orne- 
ment, ce  volume  a  été  fait  par  ordre  et  aux  frais  de  l'archevêque 
Charles-Maurice  Le  Tellier.  109  feuillets,  le  dernier  blanc.  263  sur 
182  millim.  Rel,   maroquin  rouge,  tranche  dorée.  —  (Chapitre). 

258-246  (C.  137,  t.  I-IX).  Missa  pontificalis,  cum  notis,  «  juxta 
sacros  et  antiquos  ritus  sanctae  ecclesiae  metropolitanae  Remensis 
solemniter  celebranda  '  «  . 

•  Les  volumes  contenant  les  vêpres  s(mt  conservés  dans  la  Bibliothèque  de 
l'Archevêché. 


DE    LA   BIBLIOTHKQl  K    DK    REIMS.  229 

258  (Tome  I).  —  "  Missa  pontificalis  Nativitatis  Domini  n  . 

Très  intéressantes  indications  sur  le  cérémonial  usité  à  Reims  quand 
l'archevêque  officiait.  Au  fol.  32,  on  trouve  cette  curieuse  indication  : 
u  Tum  acolylhus  canonicus,  ex  sacristia  procedens  cum  vélo  sericeo 
auro  intexto,  caliccni  aureum  sancti  Kcmigii  j)atena  sola  coopertum 
manibus  <]estans,  accedit  ad  altare...  '^  Une  mention  du  même  genre 
existe  dans  les  autres  volumes. 

Page  12.  Chant  des  laudes  :  "  Christus  vincit,  Chrislus  régnât...  >' 
(invocation  des  SS.  Nicaise,  Rémi,  Rigobert,  Martin  et  Denis).  Sur 
les  laudes,  qui  ont  été  supprimées  dans  l'église  de  Reims,  en  1850, 
lors  de  l'adoption  de  la  liturgie  romaine,  voir  Gousset,  Actes  de  la  pro- 
vince de  Reims,  t.  I,  p.  656-658. 

Ce  chef-d'œuvre  de  calligraphie,  orné  à  chaque  initiale  de  bouquets 
de  fleurs  extrêmement  fins  et  soignés,  or  et  couleurs,  est  de  Pierre 
Famelart,  Rémois,  dont  nous  trouverons  d'autres  œuvres  signées,  sous 
les  n"*  276  et  278-282.  11  porte,  sur  le  fol.  b,  occupant  toute  la  page, 
les  armes  peintes  du  donateur,  l'archevêque  Charles-Maurice  LeTellier  : 
d*azur,  à  trois  lézards  d'argent  posés  en  pal^  au  chef  cousu  de  gueules 
chargé  de  trois  étoiles  d'or,  et,  en  regard,  la  note  suivante  :  "  Carolus 
Mauritius  Le  Tellier,  archiepiscopus  dux  Remensis,  primus  par  Fran- 
ciae,  sanctae  Sedis  apostolicae  legatus  natus,  Galliae  Relgicae  primas, 
abbas  seu  perpetuus  commendatarius  archimonasterii  Sancti  Remigii 
Remensis,  capellae  regiaepraefectus,  regii  ordinis  Sancti  Spiritus  com- 
mendator,  Sorbonae  provisor,  ecclesiae  suae  metropolitanae  Remensi, 
ad  usumsuccessorum  suorum,  dono  dédit,  annomillesimo  sexcentesimo 
nonagesimo  nono  » . 

259  (Tome  11).  —  «  Missa  pontificalis,  feria  quinta,  in  Coena  Do- 
mini solemniter  celebranda  » . 

Admirables  dessins  à  la  plume,  comme  dans  le  volume  précédent, 
mais  non  peints.  —  Sur  le  fol.  c,  même  note  que  précédemment.  — 
Sur  le  fol.  D,  blason  peint  du  donateur. 

240  (Tome  III).  — «  Missa  pontificalis  Resurrectionis  Domini  nostri 
Jesu  Christi  » . 

Page  11.  Chant  des  laudes. 

Même  décoration  en  miniature  qu'au  tome  1.  A  noter  le  F  du  fol.  41 
entouré  de  pampres.  —  Mêmes  armes  et  même  note,  sur  les  fol.  a-b. 

241  (Tome  IV).  — «  Missa  pontificalis  dominicae  Pentecostes  » . 


230  MANUSCRITS 

Page  12.  Chant  des  laudes.  —  Même  décoration,  mêmes  armes,, 
même  note  qu'aux  tomes  I  et  III. 

242  (Tome  V).  —  «  Missa  pontificalis  in  solemnitate  Corporis 
Christi  »  . 

Page  13.  Chant  des  laudes.  —  Le  reste  comme  plus  haut. 

245  (Tome  VI).  —  «  Missa  pontificalis  in  Assumptione  beataeMariae 
virginis  »  . 

Page  12.  Chant  des  laudes.  —  Prose  (Chevalier,  Rep.  hymnol.^ 
n"  16).  —  Le  reste  comme  plus  haut. 

244  (Tome  VII).  — «  Missa  pontificalis  in  festo  Translationis  sancti 
Remigii  in  ecclesia  Sancti  Remigii  celebranda  »  . 

Intéressants  renseignements  sur  l'assistance  et  la  participation  des 
religieux  de  Saint-Remi  à  cet  office.  —  Pages  1 4-38.  Chant  des  laudes 
(invocation  des  SS.  Nicaise,  Nivard,  Rigobert,  Rasle,  Benoît,  Rémi, 
Martin,  Hilaire,  Denis,  Crépin,  Crépinien). 

Dessins  admirables,  dont  la  peinture  n'a  pys  été  exécutée.  —  Les 
fol.  c-D,  à  la  fin,  occupés  par  un  vaste  chiffre  du  donateur,  très  com- 
pliqué, impeccablement  calligraphié,  entouré  d'inscriptions  relatant  les 
titres  divers  de  M.  Le  Tellier. 

245  (Tome  VÏII).  —  «  Missa  pontificalis  Dedicationis  sanctae  eccle- 
siae  metropolitanae  Remensis  » . 

Page  8.  Prose  (Chevalier,  7?/?/).  hymnol.,  n"  3297). 

246  (Tome  IX).  — u  Missa  pontificalis  festi  Omnium  Sanctorum  » . 
Page  13.  Laudes.  —  Même  décoration  que  précédemment;  peintures 

non  exécutées.  —  Les  fol.  a-b  utilisés  comme  dans  les  autres  volumes. 

Fin  du  XVII^  siècle.  Vélin  de  luxe.  —  Tome  I.  44  feuillets  en 
88  pages,  plus  4  feuillets  cotés  a-b,  c-d;  ces  2  derniers,  placés  à  la 
fin,  sont  blancs.  434  sur  300  millim.  —  Tome  II.  76  feuillets  en 
152  pages,  plus  6  feuillets  colés  a-f,  dont  les  2  premiers  et  les  2  der- 
niers blancs.  473  sur  337  millim.  —  Tome  III.  38  feuillets  en 
76  pages,  plus  4  feuillets  cotés  a-b,  en  tête,  c-d,  à  la  fin,  ceux-ci 
blancs.  435  sur  297  millim.  —  Tome  IV.  47  feuillets  en  94  pages, 
plus  3  feuillets  cotés  a,  b,  c,  ce  dernier,  placé  à  la  fin,  blanc.  437  sur 
300  millim.  —  Tome  V.  45  feuillets  en  90  pages,  plus  5  feuillets 
cotés  A-E,  les  3  derniers,  blancs,  placés  à  la  fin.  434  sur  295  millim. 
—  Tome  VI.  44  feuillets  en  88  pages,  plus  4  feuillets  a-d,  les  2  der- 
niers   blancs.   432    sur    297  millim.  —   Tome  VII.   50  feuillets  en 


DK    LA   BIliLlOTIII'lQLE    DE    KEIiMS.  2:51 

100  pages,  plus  \  feuillcls  colrs  a-d,  les  ;2  premiers  utilisés  de  la 
manière  qui  a  été  décrite  aux  lomcs  I  et  suivants.  455  sur  350  millitn. 
—  Tome  V III.  37  feuillets,  plus  5  autres  cotés  a-b,  c-k,  les  3  derniers, 
blancs,  placés  à  la  lin.  435  sur  293  millim.  — Tome  \\.  39  feuillets  en 
78  pa(i[es,  plus  3  feuillets,  a-b,  en  tête,  et  G,  à  la  fin,  celui-ci  blanc. 
4G5  sur  330  millim.  Kel.  maroquin  rouge  à  fers,  aux  armes  du 
donateur,  sur  les  deux  plais.  —  (Cbapitre). 

247  (C.  157).  Liber  cpistolaruin,  ad  usum  ecclesiae  Beatac  Mariae 
Remensis. 

Propre  du  Temps  et  Propre  des  Saints  mêlés,  comprenant  les  cpîtres 
et  les  leçons,  avec  indication  des  stations  aux  basiliques  romaines.  Vigile 
de  Noël  :  u  Lectio  epistole  beati  Pauli  apostoli  ad  Romanos.  Fratres, 
Paulus,  servus  Christi  Jhesu,  vocatus  apostolus,  segregatus  in  evange- 
lium  Dei  quod  ante  promiserat...  "  —  Fol.  14  v°.  alncipiunt  lectiones 
mensis  primi.  Feria  un  [post  Quadragesimam]  •>•>  .  —  Fol.  17.  u  I)omi~ 
nica  prima  mensis  primi  " .  —  Fol.  21  v°.  «  Dominica  in  Tre- 
cesima  ».  —  Fol.  26  v".  «  Dominica  [in]  Vicesima  ».  —  Fol.  31. 
u  Dominica  V  in  Quadragesima  »  .  —  Fol.  34.  «  Dominica  indul- 
gentia  (sic)  r> .  Jeudi  et  Vendredi  saints.  —  Fol.  38.  «  Expliciunt  lec- 
tiones  de  Quadragesima;  incipiunt  lectiones  de  vigilia  Paschae  » .  — 
Fol.  42.  «  Incipiunt  lectiones  de  Pascha  ».  —  Fol.  45.  «  De  Pascha 
annolina  ». —  Fol.  48  v°.  Ascension.  —  Fol.  50.  Pentecôte.  — 
Fol.  53.  «  Incipiunt  lectiones  mensis  quarti  »  .  —  Fol.  58  et  suiv. 
Fête  de  S.  Pierre;  fête  de  S.  Paul;  octave  et  cinq  dimanches  «  post 
natale  Apostolorum  ».  —  Fol.  62  v".  S.  Laurent  et  cinq  dimanches 
«  post  natale  S.  Laurentii  51 .  —  Fol.  66  v°.  «  Ebdomada  1  mensis  sep- 
timi  » .  —  Fol.  71.  «  In  Dedicatione  sancti  Angeli  » ,  et  six  dimanches 
«  post  sancti  Angeli  »  .  —  Fol.  74.  Toussaint.  —  Fol.  76.  4%  3"  et 
2"  dimanches  a  ante  Natale  Domini  »  .  —  Fol.  77.  ci  Incipiunt  lectiones 
mensis  decimi  » . 

Fol.  80  et  suiv.  Messes  votives  diverses,  notamment  :  «  In  ordiiiatione 
diaconorum  »  ;  «  in  ordinatione  praesbyterorum  »  ;  et  in  ordinatione 
episcopi  »  ;  a  in  Dedicatione  ecclesiae  ».  —  Fol.  82.  "  Ad  sponsas 
benedicendas  »  ;  «  in  die  belîi  »  ;  ^^  in  sterelitate  {sic)  pluviae  »  ;  «  pro 
aeris  temperantia  »  ;  a  in  tribulatione  »  ;  «  in  adventu  judicuni  »  ;  «  in 
natale  sacerdotum  » . 

Fol.  84  V".  Épîtres  du  Commun  des  Saints. 

Fol.  85  v°.   «  In  agenda  mortuorum  » . 


252  MANUSCRITS 

Fol-  86.   "  Incipiunt  lectiones  cotidianis  diebus  «  . 

Sur  le  dernier  feuillet,  on  lit  cette  note  de  Gilles  d'Aspremont  :  a  Liber 
epistolarum  antiquus.  Hoc  volumen  est  de  libris  antiquis  ecclcsiae. 
Sunt  in  eo  folia  88  « . 

IX*  siècle.  Parchemin.  88  feuillets  et  une  garde  blanche  A,  à  1  i  fin. 
304  sur  215  millim.  Ce  très  beau  volume,  sans  ornement,  est  nifilheu- 
reusement  taché  d'eau  en  quelques  feuillets.  Rel.  veau  jadis  verl  j^ur 
bois,  le  dos  en  veau  fauve.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  A,  ord.  4, 
n"  52  »). 

248  (G.  129).  Liber  epistolarum,  ad  usum  ecclesiae  Beatae  Mariae 
Remensis. 

Fol.  2.  Propre  du  Temps.  «  Dominica  prima  in  Adventu...  » 

Fol.  70.  Propre  des  Saints,  commençant  au  8  des  ides  de  décembre, 
par  la  fête  de  S.  Nicolas.  Des  indications  relatives  aux  fêtes  des  saints 
archevêques  de  Reims,  de  S"  Marguerite,  S.  Mammès,  S.  Quentin, 
S"  Catherine,  S.  Basle,  S.  Eloi,  ont  été  ajoutées  à  la  fin  du  XHI*  siècle. 

Sur  le  fol.  1,  qui  était  blanc,  on  a  ajouté  l'épître  :  «  In  Dispositione 
(sic)  sancti  Remigii,  confessoris  »  . 

Au  bas  du  fol.  1  v%  on  lit  cette  mention,  en  capitales  rouges  et  noires 
contemporaines  du  volume  :  «  Léo,  decanus  Remensis,  dédit  Béate  Marie 
Rem  en  si  » . 

XII*  siècle.  Parchemin.  86  feuillets  numérotés  1-102  (manquent  34 
à  49),  et  3  gardes  blanches,  a,  en  tête,  et  b,  g,  à  la  fin.  350  sui-  230  mil- 
lim. Rel.  veau  blanc  sur  bois. —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre:  «A, 
ord.  4,  n°  57  «). 

249  (C.  155).  Liber  epistolarum,  ad  usum  ecclesiae  Beatae  Mariae 
Remensis. 

Fol.  1.  Calendrier.  La  fête  de  S.  Thomas  de  Cantorbéry  est  inscrite 
normalement;  celle  de  S.  Louis  a  été  ajoutée  après  coup  (XIV*  siècle), 
avec  celles  des  SS'"  Bove  et  Dode,  Translation  de  S.  Rigobert, 
S.  Gorgou,  S.  Maurille,  S.  Maurice,  S.  Firmin,  S.  Fiacre,  S.  Basle, 
SS.  Gentien,  Fuscien  et  Victoric. 

Fol.  8.  Propre  du  Temps,  commençant  à  la  vigile  de  Noël.  Le  Propre 
des  Saints  y  est  mêlé  jusqu'au  viiides  calendes  d'avril,  jour  de  S'*  Agathe. 
La  "  Pascha  annotina  «  figure  encore  (fol.  71)  entre  la  4*  férié  du 
dimanche  de  l'octave  de  Pâques  et  le  2'  dimanche  après  Pâques.  — 
25  dimanches  après  la  Pentecôte,  puis  5  dimanches  de  l'Avent. 


DE    LA   lilBLIOTllKQliE    DK    HICIMS.  233 

Vo\.  112.  «  Kxpliciunt  dominicales  per  totum  aniiiim,  cum  suis 
feriis.  Incipiunt  de  solleinpnitalibus  Sanctorum.  xix  kal.  februarii. 
Natale  sancti  Felicis...  »  C'est  la  suite  du  Propre  des  Saints. 

Fol.  13G.  Commun  des  Saints. 

Fol.  138.  Ordinations  du  diacre,  du  prêtre,  de  l'évèque.  —  Messe 
«  in  jejunio,  de  natale  pape  » .  —  Autres  messes  votives. 

Sur  la  garde  a,  au  verso,  on  trouve  cette  note  (XIII^  siècle)  :  «  In 
episcopatu  Ambianensi,  Colardus  Becart,  de  Ancora,  legavit  ecclesie 
lîemensi  unam  niinam  bladi  supra  terram  suam  juxta  Harautcastel, 
et  hoc  quolibet  anno.  Item,  apud  Rovray,  Mahueil  Hapert  unum  quar- 
tellum  bladi  legavit  dicte  ecclesie  supra  terram  suam  sitam  à  voie 
de  roie  "  .  —  Plus  bas,  on  lit  encore  (m.  d.)  :  a  Gille  La  Bloindelle, 
de  Rerni,  débet  quolibet  anno,  quamdiu  vixerit,  X  d[enarios]  Fabrice 
Remensis  ecclesie,  ad  obitum,  X  s[olidos]  par[isiensiumj  »  . 

Au  bas  du  fol.  M8  v°,  on  trouve  une  prière  à  S.  Alaur  (XIV'  siècle)  : 
«  Sancte  Maure,  tuorum  visitator  et  custos  famulorum...  n  —  Autre  : 
"  Deus,  qui  beatum  Maurum...  " 

Au  bas  du  fol.  149  v\  on  lit  (XIIl^  siècle)  ces  deux  vers  empruntés 
à  une  épigramme  bien  connue  : 

«  Anna  viros  habuit  Joachim,  Gleopam  Salomeque  ; 
Vir  Joachim  printius  felix  hac  proie  Mariain  » . 

Cf.  Hauréau,  Notices  et  extraits,  t.  I,  p.  358. 

Au  fol.  153  v",  ces  notes  du  XIII"  siècle  :  ^<  Dominus  Bernerus  de 
Lihons  legavit  ecclesie  Béate  Marie  Remensis,  singulis  annis  in  perpe- 
tuum,  duos  sestarios  frumenti,  super  terram  sitam  ad  vicum  de  Riverel, 
in  feslo  S.  Remigii  persolvendos.  Apud  Helemauri,  Remigius  Clericus 
débet  unum  quartellum  frumenti  super  terram  in  Meso.  Johannes 
dictus  Li  Dains,  de  Monbaiex,  débet  quolibet  anno,  quandiu  viceris 
(sic)^  unum  bichetum  frumenti  fabrice  Béate  Marie  Remensis.  Apud 
Posesse,  la  grosse  baillie  débet  quolibet  anno  unum  bichetum  frumenti 
de  campo  domini  Herberti  dicti  Chapet.  Item,  Robertus,  Glius  Mileson, 
unum  bichetum  frumenti  super  eamdem  terram.  Item,  débet  idem 
Robertus  IIII  s[olidos]  super  donmm  Stephani.  Item  Burgensis,  VI 
s[olidos]  super  domum  Stephani  de  Cathelaunis,  sitam  in  loco  qui 
dicitur  Atour  du  Chastel  -^  . 

Sur  le  fol.  B,  on  trouve  cette  liste  de  noms  (m.  d.)  :  «  Domina 
d'Alli.    Domina  de   Bove.    Miles   de   Villari   Le  Breteneus.   Dominus 


234  MANUSCRITS 

Radulfus  de  Bialfort.  Dominas  Florens  de  Hanget,  et  uxor  ejus. 
Dominus  Petrus  de  Waviler.  Bauduins  Li  Tavrenier  et  Alis  de  VVaviler. 
Rogier  Segars,  et  uxor  ejus  Ade.  Apud  Fourmigni,  Nicholaus  et  Main- 
sendis.  Johannes  de  Vaili  et  Renaus  et  Bertrans  ^  . 

Sur  le  fol.  c,  on  lit  cette  formule  de  réponse  d'un  curé  à  l'ofticial 
de  Reims  (XIII*  siècle)  :  a  Viro  venerabili  et  discreto  officiali  Remensi 
[N.],  presbiter  de  Supia,  salutem.  Noverit  vestra  discrecio  quod  ego 
mandatum  vestrum  presentibus  hiis  annexum,  secundum  formam  et 
tenorem  dieti  mandati,  diligenter  sum  executus.  Datum  anno  ^  .  — 
Au-dessous,  on  lit  (XIII*  siècle)  ces  vers  : 

«  Si  vis  delere  peccata,  die  :  Miserere  ; 
Per  Miserere  mei  tollitur  ira  Dei  » . 

—  Enfin,  cette  pièce  de  vers  léonins  (XIV*  siècle)  sur  la  mort  du 
Christ  : 

»  0  tu  quem  redimo  pro  mundi  crimine  primo, 

Respice  morte  frui  me  pietate  tui. 
Per  tua  peccata  latus  et  cor  sum  {lisez  sunt)  penetrata  ; 

Est  mihi  pena  Deo,  sed  lihi  culpa  reo. 
Sum  pius  ille  Jhesiis,  per  quin(pie  foramina  lesus; 
Tôt  mortis  signa  mihi  sunt  in  carne  benigna; 
Sponte,  Doi  natus,  sicut  latro  snm  crnciatus. 
Dinumerata  fore  mea  possunt  ossa  dolore. 
Die,  homo  mortalis,  fuit  unquam  pa[s]sio  talis? 
Peccatum  sperne,  pro  quo  mea  vulnera  cerne. 
Corpus  ibi  patitur,  deitas  illesa  reperitur; 
Mors  carncm  transit,  deitas  illesa  romensit  {sic). 
Quem  caro  mors  urget,  post  caro  deitate  resurget. 
In  tenebris  lumen  veniet,  caro  corpore  numen. 

Johennes  {sic)  de  \lorancuria  scrisit  (sic)  istos  versus  anno  duodecimo, 
in  secundo  anno  domini  Jacobi  >i .  Ce  Jean  de  Morancourt  figure  parmi 
les  chapelains  de  la  cathédrale,  dans  le  rôle  des  décimes  de  1346. 
V.  Varin,  Archives  de  la  ville  de  Reims.  Admin.,  t.  Il,  p.  1037. 

XIII*  siècle.  Parchemin.  149  feuillets  (1-153,  moins  36-39  omis)  et 
3  gardes,  A, en  tête, et  b,  c,  à  la  tin.  250  sur  170  millim.  Bel.  veau  fauve 
sur  carton.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  A,  oïd.  4,  n»  56  «). 

250  (C.  158).  Epistolare  ad  usum  ecclesiae  Sancti  Theoderici. 

Fol.  10.  Propre  d«i  Temps  et  Propre  des  Saints  mêlés;  épîtres  et 
leçons.  Vigile  de  Noël.  «  Lectio  Ysaie  prophète.  Propter  Sion  non 
tacebo...  »  —  Noël,  Epiphanie,  5  dimanches  «  post  Natale  Domini  »  ; 


DIC    LA    IHIÎLIOTHKQIK    I)K    HEIMS.  235 

Septiiagcsime,  SexagésiFiie,  Quinquagcsime,  Caronie.  —  Fol.  32  \\ 
u  Doiilinica  I'  mensis  piimi  »  .  — Fol.  37.  «  Dominica  in  Tricessima  » . 
—  Fol.  i3.  u  Dominica  in  medio  Quadragesimae  "  .  —  Fol.  48.  «  Do- 
minica ante  Palmas  »  .  —  Fol.  52  v".  «  Dominica  indulgentia  «  (sic).  — 
Fol.  58  v°.  a  Expliciunt  lectiones  de  0"^dragesima;  incipiunt  lectioncs 
de  vigilia  Paschç  »  .  —  Fol.  69.  «  Incipiunt  lectiones  de  Pascha  »  . 
Octave  de  Pàqnes;  a  in  Pascha  annotina  i;  ;  4  dimanches  «  post  octavas 
Pasclie  1).  —  Fol.  77.  Ascension.  —  Fol.  79.  Pentecôte,  son  octave  et 
22  dimanches  «  post  octavas  Pentecosten  •>) .  —  Fol.  106  v".  5",  4%  3% 
2"  dimanches  "  ante  Natale  Domini  » .  —  Fol.  1 10.  «^  Incipiunt  lectiones 
mensis  decimi  » .  —  Fol.  1 12.  «  Dominica  P  ante  IVatale  Domini  "  . 

Fol.  113.  Cl  Incipiunt  epistolae  de  Sanctorum  {sic),  per  circulum 
anni.  In  natale  sancti  Silvestris...  n  On  y  trouve  les  saints  Prix,  Benoît, 
Georges,  Pierre,  Paul,  Nicaise,  Apollinaire,  Magne,  Timothée,  Sym- 
phorien,  Barthélémy,  Sixte,  Sinice  et  Nivard,  Maurice,  Rémi,  Denis, 
Martin.  Aucune  mention  de  S.  Thierry. 

Fol.  148  v°.  Commun  des  Saints. 

Fol.  150  v°.  Messes  votives,  notamment  :  «  In  ordinatione  dia- 
coni  "  ;  "in  ordinatione  presbiteri  i)  ;  «  in  ordinatione  episcopi  »  ; 
«  in  jejunio  de  natali  papae  "  ;  «  in  adventu  episcopi  »  ;  ex  ad  sponsas 
benedicendas  »  ;  ci  in  letania,  tempore  belli  »  ;  ^  in  die  belli  »  ;  «  in 
dedicatione  oratorii  "  ;  a  in  adventu  judicum  »  ;  "  contra  judices  maie 
agentes  »  ;  "  contra  episcopos  maie  agentes  »  ;  "  pro  iter  agentibus  «  ; 
a  item  ubi  supra,  quando  ad  regem  vel  principem  pergit  »  ;  «  in  tem- 
pore belli  n  ;  «  in  veneratione  omnium  celestium  agminum  »  ;  «  ad 
missam  quam  sacerdos  pro  se  et  consacerdotibus  suis  canere  débet  »  ; 
u  ad  missam  pro  puero,  die  oblationis  su§  »  ;  «  ad  missam  pro  mona- 
chum  (sic),  die  professionis  suç  »  ;  «  in  ordinatione  abbatis  »  ;  "  ad 
missam  monachorum,  cotidiauis  diebus  "  ;  "  pro  his  qui  ecclesiç  Dei 
prçsunt  ')  ;  «  pro  omnibus  fidelibus  rempublicam  gubernantibus  ii  ; 
«  pro  concordia  fratrum  »  ;  «pro  navigantibus  n  ;  «  pro  omnibus  perse- 
quutionem  propter  justitiam  sustinentibus  »  ;  «  contra  obloquentes  '^  ; 
«  in  contentione  »  ;  a  pro  morlalitate  hominum  ^  ;  ^  pro  peste  anima- 
lium  5)  ;   u  pro  aeris  temperie  h  . 

Fol.  170.  "  Incipiunt  lectiones  in  agenda  mortuorum  -^  .  Incomplet. 

Au  fol.  2,  on  lit  une  "  Oratio  ad  Spiritum  sanctum.  Domine  sancte 
Spiritus,  Deus  omnipotens,  qui  coequalis,  coeternus  et  consubstantialis 
Patri  Filioque...  n  —  Fol.  3.    a  Oratio  ad  sanctam  Mariam.  Glorio- 


236  MANUSCRITS 

sissima  et  precellentissima  Dei  genitrix,  Maria,  virgo  perpétua  et 
immaculata,  sancta  et  lucidissima...  «  (69  lignes).  —  Les  fol.  5-8,  de 
format  plus  petit,  contiennent  la  table  du  Propre  des  Saints.  On  y 
remarque  quelques  saints  locaux  qui  ne  Ggurent  pas  dans  l'ouvrage  : 
Hilaire,  Rémi,  Biaise,  Vaast  et  Amand,  Thiou,  Gengoul,  Germain, 
Médard  et  Gildard,  Memmie,  Radegonde,  Arnoul,  Agile,  Sixte  et 
Sinice,  Remacle,  Berlin,  Gorgon,  Lambert,  Maurice,  Germain  et 
Vaast,  Rémi,  Léger,  Denis,  Basle,  Berchaire,  Sendoux,  Cilinie,  Crépin 
et  Crépinien,  Quentin,  Hubert,  Winnoc  et  Léonard,  Martin,  Brice, 
Aignan,  Agricole  et  Vital,  Eloi,  Aubert,  Nicaise.  —  Au  fol.  8  v%  une 
très  curieuse  page  enluminée,  contenant  un  F  majuscule  à  motifs  nattés 
et  têtes  d'oiseaux,  avec  ces  mots  :  "  Paulus,  servus  Christi  Jbesu  » . 
—  En  tête  du  texte  qui  suit,  on  trouve  cette  note  du  XVIP  siècle  : 
"  Ayrardus  abbas,  cujus  precepto  est  liber  iste  scriptus,  primus  est 
abbas  post  monachos  restitutos  in  hoc  monasterio  ordinatus,  ante 
annum  millesimum  ^ .  On  lit  en  effet,  sur  les  feuillets  qui  forment  le 
commencement,  le  milieu  et  la  fin  de  chacun  des  cahiers  du  volume, 
cette  note  contemporaine  :  "  Epistolare  Sancti  Teoderici,ex  condicione 
Ayrardi  abbatis  »  .  Les  mots  «  ex  condicione  »  sont  remplacés  par 
ceux-ci  :  «  ex  labore  » ,  sur  les  fol.  19-20  et  34-35.  Sur  cet  abbé  qui 
gouverna  le  monastère  de  972  à  980,  cf.  Gallia  christiana,  t.  IX, 
p.  184.  —  Aux  fol.  12-13,  les  épîtres  et  les  leçons  de  S.  Etienne  et 
de  S.  Jean  ont  été  notées  en  neumes  ;  les  notes  de  celles  des  Innocents 
ont  été  grattées.  Les  traits  de  l'office  du  Samedi  saint  sont  indiqués 
par  les  premiers  mots,  avec  notation  neumatique.  Le  reste  du  livre  a 
reçu  en  maint  endroit  une  accentuation  sur  les  syllabes  qui  doivent 
être  appuyées,  notamment  aux  fol.  22-24  et  35-38.  La  ponctuation 
est  également  sujette  à  étude,  car  elle  semble  indiquer  les  flexions  du 
chant  sur  les  finales.  Au  verso  du  fol.  1,  on  trouve  la  mention 
(XIIP  siècle)  :  "  Liber  ecclesie  Sancti  Teoderici  ;  analhema  sit  aufe- 
renti  •>•> ,  et,  au  fol.  10,  on  lit  la  signature  :   "  L.  Art.  d'Anglade  n  . 

Fin  du  X®  siècle.  Parchemin.   170  feuillets.  215  sur  170  millira. 
Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry,  n»  17). 

251  (C.  156).  Liber  epistolarum,  pro  diebus  dominicis  et  festis  prae- 
cipuis  anni,  ad  usum  ecclesiae  Sancti  Nicasii  Remensis. 

Fol.  1.  Propre  du  Temps.  «  Dominica  prima  in  Adventu  Domini  « . 
S'arrête  à  la  fête  de  la  Trinité 


liK    LA    BIBLIOTIIKQUK    \)K    RKIMS.  237 

Fol.  !23.  Propre  des  Saints,  commençant  à  la  fête  de  S.  Ktiennc. 
Fol.  49.  Prières  de  la  messe  et  préfaces,  suivies  de  quelques  messes 
de  l'année. 

Fin  du  XIV^"  siècle.  Parchemin.  71  feuillets.  Le  fol.  50  est  déplacé; 
les  fol.  47-48,  70-71  sont  blancs.  IJoUes  inilialos,  dont  deux  à  per- 
sonnajifes,  un  peu  fali<][uées.  207  sur  104  uiillim.  IleL  moderne,  veau 
fauve,  à  fermoir.  —  (Saint-i\icaise,  n"  943  (?),  avec  estampille  de 
l'abbaye). 


252  (C.  l  49).  liiber  evangeliorum  ',  ad  usum  ecclesiae  Beatae  Mariae 
Remensis. 

Propre  du  Temps,  mêlé  au  propre  des  Saints,  avec  les  stations  des 
fériés  et  de  certains  dimanches  aux  basiliques  romaines.  —  Fol.  1. 
Avent;  Moël.  Aux  calendes  de  janvier  :  «  Circuncisio  Domini  "  ;  Epi- 
phanie et  son  octave.  —  Fol.  17.  «  Ypapanti  Domini  et  Purificatio 
sancte  Marie  virginis  »  ;  0  dimanches  «  post  Natale  Domini  »?  ;  Septua- 
gésime,  Sexagésime,  Quinquagésime,  4  dimanches  de  Carême;  «  domi- 
nica  de  Passione  Domini  r  .  —  Fol.  57.  Samedi  avant  les  Rameaux  : 
«  Sabbato  vacat,  quia  domnus  papa  elemosinam  dat  ";  Rameaux. 
Semaine  sainte  :  «  In  Sabbato  sancto,  babtismatis  mysterio  expleto, 
agatur  ad  missam  letania  bina,  vel  terna,  vel  septima,  deinde  se(|uitur 
Gloria  in  excelsis  Deo  et  canitur  Alléluia  »  .  Pâques  ;  «  dominica  octavis 
Pasche  post  Albas  »  ;  «  in  annotinum  Pascha  n  ;  4  dimanches  «  post 
octavas  Pascç  »  ;  Rogations;  Ascension  et  son  dimanche;  Pentecôte. 

On  y  trouve  les  fêtes  des  saints  suivants  :  Nicaise,  Rigobert,  Rcmi  et 
Hilaire,  Benoît,  Gildard  et  Médard,  Benoît,  Timothée  et  Symphorien, 
Sixte,  Sinice  et  Nivard,  Gorgon,  Denis  et  compagnons,  Basle,  Dédi- 
cace de  l'église  de  Reims,  Toussaint,  Martin.  Une  main  contemporaine 
du  manuscrit  a  ajouté  dans  les  marges  les  SS.  Victoric,  Fuscien  et 
Gentien,  Julien,  Bove  et  Dode,  Translation  de  S.  Rigobert,  Martin, 
Arnoul,  Translation  de  S.  Nicaise,  Memmie,  Foi,  Crépin  et  Crépinien, 
Brice,  Basle.  —  Fol.  97.  «  [Festum]  beati  Johannis  euvangeliste  in 
ferventis  olei  (sic)  »  . 

Fol.  128.  Après  la  fête  de  S.  André  qui  clôt  la  liste  des  saints,  on 
trouve  27  dimanches  «  post  octavas  Pentecosten  » . 


^  Les  Évaogéliaires  les  plus  ancieos  et  les  plus  beaux  ont  été  places  à  tort  avec 
les  Bibles,  sous  les  n"*  7-13  qui  précèdent.  H.  LoRrouET. 


238  MAXUSGRITS 

Fol.  143  v°.  Messes  votives.  —  Fol.  145.  «  Benedictio  cerei  in  Sab- 
hato  sancto  » ,  notée. 

Fol.  147  V".  Généalogie  du  Christ,  par  S.  Luc,  notée. 

Fol.  149  v°.  «  Feria  quinla,  in  Cena  Domini,  ad  mandatum  fra- 
trum.  Ante  dieni  festum  Pasche,  sciens  Jhesus...  r> 

Fol.  158  v".  Chant  complet  de  la  bénédiction  du  cierge,  le  Samedi 
saint,  noté  en  neumes  (XII*  siècle). 

En  divers  endroits  du  volume,  on  remarque  d'intéressantes  notes 
liturgiques.  En  voici  quelques-unes  :  Fol.  22.  Au  4*  dimanche  après 
Noël  :  «  Si  tempus  prolixum  fuerit,  potest  legi  hoc  euvangelium  in  ali- 
qua  feria  dominice  subsequentis;  sin  autem  pretermittitur,  subsequens 
vero  legitur  » .  —  Fol.  51  v".  En  face  de  la  Résurrection  de  Lazare  : 
«  Hic  incipitur  evangelium  in  depositione  fratris  nuper  defuncti  vel 
sororis  » .  —  Fol.  52  v°.  Au  samedi  qui  précède  la  Passion  :  "  In  hoc  sab- 
bato  Geri  possunt  ordines  ab  episcopo,  sed  non  mutatur  evangelium  » . 

—  Fol.  93.  En  regard  du  P*"  dimanche  après  l'octave  de  Pâques  : 
a  In  synodo  vel  concilio,  tertio  scilicet  die,  legitur  hoc  evangelium  »  . 

—  Fol.  101 .  "  Feria  m*  [post  Pentecosten],  statio  ad  Sanctam  Anasta- 
siam  75 .  Ces  quatre  derniers  mots  ont  été  remplacés  par  ceux-ci  :  «  Ad 
Sanctum  Mauricium  nobis  Kemensibus  n  .  —  Fol.  124  v*'.  Devant  l'évan- 
gile des  SS.  Simon  et  Jude  :  ^  Secunda  die  sinodi  sive  concilii,  legitur 
lioc  evangelium.  In  prima  :  Convocatis  Jhesus;  require  in  feria  v  Pen- 
tecosten, cap.  Lxxxvi.  Die  vero  tercia  :  Ego  sum  pastor  bonus;  require  in 
dominica  I  post  octavas  Pasce,  cap.  lxxxviiii,  secundum  Johannem  « . 

XI®  siècle,  sauf  pour  les  fol.  157-160  qui  sont  du  XIP.  160  feuillets 
et  3  gardes,  a,  r,  c,  provenant  d'un  recueil  canonique,  273  sur 
213  millim.  Les  cahiers  sont  signés  des  lettres  de  l'alphabet  inscrites, 
non  au  bas  du  verso  du  dernier  feuillet,  mais  au  bas  du  recto  du  pre- 
mier. Titres  en  capitale,  dans  les  marges.  Rel.  veau  blanc  sur  bois,  en 
mauvais  état.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  A,  ord.  4,  n"  53  »). 

255  (C.  150).  Liber  evangeliorum,  ad  usum  ecclesiae  Beatae  Ma- 
riae  Remensis. 

Fol.  2.  Propre  du  Temps,  commençant  à  la  vigile  de  Noël.  — Fol.  69. 
Pentecôte,  son  octave,  25  dimanches  après  la  Pentecôte  et  5  dimanches 
d'Avent. 

Fol.  109.  «  Expliciunt  dominicales  tocius  anni  cum  feriissuis.  Incipit 
de  sollempnitatibus  Sanctorum.  xix  kal.  februarii.  Natale  S.  Felicis...  » 


I)F    LA    niinJ()TIlK(,)rK    DK    HKIMS.  2.39 

Fol.  126.  Commun  des  Saints  et  messes  votives. 

XIll'  siôcle.  Vélin  de  choix.  129  feiiillels.  (]c  livre,  d'écriture  très 
soi<][née,  a  été  nifillieiireusenient  endommagé  par  rinimidilé  dans  le 
dos  et  les  derniers  feuillets;  le  dernier  nolamtnenl,  j)res(jue  détaché  par 
la  pourriture.  Initiales  couleur  et  or;  plusieurs  sont  tort  intéressantes, 
notamment  TI  initial  du  loi.  2,  à  rinceaux  fleuronnés  et  mascarons. 
Rel.  il  dos  de  veau  fauve  gaufré  sur  hois,  les  plats  brisés.  —  (Mx-libris 
gravé  du  Chapitre  :  «  A,  ord.  4,  n"  72  »). 

26A  (C.  148).  Evangelia  per  anni  circulum. 

Fol.  1 .  Propre  du  Temps,  commençant  au  premier  dimanche  d'Aveni. 
—  Fol.  G  \i\  La  généalogie  de  Jésus-Christ  par  S.  Matthieu,  notée.  — 
Fol.  10  v°.  Epiphanie;  évangile  selon  S.  Luc  :  «  Factum  est  autem 
cum  baptizaretur  omnis  populus...  »,  noté.  —  Fol.  75.  Pentecôte  sui- 
vie de  la  Trinité,  du  S.  Sacrement  et  de  23  dimanches  «  post  octavam 
sanctissimi  Sacramenti  r, . 

Fol.  90.  "  Incipiunt  evangelia  de  Sanctis,  et  primo  in  vigilia  S.  xAn- 
dree  apostoli  »  .  On  y  trouve  la  fête  de  S.  Louis.  La  Commémoration 
des  Morts  n'est  pas  placée  au  2  novembre,  mais  bien  dans  les  messes 
votives,  sous  le  titre  :   «  In  die  Animarum  »  . 

Fol.  113.  «  Incipiunt  evangelia  pro  Communi  Sanctorum...  » 

Fol.  121  \\  Messes  votives. 

Fin  du  XIV •  siècle,  rarchemin.  126  feuillets,  dont  les  112,  125  et 
126  blancs.  2i5  sur  172  millim.  Rel.  veau  blanc  sur  bois,  délabrée, 
les  plats  à  nu.  —  (Ex-li!)ris  gravé  du  Chapitre  :  «  A,  ord.  4,  n"  74  »). 

255  (A.  29).  Liber  evangeliorum  et  epistolarum,  ad  usum  ecclesiae 
SS.  Hieronymi  et  Procopii  Pragensis,  vulgo  "  Texte  du  sacre  »  dictas. 

Ce  volume  est  formé  de  deux  ouvrages  distincts. 

I.  Recueil  d'évangiles  du  Temps  et  des  Saints  suivant  le  rit  russe, 
écrit  en  caractères  cyrilliens,  l'un  des  premiers,  sinon  le  premier  mo- 
nument de  la  langue  russe. 

Les  16  feuillets  qui  le  composent  aujourd'hui  ne  sont  qu'un  mince 
débris  d'un  manuscrit  important,  comme  en  témoignent  les  signatures 
«  xviiii  »  et  ce  XX  ))  placées  (XIP  siècle)  au  bas  des  pages  actuelles  1  et 
17.  11  manque  donc  18  cahiers,  soit  144  feuillets,  en  tète,  et  l'on  ne 
peut  guère  évaluer  ce  qui  manque  à  la  fln. 

Ce  qui  subsiste  est  une  portion  du  Propre  des  Saints,  s'étendant  du 
27  octobre  au  9  mars.  On  y  relève  les  fêtes  suivantes  :  SS.  Nestor  et 


240 


MAIVIISCRITS 


Capitoline,  S.  Cyriaqne,  S.    Zénobe,  SS.  Cosme  et  Damien,  S.  Paul, 
SS.  Michel  et  Gabriel,  S.  Menne,  S.  Jean  Chrysostome,  S.  Philippe, 
SS.  Samone,  Gurie  et  Abibon,  S.  Matthieu,  S.  Grégoire,  SS.  Procle, 
Maxime,  Anatole  et  Gennade,  Présentation  de  la  Vierge  an  Temple, 
SS.  Clément  et  Pierre  d'Alexandrie,  SS.  Mercure  et  Catherine,  S.  André, 
S"  Barbe,  S.  Nicolas,  Conception  deS"Anne,SS.Eustrateetcompagnons, 
S.  Thyrse  et  u  memoria  terrae  motus  " ,  SS.  Ananias,  Azarias,  Mizael 
et  Daniel,  "  Sancti  Protoplasti  n ,  Passion  de  S.  Ignace,  S'"  Anastasie, 
SS.  Pères,  vigile  de  Noël,  Noël,  «  ad  matutinas  Nativitatis  Christi,  syno- 
dus  sanctae  Deiparae  » ,  S.  Etienne,  dimanche  après  Noël,  SS.  Innocents, 
Circoncision  et  S.  Basile,  vigile  et  jour  de  TEpiphanie,  dimanche  sui- 
vant, S.  Grégoire  de  Nysse,  «  Adoratio  vinculorum  SS.  Pétri  et  Pauli  r>  ^ 
S.  Antoine,  SS.  Athanase  et  Cyrille,  S.  Euthyme,  S.  Grégoire,  Transla- 
tion de  S.  Jean   Chrysostome,  Invention  des  reliques  de  S.  Ignace, 
SS.  Cyr  et  Jean,  S.  Tryphon,  "  Occursus  D.  N.  Jesu  Christi  « ,  SS.  Si- 
méon  et  Anne,  S.  Biaise,  SS.  Pamphile   et  Porphyre,  S.   Polycarpe, 
Invention  du  chef  de  S.  Jean-Baptiste,  40  Martyrs. —  La  lacune  de  tête 
devait  comprendre  les  canons,  le  Commun  et  le  Propre  du  Temps  et  les 
2  premiers  mois  (1  septembre-27  octobre)  du  Propre  des  Saints.  En 
queue,  il  manque   6   mois   (10  mars-31  août)  du  Propre  des  Saints. 
II.    Becueil  d'épîtres  et  d'évangiles  pour   les   principales  fêtes   de 
Tannée,  écrit  en  caractères  glagolitiques,  dans  la  langue  bohémienne 
vulgaire  du  XIV*  siècle. 

Page  1.  Propre  du  Temps.  Hameaux,  Jeudi  et  Samedi  saints,  Pâques, 
Dédicace,  mardi  de  Pâques,  Ascension,  Pentecôte,  Trinité,  S.  Sacrement. 
Page  20.  Propre  des  Saints.  S.  Jean-Baptiste,  SS.  Pierre  et  Paul, 
S.  Procope,  abbé,  Assomption,  Nativité,  S.  Wenceslas,  S.  Michel, 
S.  Jérôme,  Toussaint,  vigile  et  jour  de  Noël,  S.  Etienne,  S.  Jean,  Cir- 
concision, Epiphanie,  Présentation  de  J.-C.  au  Temple,  SS.  Cyrille  et 
Méthode,  S.  Benoît,  Annonciation. 

A  la  page  61,  on  trouve  une  importante  note,  qui  parait  être  de  la 
main  inême  du  copiste  du  second  recueil,  et  que  le  savant  Kopitar  tra- 
duit [EvangeUa  slavice  quibus  oUm  in  regum  Francorum  oleo  sacro  inun- 
(jendorum  solemnibus  uti  solebat,  etc.  Edit.  Silvestre,  Paris,  1843) 
ainsi  :  «  Annorum  Domini  MCCCXCV,  haec  Evangelia  et  Epistolae,  quae 
sunt  scriptae  sloienica  lingua,  eae  debent  cantari  in  festis,  quando 
abbas  sub  infula  missam  célébrât.  Sed  altéra  pars  hujus  libri,  quae  est 
secundum  russicam  legem,  scripsit  S.  Procopius,  abbas,  sua  manu.  Et 


DK    LA    r.inLIOTIIKQUE    DE    REniS.  2Vl 

hanc  Scriptiirain  riissicani  (ledit  defunctiis  Caroliis  quartiis,  inipcrator 
Ronianorum,  ad  «{lorificalionetn  hiiic  inonasterio,  et  iii  lionorein  sancti 
Hieronyini  et  sancti  Procopii.  Domine,  dijjnaie  illi  dare  requiem  acler- 
nam.  Amen  n .  Mort  le  29  novembre  1378,  le  roi  Charles  P'  de  Bohème 
n'a  pu  donner  aux  moines  de  Saint-Jérôme  que  le  premier  recueil. 

Sur  le  fol.  A,  on  trouve  aussi  cette  mention  (XVIP  siècle)  :  i  Kunn- 
giles  en  langue  esclavonique  « ,  à  laquelle  on  a,  peu  après,  ajouté  fort 
légèrement  ces  mots  :  «  La  première  partie  est  en  grec  oriental,  à  l'usage 
des  Caloyiers  " .  —  Au  XVIIP  siècle,  le  Chapitre  fit  ajouter  cette  nou- 
velle note  :  «  Le  vice-chancelier  du  Czar,  qui  avoit  passé  à  Reims  le 
22\juin  1717,  y  passant  le  27,  fit  lecture  de  la  première  partie  de'-ce 
livre  avec  deux  seigneurs  qui  étoient  avec  luy  très  facilement;  ils  dirent 
que  c'étoit  leur  langue  naturelle,  et  ne  purent  lire  la  seconde  partie  » , 
—  On  vient  enfin  d'ajouter  ces  lignes  :  u  Présenté  au  czar  Nicolas  II, 
à  sa  visite  à  la  Sainte-Chapelle,  le  7  octobre  1896,  par  MM.  Charmes 
et  Omont  «  . 

Une  tradition  conservée  dans  le  Chapitre  de  Notre-Dame,  dont  l'abbé 
Pluche  s'est  fait  l'écho  (Spectacle  de  la  nature^  t.  VII,  p.  256)  et  dont 
dépose  une  notice  écrite  au  dernier  siècle  sur  une  tablette  de  carton  qui 
fera  l'objet  de  l'article  suivant  de  ce  catalogue,  nous  apprend  que  le 
cardinal  de  Lorraine,  de  qui  ce  livre  provient,  le  portait  dans  les  proces- 
sions et  qu'il  en  fit  don  au  Chapitre  de  sa  cathédrale;  qu'enfin,  à  dater 
du  XVP  siècle,  les  Rois  prêtaient  serment,  au  sacre,  sur  cet  Évangé- 
liaire.  Ces  faits  ne  reposent  sur  aucune  preuve  historique.  Tout  ce 
que  l'on  sait  de  ce  précieux  volume  tient  en  ces  quelques  lignes  tirées 
d'un  H  Inventaire  des  reliquaires,  chasses,  images,  joyeaux...  apparte- 
nant à  l'église  et  fabrique  de  Notre-Dame  de  Reims  » ,  fait  et  renou- 
velé en  1669  sur  les  anciens  inventaires  de  ces  reliques,  joyaux,  orne- 
ments, etc.   :    «  Item,  un  livre  dans  lequel  sont  escritz  les  évangiles 
en  langue  grecque  et  siriacque,  selon  d'autres  en  sclavonique,  du  don 
de  mondict  seigneur  cardinal  de  Lorraine,  faict  la  veille  de  Pasques 
1574,  icelluy  couvert  d'argent  doré  d'un  costé,  avec  plusieurs  pierres 
et  cinq   cristaux  sous  lesquelz  sont  plusieurs  reliques,  scavoir  :  une 
croix  du  bois  delà  vray  croix  et  des  reliques  de  S'  Pierre  et  sainct  Phi- 
lippes,  apôtres,  de  S'  Silvestre,  pape,  de  S'  Cyrille,  de  S'^  Marthe,  de 
S'*  Marguerite,  de  l'espongne  (sic)  et  de  la  ceinture  de  Notre-Seigneur  ; 
aux  quatre  coings  sont  les  figures  d'argent  émaillé  de  l'aigle,  de  l'homme, 
du  lion  et  du  boeuf,   simboles  des  quatre  Evangélistes.  Ledict  livre 
TOME  xxxviir  16 


242  MANUSCRITS 

provient  aussy  du  trésor  de  Constantinople,  et  on  [le]  tient  venir  de 
S'  Hiérôme  ;  et  pèse  six  marcs  six  onces  «  . 

Indépendamment  du  beau  volume  de  fac-similé  que  Silvestre  dédiait 
à  l'empereur  Nicolas  I",  voir  sur  ce  rarissime  manuscrit  :  Notice  sur  le 
Texte  du  sacre,  parue  dans  le  Journal  général  de  Vinstruction  publique 
(4  et  7  septembre  1839),  sous  la  signature  de  J.-L.  Corvinus  Jastrzebski  ; 
V Évangéliaire  slave  manuscrit,  dit  Texte  du  sacre,  par  M.  l'abbé  Cerf 
(1881);  enfin  Cherbourg,  Paris,  Châlons  {5-9  octobre  1896),  p.  93.  — 
La<;orrespondance  dont  il  a  été  l'objet  a  été  recueillie  par  Louis  Paris, 
dans  la  Chronique  de  Champagne  (I,  40-52  ;  II,  204-206;  III,  59).  —  Il 
vient  d'être  photographié  en  son  entier  et  offert  sous  cette  forme  au 
tsar  Nicolas  II,  qui  l'a  accepté. 

Xl'^-fm  du  XIV^  siècle.  Parchemin.  16  feuillets  cotés  pages  1-32, 
et  31  feuillets  cotés  pages  1-62,  plus  2  gardes  a,  r,  en  lête,  celle-ci 
blanche,  et  5  gardes  c-G,  à  la  fin,  blanches.  Écrit  sur  2  col.  La 
1"^^  partie  comporte  des  vignettes  à  entrelacs,  bleu  et  rouge,  farcis  de 
jaune,  et  des  initiales  au  minium  bizarrement  fleurormées,  se  rap- 
prochant assez  de  certains  de  nos  manuscrits  du  X®  siècle.  Dans  la 
2''  partie  les  initiales  sont  peintes,  couleurs  et  or,  généralement  placées 
en  tête  des  seuls  évangiles,  et  renfermant  un  personnage  ou  une  scène 
en  rapport  avec  le  texte,  pauvres  d'idée  et  d'exécution.  235  sur 
176  millim.  Rel.  maroquin  rose  sur  hois,  le  plat  initial  portant  de 
nombreuses  traces  de  clous.  —  (Chapitre). 

250-257.  Tablettes  explicatives,  à  l'appui  de  l'Evangéliaire  précé- 
dent, «  de  la  main  de  Perseval,  écrivain  et  vigneron  à  Sacy,  en  1782  » , 
conservées  jadis  auprès  de  l'original  dans  le  trésor  de  Notre-Dame. 

La  première  contient  quelques  notes  sans  valeur  historique  sur  le 
don  de  ce  manuscrit  par  le  cardinal  de  Lorraine,  sur  sa  provenance 
originelle,  sur  ses  caractères  paléographiques,  sur  la  visite  du  chan- 
celier de  Pierre  le  Grand,  en  1717,  et  sur  le  prétendu  usage  de  présen- 
ter ce  Texte  au  sacre  des  Rois. 

La  seconde  donne  les  alphabets  comparés  du  «  servien,  dit  de 
S.  Cyrille  »,  et  de  1'  «  illyrien,  dit  de  S.  Jérôme  -n . 

XVÎII^  siècle.  Carton.  277  sur  165  millim.  —  (Chapitre). 

258  (C.  151).  Liber  evangeliorum,  pro  diebus  dominicis,  feriis  et 
festis  anni,  ad  usum  ecclesiae  Sancti  Theoderici.  —  Sermo  de  Dedica- 
tionc  ecclesiarum.  —  Vitae  quorumdam  sanctorum. 


I)K    LA   niBLIOTHKQlK   UK    REIMS.  2^:j 

Fol.  1.  Propre  du  Temps.  «  In  vigiliaMatalis  Domini.  Sequentia  sancti 
evangelii  sccundum  Matlieuni.  In  illo  tempore,  cum  esset  desponsata 
mater...  «  —  Noël,  octave  de  Noël;  Epiphanie  et  son  octave;  cinq 
dimanches  «  post  Natale  Uoniini  "  ;  Septnagcsime,  Sexagésime,  Quin- 
quagésime;  «  dominica  in  Quadragcsima  »  ;  «  dominica  prima  [et 
secunda]  intus  Quadragesimam  "  ;  u  dominica  in  medio  Quadrage- 
simae  »  ;   «  dominica  ante  Falmas  «  . 

Fol.  37.  Passion  de  Jésus-Christ  selon  S.  Matthieu,  notée  avec  des 
neumes  et  des  lettres  de  Talphahet. 

Fol.  44.  Passion  selon  S.  Marc,  Id. 

Fol.  48.  Passion  selon  S.  Luc,  fd. 

Fol.  G2  v\  Passion  selon  S.  Jean,  Id. 

Fol.  66.  Suite  du  Temps.  Pâques;  «  dominica  post  Albas  n;  a  Pascha 
annotina  «  ;  quatre  dimanches  «  post  octavas  Paschae  »  ;  Ascension  et 
dimanche  suivant;  Pentecôte,  son  octave  et  vingt-trois  dimanches 
"  post  octavas  Pentecosten  »  ;  trois  dimanches  de  TAvent  et  un  dimanche 
"  ante  Natale  Domini  r . 

Fol.  121.  Propre  des  Saints.  »  Pridie  kalendas  januarii.  Natale 
sanctorum  Silvestri,  Basilii  atque  Columbe  virginis...  «  On  y  trouve 
les  saints  Prix,  Benoît,  Thierry,  Martin,  Nicaise,  Apollinaire,  Magne, 
Timothée,  Symphorien,  Barthélémy;  Sixte,  Sinice  et  Nivard;  Gorgon, 
Maurice  et  compagnons,  Rémi,  Denis. 

Fol.  147.  a  Incipit  capitulare  evangeliorum  per  circulum  tociu» 
anni,  in  nataliciis  Sanctorum  » . 

Fol.  150  v°.  Vers  ajoutés  au  XII'  siècle  : 

•  Hfc,  qiiicumque  velis  salvari,  crede  fidelis. 
Ut  Clirislus  rite  te  ducat  ad  atria  vite, 
Qiio  tibi  mandata  sunt  celitus  ac  reserata  ». 

Fol.  151.  Chant  du  Benedicamus  Domino  et  de  Vite,  missa  est^  pour 
les  dimanches  et  fêtes,  noté. 

Ibid.  u  Ordo  evangeliorum  per  omnes  octavas  de  Sanctis  »  (XIP  siècle). 
H  s'agit  des  octaves  de  Notre-Dame,  de  S.  Barthélémy,  de  la  Dédicace, 
de  S.  Martin,  de  S.  Rémi,  de  S.  Jean-Baptiste,  de  S.  Thierry.  —  Evan- 
giles des  Rogations  et  des  fériés  de  Pâques  et  de  l'Ascension.  — A  la  fin 
de  cette  liste,  le  scribe  explique  au  lecteur  la  disposition  de  sa  table, 
en  ces  termes  :  «  Singulis  evangeliis  dispar  numerus  increscit,  nam 
ille  numerus  qui  in  média  pagina  ex  nigro  colore  est  scriptus  in  his- 
torialibus  libris    est   requirendus,  hoc  est  in  textis  argenteis,    et  ille 


24V  AIA\LSCRITS 

qui  foris  est  pagine  ex  minio  scriptiis  in  isto  codice  est  inveniendiis  » . 

Fol.  152.  Passion  de  Jésus-Christ  selon  S.  Matthieu,  notée 
(XU*  siècle).  Quelques  lignes  seulement. 

Ibid.  Une  main  de  la  même  époque  a  tracé  ces  lignes  :  «  -]-  In  nomine 
Patris  -}-  et  Filii  -j-  et  Spiritus  sancti  \.  Nomina  sanctorum  Septem  Dor- 
micntium  :  Alaximianus,  Malcus,  Martinianus,  Dyonisius,  Johannes, 
Serapion,  Constantinus  -j-  » . 

Fol.  153.  Table  des  évangiles  pour  le  Commun  des  Saints  et  les 
messes  votives,  notamment  :  "  In  veneratione  et  commemoratione 
monachorum  »  ;  «  in  festivitate  pastorum  »  ;  a  pro  cunctis  qui  ecclesiis 
Dei  presunt  »  ;  *'  pro  omnibus  rempublicam  gubernandam  »  {sic)  ; 
u  pro  omni  gradu  ecclesiae  »  ;  «  pro  abbate  «  ;  «  pro  abbate  et  congre- 
gatione  »  ;  a  pro  temptationibus  inimicorum  omnium  visibilium  et  invi- 
sibilium  "  ;  a  pro  devoto,  post  confessionem  »  ;  «  pro  omnibus  persecu- 
tionem  propter  justitiam  sustinentibus  r>  ;  «  contra  obloquentes  »  ;  "  pro 
inreligiosis  "  ;  «  ad  fructuum  omnium  copiam  postulandam  »  ;  a  pro  tem- 
pestate  vel  fulgura  r>  [sic)  ;  «  pro  mortalitate  "  ;  u  pro  peste  animalium  ^5 . 

Fol.  161.  Une  main  presque  contemporaine  a  inséré  ce  fragment 
d'une  allure  aussi  littéraire  qu'éloquente  :  «  Ad  occasum  cuncta  ruunt, 
sed  et  ipsa  studia,  quibus  olim  Roma  potens  superabat  sydera,  quando 
cçli  templa  virgo  petivit  Cillenia.  Totus  jam  mundus  errorum  volvitur 
caligine  ;  nullus  curât  obçdire  verbis  sapientiç,  nec  senectus,  nec 
çtas  infantiç,  nec  clerus,  nec  sacerdotes,  sed  nec  ipsi  presules,  nec 
conventus  populorum,  nec  eorum  principes,  cuncta,  proh  dolor!  ad 
suum  properant  interitum.  Totus  jam  mundus  senescens  malos  edit 
homines,  et  in  bonis  inbecilles  et  §tat§  fragiles,  et  a  prisca  rerum  forma 
discolorant  omnia.  Premit  réges  prepotens  ignavia,  effrenos  maie  cor- 
rumpit  duces  insolentia,  monachi  cum  loto  clero  tabescunt  desidia. 
Périt  indisciplinata  rustica  simplicitas,  verbi  Dei  aliéna,  et  pastoris 
indaga  ovis  Christi  per  déserta  vagatur  erratica.  Cuncti  namque, 
prepediti  curis  secularibus,  plebem  Dei  castigare  miseri  neglegimus; 
sic  paulatim  navis  Christi  sine  nauta  mergitur.  Sic  preceptis  con- 
traimus,  sic  Christum  neglegimus,  qui  lex  esse  deberemus  sic  legem 
confundimus,  sic,  contempto  redemptore,  ad  hostem  convertimur.  Sic 
omnes  prevaricati  nil  docere  possumus,  at  si  quosdam  verba  [sic]  tantum 
docere  presumimus,  hoc  erit  cum  facta  desint  dedocere  potius.  Nam 
verbis  facta  pensantes,  quam  magistros  viderunt  sequi,  viam  hanc 
tenebunt  dociles  discipuli,  cum  magistris  ruituri  ad  infernum  sceleris  » . 


DE    LA    inRLIOTHKQn-:    DM    REIMS.  245 

Fol.  101  v°.  «  Sermo  in  Dedicatione  ecclcsiaruin.  Hodic,  diloc- 
tissimi  fratres,  anniversarium  liiijiis  sanctae  ecclesiac  consccralionis 
festivitatein...  dedicationcs  namque  templorum,  in  quibus  divinum  nge- 
bant  ollicium  per  octo  dies»  .  La  (in  manque. 

Fol.  167.  «  Incipit  vita  sancti  Hieronimi,  presbiteri  et  confessoris. 
Hieroninius  nostrr  in  opido  Istridonis,  qiiod  a  (îolhis  eversum  ...onme 
anlem  vitç  suç  tenipus  impievit  annis  nonaginta  octo  et  niensibus  sex, 
régnante  Domino  nostro  Jhesu  Christo,  oui  est  honor,  etc.  "  {S.  Hiero- 
nijmi  opéra,  t.  V,  p.  1-8).  Aussitôt  cet  explicit,  et  sur  le  même  fol.  175, 
on  trouve  ce  second  texte  :  «  Qu^idam  namque  die  advesperescente  (sic), 
cnm  beatus  leronimus,  una  cum  fratribus,  ut  inonachis  mos  est  ..  cujus 
anni  nec  inchoantur  nec  finientur  in  secula  seculorum.  Amen  »  . 

Fol.  179.  "  In  divinis  voluminibus  refertur  quod  secretum  régis 
abscondere  bonum  est;  Dei  enim  mirabilia  enarrare  glorificum  est...  n 

Fol.  179  v°.  Allehiia  noté  (XII*  siècle),  sans  son  texte. 

Fol.  180.  «  Incipit  passio  beati  martyris  Hlnsii,  mense  febroario,  die 
tertio.  Etenini  in  Sebasta  Cappadocie  tradidit  quidam  (sic)  ad  corrup- 
lionem  (sic)  ...  imperante  Agricolao,  régnante  in  nobis  Domino  nostro 
Jhesu  Christo,  cui  est  honor,  etc.  »  Publiée  par  les  Bollandistes  [Acla 
Sanct.,  fév.,  t.  1,  p.  336-344). 

Fol.  185  v\  '<  Incipit  passio  sancti  Gorgonii,  martyris.  Magnum  stu- 
dium  in  perquirendis  sanctorum  martyrum  passionibus  nobis  est 
habendum  ...  genti  Saxonum  et  §cclesi§  Mindonensi  patrocinantur, 
régnante  Domino  nostro  Jhesu  Christo,  qui  cum  Pâtre  et  Spiritu  sancto 
vivit  et  gloriatur  Deus,  per  etc.  »  Publiée  par  les  Bollandistes  (Acta 
Sanct., se^pi.,  t.  III,  p.  340-342).  —  Une  main  du  XVIP  siècle  a  noté 
en  marge  ces  mots  :  a  Cujus  reliquiae  repositae  in  Gorziensi  monas- 
terio  per  Godeguandum  (sic),  episcopum  Metensem  » . 

Fol.  190  v°.  Antienne  notée  du  Magnificat  de  l'Epiphanie, 
(XIP  siècle). 

Fol.  191.  a  Incipit  vita  sancti  Augustini,  episcopi.  Inspirante  rerum 
omnium  auctore  et  gnbernatore  Deo. . .  et  in  futuro  omnipotentis  Dei  pro- 
missis  cum  eodem  perfruar»  .  Publiée  par  les  Bollandistes  (Acta  Sanct., 
aug.,  t.  VI,  p.   427-440). 

On  notera,  dans  ce  manuscrit,  les  nombreuses  flexions  du  chant 
indiquées  dans  les  parties  notées.  —  Au  fol.  2,  signature  :  «  L.  Art. 
d'Anglade  »  . 

Fin  du  X«  siècle   (fol.    1-145  et   152-190),  XIP  (foi.    146-151), 


246  MANUSCRITS 

XllP  siècle  (fol.  191-203).  Parchemin.  195  feuillets,  cotés  1-203  par 
le  passage  direct  du  fol.  50  an  fol.  59  et  l'oubli  d'un  fol.  130  his. 
259  sur  192  millim.  Belle  initiale  au  trait,  à  entrelacs  fleuronnés.  Rel. 
veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry,  n"  14). 

259  (C.  147).  Liber  evangeliorum,  ad  usum  ecclesiae  Sancti  Theo- 
derici. 

Fol.  1 .  Propre  du  Temps,  commençant  au  1"  dimanche  de  TAvent, 
et  comprenant  vingt-quatre  dimanches  après  l'octave  de  la  Pentecôte. 
—  Les  passions  du  dimanche  des  Rameaux  et  des  jours  suivants 
(fol.  45,  53,  58,  64  v°)  sont  notées  de  neumes  et  de  lettres  de  l'alphabet. 

FqI.  122.  Propre  des  Saints,  commençant  avec  les  SS.  Silvestre  et 
Basile. 

Fol.  140.  "  Incipit  capitulare  evangeliorum  per  circulum  tocijis  anni, 
in  nataliciis  Sanctorum  « . 

Au  fol.  142,  on  a  copié  (XIIP  siècle)  l'importante  note  relative  aux 
textes  d'argent  de  l'abbaye  de  Saint-Thierry,  que  nous  avons  rencontrée 
déjà  dans  le  manuscrit  précédent. 

XII"  siècle.  Parchemin.  142  feuillets,  moins  le  fol.  C6  omis  dans  le 
foliolage.  Le  fol.  123  a  été  refait.  244  sur  173  millim.  Rel.  veau 
fauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry,  n"  13). 

2G0  (C.  152).  Liber  evangeliorum,  pro  festis  totius  anni,  ad  usum 
ecclesiae  Sancti  Theoderici.  —  Missae  pro  praecipuis  solemnilatibus. 

Fol.  1.  Commencement  du  recueil  n  Pâques.  Le  Temps  et  les  Saints 
se  côtoient. 

Fol.  49.  Office  de  Noël,  suivi  des  prières  de  la  messe.  —  Rameaux, 
Pâques,  Ascension,  Pentecôte,  S.  Thierry,  Assomption,  Toussaint. 

Au  fol.  100,  on  lit  cette  mention  écrite  en  grandes  lettres  d'or  gothi- 
ques :  «  Ce  libvre  a  fait  escripre  Thomas  Adam,  prévost  de  Saint-Thierry 
et  chapellain  du  Saint-Siège  apostolique;  lequel  l'a  donné  à  l'esglise 
dudit  Saint-Thierry,  excepté  la  table  d'argent  qui  est  dessus  ledit 
libvre.  Ce  fut  fait  l'an  mil  quatre  cens  cinquante-huit.  Priés  Dieu  pour 
luy  »  .  Monogramme  formé  des  lettres  T,  H,  A,  D,  M. 

XV*  siècle.  Parchemin  fortement  taché  d'eau.  103  feuillets  numé- 
rotés 1-104;  le  fol.  103  enlevé,  le  104  blanc  comme  les  gardes  a,  en 
tête,  et  B,  à  la  fin.  Au  fol.  55  v",  peinture  de  couleurs  vives,  mais  de 
dessin  pauvre,  représentant  Jésus  sur  la  croix  accompagné  de  divers 
personnages.   Très  jolies  initiales  or,   couleurs  et  gouache,  à  queue 


DE    LA   BIBLIOÏHIOQUE    DE    REIMS.  247 

d'encadrement,  aux  foi.  1,  49,  53,  56,  G8,  72,  80,  89,  91,  93.  95, 
97.  343  sur  ;212  milliin.  Hel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint- 
Thierry,  n"  24  {sic). 


2(>l-2(>2  {C.  154,  t.  l-II).  Liber  evangcliorum,  ad  usurn  monasterii 
Sancti  Fetri  ad  Moniales  Kemensis. 

2GI  (Tome  1).  —  Fol.  c.  «  Textus  primus  evangeliorum  de  Tem- 
pore,  que  in  inissis,  a  prima  dominica  Adventus  ad  feriam  quinlam 
Coenae  Domini  usque,  in  ecclesia  monasterii  Sancti  Pétri  Kemensis, 
ordinis  Fontisebraldi,  decantari  soient,  additis  evangeliis  qnorundam 
festorum  que  eodem  tempore  celebrantur  et  nonnullis  que  in  Communi 
Sanctorum  annotantur;  cum  indice.  Expensis  illustrissimae  principis 
et  dominae  dominae  Renatae  a  Lotharingia,  predicti  monasterii  abba- 
tissae,  absolutus  anno  Domini  MDLXXXXI  r> . 

Page  1 .  «  Dominicain  Palmis.  Sequentia  sancti  evangelii  secundum 
Matheum.  In  illo  tempore,  cum  appropinquasset  Jésus  Hierosolymis. . .  » 

Page  50.  Evangile  de  l'Epiphanie,  noté  :  «  Factum  est  autem  cum 
baptizaretur...  n 

Page  215.  «  Alia  evangelia  quorumdam  festorum  eodem  tempore,  et 
nonnulla  de  Communi  Sanctorum  decantanda.  In  die  sancti  Andreae 
apostoli...  0 

Le  fol.  B  porte  une  table  des  offices  :  a  Index  partis  hiemalis.  Pro- 
prium  Temporis,  a  dominica  prima  Adventus  usque  ad  quintam  feriam 
in  Coena  Domini  n  .  —  Le  fol.  d  contient  une  table  alphabétique  des 
évangiles. 

Au  fol.  39,  on  remarquera  le  blason  de  la  donatrice,  dans  l'initiale 
de  l'évangile  de  Noël. 

Une  bande  de  parchemin,  collée  sur  le  fol.  231,  porte  cette  intéres- 
sante mention  :  a  L'an  1654,  au  mois  de  juin,  après  le  sacre  du  roy 
Louis  14,  ce  présent  livre  des  évangiles  a  esté  enrichy  par  le  soin  de 
sœur  Margueritte  de  Y  de  Séraucourt,  religieuse  professe  et  sacristine 
de  l'abbaye  royale  de  Saint-Pierre  de  Reims,  madame  Alarguentte- 
Angélique  de  Béthune,  abbesse  dudit  Saint-Pierre,  lui  en  ayant  donné 
la  permission.  11  y  a  trois  marcs  trois  onces  d'argent,  à  raison  de 
29  Ib.  le  marc,  sans  y  comprendre  la  façon  »  . 

262  (Tome  II).  —  Fol.  b.  «  Textus  secundus  evangeliorum  de 
Tempore,  quae  in  missis,  a  feria  quinta  Coenae  Domini  ad  primam 


248  MANUSCRITS 

dominicam  Adventus  usque,  in  ecclesia,  etc.,  additis  evangeliis  quo- 
rundani  festorum  quae  eodem  tempore  celebrantur,  et  nonnullis  quae 
in  missis  votivis,  de  Beata,  et  pro  defunctis  annotantur;  cum  indice. 
Expensis  illustrissimae,  etc.  » 

Le  fol.  c  porte  une  table  alphabétique.  —  Sur  le  fol.  d,  <  Index 
partis  aestivalis  » ,  ou  table  des  dimanches,  fêtes  et  fériés  de  la  partie 
d'été. 

Fin  du  XVP  siècle.  Parchemin.  —  Tome  I'.  236  pages,  et  4  gardes 
<  n  tête  cotées  a,  b,  c,  d,  la  première  blanche  ainsi  que  les  fol.  231-236. 
Ecriture  médiocre.  Initiales  or,  argent  et  couleurs  assez  pauvres 
d'invention  et  d'exécution;  celle  qui  porte  le  blason  de  la  donatrice 
n'est  pas  mieux  traitée.  358  sur  246  millim.  Rel,  maroquin  rouge, 
sur  les  plats  de  laquelle  on  a  cloué  deux  plaques  émaillées,  Time 
(240  sur  200  millim.)  représentant  un  Crucifiement  auquel  assistent 
la  Vierf^e,  S.  Jean,  Marie-Madeleine  et  huit  autres  personnages,  l'autre 
(256  sur  192  millim.),  un  martyre  j^e  S'*'  Fébronie,  divisé  en  neuf 
scènes  séparées  par  des  encadrements,  et  portant  les  armes  de  la  dona- 
trice :  de  France,  au  bâton  componé  d'argent  et  de  gueules  posé  en 
bande.  Ces  émaux  ont  été  décrits  en  détail  par  Ch.  Loriquet,  dans  le 
Catalogue  historique  et  descriptif  du  Musée  de  Reims  (1881),  p.  250 
et  252-253.  — Totne  II.  176  pages  et  6  feuillets  de  garde,  a-e,  en  lete, 
et  F,  en  queue,  le  premier  et  le  dernier  blancs.  Même  faire  que  pour 
le  numéro  précédent;  armes  de  la  donatrice  peintes  aux  pages  50  et  69. 
370  sur  250  millim.  Rel.  dos  en  velours  violet  frappé  à  la  croiv  de 
Lorraine  et  au  chiffre  R.  D.  L.  ;  plats  en  bois  jadis  enrichis  d'émaux. 
—  (Saint-Pierre-les-Dames). 

265  (C.  146).  Liber  evangeliorum,  ad  usuni  ecclesiae  parochialis 
Saneti  Jacobi  Remensis. 

Fol.  2  (ancien  xvii).  Évangiles  du  Temps,  suivis  de  ceux  des  Saints. 
Les  dimanches  de  la  Pentecôte  sont  appelés  et  post  Trinitatem  r, . 

Fol.  67.  Table  des  évangiles  contenus  dans  le  recueil. 

Fol.  74.  On  a  ajouté  après  coup  les  évangiles  des  fêtes  du  S.  Nom  de 
Jésus,  de  S'*  Catherine  et  de  S.  Antoine. 

Le  fol.  1  est  occupé  par  un  frontispice  colorié,  de  goût  médiocre^ 
représentant  S.  Jacques,  S.  Nicolas  et  S.  Christophe;  au-dessus,  le 
chiffre  N.  C  (Nicolas  Cocquillart)  et  la  date  1613,  avec  les  blasons  de 

'  Ce  volume,  emprunté  en  l'an  V  au  Dépôt  littéraire,  par  le  curé  de  Saint-Remi, 
est  retenu  encore  actuellement  par  la  fabrique  de  cette  église,  malgré  les  réclama- 
tions faites  à  plusieurs  reprises,  au  nom  de  la  Ville  et  de  l'Etat,  par  M.  Gh.  Loriquet, 
ancien  conservateur  de  la  Bibliothèque,  des  Archives  et  du  Musée  de  Reims. 


l)K    LA   RIDLIOTHKQIK    I)K    RFIMS.  2V9 

Reims,  de  Franco  et  \'«ivarrc,  et  enfin  de  N.  Cocquillart  :  dazur,  au 
chevron  d'or,  accompagné  de  trois  coquilles  d'argent.  Au  verso,  on  trouve 
les  armes  de  la  paroisse  :  deux  bâtons  de  pèlerin  passés  en  sautoir,  une 
coquille  brochant  sur  le  tout.  Les  miniatures  à  personnages  sont  très 
fréquentes  dans  le  volume,  mais  leur  dessin  est  médiocre  et  leur  exé- 
cution rappelle  un  peu  l'imagerie  religieuse  de  l'époque. 

Au  loi.  73  v",  le  mieux  écrit  du  livre,  on  lit  cette  mention  en  lettres 
rouges  :  «  Hoc  volumen  scripsit  Joannes  Lescloppe,  1G13.  Ce  présent 
livre  des  sainctes  Evangilles  a  esté  donné  et  aumosné  par  honnestc 
hofume  Nicolas  Cocquillart,  bourgeois  de  Reims,  à  la  fabrique  de 
l'église  Sainct-Jacque  dudict  Reims,  le  xv*  jour  de  décenbre  1613,  et 
la  première  évangille  cbanté  en  la  dicte  église  par  M^  Symon  Oger, 
chapelain  en  icelle,  le  jour  de  Noël  suyvant  "  .  Jean  Pussot,  dans  son 
Journalier,  mentionne  (p.  172)  le  don  de  ce  livre  à  la  paroisse. 

XVlï*  siècle.  Parchemin.  75  feuillets,  séparés  par  de  grandes  lacunes 
et  composés  des  anciens  feuillets  xvii-xxiv,  xxxiii-xi.viii,  lvh-lxiv, 
LXXMi-Lxxx,  xcvii-cxxi,  un  frontispice  et  9  feuillets  de  tablo,  et  enfin 
5  gardes  blanches,  a-b,  en  tête,  c-e,  à  la  fin.  332  sur  237  niillim.  Rel. 
délabrée  en  velours  rouge  sur  chêne;  la  plaqued'argent  doré  qui  l'enri- 
chissait a  été  enlevée.  —  (Paioisse  Saint-Jacques). 

264  (C.  169).  Graduale  cum  notis,  ad  usum  ecclesiae  Sancti 
Theoderici. 

Les  39  premiers  feuillets  du  manuscrit  primitif  manquent. 

Fol.  ] .  «  [Dejdcrunt  in  escam  meam  fel  et  in  siti  mea...  "  Ces  mots 
appartiennent  cà  l'offertoire  du  dimanche  des  Rameaux.  — Fériés.  Jeudi 
et  Vendredi  saints.  Samedi  saint;  bénédiction  du  cierge;  litanies  (inter- 
cession des  SS.  Nicaise,  Rémi,  Thierry  et  Thiou).  —  Fol.  10  v°. 
Pâques  et  les  fériés;  «  dominica  post  Albas  ".  Au  XVI"  siècle,  on  a 
ajouté  la  c<  Pascha  annotina  »  .  Quatre  dimanches  «  post  Albas  "  .  — 
Fol.  17  v°.  Rogations;  vigile  et  jour  de  l'Ascension;  dimanche  après 
l'Ascension;  vigile  et  jour  de  Pentecôte  et  les  fériés;  '  in  octavis  Pen- 
tecostes,  missa  de  sancta  Trinitate  »  ;  23  dimanches  après  la  Pentecôte. 

Fol.  34  v\  Messe  des  SS.  Thierry  et  Thiou.  —  Messe  de  S.  Rarthé- 
lemy  en  temps  pascal. 

Fol.  35.  Propre  des  Saints,  commençant  à  S.  Etienne.  On  y  relève 
les  SS.  Rémi,  Julien,  Thierry,  Thiou,  Marconi,  Gorgon.  —  Fol.  69. 
«  In  octavis  Dedicationis  ecclesie  S.  Rartholomei  apostoli  et  sanctorum 
confessorum  Theoderici  et  Theodulfi  v . 


250  MANUSCRITS 

Fol.  70.  Commun  des  Saints. 

Fol.  71  v°.  Chants  divers  du  Kyrie,  suivant  le  degré  des  solennités. 

—  Id,  du  Gloria,  du  Sanctus  et  de  VAgnus. 

Fol.  77  v°-\Oi.  Proses  diverses  notées.  «  De  filio  Dei  Fatris  n 
(Chevalier,  Rep.  liymnoL,  n°  11903).  —  a  Post  partum,  prosa  in 
mane  »  {ibid.,  18127).  —  «  In  die  Adorabo  y>  (5326).  —  S.  Etienne 
(11032).  —  S.  Jean  (12283).  —  Innocents  (2747).  —  Epiphanie 
(6111).  —  K  In  die  Pasche.  Mater  sequentiarum  »  (6601).  —  2^  férié 
(4567).  —  3^    (14542).    —   5"   (21505).    —  Ascension   (17479). 

—  Pentecôte  (18557).  —  2''  férié,  u  Prosa  almifica  "  (8711).  — 
3*  "  Almisona  (sic)  jam  gaudia...  ^  (919).  —  Trinité  (2432).  — 
S.  Jean-Baptiste  (18521).  —  SS.  Pierre  et  Paul  (10265).  —S.  Benoît 
(10471).  —  S'^  Marie-Madeleine  (11064).  —  S.  Laurent  (10489). 

—  Assomption  (17201,  16).  —Notre-Dame  (1879,  10012).  —Purifi- 
cation (7494).  —  S.  Barthélémy  (9810).  —  Nativité  (801).  — 
S'^  Croix  (17872).  —  SS.  Anges  (100).  —  Dédicace  (7024).  — 
Octave  (15712).  —  Onze  mille  Vierges  (21626).  —  Toussaint 
(12626).  —  S.  Martin,  u  Hec  est  sancta  sollempnitas,  cunctis  vene- 
randa,  sancti  Martini...  »  —  S'*  Catherine  (22223).  —  S.  André 
(17733).  —  S.  Nicolas  (3795).  —  Martyrs  (11570).  —  S.  Luc 
(15723).  —  Apôtres  (3336).  —  S'^  Prisque  (5765).  —  Octave  de 
S.  Barthélémy,  ajoutée  au  XVP  siècle  (5280).  —  Docteurs  (6552).  — 
3"  dimanche  de  l'Avent  (16496).  —  Invention  de  la  Croix  (10360). 

—  S.  Laurent  (19523).  —  S.  Vincent  (11276).  —  Notre-Dame 
(18207,  1974,  7945). 

Fol.  105.  Chant  an  Credo. 

Fol.  105  V".  Commémoration  de  la  Vierge  (21343).  —  [S.  Julien?] 
(18776).  —  [Notre-Dame]  (9094,  11162). 

Fol.  106.  Chant  des  Kyrie.  "  Kyrie,  fons  honitatis...  '^  —  «  Kyrie, 
virginitatis  amator. ..  -n  —  a  Cunctipotens  genitor...  « 

Fol.  107.  Prose  de  S.  Thiou,  ajoutée  au  W  siècle  (18582).  — 
S.  Esprit.  «  Veni,  pater  pauperum...  »  (partie  du  21242).  —  [Notre- 
Dame,  en  temps  pascal]  (21656). 

Fol.  109.  Messe  de  S'*  Barhe,  avec  prose  (11654). 

Fol.  110.  Messe  de  la  Visitation,  avec  prose  (21231). 

Fol.  111.  Prose  de  S'«  Reslitute  (66 iO). 

Fol.  112  v°.  [Notre-Dame]  (21280). 

Fol.  113.  Prose  de  S.  Thierry  (414). 


\)K    LA   IHIÎLIOTHI^QLE    DE    REIMS.  251 

Dans  les  rubriques,  curieux  détails  sur  1'  u  armarius  «  de  Saint- 
Thierry  qui  tenait  les  fonctions  de  chantre. 

XIl«  siècle.  Parchemin.  113  feuillels.  280  sur  200  millim.  Très  belles 
iriili?ilps  de  couleur,  i\  rinceaux  fleuronnés,  au\  fol.  9,  10,  20,  23,  35, 
50,  81,  83,  81.  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry, 
n"  22  (sic). 

265  (C.  206).  Graduale  cum  notis,  ad  usuni  ecclesiae  Sancti  Dyo- 
nisii  Remensis. 

Fol.  1.  Litanies  des  Saints.  «  Ista  septies  canitur  in  sabbato  Pasce, 
quinquies  in  sabbato  Pcntecostes...  »  (intercession  de  S.  Denis).  — 
«  Ista  quinquies  in  sabbato  Pasce,  in  Pentecoste  trina  est...  »  (inter- 
cession des  SS.  Hustiqne,  Timothée,  Apollinaire,  Rémi,  Martin,  Julien, 
Geneviève).  —  "  Ista  trina  est  in  Pasca»  in  Pentecoste  singula  »  (inter- 
cession des  SS.  Eleuthcre,  IVicaise,  Symphorien,  Sixte,  Sinice,  Nivard, 
Rigobert). 

Fol.  2.  AlIeluia  du  Temps  et  des  Saints,  commençant  au  1"  dimanche 
de  PAvent. 

Fol.  12.   <i  Versus  Fortunati,  episcopi. 

Salve,  testa  dies,  toto  venerabilis  evo...  » 

C'est  une  prose  de  Pâques  (Chevalier,  Rep.  hymnoL,  n"  17949). 
Fol.  12  v°.  Cantiques  extraits  de  l'office,  notamment  les  chants  du 
Vendredi  saint. 

Fol.  19.   "  Hymnus  Fortunati,  episcopi. 

Cnix  fidelis  inter  omnes...  » 

Le  a  Pange  lingua,gloriosi  prelium  certaminis...  «  forme  les  strophes 
deuxième  et  suivantes  de  cette  hymne.  (Chevalier,  Rep.  hi/mnoL, 
n»  4019). 

Fol.  19  v".  a  Renedictio  cerei.  Exultet  jam  angelica...  »  (5868)  et 
le  «  Vere  quia  dignum...  » 

Fol.  24  v°.  Graduels  de  l'année. 

Fol.  28.  Prières  de  l'absoute.  «  Post  celebrationem  misse,  stans 
sacerdos  rétro  ad  caput  defuncti,  dicat  in  [hune]  bec  verba  :  Non  intres 
in  judicium...  »  —  «  Hic  ponatur  corpus  in  sepulcro,  sed  non  operia- 
tur...  n  Oraisons  qui  suivent. 

Fol.  32.  Chant  de  Un  exitu  Israël  de  Egypto, 


252  MANUSCRITS 

Fol.  33.  Proses.  Pentecôte  :  «  Veni,  sancte  Spiritus,  qui  es  Dei 
digitus  ')  {Bep.  hymnoL,  n"  21250).  —  Vierges.  «  Virgines  caste,  vir- 
gines  summe  «  {ibid.,  n"  21639). 

Fol.  35.  Office  de  S.  Denis. 

Fol.  36.  Prose  de  S.  Augustin  (9054).  —Fol.  37.  Office  du  même. 

Fol.  38.  Suite  des  Alléluia  et  des  traits. 

Fol.  48  v°.  Chants  de  T/Ze,  missa  est  et  du  Benedicamiis  Domino. 

Fol.  49-57.  Epîtres,  depuis  la  fête  de  S.  Jean  l'Evangcliste  jusqu'à 
celle  de  l'Ascension. 

Le  fol.  34  porte  cette  mention  (XIV^  siècle)  :  «  Liber  Sancti  Dyo- 
nisii  Remensis  » ,  puis  ces  vers  (m.  d.)  : 

«  Omnis  liomo  Dominum  débet  amare  suum  » . 
—    «  Qui  bene  vult  fari,  bene  débet  permeditari  » . 

Puis,  cette  mention  du  XVP  siècle  :  ^^  A  monsieur  mon  oncle,  maistre 
Lescloppe,  demeurant  ta  Bouleuze  »,  et  enfin  les  signatures  (m.  d.)  : 
«  J.  Martinet  "  et  "  J.  Delaire  "  . 

Le  foL  A,  collé  sur  un  des  plats,  paraît  emprunté  à  un  livre  de 
médecine  (fin  du  Xlll^  siècle)  .  «  Vins  aigres  de  se  nature  est  frois,  et 
caus  mellés,  si  comme  dist  Avicennes...  "  —  c  Savoir  devés  que,  sour 
toutes  coses  qui  norissent  home,  donne  li  chars  plus  de  norissement  au 
cors  et  l'encrasse  et  enforce...  »  —  «  Pronnes  sont  de  lor  natures 
boines  et  moistes,  froides  el  commenchement  del  second  degré  et 
moistes  el  fin  del  tiercli...  •>■)  —  «  Nois  de  corre  sont  plus  froides  et 
plus  secces  que  celles  de  noiier,  et  de  lor  nature  norissent  plus...  " 

XII®  siècle.  Parchemin.  57   feuillets  el  deux  gardes  a,  b,  en  têle. 
318  siii-  138  millim.  ReL  veau  blanc  sur  bois.  —  (Saint-Denis). 

2()6  (C.  170).  Graduale,  ad  usum  ecclesiae  Sancti  Dyonisii  Remensis 

Fol.  A.  Titre.  «  Graduale  in  quo  omnia  quae  dicunlur  per  annum 
continentur  »  .  —  Propre  du  Temps,  auquel  on  a  ajouté  (fol.  41)  la 
Transfiguration. 

Fol.  42.  Propre  des  Saints.  —  Au  fol.  56,  à  propos  de  la  messe  de 
S.  Laurent,  on  a  noté  (XVII"  siècle)  ces  mots  dans  la  marge  :  «  La  messe 
se  chante  basse  -n .  —  Fol.  64.  «  In  commemoratione  Defunctorum  » . 
—  Visitation  deN.-D.  et  sa  prose  (Chevalier, /?e/?.  hymnoL,  n"  21231). 

Fol.  66.  Chant  des  Kyrie.  «  In  magnis  solemnitatibus  cantatur  : 
Kyrie,  fons  bonitatis,  pater  ingenite...  »  —  «  In  minoribus  solemni- 


1)1-:    LA    lUIlLIOTnKQlK    1)1-:    REIMS.  253 

lalibiis  :  Ciinclipotcns  <{enitor  Deiis...  »  —  «  Dicbus  domiiiicis  ot 
festis  siruplicibiis  :  Kyrie  eleyson,  Cliriste  elcysoii,  Kyrie  oloyson  »  (ter). 
Dans  réjjlisc  paroissiale  de  Saint-Jacques,  toute  voisine,  le  chant  des 
Kyrie  avait  été  supprimé  en  1623.  V.  Journalier  de  J.  Pussot,  p.  244. 

Fol.  67  V".  Chants  du  Gloria  et  du  Credo,  pour  les  dimanches  et 
fêtes  simples.  — Autres,  «  de  beata  Maria  i5 .  —  Autres,  u  Angelorum  )^  . 

Fol.  70-84.  Proses  diverses.  X^oël  (n"  10012).  —  Epiphanie  (5497). 

—  Pâques  (21505).—  Ascension  (17479).  —  Pentecôte  (18557).  — 
Trinité(2432).  — S.  Jean-Baptiste  (18521).  —  S.  Sacrement  (10222). 

—  SS.  Pierre  et  Paul  (3336).  —  S"  Marie-Madeleine  (11064).  — 
S.  Laurent  (11278).  —  Assomption  (16).  —  Nativité  (7494).  — 
S"  Croix  (10360).  —  S.  Michel  (100).  ~  S.  Denis  (6912).  —  Tous- 
saint (19822).  —  S.  Martin.  «  Laetabundi  jubilemus  omnes  unanimi- 
ter...  »  —  S.  Nicolas  (3795).  —  [Dédicace]  (3297). 

Fol.  85.   "  Kyrie,  virginitatis  amator  inclyte...  » 

Fol.  87.  Prose  du  dimanche  (19427). 

Sur  le  fol.  A,  on  lit  ces  lignes  :  «  B.  Deseux,  clerc  de  céans,  en 
Tanné  1648.  Faict  ce  quatriesme  de  febvrier  1650.  Appartenant  à  la 
paroisse  de  Saint-Denys  de  Reims  »  .  —  Plus  bas,  un  enfant  a  ajouté  : 
"  Ce  présent  livre  appartient  à  l'église  Sainct-Denis.  Si  par  quas  for- 
tuite se  livres  esteste  perdu  et  qui  li  aye  quelq'un  qu'il  le  retrouve,  i  n'a 
qu'à  le  raporté  et  on  luy  payera  son  salaire.  Sainct-Denis,  à  Riems  {sic)^ 
1657  -n .  —  Au  dos,  ce  volume  portait  le  n°  122. 

XVll*  siècle.  Parchemin.  87  feuillets,  plus  le  fol.  lu  bis  et  une 
garde  a,  moins  le  fol.  lxii.  Les  fol.  lxxxv  et  lxxxvii  sont  en  papier, 
ce  dernier  détérioré  dans  le  bas.  33S  sur  268  millim.  Rel.  veau  brun 
gaufré  sur  bois.  —  (Saint-Denis). 

207-268  (C.  140,  t.  I,  11).  Graduale  et  Antiphonale,  pro  festis 
solemnioribus,  ad  usum  ecclesiae  Sancti  Nicasii  Remensis. 

2«7  (Tome  I).  —  Graduel  seul. 

Fol.  1.  «  Graduale  et  Antiphonale,  ad  usum  regalis  monasterii  Sancti 
Nicasii  Remensis,  pro  festis  primi  ordinis  »  .  Ce  titre,  qui  s'applique  aux 
deux  volumes,  est  écrit  en  lettres  de  couleur  et  d'or  dans  un  cartouche 
d'une  grande  richesse  de  coloris  occupant  toute  la  page,  et  surmonté 
des  armes  de  l'abbaye  de  Saint-Nicaise  et  de  celles  de  la  congrégation 
de  Saint-Maur.  —  Au-dessous  de  ce  titre,  le  nom  de  l'artiste  qui  a  fait 
ce  magnifique   volume  nous   est  donné  en    ces   termes  :   "  Scribebat 


254  MANUSCRITS 

F.  J.  F.  R.,  subprior  ejusdem  monasterii,  anno  M.DC.LXXXV  »  .  Ce 
sous-prieur  artiste  s'appelait  Jacques-François  Roussel. 

Page  2.  tt  Index  Gradualis  "  ,  ou  table  des  offices  contenus  dans  le 
volume.  Pages  3,  9,  15.  Moël.  —  Page  22.  Epiphanie.  —  Page  28. 
S.  Maur.  —  Page  35.  S.  Benoît,  avec  la  prose  à  deux  fins  (Cheva- 
lier, Rep.  hymnol.,  n°^  9954,  9970).  —  Page  44.  Pâques.  —  Page  53. 
Ascension.  —  Page  59.  Pentecôte.  —  Page  69.  S.  Sacrement.  — 
Page  88.  SS.  Pierre  et  Paul.  —  Page  95.  Assomption.  — Page  102. 
Dédicace.  —  Page  109.  Toussaint.  —  Page  117.  SS.  Agricole  et  Vital. 
—  Page  119.  S.  Nicaise;  aucune  prose  indiquée. 

A  la  suite  de  cette  table,  dans  un  riche  cartouche,  cette  devise  : 
«  Nihil  operi  Dei  praeponatur.  R[eg.]  S.  Benedicti;  c.  43  » . 

Le  texte  et  les  notes  sont  tracés  au  pochoir.  L'exécution  des  minia- 
tures, d'une  rare  magnificence,  d'un  admirable  coloris  et  d*une  con- 
servation parfaite,  comprend  15  frontispices  de  375  sur  115  millim.,  à 
grands  rinceaux  de  fleurs  encadrant  de  petits  sujets  appropriés  à  chaque 
office;  16  grandes  initiales,  de  184  millim.,  composées  d'une  jonchée 
de  fleurs  sur  laquelle  se  détache  une  lettre  de  couleur  veinée  d'or  ou 
rehaussée  de  motifs  du  plus  heureux  dessin  exécutés  en  or  ou  en 
argent;  13  culs-de-lampe,  dont  plusieurs  importants  atteignent  jusqu'à 
440  sur  425  millim.,  représentant  généralement  des  vases  de  fleurs 
d'un  splendide  effet;  63  lettrines,  la  plupart  renfermant  de  jolis  sujets 
tirés  de  la  vie  du  Christ  ou  de  celle  des  saints,  souvent  exécutés  en 
camaïeu.  Le  cul-de-lampe  du  fol.  101  est  un  vase  de  fleurs  d'un  dessin 
particulièrement  remarquable.  Au  fol.  108  enfin,  toute  la  page  est 
occupée  par  la  représentation  du  grand  portail  de  l'église  de  Saint- 
Nicaise  (370  sur  360  millim.),  une  des  rares  œuvres  monumentales 
exécutées  d'un  seul  jet  dans  le  style  gothique  rayonnant.  V.  sur  ce  riche 
manuscrit  le  très  beau  livre  de  M.  Ch.  Givelet  :  L'église  et  Vabhaye  de 
Saint-Nicaise  de  Reims.  Reims,  1897,  p.  235-296. 

268  (Tome  II).  — Antiphonaire  seul. 

Suite  du  précédent,  ce  volume  ne  comporte  pas  de  titre.  Bien  qu'il 
contienne  à  peu  près  exactement  l'office  du  soir,  comme  le  précédent 
donnait  celui  du  matin,  il  ne  commence  qu'à  la  page  157,  tandis  que 
nous  avons  vu  le  premier  s'arrêter  sur  la  page  132.  11  y  a  lieu  de  sup- 
poser que  la  place  avait  été  réservée  pour  l'office  de  S.  Nicaise,  patron 
de  l'abbaye,  qui  fait  ici  défaut. 


I)K    LA    niULIOTHKQUK    I)K    RKIMS.  255 

Pa«îes  157,  173.  Premières  et  secondes  vêpres  de  Noël.  —  Vage  181. 
Epiphanie.  —  Paj^e  189.  S.  Maur,  avec  l'hymne  (ibid.^n"  11398).  — 
Page  202.  S.  Benoît,  avec  l'hymne  (10444).  —  Page  211.  Pâques. 

—  Page  219.  Ascension.   —  Page  226.  Pentecôte    —   Page  235. 
S.  Sacrement.  —  Page  245.  SS.  Pierre  et  Paul,  avec  l'hymne  (4298). 

—  Page  255.  Translation   de  S.   Benoît,   avec   l'hymne   (3350).  — 
Page  257.  Assomption.  — Page  204.  Dédicace.  —  Page  272.  Toussaint. 

Le  volume  contient  13  frontispices,  13  grandes  initiales,  8  culs-de- 
lampe,  62  lettrines,  le  tout  dans  le  goût  du  volume  précédent,  parfois 
avec  un  peu  moins  de  succès.  Plusieurs  lettrines  en  camaïeu  sont  néan- 
moins remarquables,  comme  celle  du  fol.  253  qui  représente  S.  Pierre. 

XV'I^  siècle.  Parchemin  de  choix.  — Tomel.  132  pages  numérotées, 
moins  les  115-116  et  123-128  enlevées,  plus  2  gardes  blanches,  A,  B, 
en  tête  et  à  la  fin.  735  sur  503  millim. 

Tome  II.  Parchemin  de  choix.  124  pages  cotées  157-280,  plus 
2  gardes  blanches,  a,  b,  en  lêle  et  à  la  fin.  733  sur  500  millim.  Rel. 
veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint-Micaise). 

2G0-27i>(C.  139,  t.l-VI,  et  141).  Gradualeet  Antiplionale,pro  festis 
primi  et  secundi  ordinis,  ad  usum  ecclesiae  Sancti  Kemigii  Hemensis. 

Au  contraire  du  Graduel  et  de  PAntiphonaire  de  Saint-Nicaise,  les 
offices  du  matin  et  du  soir  se  suivent  pour  chacune  des  fêtes. 

269  (Tome  1).  —  Fol.  1 .  Frontispice  peint.  Sur  une  grande  draperie 
soutenue  par  deux  anges,  on  lit  le  titre  suivant  :  «  Graduale  et  Anti- 
phonale,  ad  usum  archimonasterii  S.  Hemigii  Hemensis,  pro  festis 
I  ordinis.  Pars  I,  continens  Proprium  de  Tempore  "  .  Surmonté  des 
armes  de  l'abbaye,  ce  titre  est  souligné  d'un  cartouche  portant  ces 
mots  :  et  Scribebat  D.  Jacobus  Bouillart,  presbyter  et  monachus  Remi- 
gianus,  ordinis  S.  Benedicti,  e  congregatione  S.  Mauri,  MDCCIII  ». 
On  voit  par  là  que  l'éditeur  du  Martyrologe  d*Usuard  (Paris,  1718, 
in-4°)  et  l'auteur  de  V Histoire  de  Vahhaye  royale  de  Saint-Germain  des 
Prés  (Paris,  1724,  in-fol.)  était  doublé  d'un  artiste. 

Fol.  2-3  (anciennes  pages  235-238).  Vigile  de  Noël.  —  Fol.  4-26 
(p.  1-46).  Noël.  —  Fol.  27-32  (p.  47-57).  S.  Etienne.  —  Fol.  32-38 
(p.  57-69).  S.  Jean.  —  Fol.  38  vMl  (p.  70-75).  SS.  Innocents.  — 
Fol.  41  v''-49  (p.  76-91).  Epiphanie.  —  Fol.  49  v°-52  (p.  92-98). 
Jeudi  saint.  —  Fol.  52  v''-54  (p.  98-102).  Samedi  saint. 

Admirable  exécution,  dans  le  genre  des  manuscrits  de  Saint-Nicaise 


256  MANUSCIUTS 

précédemment  décrits.  3  importants  frontispices  (397  sur  105  millim.), 
4  grandes  lettres  (172  millim.),  4  culs-de-lampe,  31  initiales  (98  mil- 
lim.),  dont  plusieurs  à  camaïeu  joliment  traitées,  et  6  motifs  terminant 
des  alinéas. 

270  (Tome  II).  —  Continuation  du  volume  précédent,  sans  fron- 
tispice spécial. 

Fol.  1-16  (anciennes  pages  103-133).  Pâques  et  les  fériés.  — 
Fol.  16  v°-25  (p.  134-151).  Ascension  et  vigile  de  Pentecôte.  — 
Fol.  25  v''-39  (p.  152-179).  Pentecôte  et  les  fériés.  —  Fol.  39  v°-54 
(p.  180-210).  S.  Sacrement. 

En  regard  du  fol.  1,  on  a  collé  une  page  de  papier  contenant  un 
chant  de  Vhitroitde  Pâques,  différent  de  celui  qui  commence  le  volume. 

Même  exécution,  paysages,  scènes  en  camaïeu,  dont  plusieurs 
extrêmement  soignées.  4  frontispices  de  173  millim.,  8  grandes  ini- 
tiales, 24  autres  et  2  motifs  de  Gn  d'alinéa,  5  culs-de-lampe  repré- 
sentant des  fleurs  et  des  fruits. 

271  (Tome  III).  —  Fol.  1.  Sur  une  grande  draperie  supportée  par 
deux  jolis  anges,  on  lit  le  titre  suivant  :  a  Graduale  et  Antiphonale, 
ad  usum  archimonasterii  Sancti  Remigii  Hemensis,  pro  festis  I  ordinis  » , 
et,  plus  bas  :  "  Scribebat  Parisiis  domnus  Carolus  Mercier,  monachus 
et  presbyter  monasterii  Sancti  Germani  a  Pratis,  anno  MDCCXXXIV  » . 
Dans  un  cartouche,  la  devise  :  «  Sic  stemus  ad  psallendum,  ut  mens 
nostra  concordet  voci  nostrae  »  . 

Fol.  2  (ancienne  page  I).  Conception.  —  Fol.  10  v°  (p.  18). 
S.  Rémi,  avec  l'hymne  :  «  Vos  thura,  Franci  "  (Chevalier,  Rep.  hî/mnoL, 
n"  22157).  —  Fol.  24  (p.  151).  Dédicace.  —  Fol.  34  (p.  173).  Tous- 
saint. —  Fol.  41  v°  (p.  188).  Vêpres  de  la  Commémoration  des  Morts. 
—  Fol.  44-52.  S'^  Scolastique,  avec  les  hymnes  (20397,  8979).  — 
Fol.  53  (p.  239-240).  Prose  :   a  Inviolata  ». 

Cinq  grandes  et  belles  peintures  des  frontispices,  notamment  aux 
fol.  10  v°  (baptême  de  Clovis),  24  (Jérusalem  céleste),  28  (dédicace 
d'une  église),  37  v"  (appel  des  élus);  8  grandes  lettres,  49  initiales  à 
treillis  et  à  motifs  géométriques  dans  le  genre  des  papiers  peints  de 
l'époque,  6  culs-de-lampe. 

272  (Tome  IV).  —  Suite  du  précédent,  sans  titre  ni  frontispice. 
Fol.  1  (p.  45).  Fin  de  la  fête  de  S.  Rémi.  —  Fol.  1  v°-12  (p.  46- 


\)K    LA   BIliLI()THlH)l  R    DK    HKIMS.  257 

68).  S.  Maiir,  avec  l'hymne  (11398).  —  Fol.  13-28  (p.  60-09). 
S.  Benoît,  avec  les  hymnes  (10444,  3350)  et  la  double  prose  (9954, 
9970).  —  Fol.  28  v"-38  (p.  100-120).  SS.  Pierre  et  Paul,  avec 
l'hymne  (4298).  —  Fol.  39-44  (p.  123-134).  S.  Christophe,  avec 
l'hymne  :  «  Deus,  tuorum  militum  corona,  sors  et  premium  »  .  — 
Fol.  45-50  (p.  137-150).  Assomption. 

Très  intéressants  frontispices,  aux  fol.  1  V  (S.  Maur  retire  des  eaux 
le  Frère  Placide),  6  (S.  Maur  reçoit  la  règle  de  S.  Benoît),  13  (tenta- 
tion de  S.  Benoît),  20  (S.  Benoît  monte  au  ciel),  28  (les  Apôtres  gué- 
rissent le  boiteux),  33  (S.  Pierre,  guidé  par  un  ange,  quitte  sa  prison), 
41  (martyre  de  S.  Christophe);  9  grandes  initiales,  8  culs-de-lampe, 
64  initiales  dans  le  même  genre  que  celles  du  volume  précédent. 

275  (Tome  V).  —  Fol.  1.  «  Antiphonaleet  Graduale,  ad  usumbasi- 
licae  S.  Remigii  Remensis,  pro  festis  secundi  ordinis  ».  Au-dessous  de 
ce  titre  sans  frontispice,  on  lit  :  u  Scribebat  Parisiis  domnus  Carolus 
Mercier,  presbyter  et  monaclius  S.  Germani  a  Pratis.  MDCCXLI  »  . 

Fol.  2-12  (anciennes  pages  1-22).  Circoncision.  —  Fol.  13-27. 
Purification.  —  Fol.  27  v^-Se.  Annonciation.  —Fol.  37-42  (p.  23-34). 
Messe  de  S"  Scolastique.  —  Fol.  43-54.  Hameaux.  —  Fol.  55-64 
(p.  35-53).  Trinité.— Fol.  64^-68  (p.  54-62)  et  fol.  69-75.  S.Jean- 
Baptiste.  —  Fol.  76-88.  SS.  Placide  et  compagnons.  —  Fol.  89-98. 
S»"  Cilinie,  avec  l'hymne  (6472).  —  Fol.  99-109.  S.  Martin,  avec 
l'hymne  (17411).  —  Fol.  110-121.  «  In  festo  omnium  sanctorum 
monachorum  i) ,  avec  l'hymne  (2292).  —  Fol.  122.   «  Inviolata  >; . 

Le  volume  ne  comporte  aucun  ornement  ni  peinture. 

274  (Tome  VI).  —  Chants  ordinaires  de  la  messe. 

Fol.  8-11  (anciennes  pages  193-200).  Chant  du  Kyrie,  du  Gloria, 
du  Sanctus,  de  VAgtius,  «  in  solemnitatibus  primi  ordinis  »  . 

Fol.  12-15  (p.  203-210).  Autres,  «  in  festis  B.  Mariae  Virginis  ». 

Fol.  16-19  (p.  227-234).  Autres,   «  in  festis  secundi  ordinis  i) . 

Fol.  20-23  (p.  211-218).  Chant  du  Credo,  «  in  solemnitatibus  primi 
ordinis  » . 

Fol.  24-49  (p.  t-Lii).  «  Appendix  commemorationum  de  Tenjpore  et 
Communi  Sanctorum  v  .  Fériés  de  l'Avent,  du  Carême,  de  la  Passion; 
«  dominica  in  Albis  »  ;  fériés  du  S.  Sacrement;  fériés  de  la  Penfecote 
et  dimanches  après  la  Pentecôte.  —  Commun  des  Saints. 

Fol.  49  v°-50  (p.  Lii-Liv).  «  Inviolata  » . 

TOME   XXXllII  17 


258  MANUSCRITS 

Entête,  on  a  ajouté  sept  feuillets  (1-7)  portant  un  chant  du  Kyrie, 
du  Gloria,  du  Credo,  du  Sanctus,  de  VAgnus,  «  in  solemnitatibus  primi 
ordinis  n ,  différent  de  celui  qui  figure  aux  feuillets  suivants. 

L'ornementalion  de  ce  manuscrit,  conçue  dans  le  genre  des  t.  III 
et  IV,  n'a  pas  été  terminée  ;  la  place  réservée  aux  vignettes  a  souvent 
été  laissée  blanche;  d'autres  fois  les  fonds  seuls  ont  été  faits.  Il  compte 
néanmoins  deux  grands  et  beaux  frontispices,  notamment  à  la  page  211 
(les  Apôtres  au  cénacle),  2  grandes  initiales  et  7  petites,  enfin  4  culs- 
de-lampe. 

275  (Tome  VII).  —  Fol.  a.  «  Officium  defunctorum,  ad  usumbasi- 
licae  Sancti  Remigii  Remensis  »  ;  titre  exécuté  au  pochoir,  avec  armes 
de  l'abbaye  peintes  dans  la  partie  supérieure  du  feuillet. 

L'ornementation  se  compose  de  motifs  au  pochoir,  noir  sur  blanc,  et 
comporte  un  frontispice,  une  initiale  et  un  cul-de-lampe. 

XVIII®  siècle.  Parchemin  de  choix.  —  Tome  I.  54  feuillets  numé- 
rotés originairement  fol.  1-3  et  pages  235-238  et  1-102.  770  sur 
560  millim.  Rel.  veau  marbré  sur  carton. 

Tome  II.  54  feuillets  ou  108  pages  numérotées  103-210.  Mêmes 
dimensions  et  môme  reliure. 

Tome  III.  53  feuillets  composés  d'un  feuillet  de  tilie  et  des 
pages  1-30,  33-46,  151-170,  173-192,  des  feuillets  supplémentaires 
44-52  et  des  pages  239-240;  plus  2  gardes  a,  b,  blanches,  en  tête  et 
à  la  fin.  Un  feuillet  (pages  31-32)  a  été  coupé,  emportant  le  frontispice  de 
la  fête  de  S.  Rémi;  un  autre  (p.  171-172),  également  coupé,  enlevant 
le  frontispice  et  le  commencement  des  premières  vêpres  de  la  Toussaint. 
765  sur  530  millim.  Même  reliure. 

Tome  IV.  50  feuillets  ou  100  pages  cotées  45-120,  123-134,  137- 
140,  143-150.  Un  feuillet  a  été  coupé  (p.  121-122),  emportant  le 
commencement  de  là  fête  de  S.  Christophe;  un  autre  (p.  135-136), 
enlevant  le  frontispice  et  le  commencement  des  premières  vêpres  de 
l'Assomption;  un  troisième  enfin  (p.  141-142),  enlevant  le  commen- 
cement de  la  messe  de  l'Assomption.  765  sur  530  millim.  Même  reliure. 

Tome  V.  l23  feuillets,  dans  cet  ordre  :  fol.  1,  p.  1-22,  fol.  13-36, 
p.  23-34,  fol.  43-54,  pages  35-62,  fol.  69-123;  plus  2  gardes,  a, 
en  tête,  et  b,  à  la  fin.  700  sur  480  millim.  Même  reliure. 

Tome  VI.  50  feuillets  cotés  1-7,  p.  193-210  (moins  201-202  coupées), 
p.  227-234,  p.  211-218,  p.  i-uv.  765  sur  530  millim.  Même  reliure. 
Tome  VII.  19  feuillets  ou  38  pages,  plus  un  feuillet  a,  en  tête.  770 
sur  530  millim.  Rel.  veau  noir  sur  carton.  —  (Saint-Remi). 

276  (N.  fonds)    «  Graduale  juxta  xMissale  Remense  illustrissimi  ac 


DIC    LA   BIBLIOTHKQUE    DE    UEIAIS.  259 

reverendissimi  1).  D.  Gaioli  Mauritii  Le  Tellier,  archiepiscopi,  ducis 
Remensis,  autoritate  (sic)  edituni,  ad  usum  ecclesiae  parochialis  Sancti 
Xicolai  de  Rilly-la-Montagne  « . 

Payes  1-149.  Propre  du  Temps. 

Pages  i-lxx.  Propre  des  Saints,  ajouté  après  coup.  H  est  ainsi  daté 
(p.  xxii)  :  «  L'an  de  grâce  mil  sept  cens  quatre-vingt-deux,  le  vingt-trois 
février,  fait  à  Hilly.  A  Kiily  »  .  Néanmoins  la  portion  qui  va  de  la  page  xxiii 
à  la  page  lxvii,  écrite  avec  une  encre  différente  et  une  moindre  sûreté  de 
main»  notamment  aux  fêtes  «  de  Nomine  Jesu  n  et  «  de  Angelo  custode  " , 
est  revendiquée  par  la  signature  qui  suit  :  «  Fait  par  Etienne  Favart, 
en  1772  " .  —  A  la  page  iv,  on  trouve  la  fête  de  S.  Nicolas  avec  la 
prose  :  «Fidèles,  hue  cucurrite...  »  (Chevalier,  Rep.  lujmnoL,  n"  6294). 

Page  i-civ.  Commun  des  Saints.  Messes  votives  et  divers  chants  du 
Kyrie,  du  Gloria,  etc.  La  mention  :  u  Rilly,  le  vingt-troisième  janvier, 
en  Tannée  mil  sept  cent  quatre-vingt-deux  r, ,  ne  vise  pas  toute  cette 
partie  du  livre,  mais  seulement  les  pages  LXix-civ. 

Chef-d'œuvre  de  calligraphie,  que  l'auteur  a  signé  en  ces  termes, 
dans  le  frontispice  ovale  du  fol.  a,  orné  de  très  fines  fleurs  à  la  plume, 
qui  porte  le  titre  donné  plus  haut  :  u  Remis  scribebat  Petrus  Famelart, 
scriptor  juratus,  necnon  insignis  ac  metropolitanae  ecclesiae  Remensis 
custos,  anno  Domini  M  D  CC  XIV  y) .  C'est  à  lui  qu'on  doit  les  grandes 
initiales  encadrées  avec  entourage  de  bouquets  de  fleurs  de  la  plus 
délicate  exécution  qu'on  trouve  aux  pages  1,  16,  26,  87,  93,  101; 
I,  IV,  Lv,  Lviii;  I,  Lxxiii.  La  peinture  n'est  pas  à  la  hauteur  du  dessin, 
mais  elle  ne  paraît  pas  avoir  été  appliquée  par  notre  artiste.  —  A  noter, 
sur  le  frontispice,  un  très  élégant  chiffre  :   «  SS.  NN.  « 

XVIII®  siècle.  Parchemin.  162  feuillets  numérotés  comme  on  Ta  vu 
plus  haut,  plus  un  frontispice  a  et  une  garde  blanche  à  la  fin.  548  sur 
386  millim.  Rel.  en  cuir  de  Russie,  avec  coins  et  fermoirs  de  cuivre, 
encore  munie  de  ses  bretelles.  —  (Eglise  de  Rilly-la-Montagne). 

277  (N.  fonds),  a  Graduale  Suessionense,  ducis  de  Fitz-James,  epi- 
scopi,  etc.,  auctoritate  et  capituli,  etc.,  consensu  editum,  xMDCCXLVI  ; 
ad  usum  D.  Reinard,  sacerdotis  necnon  paroeciae  de  Seringes  rectoris, 
excusum.  Aux  Eveaux  de  Chierri,  MCCLXXXI;  cum  privilegio  parochi 
R.  supradicti  » . 

XVIll^  siècle.  Papier.  370  pages.  186  sur  118  millim,  Rel.  veau 
fauve.  —  (Don  Deullin). 


260  MANUSCRITS 

278-282  {N.  fonds).  Antiphonarium,  ad  usum  ecclesiae  Beatae 
Mariae  Remensis. 

278  (Tome  I) .  —  Fol.  b.  Frontispice  aux  armes  peintes  de  M .  Le  Tellier. 
«  Antiphonarium  ad  usum  sanctae  ecclesiae  metropolitanae  Remensis, 
illustrissimi  ac  revcrendissimi  domini  D.  Caroli  Mauritii  Le  Tellier, 
archiepiscopi,  ducis  Remensis,  primi  Franciae  paris,  S.  S.  A.  legati 
nati,  Galliae  Belgicae  primatis,  abbatis  seu  perpetui  commendatarii 
archimonasterii  Sancti  Remigii  Remensis,  regii  ordinis  S.  Spiritus 
commendatoris,  Sorbonae  provisoris,  sumptibus  exaratum.  Tomus 
primus,  continens  officia  tam  de  Tempore  quam  de  Sanctis,  a  dominica  I 
Adventus  usque  ad  21  diem  januarii.  — Remis  scribebat  Petrus  Famé- 
lart,  anno  1701  « . 

Fol.  c.  "  Proprium  de  Tempore  ;  pars  hyemalis  ».  —  La  pagination 
1-230  ne  commence  qu'au  feuillet  suivant. 

On  y  trouve  les  hymnes  de  S.  Etienne  (Chevalier,  Rep.  hymnoL, 
n°  1846),  S.  Jean  [ihid.,  19153),  SS.  Innocents  (18344),  S.  Thomas 
Becket  (11228),  Epiphanie  (8073). 

Pages  i-cviii.  «  Proprium  Sanctorum  ;  pars  hyemalis  -n .  Commence 
au  26  novembre. 

Hymnes  de  S.  André  (6933),  de  S.  Rémi  (22157).  Ce  volume,  comme 
les  suivants,  est  de  superbe  exécution. 

279  (Tome  II).  — Fol.  a.  Même  titre.  «  Tomus  secundus,  continens- 
officia  tam  de  Tempore  quam  de  Sanctis,  a  die  21  januarii  usque 
ad  dom[inicam]  Resurrectionis.  —  Remis  scribebat  Petrus  Famelart, 
anno  1702  «  . 

Pages  1-259.  Propre  du  Temps.  —  Pages  i-cxii.  Propre  des  Saints. 

280  (Tome  III).  — Fol.  b.  Même  titre.  «  Tomus  tertius,  conti- 
nens, etc.,  a  dominica  Resurrectionis  usque  ad  dominicam  I  augusti. 
—  RemiS|Scribebfxt  Petrus  Famelart,  anno  1703  » . 

Pages  1-208.  Propre  du  Temps.  — Pages  i-cliv.  Propre  des  Saints. 

Hymnes  des  S""  Bove  et  Dode  (Chevalier,  Bep.  hymnol.,  n"  21703), 
Invention  de  la  Croix  (18986),  S»^^  Maries  (7937),  S.  Jean.  «  Ut 
queant  Iaxis...  "  (21039)  divisée  en  «  primus,  secundus  »  et  «  tertius 
chorus  » . 

281  (Tome  IV).  —  Fol.  a.  Même  titre,  mais  après  le  mot  «  com- 
mendatoris »    on  lit    :     «   comitum    consistorianorum   decani,    Sor- 


DE    LA  BIBLIOTHEQUE   DE   REIMS.  261 

bonae,  etc.  Tomiis  quartus,  continens,  etc.,  a  die  I  augusti  usque  ad 
Adventiiin.  —  Iloniis  sciibebat  Petriis  Famelart,  anno  1705  »  . 

Pages  1-100.  Propre  du  Temps.  —  Pages  i-cccvii.  Propre  des  Saints. 

Hymnes  de  la  TrausGgiiration  (Chevalier,  Rep.  hymnoL,  n°  13297), 
S'«  Catherine  (2093),  S.  André  (6933). 

282  (Tome  V).  —  Yo\.  a.  Même  titre  que  le  précédent;  armoiries 
endommagées.  «  Tomus  quintus,  continens  antiphonas  Psalterii, 
Commune  Sanctorum,  etc.  —  Remis  scribebat  Petrus  Famelart, 
anno  1706  » . 

Fol.  B-G.  Calendrier. 

Pages  1-83.  «  Antiphonae  Psalterii  ».  Page  6.  TeDeum,  avec  un 
chant  différent  de  celui  d'aujourd'hui.  —  Page  67.  Chant  du  Noël, 
pendant  PAvent.  —  Page  68.  «  Officium  Defunctorum  » . 

Pages  i-CLXxiv.  u  Commune  Sanctorum  i) .  —  Page  clxxv.  «  Offi- 
cium beatae  Mariae  virginis  » .  —  Pages  cxcvii-ccxiii.  '  Horae  parvae 
beatae  Mariae  Virginis  »  .  —  Pages  ccxiii-ccxvi.  Chants  du  Gloria  et 
de  V Alléluia.  —  Page  ccxvii.  ^  Modus  cantandi  pneuma  » .  —  Ibid. 
Intonation  des  psaumes,  du  Magnificat  et  autres  cantiques,  etc. 

XVIIP  siècle.  Parchemin.  —  Tome  I.  170  feuillets  cotés  pages  1- 
232,  i-cvni,  plus  3  feuillets  liminaires  a,  b,  g,  le  premier  blanc  comme 
les  pages  231-232.  580  sur  385  millim.  Rel.  cuir  de  Russie,  à  fer- 
moirs, coins  et  plaques  de  cuivre  ciselé,  encore  munie  de  ses  bretelles. 
—  Tome  II.  186  feuillets  cotés  pages  1-260,  i-cxii,  plus  un  feuillet 
liminaire  a;  la  page  260  blanche.  580  sur  385  millim.  Même  reliure, 
dont  une  bretelle  cassée.  —  Tome  III.  181  feuillets  cotés  pages  1- 
208,  i-CLiv,  plus  3  feuillets,  a,  b,  en  tête,  et  c,  à  la  fin,  le  premier 
et  le  dernier  blancs.  582  sur  390  millim.  Même  reliure.  — Tome  IV. 
204  feuillets  cotés  pages  l-IOO,  i-cccvni,  plus  un  feuillet  liminaire  a, 
dont  les  armoiries  peintes  ont  été  endommagées.  580  sur  385  millim. 
Même  reliure,  à  laquelle  manque  le  bouton  d'attache  d'une  des  bre- 
telles.—  Tome  V.  166  feuillets  cotés  pages  1-83,  i-ccxlvi,  plus  Lxivbis 
et  Lxiv  ter,  plus  7  feuillets  liminaires  a-g;  la  page  84  blanche.  580  sur 
390  millim.  Même  reliure,  dont  une  des  bretelles  cassée,  —  (Chapitre). 

285  (C.  203).  Antiphonarium,  ad  usum  ecclesiae  Sancti  Nicasii 
Remensis. 

Ce  livre  de  lutrin,  qui  ne  comprend  que  le  Propre  et  le  Commun 
des  Saints,  est  incomplet  du  commencement  et  de  la  fin. 

Deux  cahiers  environ  manquent  en  tête.  Le  fol.  1  actuel  s'ouvre  sur 
ces  mots  :   «  [passijones  hujus  temporis  ad  futuram  gloriam...  ^^ ,  qui 


262  MANUSCRITS 

appartiennent  au  1*"^  nocturne  des  matines  de  S.  Nicaise.  Il  doit  man- 
quer 3  cahiers  à  la  fin,  le  volume  s'arrétant  actuellement  au  milieu  du 
V"  nocturne  de  l'office  d'un  Confesseur. 

On  y  trouve  les  hymnes  des  SS.  Pierre  et  Paul  (Chevalier,  Rep, 
hymnoL,  n"'  6060,  1596),  S'^  Marie-Madeleine  (18976,  6308)  et  la 
prose  (11105),  Visitation  (549,  5432,  12793),  S'«  Anne  (10698, 
3305,  14223). 

Les  initiales  de  ce  livre  sont  à  figures  grotesques,  dans  le  goût  du 
temps.  —  A  la  fin,  sur  la  couverture  intérieure,  on  lit  : 

a  Jésus  f  Maria. 

Golendo  et  imprimis  amplecteiido 

Deo  divisque  dicatum  est  hoc  opus, 

Ex  cura  et  soiicitudine  et  opéra 
Fratrum  J.  Tellier  et  Pontii  Jambart. 
Pro  ecclesia  Nicasiana 
Factum  et  acceptum^ 
14  jnnii  1574.  Aulhori 
I)eo  immortali  gratias  » . 
t 

La  date  de  1570  est  inscrite  dans  l'initiale  P  du  fol.  221 . 

XVP  siècle.  Parchemin.  271  feuillets.  Au  bas  des  fol.  2,  86,  89,  96, 
148,  153,  225,  les  marges  ont  élé  coupées.  404  sur  278  millim.  Rel. 
veau  blanc  sur  bois.  —  (Saint-Nicaise). 

284  (C.  180).  Cujusdam  Hilarii  liber  hymnorum  seu  Aurea  expo- 
sitio  super  hymnos  sacros. 

Fol.  1.  «  Liber  iste  liber  hymnorum  nominatur.  Hymnus  dicitur 
laus  Dei  cum  cantico;  canticum  est  exaltatio  anime  de  supernis  habita. 
Quatuor  fuerunt  principales  actores  qui  hymnos  composuerunt,  S.  Gre- 
gorius,  Prudencius,  Ambrosius,  Sedulius;  sed  quidam  vir,  nomine 
Hilarius,  prudens  et  videns  eos  multos  hymnos  composuisse,  dignum 
duxit  vel  placuit  ci  quosdam  in  unum  colligere  et  compendiosum  opus 
componere  in  brevem  et  utilem  tractatum,  cui  omnes  hymni  fuerint 
materia...  »  —  F®  hymne  : 

«  Primo  dierum  omnium 
Quo  mundus  extat  conditus, 
Vel  quo  resurgens  conditor 
Nos,  victa  morte,  liberet. 

Materia  hujus  hymni  est  commendacio...  »  —  Fin  :  a  ...ut  in  ora- 
tione  de  sancto  Spiritu  :  Deus,  qui  corda  Jidelium ,  etc.   Gloria  iibi,  Tri- 


I)i:    LA   BIBLIOTHKQUR    DE    RKIMS.  203 

nitas,  etc.  r  Ces  mots  appartiennent  à  la  glose  de  l'hymne  :  a  Qua 
Chiistus  siciit...  »  —  On  a  ajouté  après  coup  l'hymne  :  «  0  lux,  beata 
Trinitas...  "  Cet  ouvrage,  qui,  d'après  les  Hénédictins,  dut  être  composé 
au  XII"  siècle,  a  été  imprimé  plusieurs  fois,  de  1480  à  1505,  sous  le 
titre  :  Liber  hijmnorum  seu  Aurea  expositio  hymnorum,  una  cum  textu, 
studio  et  lahore  ciijusdam  Hilarii.  V.  Hist.  litt.,  t.  XII,  p.  253,  et  Hain, 
Rep.  hibl,  n"'  6779-6794  et  86G7. 

En  haut  du  fol.  32  v%  on  trouve  cette  note  de  Gilles  d'Aspremont  : 
«  Folia  hujus  libri  32,  hoc  est  WXIl,  numerata  ultimo  die  octobris, 
per  me  Egidium,  anno  Domini  M^CCCC^XII"  ».  —  Au  bas  du  même 
feuillet,  on  remarque  cette  réflexion  (XIV^  siècle)  :  «  Nam  et  canibus 
imbecillioribus  mos  est  ut,  quanto  plus  defuerit  virium,  eo  magis 
latratibus  indulgere  » . 

Le  fol.  de  garde  b  provient  d'un  manuscrit  d'Ovide  (XIII'  siècle), 
qui  servait  de  livre  de  classe,  comme  on  peut  en  juger  par  les  anno- 
tations marginales  du  professeur.  11  répond  aux  vers  101-194  de 
la  XVI 11*  épître  des  Héroïdes  : 

«  Excipis  amplexu,  feliciaque  oscula  jungis  : 
Oscula  diis  niagnis  trans  mare  digna  peti. 


Sit  timidum  [sic)  paucis  etiam  non  (sic)  noctibus  equor  : 
Ire  per  invictas  (sic)  experiemur  aquas  s  . 

Cf.  édit.  Nisard,  p.  72-74. 

XIÏI«  siècle.  Parchemin.  32  feuillets  à  2  col.,  plus  2  gardes,  a,  en 
tête,  blanche,  et  b,  à  la  fin.  203  sur  146  millim.  Rel.  veau  noir  sur 
bois,  très  défectueuse.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  A,  ord.  5, 
prope  fenestram,  n"  31  »). 

285  (C.  179).  Liber  sequentiarum,  ad  usum  ecclesiae  Sancti  Theo- 
derici. 

Bien  qu'on  trouve  également  dans  ce  volume  les  Alléluia  et  les  traits 
des  offices,  nous  n'indiquerons  ci-dessous  que  les  proses. 

Fol.  1.  Noël  (Chevalier,  Rep.  hymnol,  n-  11903,  18127,  5326). 
—  Fol.  7.  S.  Etienne  (ibid.,  11032).  —  Fol.  9.  S.  Jean  (12283).  — 
Fol.  10  x\  SS.  Innocents  (2747).  —Fol.  13.  Epiphanie  (6111).  — 
Fol.  15.  S.  Rémi  (6552).  —  Fol.  16  v°.  S'^  Prisque  (5765).  — 
Fol.  18  v^S.  Vincent  (11276).  —  Fol.  23  \\  Pâques.  «  Mater  omnium 
sequenciarum  »  (6601).  —  Fériés  (4567,  14542,  21505).  — 
Fol.  31  v°.  Ascension  (17479).  — Fol.  35.  Pentecôte  (18557).  Fériés 


a64  MANUSCRITS 

(8711,  c<  Almisona'^  (sic),  919,  21242).  — Fol.  43.  Trinité  (2432).  — 
Fol.  45.  S.  Sacrement  (10222).  —  Fol.  49.  S.  Thiou  (18582).  — 
Fol.  50.  Invention  de  la  Croix  (10360).  —Fol.  53  \\  S.  Barnabe  (3336). 
—  Fol.  55.  S.  Jean-Baptiste  (18521).  —  Fol.  56  v\  SS.  Pierre  et  Paul 
(10265).  —  Fol.  57  v°.  Conversion  de  S.  Paul  (17643).  —  Fol.  59. 
S.  Thierry  (414).  «  In  octavis  S.  Theoderici  et  in  Translacione  et  in 
Elevacione  ipsius  «  (11687).  —  Fol.  62  v^  S.  Benoit  (10471).  — 
Fol.  64.  S'«  Marie-Madeleine  (11064).  —  Fol.  66.  Translation  de 
S.  ]Vicaise(7835).— Fol.  66  v^.S'V^une  (11343).— Fol.  69.  S.  Laurent 
(19523).  —Fol.  71.  Assomption  (17201,  16).  — Fol.  76.  S.  Barthé- 
lémy (9810).  Octave  et  Translation  du  même  (5280).  —  Fol.  81  v\ 
Décollation  de  S.  Jean  (15723).  —  Fol.  83.  Nativité  (801).  — Fol.  86. 
Exaltation  de  la  Croix  (17872).  —  Fol.  87.  S.  Matthieu  (19427).— 
Fol.  88.  S.  Michel  (100).  —  Fol.  91.  Dédicace  de  l'église  de  Saint- 
Barthélémy  (7024).  Octave  de  ladite  (15712).  —  Fol.  94.  S.  Denis 
(6912).  —  Fol.  97.  Onze  mille  Vierges  (21626).  —  Fol.  100  v\ 
[Toussaint?]  (12646).  Octave.  «  Mirabilis  Deus  in  sanctis  ac  laudabi- 
lis...  "  —  Fol.  104.  S.  Martin.  «  Hec  est  sancta  soUempnitas...  «  — 
Fol.  106.  S"  Catherine  (22223).  —  Fol.  109.  S.  André  (17733).  — 
Fol.  111  v^  [S.  Nicolas]  (3795).  —  Fol.  114.  3^  dimanche  de  TAvent 
(16496).  —  Fol.  114v°.  «In  commemoracione  béate  Marie  virginis  " 
(21343).  Fériés  (7945,  1974,  18207,  10012,  7494,  1879).  — 
Fol.  125  v°.  u  De  beata  Maria  »  (11162,21280,9094);  durant  TAvent 
(14567);  durant  le  temps  pascal  (21656).  —Fol.  131  v°.  S'^  Barbe 
(11654).  —  Fol.  134.  Visitation  (21231).  —  Fol.  136.  [S.  Julien?] 
(18776). 

XVI*  siècle.  Parchemin.  137  feuillets  à  longues  lignes,  le  dernier 
blanc.  196  sur  128  millim.  Rel.  veau  gaufré  sur  bois.  —  (Saint- 
Thierry,  sans  n°). 

286  (N.  fonds).  «  Répons-brefs  et  hymnes  des  principales  fêtes  de 
Tannée  »  . 

On  y  trouve  les  fêtes  suivantes  :  Assomption  (Chevalier,  Rep. 
hymnoL.n"  13929),  S.  Maur  (11398),  Nativité  (21136),  Dédicace 
(3461),  Toussaint  (4937),  Saints  de  TOrdre  de  S.  Benoît  (15967), 
SS.  Vital  et  Agricole  (3079),  Conception  (16747),  SS.Nicaise  et  compa- 
gnons (22159),  Noël  (9632),  Epiphanie  (4003),  Présentation  (19555), 
Annonciation  (7622),  Pâques  (244),    Ascension   (17797),  Pentecôte 


I)K    LA    DIBLIOTIII':()l  E   DE    REIMS.  265 

(21201),  Trinité  (0388),  S.  Sacrement  (14467),  SS.  Pierre  et  Paul 
(98i),  Translation  de  S.  Nicaise  (13965),  S.  «enoît  (4397,  20206), 
Translation  de  S.  Benoît  (20206). 

XVIII^  siècle.   Papier.  63  pages.  438  sur  290  millim.  Rel.  parche- 
min. —  (Sainl-Nicaise). 

287  (X.  fonds).  "  Claudii  Santolii,  clerici  Parisiensis,  hymni  sacri, 
quorum  maximapars  inpiuribus  ecclcsiisrecitatur,  qua  licuit  diligentia 
coilecti  "  . 

A  la  suite  du  titre,  note  biographique  sur  Cl.  Santeuil  (1628-1684). 

Page  1.  "  Pars  prima.  [Die  prima  januarii].  In  tempore   Adventus. 

Erumpe  de  Patris  sinu 


Cette  hymne  ne  ûgure  pas  dans  le  Reperiorium  hymnologicum  de 
M.  Tabbé  Chevalier. 

Le  volume  ne  comprend  que  les  fêtes  du  P""  janvier  au  20  août 
inclusivement. 

Pages  480-484.  Table. 

XVIII^  siècle.  Papier.  484  pages,  moins  218,  plus  87  lis  et  un  fol.  a 
perlant  le  litre.  225  sur  164  millim.  Demi-rel.  basane  fauve. 

288  (M.  fonds).  «  Joannis  Santolii  hymni  sacri  et  novi,  cum  notis  y> . 
Fol.  1.  Hymnes  du  Commun  des  Saints,  toutes  de  Santeuil. 

Fol.  16.  Hymnes  des  Saints,  dont  plusieurs  de  Santeuil.  A  noter 
celles  delà  Conception  (Chevalier,  Rep.  hymnoL,  n""  8093),  S.  Nicaise 
{ibid.,  14641),  SS.  Sixte  et  Sinice  (2936). 

Fol.  24.  On  a  collé  ici  deux  feuillets  intitulés  :  «  Officium  parvum 
S.  Patris  Benediclij  pro  qualibet  feria  tertia...;  ex  typographia  Ludo- 
vici  Sevestre,  1645  » . 

XVIIP  siècle.  Papier.  25  feuillets,   le  fol.  14  blanc.  420  sur  260 
millim.  Cartonné.  —  (Sainl-Xicaise). 

289  (N.  fonds).  «  Hymnodia  sacra  » . 

Fol.  iii-vi.  Dédicace  de  Fauteur,  qui  ne  se  nomme  pas,  suivie  de 
l'exposé  du  plan  de  son  ouvrage. 

Pages  1-628.  Recueil  de  17  cantiques,  en  vers  latins,  célébrant 
Dieu,  ses  attributs  et  ses  perfections. 

A  la  page  628,  l'auteur  donne  cette  liste  des  écrivains  qui,  à  sa  cori- 


266  MANUSCRITS 

naissance,  ont  composé  des  hymnes  sacrées  :  ^  Hymnos  rhytmicos 
scripserunt  Abaladus,  Gluniacensis  monachus  ;  Adam  a  Sancto  Victore; 
Anselmiis  Cantuariensis  ;  Bernardus,  abbas  Clarevallensis;  Bonaven- 
ture,  franciscanus  ;  Cornélius  xMusius,  Delphius;  Dominicus,  chartu- 
sianus  ;  Hildebertus,  Coenomanensis  episcopus,  benedictinus  ;  Honde- 
nius,  franciscanus;  Meiller,  Germanus  (Jacques  Mayer)  ;  Petrus  Vene- 
rabilis,  abbas  Gluniacensis;  Franciscus  Penon,  dominicanus;  Innocen- 
tius  Morceau,  benedictinus  r>  .  On  se  demande  si  l'auteur  ne  se  cache 
pas  sous  le  dernier  nom  cité. 

La  suite  du  recueil  est  un  imprimé  de  207  pages,  intitulé  :  Les  hautes 
pratiques  de  V oraison  mentale.  1667. 

XV'^III^  siècle.  Papier.  628  pages  précédées  de  8  feuillets  et  suivies 
de  207  pages  impriméos.  158  sur  106  millim.  Bel.  veau  fauve.  — 
(Saint-Nicaise,  K.  37). 

290  (C.  198).  Psalterium,  ad  usum  ecclesiae  Sancti  Nicasii  Bemen- 
sis.  —  Beati  Bernardi  Spéculum  monachorum.  —  Hymni  sacri. 

Fol.  A.  «  Les  éveschiez  et  archeveschiez  et  abbayes  du  royaulme  de 
France,  avec  la  taxe  du  vacant  d'iceulx  n . 

Ihid.  verso.  Bulle  du  pape  Alexandre  IV  (21  décembre  1254),  dis- 
pensant l'abbé  et  les  moines  de  Saint-Nicaise  de  l'observance  de  cer- 
tains statuts  dont  on  avait  jadis  alourdi  la  règle.  «  Ex  parte  tua  fuit 
nobis...  » 

Fol.  1-6.  Calendrier.  On  y  trouve  les  fêtes  des  SS.  Maur,  Nicaise, 
Bobert,  abbé,  Gibrien,  Dunstan,  Wibert,  Médard  et  Gildard,  Thierry, 
«  Exceptio  S.  Benedicti  -n ,  «  Divisio  Apostolorum  »> ,  Memmie,  Alpin, 
Lambert,  Bemi,  Léger,  Denis,  Basie,  Crépin  et  Crépinien,  Quentin, 
«  Commemoratio  Animarum»  ,  Lié,  Aignan,  «  sancte  Helizabeth,  lant- 
gravie  »,  Catherine,  Éloi,  Nicaise  et  compagnons,  Thomas  de  Can- 
torbéry.  —  On  a  barré  l'octave  de  S.  Vincent  et  les  fêtes  de  S.  Vaast 
et  de  S"  Gertrude.  —  Au  XVI*  siècle,  on  a  ajouté  celles-ci  :  Marie 
l'Egyptienne,  Servais,  Translation  de  S.  Nicolas,  Claude,  Visitation, 
Translation  de  S.  Nicaise,  Anne,  «  Dedicatio  ecclesie  S.  Nicolai  de 
Villaserta  »  (Saint-Nicolas-du-Virlouzet),  Bernard,  Louis,  Gilles, 
Ayoul,  «  Dedicatio  ecclesiae  Beati  Nicasii  ?5 ,  u  Belatio  S.  Nichasii  '^  , 
François,  Placide,  Bruno,  Brigitte,  Brice,  c  Presentatio  beatae  virgi- 
nis  Mariae  »,  Agricole  et  Vital,  Barbe,  Conception.  —  On  y  trouve 
aussi  des  notes  astronomiques,  en  ce  genre  :   "  In  atrica  (sic)  milvus 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE    DE    REIMS.  267 

apparet  r  ;  a  Ortiis  naviculc  »  .  De  même,  quelques  notes  historiques, 
coumie  celles-ci  :  «  Mulier  seducta  et  Adam  »  ;  «  Noë  archam  intra- 
vit  "  ;   u  Lex  Moysi  data  est  « , 

Fol.  7-12.  Collectes  du  Temps. 

Fol.  12  v".  ^  Incipit  Spéculum  monachorum ,  editum  a  sanclo  Hcr- 
nardo.  Si  quis  emendatioris  vite  desiderio  tactus...  nec  patrem  sibi 
vocet  super  lenam,  ymmo  sic  se  existimeiit  quasi  ipse  et  Deus  sit 
solus.  Amen  '^  .  Copie  du  XI V^  siècle.  (5.  Bernardi  opcra,  t.  II,  p.  816). 

Fol.  13.  Le  volume  primitif,  qui  va  jusqu'au  fol.  185,  comuience 
réellement  ici.  Psautier,  a  lîeatus  vir  qui  non  ahiit...  "  —  Fol.  135  \\ 
Après  les  150  psaumes,  on  trouve  les  cantiques  d'Isaïe,  d'Ezéchiel, 
d'Anne,  de  Moyse  (Exode),  d'Habacuc,  de  .\Ioysc  (Deutéronome),  des 
Trois  enfants,  le  Te  Deum  et  le  cantique  de  Zacharie. 

Fol.  145  v".  Symbole  de  S.  Athanase.  a  Quicumque  vult  salvus 
esse...  " 

Fol.  147  v°.  Le  Magnijîcat  ^  suivi  de  litanies  contenant  les  noms 
suivants  :  Nicaise,  Agricole,  Vital,  Denis,  lîénigne,  Cliristophe,  Cré- 
pin,  Crépinien,  Timothée,  Apollinaire,  Lambert,  Hilaire,  Martin, 
Rémi,  Martial,  Julien,  Sixte,  Sinice,  Mvard,  Germain,  Médard,  Nico- 
las, Servais,  Eloi,  Amand,  Maur,  Gilles,  Thierry,  Gibrien,  Basic, 
Philibert,  Aubert,  Hobert,  Catherine,  Marguerite,  Scolastique,  Gene- 
viève, Foi,  Colombe,  Pétronille,  Christine. 

Fol.  153  v°.  a  Quando  cantor  Sancti  Nichasii  duplicem  habet  pitan- 
ciam.  Noverint  universi  quod,  anno  Domini  M"  CCC^XX",  queslio  mota 
fuit  inter  fratrem  Pelrum  dictum  Latruie,  cantorem  deintus,  ex  una 
parte,  et  Johannem  dictum  Alart,  celiararium  (sic)  tune  temporis,  ex 
altéra...  j)  Jugement  de  cette  question  par  l'abbé  Philippe  La  Quoque, 
sur  l'avis  du  grand  prieur  ALird,  des  autres  prieurs  et  des  anciens  de 
la  maison. 

Fol.  154-175.  Office  de  la  semaine. 

Fol.  176-185.  Suite  de  cantiques  tirés  de  la  Bible,  à  chanter  au 
3*  nocturne  des  principales  fêtes,  suivant  le  Bréviaire  bénédictin. 
Isaïe,  XL,  10.  — /(^.,  XLii,  10.  —  /(/.,xlix,  7.  —  /</.,  ix,  2. —  «  Laetare, 
Jherusalem,  et  diem  festum...  "  (Isaïe,  i,xv'i,  10,  mais  le  texte  diffère 
absolument  de  la  Vulgate).  —  Isaïe,  xxvi,  1.  —  Jérémie,  xu ,  17.  — 
Id.y  Lament.,  v,  1.  — Ezéchiel,  xxxvi,  24.  —  Isnïe,  lxiii,  1.  —  Osée, 
VI,  1.  —  Sophonias,  m,  8.  —  Isaïe,  lxi,  6.  —  Sagesse,  m,  70.  — 
Id.,x,  17.  —  Ecclésiaste,  xiv,  22.  —  Jérémie, xvii,  7.  — Ecclésiastique, 


268  MANUSCRITS 

XXXI,  8.  —  Id.,  xxxix,  17.  —  Isaïe,  lxi,  10. —  Id.,  lxii,  4.  — Sur  les 
cantiques  bénédictins,  V.  Bona,  De  divina psalmodia ,  p.  504  et  615- 
619. 

Fol.  185.  "  Remède  contre  la  peste,  dont  plusieurs  gens  sont  tres- 
passé  par  fault  dudict  remède  envoie  de  Rome  par  nostre  sainct  père 
le  Pape...  "  (XV«  siècle). 

Fol.  186-200.  Recueil  d'hymnes.  Heures  du  dimanche  (Chevalier, 
/?ep.  %w?no/., n**" 21204, 15450,9272,12586,  17061,  17328,  10691, 
20138).  —  Carême  {ibid.,  2934).  —  Annonciation  (1889).  —  Notre- 
Dame  (16347,   13042).  —  S.  Rémi  (17300).  —  S'«  Agathe  (11272). 

—  S.  Benoît  (3006).  —  S.  Jean-Baptiste  «  Ut  queant  Iaxis  '^  (non 
conforme  au  21039),  et  «  Ceteri  tantum  cecinere  »  (2537).  — 
SS.  Pierre  et  Paul  (6060,  1596).  —  Visitation  (549,  5432,  12793). 

—  S'^  Marie-Madeleine  (18976,  6308,  11105).  —  S.  Nicaise  (21473), 
"  De  superno  spiramine  »  et  «  Caput  beatum  sustulit  n. —  S'*  Anne 
(10698,  3305,  14223).  —Dédicace  (20918),  avec  les  deux  morceaux  : 
a  Omnis  illa  Deo  sacra  )>  (14128)  et  «  Hoc  in  templo  "  (7888).  — 
Anges  (20455,  3000) .— Toussaint  (2959,  9677) .— S.  Martin  (1 741 1 , 
11 190). —  Apôtres  (5832,  590).  —Martyrs  (18607,  598,  17453).  — 
Martyr  (4534,  11228).  —  Confesseur  (9136).  —  Vierges  (9507, 
21703).  —  S.  Nicolas  (14502). 

Quelques  initiales,  bleu  et  rouge,  assez  heureuses  de  décor.  Celle 
du  fol.  13  est  enrichie  des  10  blasons  qui  suivent  :  V  d'or,  au  lion 
rampant  de  sable;  2"  de  gueules,  au  chevron  d'hermines  ;  ^°  fascé  de  vair 
et  de  gueules,  de  6  pièces  ;  4°  d'or,  à  une  aigle  à  deux  têtes  de  sable; 
5"  d'ory  au  lion  rampant  de  gueules;  6"  d'argent,  au  sautoir  d'azur  can- 
tonné de  4  merlettes  de  même;  7°  d'argent,  à  10  losanges  de  gueules, 

3,  3,  3,  e/  1  ;  8°â?'or,  au  lion  de  sable  chargé  d'un  lambel  de  gueules  de 

4,  pendants  ;  9**  d'or,  à  la  croix  de  gueules  chargée  de  5  cogwlles  d'argent; 
10"  coupé  y  au  1  de  gueules  chargé  de  2  écussons  d'argent ,  au  2  d'argent. 

Commencement  du  XIV*  siècle.  Parchemin.  201  feuillets,  plus  1  bis 
et  31  bis.  Le  fol.  201,  en  papier,  portant  la  dernière  hymne.  Marge 
inférieure  coupée  aux  fol.  31,  32,  37.  323  sur  223  millim.  Rel. 
neuve  en  parchemin  et  dos  de  veau  fauve.  —  (Saint-Nicaise). 

291  (C.  178).  Psalterium,  ad  usum  ecclesiae  Sancti  Nicasii 
Remensis.  —  Hymni  sacri.  —  Berengarii  casus.  —  Casus  quidam 
novellarum  constitutionum  Clementis  papae  V  a  Johanne  papa  XXII 


1)1']    LA    BIBLI0THI<:QL'IC    UI-:    UEIMS.  2G9 

editanim.  —  «  La  rieule  S.  Benoist  «  .  —  «  Li  purgatoires  S.  Pa- 
trice » .  Etc.,  etc. 

Fol.  1.  Table  des  matières  (XVHI"  siècle). 

Fol.  2-i.  Calendrier.  On  y  trouve  les  saints  Rémi  et  Hilaire, 
Maur,  Julien,  Amand,  Scolastique;  aux  ides  de  février,  Translation 
de  S.  Nicaise;  Hobert,  abbé,  Gymbrien  (sic),  Dunstan,  Aubert,  Médard  et 
Gildard,  Memmie,  u  Dedicatio  ecclesie  S.  Nicholai  de  Villaserta  « , 
Bernard,  Alpin,  Gorf][on,  Maurille,  Lambert,  ^  Dedicatio  ecclesie 
Beati  Nichasii  > ,  Bemi,  Léger,  Denis  et  compagnons,  Crépin  et  Cré- 
pinien.  Lié,  Martin,  Brice,  Aignan,  Agricole  et  Vital,  Conception, 
Nicaise  et  compagnons,  Thomas  Becket.  —  La  Commémoration  des 
Morts  y  manque.  —  On  a  barré  la  Translation  de  S.  Nicaise,  placée  au 
10  des  calendes  d'août,  et  la  «  Relatio  reliquiarum  beati  Nichasii  >; ,  du 
5  des  calendes  d'octobre.  —  Au  XVl^  siècle,  on  a  ajouté  :  S.  Claude, 
archevècjue,  la  Visitation,  S'* Marguerite,  S"  Anne,  S.  Ayoul,  l'octave  de 
la  Nativité,  S.  François,  S.  Basle,  l'octave  de  S.  Martin,  la  Présentation, 
S'*  Barbe.  —  On  y  trouve  des  notes  historiques  en  ce  genre  :  «  Dia- 
bolus  recessit  a  Domino  n  ;  «  Plasmatio  Ade  ^  ;  «  Initium  predicationis  » . 

Fol.  5.  Psautier.  "  Sanctus  Augustinus  dicit  :  Canticum  psalmo- 
rum  animas  décorât...  —  Aliaoratio.  Canticum  psalmorum  carmen... 

—  Oratio  ad  psalterium  incipiendum.  Suscipere  digneris,  Domine...  » 

—  Fol.  7.  «  Beatus  vir  qui  non  abiit...  n  —  Le  Psautier  est  suivi  des 
cantiques  (fol.  105),  comme  dans  le  manuscrit  précédent,  plus  le 
«  Nunc  dimittis  "  . 

Fol.  113.  Symbole  de  S.  Athanase. 

Fol.  114  v°.  Litanies,  copiées  sur  celles  du  manuscrit  précédent. 

Fol.  117  v°-119.  Recueil  de  collectes.  "  Pro  abbate  "  ;  ^  pro  con- 
gregatione  "  ;  «  pro  tribulatione  sancte  Ecclesie  »  ;  «  pro  pace  »  ;  u  pro 
serenitate  "  ;  «  pro  mortalitate  »;  ^  pro  peste  animalium  ^  ,  etc.,  etc. 
Le  manuscrit  primitif  Gnit  au  fol.  119  v°. 

Fol.  120-153.  Recueil  d'hymnes  (XV*  siècle).  1"  dimanche 
d'Avent  (Chevalier,  Rep.  hijmnoL,  n°'  3733,  21391,  22199).  — Noël 
(ibid.,  21234,  2960,  21).  —  Epiphanie  (8073).  —  Carême  (1451, 
9205,  4323,  15840,   20356).  —  Passion    (21481,  14481,  10764). 

—  Pâques  (110,  17393,  1644).  —  Ascension  (8235,  9582,  654).  — 
Pentecôte  (9215,  2339,  21204).  —Dimanche  (15450,  447,  12035, 
5129),  lundi  (19210,  19349,  8453),  mardi  (3830.  795,  20268),  mer- 
credi (17322,  12402,  3484),  jeudi  (12396,  10810,  10934),  vendredi 


270  MAXLSCRITS 

(20712,  609,  14968),  samedi  (19636,  1633).  — -  Trinité  (13150). — 
Heures  du  dimanche  (9272,  12586,  17061,  17328,  10691,  20138). 

—  Carême  (2934). — S.  Sacrement  (14467,  21398). —  Annonciation 
(1889,  16347,  13042).  —  S.  Jean-Baptiste  (21039,  2537).  — 
SS.  Pierre  et  Paul  (6060,  1596).  —  Conversion  de  S.  Paul  (4791). 

—  SS.  Pierre  et  Paul  (14034).  —Trinité  (19063).— Visitation  (549, 
5432,  12793).  —  S'^  Marie-Madeleine  (18976,  6308,  11105).  — 
S.  Nicaise   (21473),    "  De  superno  spiramine  »  et  «  Caput  bealum  n. 

—  S'^  Anne  (10698,  3305,  14223).  —  Dédicace  (20918,  avec  les 
morceaux  séparés,  comme  dans  le  manuscrit  précédent).  —  S.  Michel 
(20455,  3000).  —  S.  Rémi  (17300).  —  S'^  Agathe  (11272).  — 
S.  Benoît  (3006).  —Toussaint  (2959,  9677).  —  S.  Martin  (17411, 
11196).— SS.  Agricole  et  Vital  (2859,  2848). —S.  Nicolas  (14502). 

—  S'«  Catherine  (2693).  —Apôtres  (5832,  590).  —  Martyrs  (18607, 
598,  17453).  —  Confesseur  (9136).  —  Martyr  (4534,  11228).  — 
Vierges  (9507,  21703). 

Fol.  154.  Cantiques  du  Bréviaire  bénédictin,  comme  dans  le  manu- 
scrit précédent. 

Fol.  165.  '  Benedictiones  de  beata  Maria.  Precibus  et  meritis  bea- 
tissime  Virginis...  » 

Fol.  167.  «  Hic  sunt  quidam  casus  juris  veteris  a  domno  Beren- 
gario,  quondam  Byturicensi  {sic)  episcopo,  ac  postmodum  cardinali, 
domino  Tusculano,collecti  in  corpore  juris,  ab  eodem  in  unum  congre- 
gati.  Primo,  quicumque  religiosi  exeunt  ad  audiendum  leges...quam  illi 
in  pristinam  excommunicationis  ipso  jure  sententiam  » .  Bérenger  IV 
de   Fredol  était  évêque  de  Béziers  (1309-1349)  et  non  de  Bourges. 

Fol.  167  v\  «  Hic  suntquidem  {^«c)  casus  novellarum  constitutionum 
domini  Clementis  papae  [V],  in  consilio  (sic)  Viennensi  editarum,  ac 
postmodum  per  dominum  Joannem  papam  XXÏI  in  corpore  juris  redac- 
tarum,  in  quibus  fertur  excommunicationis,  interdicti,  suspensionis, 
inhabilitatis  et  privationis  beneficiorum  scntentia,  ipso  jure.  Primus 
casus  est  quod  impediens  sequestrum...  haec  habentur  de  sententia 
excommunicationis.  Gravis  ad  nos,  H.  V  »  . 

Fol.  169.  "  Cy  sunt  contenu  aucuns  des  cas  Bérengier  pris  et  astrais 
par  tout  le  cors  de  canon.  Premiers,  quicunques  religieus...  n  C'est  la 
traduction  de  ce  qu'on  a  vu  au  fol.  167. 

Fol.  170.  "  Ci  sunt  contenu  aucuns  cas  des  nouvelles  constitucions 
le  pape  Clément...  "  C'est  la  traduction  de  ce  qu'on  a  vu  au  fol.  167  v°. 


Dl-:    LA   BlULlOTllÈQUl-:    \)K    UKIMS.  2n 

Fol.  171.  u  Ci  coumense  li  prologues  de  la  rieule  sainct  Henoist. 
On  ne  doit  mie  croire  que  sains  lîenois,  qui  cscrit  ce  livre  pour  âmes 
édefiier...  — Ci  commence  la  rieule  S.  Benoît.  Escoute,  fiz,  les  com- 
mandemcns  del  maistre...  et  puis  si  parvenras  à  celle  grant  hautessede 
doctrine  et  de  vertus  dont  nous  avons  parlet  devant,  par  le  conduit  de 
Dieu  T5 . 

Fol.  185.  «  C'est  li  purgatoires  que  Nostre  Sires  monstra  à  la 
requeste  saint  Patrice,  en  qucil  il  est  contenut  les  painncs  de  purga- 
toire et  d'enfer  et  la  gloire  de  paradis.  En  celui  tens  que  sains  Patrices 
li  grans  preschoit  en  lllande...  grâces  et  mercis  ren  jeàMostre  Signeur 
de  ce  que  je  l'enseveli  à  mes  mains  » . 

Entre  les  divers  recueils  qui  précèdent,  plusieurs  mains  différentes 
ont  ajouté  d'intéressantes  notes. 

Fol.  G  v°.  La  première  ligne,  rognée  par  le  relieur,  manque. 
«  ...Furent  faictes  horribles  tonnoires  et  eschelittres  que  terres  tren- 
bloient  et  touttes  édifices.  —  Et,  à  cest  année  mesmes,  fut  empoi- 
sonné le  daulphin  de  France,  de  quoy  il  morut.  —  Et  en  France  eut  sy 
merveilleuse  guerres  que  la  moitié  du  peuple  estoit  enfamé  des  gen- 
darmes quy  les  mengeoient,  et  le  plus  des  gens  de  villaiges  se  boutoient 
à  la  bonne  ville  demi  enfamé.  S'estoit  grosse  pitié!  —  En  ce  mesme 
année,  fut  faict  le  molin  à  bras  par  les  fermiers  de  séans,  messir  Pierre 
Le  Roy  et  Olivier  du  Glas,  pour  survenir  a  la  nécessité  de  la  guerre.  — 
Et  estoit  à  ce  temps  monssieur  Charles  des  Ursins  abbé  commendataire 
de  l'abbaye  de  séans  " . 

«L'an  mil  V'XXXVlll,  veille  de  l'Assumption  Nostre-Dame,  à  cinq  et 
six  heures  du  soire,  furent  faict  grand  tonnoires  et  eschelitres  et  ravas 
d'eaue,  tellement  que  Viller-au-Neul  fut  à  demy  périlz,  gens  et  bestes, 
et  les  moslins  aussy  tout  dérompu  » . 

Fol.  82  v°.  Autres  notes,  absolument  contemporaines  des  événe- 
ments rapportés,  a  L'an  mil  1I11*=1111"  et  VllI,  le  jour  saincte  Agathe,  il 
fit  cedit  jour  grant  tonnoires  et  grande  corusgations  d'eschelitres  et  de 
vent,  tellement  que  biaucop  de  maissons  en  furent  descouverttes  »  . 

«  L'an  mil  1111"=1II1"  et  IX,  le  xix^  de  décembre,  il  fit  grans  tonnoires 
avec  eschelitres  et  grans  vens  avec  pluie  »  . 

«  L'an  mil  IIIMIII"  et  dix,  le  lendemain  de  la  Chandeleur,  il  vint  sy 
grande  tempestes  d'yaulx  tellement  que  plusieurs  molins  et  maissons 
Entre-Deux-Pons  et  ailleurs  furent  tous  tonbés  lé,  et  plusieurs  gens, 
tant  hommes  et  femmes  et  enfans  périlz  et  noyés,  dont  se  fut  pitiés  »  ! 


272  MAMLSGRITS 

«  L'an  mil  IIIMIII"  et  dix,  le  xvii'  jour  de  mars,  il  tonna  teffrot  [sic) , 
tellement  que  biaucop  de  gens  en  furent  esbahis  « . 

u  L'an  mil  IIIFIIII"etXI,  depuis  le  premier  jour  de  may  jusques  au 
xvii"  jour  dudit  moys,  y  gella  tous  les  jours  tellement  et  sy  fort  que 
les  vignes  furent  quasy  toutes  gellés,  espécialement  es  bas  lieux  » . 
u  L'an  mil  IIII*=IIII"  et  XV,  y  fut  tant  de  néges,  tellement  que  plu- 
sieurs furent  amy  les  champs  mors  dedens  les  néges,  en  plusieurs 
lieux  » . 

a  En  Tan  mil  IIIFIIII"  et  XVI,  fut  fait  de  par  le  provincial  des  Cor- 
deliers  leurs  conseils  en  ceste  ville  de  Reims  i) .  La  date,  qui  était  dans 
la  marge,  a  été  coupée;  ce  devait  être  le  12  ou  le  22  mai. 

"  L'an  mil  IlIl^IlII"  et  quatre,  fut  commancé  la  cheminée  de  pierre 
de  la  fermerie,  et  fut  fait  aux  despens  tant  de  l'abbé  qui  estoit  de  lors, 
comme  du  convent;  et  estoit  abbé  damp  Jehan  Francequin.  Et  pour  ce, 
vous  qui  estes  maintenant  vivans,  vous  ares  ledit  abbé  et  tous  les  reli- 
gieux qui  cstoientvivans  alors  pour  recommandés  à  vos  prières.  Amen  ^  . 
a  En  l'an  mil  V  cens  cinquante  neufz,  fut  accordé  la  paix  entre  le 
roy  de  France  et  d'Espaigne;  à  laquelle  année  décéda  le  roy  Henry, 
auquel  succéda  François,  son  filz  7^ . 

«  En  l'an  mil  cinq  cens  soixante,  décéda  de  ce  siècle  Francoys  de 
Valloys,  auquel  succéda  son  frère  Charles,  néz  de  douze  ans  ou 
environ  » . 

«  En  l'an  mil  V°  soixante  et  six,  le  jour  sainct  Barthélemye,  fust 
annoncé  commentla  seurdu  Hoy,  espouse  de  Philippe,  roi  d'Espaigne, 
estoit  accouchée,  de  quoy  fust  faicte  procession  et  prières  icy,  par 
toute  la  ville  de  Reins  « . 

Fol.  165.  Après  le  nom  :  «  A.  Charlier,  mason  n ,  on  trouve  cette 
note  à  l'encre  rouge  :  «  Le  troysiesme  jour  de  jullet  mil  cincq  cens  et 
sept,  fut  commencée  le  pipiltre  de  céan  par  maistre  Guichart  Thierry, 
Mollet  Noblet  et  Colinet  Noblet.  Priés  Dieu  pour  eulx  »  .  Constructeurs 
de  jubé,  ces  personnages  ne  sont  donc  pas  les  scribes  de  notre  manu- 
scrit, comme  l'indique  le  rédacteur  delà  table  du  fol.  1  :  "  Psalterium 
ad  usum,  etc.,  exaratum  ab  amanuensibus  Guichardo  Thiery,  Mollet 
Noblet  et  Nicolao  \'oblet,  anno  1507  ^5. 

Fol.  166.  «  Croniques  des  rois  de  France,  depuis  l'an  339  jusqu'à 
1610  "  ,  ou  liste  des  Rois  avec  leur  date  d'avènement.  Elle  commence 
ainsi  :  «  Constantinus  magnus,  imperator,  ab  incarnatione  Domini 
CCCXXXIX  ;  du  duc  Ydros  régnant  sur  les  François  l'an  CCCIlll"  et  XIX  ; 


DE    LA   BIBLIOTHEQUE    DE    REIMS.  27;î 

Marcomires,  duc  des  François;  Pharamond,  filz  de  Marcomires, 
l'an  CCCCXiX...  »  La  liste,  arrêtée  sur  Henri  II,  a  été  poursuivie 
jusqu'à  Louis  XIII. 

Fol.  170  bis,\°.  «  Hec  sunt  societates  ecclesie  IJeali  Nichasii  Hcmensis 
(XIV*  siècle),  ordinis  S.  lîenedicti,  videlicet  :  Ecclesia  S.  Uemigii 
Remensis,  S.  Pétri  ad  Moniales  Remensis,  S.  Basoli,  S.  Pelri  de  Alto- 
villari,  S.  Theoderici,  Sancte  Marie  Mosomensis,  S.  Medardi  Suessio- 
nensis,  S.  Joliannis  Laudunensis,  S.  Nicholai  in  Bosco,  B.  M.  Hunibla- 
censis,  S.  Remacli  Stabulensis,  S.  Nicholai  in  Pratis  de  Ribemont, 
S.  Quintini  in  Insula,  S.  Winnoci  de  Berghes,  S.  Pétri  de  Audembourc, 
S.  Calixti  de  Chison,  S.  Amandi  in  Pabula,  S.  Pétri  Geniblacensis, 
B.  M.  Helomensis,  S.  Pétri  ad  Montes  Cathalaunensis,  S.  Audomari, 
S.  Pharaonis  Meldensis,  S.  Vedasti  Attrabatensis  n  .  Presque  à  la  même 
date,  on  a  ajouté  :  «  S.  Laurentii  Leodiensis  et  S.  Cornilii  [Compen- 
diensis?]  » . 

Fol.  192.  u  In  hac  pagina  continentur  nomina  abbatum  qui  fuerunt 
a  tempore  fundationis  hujus  abbatie.  Anno  Domini  M°L*'VI%  renovata 
fuit  et  tanquam  de  novo  fundata  ecclesia  beatissimi  Nichasii,  martyris, 
Remorum  pontifîcis  decimi,  a  venerabili  pâtre  felicis  memorie  Gervasio, 
Remensi  arcbiepiscopo,  qui  eandem  ecclesiam  de  propria  sorte  sua  re- 
edifîcavitet  abbatiam  monachorum  ordinis  S.  Benedicti  instituit.  Remi- 
gius,  primus  abbas...  »  La  liste  primitive  s'arrêtait  sur  Jacques  Joffrin; 
elle  fut  poursuivie  plus  tard,  et  se  termine  ainsi  :  u  ...Claudius  a 
Guysia,  religiosus  et  etiam  abbas  Clugniacensis,  item  religiosus  Sancti 
Dionysii  in  Francia  »  . 

Après  cette  liste  d'abbés,  on  lit  :  "  En  l'an  mil  V'^LXVII,  furent  con- 
cédés et  donnés  pardons  de  plénière  rémission,  pour  l'extirpation  des 
hérésies,  par  nostre  sainct  père  Pius  V';  auquel  temps  furent  aussy 
ordonné  parle  mesme  jeûnes  et  processions.  Espéciallementle  dimanche 

des  dictz  pardons,  en  fust  faicte  une  sollemnelle,  telle  que  n'avoit 

estéoy  de  mémoire  d'homme,  là  où  fut  porté  plusieurs  chasses  et  fiertres 
de  sainctz  et  la  vraie  croix,  tant  de  ceste  ville  que  de  dehors,  et  jus- 
quez  au  nombre  de  trente  envyron,  san  celles  qu'on  tenoit  en  la  main  ; 
et,  entre  aultres,  la  fiertre  monseigneur  sainct  Rcmy  fust  à  grande 
révérence,  car  toutes  les  gens  d'église,  tant  de  dedan  que  dehors  estoit 
revestuz  d'aulbes  et  chapes  ;  et  en  icelle  asistèrent  plusieurs  notables 
gens,  comme  mon  seigneur  le  cardinal  et  nostre  archevesque,  monsieur 
son  frère  le  cardinal   de  Guise,  leur  mère   la  douarière,  et  nepveus 

TOME    XXXVIII  18 


274  MANUSCRITS 

d'iceux  et  aiiUres  " .  —  "  1568.  Le  jour  de  la  Conversion  S.  Paul,  la 
messe  fut  célébré  sollennellement  à  S.  Reniy  » . 

XIV^-XV^  siècle  (fol.  120-166).  Parchemin.  192  feuillets,  plus  un 
demi-fol.  170  his.  A  2  col.  317  sur  225  millim.  Rel.  veau  fauve  sur 
carton.  —  (Saint-Nicaise). 

292  (C.  200).  Psalterium,  ad  usum  ecclesiae  Beatae  Mariae 
Remensis.  —  Hymni  sacri. 

Fol.  1-6.  Calendrier.  On  y  trouve  les  SS.  Savinien  et  Savine,  Vaast 
etAmand,  Benoît,  Pèlerin,  Germain,  Maximin  ou  Mesmin  ce  Maximinus  » , 
Médard,  Translation  de  S.  Benoît,  "  Divisio  Apostolorum  » ,  Margue- 
rite, Apollinaire,  Christine,  Philibert,  Timothée  et  Symphorien,  Gilles, 
Gorgon,  Lambert,  Firmin,  Rémi,  Léger,  Foi,  Denis,  Crépin  et  Crépi- 
nien,  Quentin,  «  Commemoratio  Animarum  r> ,  Brice,  Martin,  Eloi, 
Thomas  Becket.  — S'*  Pudentienne  a  été  remplacée  par  S.  Pierre,  con- 
fesseur. —  A  la  fin  du  XIV*  siècle,  on  a  ajouté  :  Geneviève,  Rigobert, 
Charlemajjne,  Biaise,  Macre,  Marie  rp]gyptienne,  Hélène,  Mastidie, 
Translation  de  S.  Nicolas,  les  Maries,  Boniface,  Translation  de  S.  Rigo- 
bert, Thierry,  les  archevêques  de  Reims,  Alexis,  Arnoul,  Nicaise,  Anne, 
Germain,  Notre-Dame  des  Neiges,  Memmie,  Translation  de  S.  Calixte, 
Timothée  et  Apollinaire,  Louis,  Mammès,  Vivence,  Maurille,  Transla- 
tion de  S.  Basle,  XI  mille  Vierges,  Conception.  —  Enfin,  au  XVP,  la 
Visitation. 

Fol.  7.  Psaumes.  —  Fol.  159  \\  Cantiques.  —  Fol.  171  \\  Sym- 
bole de  S.  Athanase. 

Fol.  173.  Litanies,  où  sont  nommés  les  SS.  Nicaise,  Maurice, 
Quentin,  Symphorien,  Maur,  Timothée,  Apollinaire,  Denis,  Rémi, 
Sixte,  Sinice,  Nivard,  Rigobert,  Rieule,  Martin,  Julien,  Hilaire,  Benoît, 
Thierry,  Thiou,  Basle,  Eutropie,  Foi,  Pétronille,  Geneviève,  Colombe, 
Macre,  Justine,  Catherine,  Gertrude,  Bove  et  Dode.  —  Oraisons  après 
les  litanies. 

Fol.  178.  Office  des  morts,  noté. 

Fol.  187  v°.  «  Incipit  Commandatio  [sic)  Animarum.  Subvenite, 
sancti  Dei,  occurite,  angeli...  » 

Fol.  189.  Hymnes  (fin  du  XIV«  siècle).  S.  Nicolas  (Chevalier,  Rep. 
hymnoL^,  n"  14502).  —  S.  Nicaise  (7078).  —Noël  (26).  —S.  Etienne 
(18461).  — S.  Jean  (19153).  — Epiphanie  (8073).— S. Remi(17300). 
—   Purification    (16881).   —  S'«  Hélène  (15252).  —  Annonciation 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE    DE    REIMS.  275 

(1889).  —  Carême,  u  per  quindecim  dies  »  (5610,  19679,  1449).  — 
Passion  (21481).  —  Vendredi  saint  (i019).  —  Temps  pascal  (2824, 
110).  —  Invention  de  la  Croix  (18986).  —  Ascension  (9582).  — 
Pentecôte  (21 20 i,  2339).  — S.  Jean-Baptiste  (21039).  —SS.  Pierre 
et  Paul  (  1 596).  —S'^  Marie-Madeleine  (  1 8976) .—Notre-Dame  (13516). 
Nativité  (16347).  —  S.  Michel  (3000).  —  Toussaint  (9677).  —  Dédi- 
cace (20918).  —  S.  André  (6933). —  S.  Sacrement  (14467).— 
S"  Catherine  (2693).  —  Innocents  (18607).  —  Confesseur  (9136). 
—  Vierges  (21703). 

Fol.  205-232.  Office  du  soir,  pour  les  dimanches  ordinaires  et  les 
fériés. 

Au  fol.  124,  on  a  transcrit  après  coup  des  prières  à  S.  Dominique 
et  à  S.  Pierre,  confesseur. 

XIV*  siècle.  Parchemin.  232  feuillets,  plus  11^ bis ^  178  bis,  202bis; 
ce  dernier  n'est  qu'un  fragment.  L'initiale  du  fol.  7  a  été  enlevée, 
emportant  le  commencement  du  1*'  et  du  2«  psaume.  282  sur 
lOOmillim.  Rel.  veau  noir  sur  bois.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  : 
«  A,  ord.  5,  prope  fenestram,  n"  1  »). 

295  (E.  378).  Liber  lectionum  et  homiliarum,  ad  usum  ecclesiae 
Beatae  Mariae  Kemensis,  dictus  «  liber  B  » . 

Fol.  1.  «  Ebdomada  quarta  ante  Natale  Domini.  Omelia  beati 
Johannis,  episcopi.  Puto,  res  ipsa  exigit  ut...  »  (Opéra  divi  Johannis 
Chrysoslomi.  Paris,  1570,  t.  II,  p.  871).  ^ 

Fol.  5  v°.  "  Dominus  ac  redemptor  noster  paratos  nos  invenire...  « 
{S.  Gregorii  magni  opéra,  t.  I,  p.  1436). 

Fol.  8.  2*  semaine  de  l'Avent.  «  Igitur  quoniam  post  tempus  spiri- 
talibus  epulis...  t^  Attribuée  à  S.  Maxime. 

Fol.  9.  3*  dimanche  de  l'Avent.  «  Querendum  nobis  est,  fratres 
karissimi,  Johannes,  propheta...  "  [Gregorii op . ,  t.  1,  p.  1452). 

Fol.  11  v°.  "  Superiore  dominica  capitulum  çvangelicum...  « 
(S.Maximi  Taurinensis  opéra.  Rome,  1784,  p.  9).  Se  trouve  également 
dans  Divi  Ambrosii y  Mediolanensis  episcopi,  opéra.  Paris,  1586,  t.  V, 
p.  816. 

Fol.  13.  u  Qui  sunt  in  illa  nocte  duo  in  lecto...  »  (Maximi  op., 
p.  397).  Attribuée  à  S.  Augustin. 

Fol.  13  V".  4'  dimanche  de  l'Avent.  «  Ex  hujus  nobis  lectionis  ver- 
bis...  »  [Gregorii  op. j  t.  I,  p.  1456). 


276  MANUSCRITS 

Fol.  16  \\  "  Ante  Natale  Doniini.  Legimus  sanctum  Moysen  populo 
Dei...  '1  {S.  Aurelii  Augustini  opéra,  t.  V,  app.,  p.  401). 

Fol.  18  v°.  a  Vos,  inquam,  convenio,  o  Judçi,  qui  usque...  « 
{/to.,  t.  VIII,  app.,  p.   15). 

Fol.  22.  «  Feria  un  ante  Natale  Domini.  Exordium  nostrç  redemp- 
tionis,  fratres  karissimi,  hodierna  lectio...  »  (Ve7ierabilis  Bedae,  Anglo- 
Saxonis  presbyteri,  opéra.  Cologne,  1612,  t.  VII,  p.  335). 

Fol.  26.  «  Feria  vi.  Lectio  quam  audivimus  sancti  evangelii  et 
redemptionis  nostrç...  »  (Ihid.,  p.  101). 

Fol.  32.  «  Sabbato  ante  Natale  Domini.  Redemptoris  prçcursor, 
quo  tempore...  «  {Gregorii  op.,  t.  I,  p.  1516). 

Fol.  39.  «  Sermo  legendus  ante  Natale  Domini.  Lçtitia  quanta  sit 
quantusque  concursus...  ^  (Maximi  op.,  p.  1).  Se  trouve  également 
dans  Divi  Ambrosii  op . ,  t.  V,  p.  792. 

Fol.  40  V".  u  In  vigilia  Natalis  Domini.  Cum  desponsata  esset  mater 
cjus  Maria  Joseph...  »  (Origenis  Adamaniii  opéra,  t.  I,  p.  274). 

Fol.  44.  «  Lectiones  ad  primam  noctem  de  Natale  Domini.  Primo 
tempore,  allcviata  est  terra  Zabulon...  (Isaïe,  ix,  1).  —  «  Consola- 
mini,  consolamini...  »  (Ihid.,  xl,  1),  —  "  Consurge,  consurge,  induere 
fortitudine  tua...  (Ibid.,  lu,  1). 

Fol.  45  v^  Noël,  c:  Natalis  Domini  dies,  ea  de  causa...  »  [S.  Isi- 
dori,  Hispalensis  episcopi,  opéra  omnia,  p.  396). 

Fol.  46.  "  Salvator  noster,  dilectissimi,  hodie  natus  est...  n  (S.Leonis 
magni,  papaeprimi,  opéra  omnia.  Lyon,  1700,  t.  1,  p.  70). 

Fol.  47.  ce  Exultemus  in  Domino,  dilectissimi,  et  spiritali  jocundi- 
tate...  »  (Ibid.,  p.  71).  Se  trouve  également  dans  Magnentii  Rhabani 
Mauri  opéra.  Cologne,  1627,  t.  V,  p.  583. 

Fol.  49.  «  Quia,  largiente  Domino,  missarum  sollempnia...  »  {Gre- 
goriiop.,  t.  I,  p.  1460). 

Fol.  50.  «  Nato  in  Bethléem  Domino  salvatore...  »  (Bedae  op., 
t.  VII,  p.  303). 

Fol.  53.  c  Quia  temporalem  mediatoris  Dei  et  hominum...  r>  [Ibid., 
p.  305). 

Fol.  58.  «  In  natale  S.  Stephani,  prothomartyris.  Heri  celebravimus 
temporalem  sempiterni  régis...  >?  [Opéra  divi  Fulgentii  Ajri,  episcopi 
Ruspensis.  Anvers,  1573,  in-8'',  p.  664). 

Fol.  60.  «  Lectio  Actuum  Apostolorum  qu§  nobis  hodie  lecta  est...  » 
{Maximi  op.,  p.  201). 


I)I<]    LA   lilBLIOTHKQLIî:    DI-:    RKIMS.  277 

Fol.  62.  «  De  miraculis  cjusdcm  martyris.  Ad  aqiias  Tibilitanas, 
cpiscopo  afférente  Prejeeto...  "  (Augustini  op.,  t.  Vil,  p.  GG8). 

Fol.  65.  «  Ex.  commentario  H.  Jeronimi.  Kcce  ego  mitto  ad  vos 
prophetas...  "  {S.  Hieronymi  opéra,  t.  IV,  p.  112). 

Fol.  QQ  V.  «  In  natale  saneti  Johannis,  euangclisti^  Joliannes, 
apostolus  et  çvangelista,  filius  Zebedçi...  »    (Isidori  op . ,  p.  365). 

Fol.  67.  «  Rclatio  ex  Historiaçcclesiastica,  de  eodem  sancto.Iohanne. 
Audi  non  fabulain,  sed  rem  gestani  de  Johannc  apostolo...  "  {Eiisehn 
Pamphili,  Caesariensis  episcopi,  opéra  quae extant.  Paris,  1581,  2'"  part., 
p.  50). 

Fol.  68  v°.  "  Lectio  saneti  çvangelii  qu§  nobis  est  lecta,  fratres 
mei,  tanto  majori...  »  (Bedaeop.,  t.  VII,  p.  310). 

Fol.  73.  «  In  die  natalis  Innocentum.  Zelus  quo  tendat,  quo  pro- 
siliat  livor...  »  Attribuée  à  S.  Sévérien  et  publiée  dans  iS.  Pétri  Clirij- 
sologi  opéra.  Venise,  1742,  p.  181. 

Fol.  74  v°.  «  Dedicatur  novus  ab  infantibus  sermo...^)  {Chryao- 
stomiop,  (1570),  t.  II,  p.  999). 

Fol.  76.  «  De  morte  prçciosa  martyruni  Chrisli...  »  (Bedae  op., 
t.  VII,  p.  314). 

Fol.  78  v".  "  Dominica  infra  octavas.  Cupientes  aliquid  de  hujus 
diei  sollempnitate...  "  [Fulgentii  op.,  p.  657). 

Fol.  81  v°.  "Infra  octavas.  Justissime,  fratres,  feslivitate  prçsentis 
diei...  »  [Maximi  op.,  p.  29). 

Fol.  83.  "  Hodie,  fratres  karissimi,  Christus  natus  est,  nos  renati. . .  r, 
(Ibid.,  p.  25). 

Fol.  84.  u  In  adventu  dominico,  fratres  karissimi,  solutus  est...  » 
(Ibid.,  p.  33).  Se  trouve  également  dans  Augustini  op.,  t.  V,  app., 
p.  223. 

Fol.  85  v°.  «  Hodierni  mysterii  sacramentum...  ?>  [Maximi  op., 
p.  35). 

Fol.  86  v\  "  In  kalendas  januarii.  Quanquam  non  dubitem  vos, 
karissimi,  per  paternam...  r,  [Ibid.,  p.  45). 

Fol.  88.  "  De  Çircumcisione  Domini.  Quod  mortuus  est  Christus, 
peccato  mortuus...  t  [Origenis  op.,  t.  I,  p.  142). 

Fol.  88  v°.  «  Sanctam  venerandamque  prçsentis  festi  memo- 
riam...  »i  [Bedae op.,  t.  VII,  p.  315). 

Fol.  92.  «  De  eadem  lectione,  quç  catholice  correcta  est.  Congre- 
gemus  in  unum  ea  quç...  »  [Origenis  op.,  t.  I,  p.  143). 


278  MANUSCRITS 

Fol.  97.  i'  In  vigilia  Epiphaniç.  Multi,  propter  ignorantiam  hysto- 
riç...  15  i\ttribuée  à  S.  Jérôme. 

Fol.  98.  a  Lectiones  [Isaiae]  de  Epiphania  Domini  » .  Nous  ne  note- 
rons plus  ces  leçons. 

Fol.  99  v".  «  Sernio  de  Epiphania  Domini.  Intelligere  possumus, 
fratres  karissimi,  quantam  gratiam  Christo...  «  [Augustini  op.,  t.  V, 
app.,  p.  242). 

Fol.  101.  a  Sicut  in  lectione  çvangelica,  fratres,  audistis,  cçli 
rege...  y^  (Gregoriiop.,  t.  1,  p.  1468). 

Fol.  104.  a  Celebrato  proxime  die  quo  intemerata  virginitas...  » 
(Leonisop.,  t.  I,  p.  88). 

Fol.  105.  «  Gaudete  in  Domino,  dilectissimi,  iterum  dico,  gau- 
dete...  »  [Ibid.,  p.  89). 

Fol.  106  \\  «  Infra  octavas.  Quamvis  sciam,  dilectissimi,  quod 
sanctitatem  vestram  liodiernç...  »  (Ibid.,  p.  90). 

Fol.  108.  "  In  hac,  dilectissimi,  celebritate  sicut  relalu...  ^^  [Maximi 
op.,  p.  65). 

Fol.  110  \\  "  Audistis,  fratres,  lectionem  çvangelii  salutaria  pre- 
sentis  diei  sacramenta...  r>  (Ibid.,  p.  73). 

Fol.  111  v°.  "  Nostis,  karissimi  fratres,  quia  dies  iste  qui  nobis...  " 
(Fulgenlii op . ,  p.  669). 

Fol.  115.  «  Infra  hebdomadam  Epiphaniç,  feria  ii*.  Johannes  Bap- 
tista  et  prçcursor  Domini  salvatoris...  -n  (Bedae  op.,  t.  VII,  p.  320). 
Fol.     118    v^    «    Quamvis,    dilectissimi   fratres,    Christus   salutis 
nostrç...  «  (Maximiop.,  p.  75). 

Fol.  119  v°.  u  Ait  prophetarum  prçcipuus  Ysaias...  »  (Ibid., 
p.  79). 

Fol.  121.  «  Salutare  nobis  est,  fratres,  atque  conveniens...  1'  (Ibid., 
p.  83). 

Fol.  122.  «  Complura  nobis,  fratres,  atque  diversa  festivitas...  » 
(Ibid.,  p.  85). 

Fol.  123  v°.  «  Licet,  fratres  dilectissimi,  de  solemnitate  diei  hujus 
veterum...  »  (Ibid.,  p.  95).  Se  trouve  également  dans  Augustini  op., 
t.  V,  app.,  p.  241. 

Fol.  124  \\  «  Redemptionis  nostrç  auctor  çternus...  "  (Maximi 
op.,  p.  99). 

Fol.  125  v°.  «  Justum  et  rationabile,  dilectissimi,  verç  pietatis...  » 
(Leonis  op.,  i.  I,  p.  92). 


I)K    LA   BIBLIOTHÈQUE    I)K    REIMS.  279 

FoL  127.  u  In  octavis  Epiphanie.  Hodiernam  festivitatem,  dilectis- 
simi,  apparitio  Domini...  »  (Ibid.,  p.  94). 

Fol.  129.  Cl  Lectio  sancti  çvangelii  quam  modo,  fratrcs,  audivimus^ 
magnum  nobis...  »  [Bedaeop.,  t.  VU,  p.  323). 

Fol.  133  v°.  «  Dominica  i''  post  Epiplianiam.  Aperta  nobis  est, 
fratres  karissimi,  çvangelii  lectio  recitata...  ^  (Ihid.,  p.  201). 

Fol.  137.  «  Dominica  ii\  Quod  Dominus  noster  atqiie  salvator  ad 
nuptias...  n  (Ibid.,  p.  204). 

Fol.  142  v°.  «  Dominica  iir\  Virtutem  spiritus  signa  miraculo- 
rum...  »  Attribuée  à  Bède. 

Fol.  145.  «  Dominica  ii\  Docente  in  monte  Domino,  discipuli  vene- 
runt...  »  [Origenis  op.,  t.  I,  p.  284). 

Fol.  151.  «  Dominica  i\  Ingrediente  Domino  in  naviculam,  secuti 
sunt...  »  (Ihid.,  p.  286). 

Fol.  154.  «  Dominica  vi'.  Omelia  B.  Jeronimi.  Aliam  parabolam 
proposuit  illis  dicens...  »  [Hieronymi  op.,  t.  IV,  p.  56). 

Fol.  155.  Fête  de  S'*  Agnès.  «  Dum  in  toto  mundo  uirgineus  flos 
Mariç...  »  (Maximi op . ,  p.  537). 

Fol.  157  \\  «  Immaculatus  Dominus  et  immaculalam  sibi  fami- 
liam...  «  Attribuée  à  S.  Ambroise.  Se  trouve  dans  Rhabani  Mauri  op . , 
t.  V,  p.  603. 

Fol.  158  v^  Fête  de  la  Purification.  «  Exultent  virgines,  et  Virgo 
peperit  Christum...  «   [Augustini  op.,  t.  V,  p.  1458). 

Fol.  160.  «  Et  ecce  homo  erat  in  Jérusalem,  cui  uomen  Symeon...  « 
(Amhrosii  op . ,  t.  III,  p.  37). 

Fol.  160  x".  ii  SoUemnitatem  nobis  hodiernç  celebritatis  quam 
quadragesimo...  »  (Bedaeop.,  t.  VII,  p.  327). 

Fol.  164.  Septuagésime.  ci  Quomodo  primus  homo  toti  prçlatus  est 
creaturç.  Dignitas  humanç  originis...  55  (Chrysoslomi  op.  (1570),  1. 1, 
p.  454). 

Fol.  166.  «  In  explanatione  sua  multa  ad  loquendum...  »  (Gregorii 
op.,  t.  1,  p.  1510). 

Fol.  169  \\  Sexagésime.  «  Mémo  est  qui  nesciat  in  principio  homi- 
nem...  ^5  (Chrysoslomi  op.  (1570),  t.  I,  p.  465). 

Fol.  171  v°.  «  Lectio  sancti  çvangelii  quam  modo,  fratres  karissimi, 
audistis,  expositione  non  indiget...  «  (Gregorii  op.,  t.  I,  p.  1488). 

Fol.  174.  '  Fides  est  religionis  sanctissimç  fundamentum...  » 
(Chrysoslomi  op.  (1570),  t.  I,  p.  469). 


280  MANUSCRITS 

Fol.  176.  «  Redemptor  noster,  previdens  ex  passione  sua...  r^  (Gre- 
gorii  op.,  t.  I,  p.  1440). 

Fol.  178  v°.  Quinquagésime.  ce  Ante  dies  devotionem  sanctç  Quadra- 
gesimç...  r,  [Maximi  op.,  p.  109).  Se  trouve  également  dans  Ambrosii 
op.,  t.  V,  p.  827. 

Fol.  180.  Carême.  "  Licet  nobis,  dilectissimi ,  appropinquante 
Pascha...  «  (Lconis  op.,  t.  I,  p.  101). 

Fol.  181  V".  «  Dubitari  a  quibusdam  solet  a  quo  spiritu...  »  (Gre- 
gorii  op.,  i.  I,  p.  1492).  Se  trouve  également  dans  Rhahani  Mauri  op., 
t.  V,  p.  21. 

Fol.  184.  2^  dimanche  de  Carême.  "  Semper  quidem  nos,  dilec- 
tissimi, sapienter  et  juste...  »  [Leonis  op.,  t.  I,  p.  103). 

Fol.  185  M".  "  Apostolica,  dilectissimi,  doctrina  nos  admonet...  « 
(lUd.,  p.  106). 

Fol.  189  v°.  "  Evangelica  lectio,  dilectissimi,  quç  per  aures  cor- 
poris...  ''   (Ihid.,  p.  179). 

Fol.  190  v°.  a  Quia  Dominus  ac  redemptor  noster...  v  [Bedac  op., 
t.  VII,  p.  120). 

Fol.  195.  3*  dimanche  de  Carême.  <*■  Pr§dicaturus  vobis,  dilectis- 
simi, sacratissimum  maximumque...  »  [Leonis  op.,  t.  1,  p.  104). 

Fol.  197.  «  Audistis,  karissimi,  sicut  çvangelica  tuba  cecinit...  n 
(Maximiop.,  p.  105). 

Fol.  199.  a  Conflictus  iste  mirabilis  quem  inter  cçli  regem...  » 
(Ibid.,  p.  125). 

Fol.  201.  a  Mittitur  Jacob  a  pâtre  sanctissimo...  »  [Chrijsostomi  op. 
(1570),  t.  I,  p.  480). 

Fol.  203  v°.  «  Demoniacus  iste  apud  Matlieum...  «  [Bedae  op., 
t.  VII,  p.  248). 

Fol.  207  v°.  4*  dimanche  de  Carême,  a  Advertite,  fratres  karissimi, 
quanta  nobis  spiritelis...  -n  (Maximi  op.,  p.  133). 

Fol.  208  v°.  «  Peractum  a  Domino  nostro  Jhesu  Christo  hoc 
quod...  »  [Ihid.,  p.  129). 

Fol.  210  v".  u  Quia  nonnullorum  est  consuetudo...  "  (Ihid., 
p.  103). 

Fol.  211  v°.  "  Stabat  Moyses  in  monte,  non  armis...  [Chrysostomi 
op.  (1570),  t.  I,  p.  485). 

Fol.  213  v°.  «  Qui  signa  et  miracula  Domini...  »  (Bedae  op.,  t.  VII, 
p,  258). 


DE    LA   BIBLIOTHKQl'E    DR    RKIMS.  281 

Fol.  217.  «  Magnum  Hieremiç,  sanctissinii,  meritiim...  »  [Chryso- 
stomiop.  (1570),  t.  I,  p.  12i9). 

Fol.  219.  <-  Dominica  qiia  cantatiir  :  Isti siint dies  »  (Passion).  "Semper 
quidem,  dilectissimi,  fidelium  mentes...  '>  (Leonis  op.,  t.  I,  p.  141). 

Fol.  221  v°.  a  Pensate,  fratres  karissimi,  mansuetudinem  Dei...  » 
(Grcgorii  op.,  t.  I,  p.  1506). 

Fol.  224.  '  In  Traditione  simboli.  Sermo  boati  Maximi,  episcopi, 
de  expositione  ejnsdem.  Cum  apud  patres  nostros,  sicut  liber...  " 
(Maximi  op.,  p.  269). 

Fol.  227.  Hameaux.  «  Psalmi  vicesimi  prin)i  qui  lectus  est  seriem 
decursuri...  «  (Ibid.,  p.  137).  Attribuée  ici  à  S.  Jérôme. 

Fol.  228  v°.  "  Mediator  Dei  et  hominum  bomo  Cbristus  Jhesus...  " 
[Bedaeop.,  t.  VII,  p.  261). 

Fol.  232  \\  u  Feria  II^  Sermo  beati  Leonis,  pap§,  de  passione 
Domini.  Desiderata  nobis,  dilectissimi,  et  universo  optabilis...  » 
[Leonis  op.,  t.  I,  p.  133). 

Fol.  234.  «  Moris  esse  prudentium  solet  non  solum...  "  (Bedae  op., 
t.  Vil,  p.  264). 

Fol.  237  v°.  «  Feria  m*.  Gloria,  dilectissimi,  dominicç  passio- 
nis...  y>  [Leonis  op.,  t.  1,  p.  138). 

Fol.  240.  «  Sermonem,  dilectissimi,  de  yloriosa  Domini...  >'  [Ibid., 
p.  140). 

Fol.  241  i'".  "  Feria  iv*.  Sacramentiim,  dilectissimi,  dominicç  pas- 
sionis...  "  [Ibid.,  p.  130). 

Fol.  243  v**.  «  Cum  multis  modis,  dilectissimi,  judaica  impietas...  » 
[Ihid.,  p.  132). 

F^ol.  245  v".  Jeudi  saint,  a  Scio  quidem,  dilectissimi,  paschale 
festum  tam  sublimis  esse  mysterii...  »  [Ibid.,  p.  12G). 

Fol.  248.  Cl  Scripturus  çvangelista  Jobannes  memorabile  illud 
Domini...  «  [Bedaeop.,  t.  VII,  p.  287). 

Fol. 251.  Vendredi  saint.  «Decursis,  dilectissimi,  sermoneproximo.. .» 
(Leonis  op.,  t.  I,  p.  128). 

Fol.  253  v°.  u  Sacram,  dilectissimi,  dominicç  passionis  historiam...  » 
(Ibid.,  t.  1,  p.  146). 

Fol.  256  v°.  Samedi  saint.  «  Tolum  quidem,  dilectissimi,  paschale 
sacramentum...  «   [Ibid.,  t.  I,  p.  150). 

Fol.  259.  «  Sermone  proximo,  dilectissimi,  non  incongrue.  .  " 
(Ibid.,  t.  l,p.  148). 


282  MANUSCRITS 

Fol.  261.  Annonciation.  «  Descendens  angélus  de  cçlo,  missus  a 
Pâtre...  "  Attribuée  ici  à  S.  Augustin. 

Fol.  263  v°.  "  Sermo  Fulberti,  Carnotensis  episcopi,  de  nativitate 
S.  Mariç.  Approbatç  consuetudinis  est  apud  christianos...  'i  (D.  Ful- 
berti, Carnotensis  episcopi,  opéra.  Paris,  1608,  in-8°,  p.  131  v°). 

Fol.  267.  «  Fratres  karissimi,  in  hac  die  qua  celebramus  natale 
gloriosç  Dominç...  '>  [Ihid.,  p.  137  v"). 

Fol.  268.  Conversion  de  S.  Paul,  a  Prestet  nobis,  karissimi,  beatus 
Paiilns  ut  aliquid...  -n  Attribuée  cà  S.  Augustin. 

Fol.  269.  «  In  lectione  Acluum  Apostoloruni ,  fratres  karissimi, 
impletum  videmus...  i>  Même  attribution. 

Fol.  270  v".  c  Videte,  fratres  karissimi,  omnipotentis  Dei  miseri- 
cordiam...  »  Aléme  attribution. 

Le  manuscrit  primitif  s'arrêtait  au  fol.  271  v°.  On  y  a  ajouté,  aux 
XIP  et  Xlll^  siècles,  les  morceaux  suivants  : 

Fol.  272  (Xll^  siècle).  In  natale  S.  Thome,  martyris,  Cantuariensis 
archiepiscopi.  «  Gloriosi  martyris  Thome,  fratres  karissimi,  natalem 
célébrantes...  —  Quotquot  autem  discretionis...  —  Sex  igitur  annis 
continuis  exulans...  —  Quinto  vero  dominice  nativitatis  die...  — 
Regressi  vero  viri  scelerati...  —  Gaudeat  igitur  virgo  mater  Ecclesia... 
passus  est  egregius  Dei  athleta  Thomas  anno  ab  incarnatione  Domini 
secundum  Dionisium  millesimo  centesimo  septuagesimo,  quarto  kalen- 
das  januarii,  feria  tercia,  hora  quasi  undecima,  ut  Domini  natalis  ad 
laborem  ejus  Geret  natalis  ad  requiem,  ad  quam  nos  perducere  dignetur 
idemDeuset  Dominus  noster  Jhesus  Christus,  qui  cum  Pâtre  et  Spiritu 
sancto,  etc.  n  Ne  correspond  aucunement  cà  la  vie  publiée  par  Surius, 
{VitaeSS.,  t.  Xll,  p.  355-362).  Voir  Ceillier,  Hist.  gén.  des  auteurs 
sacrés,  t.  XXIII,  p.  246-270. 

Fol.  276  (XIP  siècle),  a  Incipit  passio  sanctissimi  Blasii,  episcopi 
et  martyris.  ExSebastia,  civitate  Cappadocie,  martyres...  "  [Acta  SS., 
février,  t.  I,  p.  336-344). 

Fol.  281  (Xll'  siècle).  «  In  sollemnitate  sancti  Pétri  que  Cathe- 
dra nuncupatur.  Gaudeo,  dilectissimi,  de  religioso  vestre  devotionis 
affectu...  r,   [Leonis  op.,  t.  1,  p.  52). 

Fol.  283  (fin  du  XIP  siècle).  ^  Incipit  passio  sancte  Alagre,  virginis 
et  martyris.  In  illo  tempore,  cum  sevissima  in  christianos  persecutio 
pêne  per  totum  orbem...  »  (Acta  SS.,  janv.,  t.  1,  p.  325-326). 

Fol.  286  (XIII'  siècle).   «  Incipit  vita  et  conversio  béate  Marie  Egip- 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE    DE    KEIMS.  283 

tiace.    In    monasterio   Palcstinorum    fuit    vir    virtute,    moribus...    » 
(VitaeSS.,  t.  IV,  p.  16-21). 

On  trouve,  aux  fol.  a-b,  en  tête  du  volume,  ce  morceau  (XVP  siècle)  : 
«  Sequitur  hystoria  nova,  pulchra  et  approbata  de  sancto  Joseph, 
nutricio  Christi  et  conjuge  sue  matris  Marie.  Joseph,  patriarcha  bea- 
tissimus,  David  régis...  hic  fore  digne  ccnsetur  ».  —  De  même,  aux 
fol.  c-E  :  «  Incipit  vita  sancti  Antonii,  abbatis.  Antonius,  nobilibus 
religiosisqne  parentibus..,  legatarius  autem  Antonii  benediclionom  qui 
tritum  pallium  cum  melote  imperio  ejus  "  .  l/enlèvement  d'un  feuil- 
let arrête  le  texte  sur  ces  mots.  (Acta  SS.,  janv.,  t.  II,  p.   121-140). 

Sur  le  fol.  1,  on  lit  cette  cote  :  «  Liber  B  » .  —  En  tête  du  fol.  c,  on 
lit  cette  signature  du  scribe  :  «  Prima  die  mensis  maii,  anno  Domini 
1535.  H.  ChoUet  ».  —  Au  bas  du  fol.  5  recto,  on  trouve  enfin,  écrit 
en  chiffres  (XVIP  siècle),  ce  nom  :  a  Joannes  Charpentier  n,  et  au 
verso  :  «  Pierre  Chusset  »  . 

XII«  (fol.  1-290)  -  XVI«  siècle  (fol.  a-e).  Parchemin.  290  feuil- 
lets, plus  les  fol.  A-E,  en  tète.  A  2  col.  405  sur  310  millim.  Volume 
faligiié  par  T usage;  le  fol.  E  coupé  dans  sa  longueur  et  presque 
détaché;  le  fol.  suivant  enlevé.  Curieuses  initiales  bleu  et  rouge,  aux 
fol.  272,  275;  plusieurs  des  initiales  originelles  ont  été  garnies  de 
grotesques  au  XVI^  siècle,  notamment  au  fol.  190  v",  où  on  a  repré- 
senté un  fou,  et  au  fol.  195,  oîi  «  Thierry  \Iichelet  »  nous  a  laissé  son 
nom.  Rel.  veau  blanc  sur  bois.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  : 
«  B,  ordo  unicus,  n°  64,  sub  fenestra  »). 

294  (E.  379).  Liber  lectionum  et  homiliarum,  ad  usum  ecclesiae 
Beatae  Mariae  Remensis,  dictus  «  liber  F  » . 

Ce  volume  fait  suite  au  précédent. 

Fol.  11-13.  Commencement  du  manuscrit  original.  Table.  «  Inci- 
piunt  capitula  voluminis  secundi  »  . 

Fol.  14.  Titre  en  grandes  capitales,  occupant  toute  la  première 
colonne,  dont  les  lignes  sont  alternativement  écrites  en  rouge  et  en 
bleu  :  a  Sabbato  sancto  post  Parascheven,  ante  beatam  atque  glorio- 
sissimam  dominicae  Resurrectionis  diem.  Sermo  beati  Jheronimi,  pres- 
biteri,  eloquentissimi  viri,  de  vespere  paschalis  sabbati  n .  Les  premiers 
mots  du  texte  manquent,  par  suite  de  l'enlèvement  de  l'initiale. 

Fol.  15.  «  Vigilias  nobis  hujus  sacratissimç  noctis...  »  (Venerahilis 
Bedae,  Anglo-Saxonis  presbytcri,  opéra,  t.  VU,  pi). 

Fol.  18  v°.  Pâques.   "  Non  immerito,  fratres,  hodierna  die  psalmus 


284  MANUSCRITS 

hic...  "  {Maximi  Taurinensis  opéra,  p.  179).  Se  trouve  aussi  dans  Divi 
Amhrosii,  Mediolanensîs  episcopi,  opéra,  t.  V,  p.  850. 

Fol.  19  v°.  "  Magnum,  fratres,  et  mirabile  donum  concessit  nobis 
Deus...  "  {Maximi  op.,  p.  181).  Se  trouve  également  dans  Ambrosii 
op.,  t.  V,  p.  851. 

Fol.  20  v°.  «  Multis  vobis  lectionibus,  fratres  karissimi,  per  dicta- 
tum  loqui  consuevi...  "  (S.  Gregorii  magni  opéra,  t.  I,  p.  1520). 

Fol.  23.  «  Bénéficia  Dei  nostri,  cum  magna  atque  mirifica  sint...  » 
[Maximi  op . ,  p .  171). 

Fol.  25.  "  In  secunda  ferla  festi  paschalis.  Exultandum  nobis  est, 
fratres,  in  bac  die...  »  [Ibicl.,  p.  471). 

Fol.  27.  "  Diximus,  fratres,  quod  ad  similitudinem  Evae...  » 
(Ibid.,  p.  105).  Se  trouve  aussi  dans  Ambrosii  op.,  t.  V,  p.  842. 

Fol.  28.  "  In  cotidiana  vobis  sollemnilate  laborantibus...  v  (Gre- 
gorii op.,  t.  I,  p.  1538). 

Fol.  29  v°.  3' férié.  '<  Gloriam  suae  resurrectionisDominusetredemp- 
tor..."  [Bedaeop.,  t.  VII,  p.  9). 

Fol.  33  v\  4'  férié,  u  Lectio  sancti  evangelii,  quç  modo  in  vestris 
auribus  lecta  est,  fratres...  »   (Gregorii  op.,  t.  I,  p.  1540). 

Fol.  37.  5'  férié.  «  Maria  Magdalene,  quç  fuerat  in  civitate  pecca- 
trix...  »  (Ibid.,  t.  I,  p.  1544). 

Fol.  43  v°.  6'  férié.  «  Evangelica  lectio,  fratres  karissimi,  quam 
modo  audivimus  et  juxta  litteram...  »  (Bedaeop.,  t.  VII,  p.  12). 

Fol.  47.  a  In  septima  feria.  Fractus  longa  molestia  stomachus. ..  « 
{Gregorii  op.,  t.  I,  p.  1530). 

Fol.  52.  Octave.  "  Cum  esset  ergo  sero  die  illo  una  sabbatorum...  » 
(S.  Aurelii  Augnstini  opéra,  t.  III,  ii,  p.  808). 

Fol.  53.  "  Prima  leclionis  hujus  evangelicç  quçstio  animum  pui- 
sât... »  (Gregorii  op. y  t.  I,  p.  1552). 

Fol.  58.  et  In  Pascha  annotinum.  Sicut  ex  lectione  sancti  evangelii, 
fratres  karissimi,  audislis...  ^   (Bedae  op.,  t.  VII,  p.  91). 

Fol.  62.  a  Dominica  i*  post  octavas  Paschae.  Audistis,  fratres 
karissimi,  ex  lectione  evangelica  eruditionem...  »  (Gregorii  op.,  t.  I, 
p.   1484). 

Fol.  64  v°.  2"  dimanche.  «  Lçta  Domini  et  salvatoris  nostri  pro- 
missa...  »  (Bedaeop.,  t.  VII,  p.  16). 

Fol.  67.  3*  dimanche."  Sicut  ex  lectione  evangelica,  fratres  karis- 
simi, audivimus,  Dominus  et  redemptor...  n  (Ibid.,  t.  VII,  p.  18). 


DE    LA   BIBLIOTIIEQLE    DE    REIMS.  285 

Fol.  70  v\  4"  dimanche.   "  Potest  niovere  infinnos  audilores  quo- 
modo...  n  [Ibid.,  t.  VII,  p.  22). 

Fol.  74.  SS.  Philippe  et  Jacques.   "  Eri<jenda  est  nobis,  fratres,  ad 
Deum  major  intentio...  n  (Augustini  op.,  t.  III,  ii,  p.  077). 

Fol.  77.  «  Item,  in  Letania  majore.  Sermo  beati  Maximi,  episcopi,  de 

jejuniis  IVinevitarum.  Legimus  in  prophetis  cum  Ninive  civitati  subvei- 

sio...«  (.l/flAf/?»' 0/7.  _,  p.  301).  Se  trouve  aussi  dans  Ambrosii  op.  ,t.V  ,i^  .S3S . 

Fol.  78.  «  Quoniam  jejuniorum  tempus  est...  »  {Augustiniop.,  t.  V, 

app.,  p.  300). 

Fol.   79.    ti  Rogatus  a  discipulis  Salvator  non  modo  formam...  » 
{Bedae  op.,  t.  VII,  p.  26).  Se  trouve  aussi  dans  Magnentii  Rliahani 
Mauri  opéra,  t.  V,  p.  658. 

Fol.  83  v°.  Vigile  de  l'Ascension.  «  Glorificatum  a  Pâtre  Filium 
secundum  formam...  r>  [AugusUni  op.,  t.  III,  ii,  p.  760). 

Fol.  86  v°.  Ascension.  «  Post  beatam  et  gloriosam  resurrectionem 
Domini  Jhesu  Christi...  n  (S.  Leonis  magni,  papae primi,  opéra  omnia, 
t.  I,  p.  152). 

Foi.  87  v°.  «  Sacramentum,  dilectissimi,  salutis  nostrç  quam  pr§- 
tio...  r,  {Ibid.,  t.  I,  p.  153). 

Fol.  89  v°.  a  Quod  resurrectionem  dominicam  discipuli  tarde  cre- 
diderunt...  n  {Gregorii  op.,  t.  I,  p.  1568). 

Fol.  93  v°.  Dimanche  dans  l'octave.  «  Ex  multis  sancti  evangelii 
locis  invenimus...  »  {Bedae  op.,  t.  VII,  p.  33).  Egalement  dans  Rhabani 
Mauri  op.,  t.  V,  p.  662). 

Fol.  99  v°.  Vigile  de  Pentecôte.  «  Quia  sancti  Spiritus  hodie,  fratres 
karissimi,  celebramus  adventum...  »  {Bedae  op.,  t.  VII,  p.  38). 

Fol.  105.  Pentecôte.  «  Hodiernam  sollemnitatem,  dilectissimi,  in 
precipuis...  "  {Leonis  op .,  i .  I,  p.  155). 

Fol.  107.    a  Plenissime  quidem   nobis,   dilectissimi,   causam...  n 
{Ibid.,  t.  I,  p.  156). 

Fol.  110.  a  Libet,  fratres  karissimi,  evangelicae  verba  lectionis  sub 
brevitate...  »  {Gregorii  op . ,  t.  I,  p.  1574). 

Fol.  115.  "  Hodiernam,  dilectissimi,  festivitatem  toto  terrarum 
orbe...  »  {Leonis  op.,  t.  I,  p.  159j. 

Fol.  116.  «  Nosse  credo  vos,  fratres,  qu§  sit  ratio...  "  {Maximi op . , 
p.  197).  Egalement  dans  Ambrosii  op.,  t.  V,  p.  861. 

Fol.  117.  «  Non  incommode  antc  dies  complures...  "  (Ibid.,^.  187). 
Egalement  dans  Ambrosii  op.,  t.  V,  p.  864. 


286  MANUSCRITS 

Fol.  118  v°.  2"  férié.  «  Quomodo  qui  intuebantur  illum  serpen- 
tem...  ')  (Augustini  op.,  t.  III,  ii,  p.  387). 

Fol.  120.  3^  férié.  «  De  inluminato  illo  qui  cçcus  est  natus...  « 
(Ibid.,  p.  595). 

Fol.  126  V".  4'  férié.  ^  Magna  gratiç  commendatio  :  Nemo  venit 
nisi  tractus...  «  (Ibid.,  p.  494). 

Fol.  132  v°.  5^  férié.  «  Goncessa  primum  potestate  signorum. ..  '> 
(Bedae  op.,  t.  VII,  p.  154).  Egalement  dans  Rhabani  Mauriop.,  t.  V, 
p.  675. 

Fol.  134.  6'  férié.  «  Ubi  Dominus  sedens  docuerit...  «  [Bedae  op., 
t.  V,  p.  276).  Egalement  dans  Rhabani  Mauri  op.,  t.  V,  p.  676. 

Fol.  136.  Samedi.  "  Et  egrediente  Jhesu  cum  discipulis  suis...  » 
(S.  Eusebii  Hieronymi  opéra,  t.  IV,  p.  94). 

Fol.  137.  a  Si  virum  a  demonio  liberatum...  »  (Bedae  op.,  t.  V, 
p.  268).  Egalement  dans  Rhabani  Mauri  op.,  t.  V,  p.  677. 

Fol.  138.  Mense  quarto.  De  jejunio.  Feria  lv^  «  Die  declinata, 
turbas  Salvator  relicit...  «  (Bedae  op.,  t.  V,  p.  319).  Egalement  dans 
Rhabani  Mauri  op.,  t.  V,  p.  689. 

Fol.   139  v°.  6*  férié.    «  Merito   refutatur  hic   frater...    -n    (Bedae 

op.,  t.  V,  p.  349).  Egalement  dans  Rhabani  Mauri  op.,  t.  V,  p.  689. 

Fol.   140  v°.  Samedi,    a  Priori  lectioni  quam  de  abjectione  syna- 

gog§...  "  (Bedae  op.,  t.  V,  p.  313).  Egalement  dans  Rhabani  Mauri 

op.,  t.  V,  p.  690. 

Fol.  144  v°.  "  In  octavas  Pentecosten.  Cum  in  diversis  signiset  mira- 
culis...  n   Attribuée  ici  à  S.  Augustin. 

Fol.  146.  "  Dominus  Jhesus  in  sermone  quem  locutus  est...  » 
(Augustini  op . ,  t.  111,  ii,  p.  723). 

Fol.  147  v°.  "  In  bis  qu§  prçcedunt  hoc  evangelii  capitulum...  « 
(Ibid.,  t.  III,  II,  p.  725). 

Fol.  150.  1*'  dimanche  après  Toctave.  «  In  verbis  sacri  eloquii, 
fratres  karissimi,  prius  seruanda  est  veritas  historiç...  n  (Gregorii  op . , 
t.  I,  p.  1652). 

Fol.  158.  2'' dimanche.  «  Hoc  distare,  fratres  karissimi,  interdelitias 
corporis  et  cordis  solet...  »  (Ibid.,  t.  I,  p.  1618). 

Fol.  165.  «  Dominica  m*  post  Pentecosten.  Factura  est  autem  cum 
turbç  irruerent...  »  (Bedae  op.,  t.  V,  p.  270). 

Fol.  167  \°.  ¥  dimanche.  «  Nisi  abundaverit  justitia  vestra...  » 
Attribuée  ici  à  S.  Augustin. 


\)K    LA  BIBLIOTHKQl  I-:    DK    UKI.MS.  287 

Fol.  173.  «Dominica  v'  post  octavas  Pentecosten.  Et  in  liac  lectionc 
consideranda  est  in  uno  codemque  redemptore...  "  (Bedae  op.,  t.  VU, 
p.  55).  Kjjalenient  dans  Rhahani  Mauri  op . ,  t.  V,  p.  713. 

Fol.  176.  «  Sermo  B.  Johannis,  episcopi,  de  David,  ubi  Goliat  in- 
manem  liostem  devicit.  Dominus  Deus,  cum  David  rejjcm  populo  desti- 
nasset...  >  Attribuée  à  S.  Jean  Chrysostonie  dans  Opéra  clivi  Johannis 
Chrtjsostomi  (1570),  t.  I,  p.  534,  sous  la  rubrique  «  Inccrto  inter- 
prète "  .  N'est  pas  dans  l'édition  de  Montfaucon. 

Fol.  178  v°.  "  Attendite  a  falsis  prophetis  qui  veniunt  ad  vos...  >' 
Attribuée  ici  à  Origène. 

Fol.  183.  «  Sermo  beati  Johannis,  episcopi,  de  Absalon,  ubi  David 
patrem  persequitur  et  de  prçlio  fugiens  obligato  gutture  arboris  ramo 
suspenditur.  Perdidit  Absalon  scelestissimus  mentem...  »  [Chryso- 
stomi  op.  (1570),  t.  I,  p.  539). 

Fol.  185  v°.  «  Omelia  B.  Jheronimi,  presbiteri.  Quis  sit  villicus  ini- 
quitatis...  r.  (Hieromjmi op . ,  t.  V,  p.  286). 

Fol.  188.  «  Et  ecce  quidam  legis  peritus  surrexit...  r>  [Bedae  op., 
t.  V,  p.  332). 

Fol.  190  v°.  c(  Nemo  potest  duobus  dominis  servire...  »  [Ibid., 
t.  V,  p.  ]9). 

Fol.  192  v°.  «  Dixit  autem  et  ad  quosdam  qui  in  se  confidebant... 
Quia  parabolam  Dominus...  "  {Bedae  op.,  t.  Vil,  p.  63). 

Fol.  194.  "  Surdus  ille  et  mutus  quem  mirabiliter...  "  {Bedae  op., 
t.  VU,  p.  65). 

Fol.  197.  «  Lectionem  brevem  sancti  evangelii  brevi,  si  possum, 
volo  sermone  percurrere...  "  {Gregorii  op.,  t.  1,  p.  1644). 

Fol.  203.  a  Lçprosi  non  absurde  intelligi  possunt...  r>  {Bedae  op., 
t.  V,  p.  385). 

Fol.  205.  «  Et  factum  est  deinceps,  ibat  Jbesus...  —  Naim  civitas 
est  Galileae...  «  {Ibid.,  t.  Vil,  p.  72). 

Fol.  206  v°.  «  Ydropis  morbus  ab  aquoso...  "  {Bedae  op.,  t.  Vil, 
p.  74). 

Fol.  208  v\  «  Accesserunt  quidam  Sadduceorum  qui  negant  esse...  " 
[Ibid.,  t.  V,  p.  65). 

Fol.  210  \\  a  Et  interrogavit  eum  unus  legis  doctor...  »  {Chryso- 
stomiop.  (1570),  t.  Il,  p.  1066). 

Fol.  213  v°.  «  Textum  lectionis  evangelicç,  fratres  karissimi,  volo, 
si  possum...  »   {Gregorii  op.,  t.  l,  p.  1634). 


288  MANUSCRITS 

Fol.  222  \°.  "  In  meiise  septimo,  ferja  iv\  Devotionem  fldelium, 
dilectissimi,  nicbil  est...  «   (Leonis  op.,  t.  I,  p.  174). 

Fol.  223  v°.  Homélie  prise  dans  le  commentaire  de  Bède. 

Fol.  224  v°.  6'  férié.  «  Apostolica  institutio,  dilectissimi,  qu§  Domi- 
num..."  {Leonis  op.,  t.  I,  p.  175). 

Fol.  226.  Samedi,  a  Scioquidem,  dilectissimi,  plurimos  vestrum...  n 
{Ibid.,  t.  I,  p.  177). 

Fol.  227.  «  Dominas  et  redemptor  noster  per  evangelium  suum...  i: 
{Gregorii  op.,  t.  I,  p.  1582). 

Fol.  230  v°.  «  Observantiam  quidem  vestram,  dilectissimi,  ita  novi- 
mus...  r^  (Leonis  op.,  t.  I,  p.  169). 

Fol.  231.  "  Deus  humani  generis  conditor  et  redemptor...  »  (Ibid.). 

Fol.  232  v°.  «  Ad  exorandam,  dilectissimi,  misericordiam  Dei...  « 
(Ibid.,  t.  I,  p.  170). 

Fol.  234.  «  Predicationem  nostram,  dilectissimi,  familiaris...  » 
(Ibid.,  t.  I,  p.  171). 

Fol.  235  v°.  «  Sacratum,  dilectissimi ,  in  septimo  mense  jeju- 
nium...  r>  (Ibid.,  t.  1,  p.  173). 

Fol.  237  v°.  "  Sermo  B.  Leonis,  papae,  contra  heresim  Eutichetis. 
Sicut  peritorum,  dilectissimi,  prudentiumque  medicorum  est...  n 
(Ibid.,i.  I,p.  178). 

Fol.  238  V.  "  Lectio  sancti  evangelii  quam  modo,  fratres,  audistis, 
expositione  non  indiget...  »  (Gregorii  op.,  t.  I,  p.  1566). 

Fol.  240  v°.  "  Qui  rogabat  non  credebat  quid  a  me  expectas 
audire...»  Attribuée  à  S.  Augustin. 

Fol.  243.  Commentaire  de  S.Jérôme.  (Hieronijmi  op.,  t.  IV,  p.  85). 

Fol.  244.   «  Sed  inter  bçc  sciendum  est  quia  ille  recte...  y^ 

Fol.  244  v°.  "  Ideo  assimilatum  est  regnum  cçlorum  homini  régi...  » 
(Homiliae  divi  Haymonis ,  episcopi  Halberstatiensis .  Paris,  1541,  in-8% 
fol.  189  v*»). 

Fol.  250.  «  Redire  dimissa  peccata  ubi  fraterna  caritas  non  est...  » 
Attribuée  ici  à  S.  Augustin. 

Fol.  250 v°.  «  Et  observantes,  miserunt  insidiatores  qui...  «  (Bedae 
op.,  t.  V,  p.  411).  Nous  nous  abstiendrons  désormais  d'indiquer  les 
commentaires,  sauf  quand  ils  figureront  à  la  fois  parmi  les  homélies 

Fol.  251  v°.  «  Aestivum  tempus,  quod  corpori  meo  valde  contra- 
rium  est...  »  (Gregorii  op . ,  t.  I,  p.  1600). 

Fol.  261.    «  Miracula  quae  fecit  Dominus  noster  Jhesus  Christus 


I)i:    l.A   lilBLIOTHKQLE    1)1-:    REIMS.  280 

suot    quidein    divina    opéra...    »   {Auguslini  op.,    t.    III,   ii,    p.    i8I). 

FoL  iGi.  «  Eccc  vir  venit  C(ii  nomeii  Jayrus...  "  (BeJae  op.,  t.  V, 
p.  313). 

Fol.  2()8.  '«  i\on  rami  tantum  aut  stipes  infructuosç  Oci...  r>  (Ibid., 
t.  V,  p.  174). 

Fol.  269  V".  «  Dominica  xxii*  post  octavas  Pentecosten.  Vide  cle- 
mentiam  Doniini  salvatoris,  nec  indignatione...  "  (Ibid.,  t.  V,  p.  267). 

Fol.  271.  «  Hoc  loco  nobis  nichil  aliud  prçcipi  existiino...  "  [Ibid., 
t.  V,  p.  290).  Egalement  dans  Rhabani  Mauri  op.,  t.  V,  p.  43. 

Fol.  273.  «  Sermo  beati  Johannis,  episcopi,  de  misericordia.  Tria 
sunt  qiiç  in  misericordiç  opère  oplanda  siint...  -^  (Chrysoslomi  op. 
(1570),  t.  V,  p.  788). 

Fol.  275.  a  Dominica  xii*  (sic)  post  octavas  Pentecosten.  Dominus 
Jhesus,  Dei  verbum,  pro  sainte  bumani  generis...  •>•>  (Haymonis  homil., 
fol.  3). 

Au  manuscrit  primitif  on  a  joint,  au  XIV^  siècle,  dix  feuillets  actuel- 
lement foliotés  I-IO.  «  In  festivitate  Eucharistie.  Immensa  divine 
largitatis  bénéficia...  r>  —  Suivent  les  leçons  de  l'octave.  «  Cum  enim 
cibo  et  potu...  "  Homélie  attribuée  ici  à  S.  Augustin. 

Au  verso  du  dernier  feuillet,  une  main  contemporaine  du  manuscrit 
a  copié  cet  important  pacte  conclu  entre  Arnoul,  comte  de  Chini,  et 
l'archevêque  de  Keims  Alanassès  (1096-1106),  relativement  à  la  chà- 
tellenie  de  Mouzon.  «  Memorie  fieri  (?)  quoniam  Arnulfus,  Chisnei 
comes,  et  cjus  filius  Otto,  castellaniam  Mosomi  abjuravit  (sic).  Ne 
Remensis  ecclesiç  memoriam  effugeret  in  posterum,  memorialibus  lit- 
teris  mandavimus  quomodo  Manasses,  aichiepiscopus  ,  castellaniam 
Mosomi  quietam  ab  Arnulfo ,  Chisnei  comité,  ejusque  filio  Ottone 
eorumque  heredibus,  in  perpetuum  reddiderit.  Quia  hidem  Arnulfus 
pretaxatam  castellaniam,  inde  depulso  Haiderico,  a  Manasse  jam  deposito 
comparaverat,  Rainoldus,  bone  memoriç  arcliiepiscopus,  invasionem 
Arnulfi  abhorrens  et  fréquentes  ejus  injurias  ferre  non  sustinens,  ut 
expelleretur  voluit,  et  factum  est.  In  cujus  expulsionis  vindictam, 
Arnulfus  cum  Ottone  diu  deseviens,  ad  hoc  jam  redegerat  castellumet 
circumjacentem  patriam  ut,  foris  omnibus  vastatis,  Mosomi  admodum 
pauci  superessent,  quos  tanta  cogebat  egestatis  miseria  ut  minitarentur 
fugam,  nisi  Remeosis  çcclesia  compararet  eis  pacem.  Super  quorum 
calamitate  et  prohibendo  Remensis  çcclesiç  tani  imminenti  damno, 
Manasses  archiepiscopus,  ductus  misericordia  et  consilio,  cum  Arnulfo 

TOME    XXXVIU  19 


290  MANUSCRITS 

et  Ottone  eorumque  successoribus  in  perpetuum  confederavit  sibi  et 
çcclesiç  pacem,  ejus  quidem  tenoris  ordine  ut  Arnulfns  et  Otto  prefatam 
abjurarent  castellaniam  et  omnem  ejusdeni  castellaniç  in  posterum 
reclamationem,  exceptis  his  IIP"'  villis  :  Erchumbr,  Mussencurth  et 
Sachi,  quas  Otto  quidem  de  manu  archiepiscopi  accepit  in  feodum, 
faciens  archiepiscopo  pro  eisdem  hominium,  et  acceptas  reddidit  Bal- 
duino  castellano ,  eo  quidem  tenore  quod  Balduinus  easdem  reddidit 
quibus  ante  concesserat  Otto  in  feodum.  Pro  qua  pace  et  abjuratione 
acceperunt  ab  archiepiscopo  Arnulfus  et  Otto  G  et  XL  [libras],  tradentes 
etiam  archiepiscopo  obsides  pactionis  hujus  tenende  vel  qui  si,  qiiod 

absit,  Arnulfum  et  Ottonem orecontingeret  deviare,  infra  XL  dies, 

audita  archiepiscopi  commonitione  qiiamet  juraverunt ntes  redu- 

cerent  Remis,  in  pacti  tenorem  et  observantiam,  vel,  si  non  possent, 

infra iepiscopo  Remis  isti  vel  ejus  qui  tune  superesset  succes- 

sori  CXL  libras,  unusquisque  quantum nusquisque  pecuniam 

pro  qua  depactus  est  obses  solverit  quietum  ibi  re  archi- 
episcopo traditi  :  Raimbaudus  de  Muceio,  pro  X  libris; nomi- 

nati  Roderici,  pro  XX  libris;  Fredericus  de   Ottenbourg  o 

de  Chisneio,  pro  XX  libris;  Leudo  de  Falleio,  pro  X  libris; 

X  libris;  Lambertus  de  Givellio,  pro  X  libris;  Hugo  de  Hastilesiis, 
pro  X  libris  -^ . 

Aux  fol.  11,  149,  150,  192,  280,  281,  on  lit  cette  inscription  en 
capitale  contemporaine  :  ^  Manasses,  prçpositus  atque  thesaurarius, 
dédit  Sanctç  Mariç  Remensi  «  .  —  Une  lettre  F,  inscrite  sur  la  couver- 
ture, nous  donne  la  place  de  ce  livre  dans  la  collection  des  Lectionnaires 
de  la  cathédrale.  — Au  dos,  on  lit  ce  reste  de  titre  :  «  ...Patrum.  — 94  » . 
—  Notons  enfin  cette  petite  mention  (XIIP  siècle),  au  bas  du  fol.  llSv": 
«  Simons  de  Mons  doit  à  Simons  X  s[ols]  pour  un  bacon  »  . 

FinduXI^Liècle  Parchemin.  281  feuillets  à  2  col.  428  sur  333  mil- 
lim.  Grand  nombre  d'initiales  ornées  d'enroulements,  de  lacets  ,  de  dra- 
gons et  de  figures  d'hommes,  dont  la  composition  dénote  une  grande 
habileté  chez  l'artiste.  Celles  des  fol.  15,  20,  29,  33,  47,  53,  64, 
79,  89,  137,  139,  144,  178,  192,  194,  205,  213,  222,  230,  234, 
238,  240  sont  particulièrement  intéressantes  à  étudier;  celles  des 
fol.  185,  188,  190,  227,  252,  261,  264,  268,  271,273  sont  extrême- 
ment remarquables;  Christ  bénissant,  au  fol.  109  v*».  Celles  des  fol.  14 
et  227  ont  été  enlevées.  Titres  courants  au  minium.  Rel.  veau  blanc  sur 
bois.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  B,  ordo  unicus,  n^  63,  sub 
fenestra  »). 


[)K    LA    BIBLIOTHÈQLE    DIC    JU!:iMS.  291 

2Î)5  (E.  380).  Liber  lectionum  et  homiliarum,  ad  usum  ecclesiae 
Beatae  Mariae  Kemensis,  dictus  a  liber  C  ». 

Fol.  A-c.  Deux  tables,  Tune  du  XI%  l'autre  du  XV"  siècle.  «  Incipiunt 
capitula  sequenlis  voluminis.  Lectiones  de  sancta  Triiiitate,  cum  res- 
ponsoriis.  Item,  de...  » 

Fol.  1.  Office  de  la  Trinité,  noté  en  neumes  :  "  Gloria  tibi,  Trinitas 
^«qualis,  una  Deitas..." 

Fol.  3  v°.  ce  Sernio  sancti  Fulgentii  excerptus  de  epistola  ad  Fausti- 
num.  Firmuni  Dei  est  fundamentum...  »  Cette  homélie  est  intitulée 
u  Liber  de  fide,  ad  Petrum  diaconum  » ,  dans  Opéra  divi  Fulgentii  Af ri, 
episcopi  Ruspensis,  p.  486. 

Fol.  5.  "  Incipit  epistola  sancti  Fulgentii,  episcopi,  de  fide,  ad  Dona- 
tum.  Domino  eximio  et  in  Christi  caritate  plurimum  desiderabili  filio 
Donato,  Fulgentius,  etc.  Alultum  benedico  Dominum,  dilectissime  fili, 
cujus...  »  (Ibid.,  p.  297). 

Fol.  11  v°.  «  Hegulç  defînitionum  S.  Hieronimi  contra  hereticos. 
Omne  quod  est  aut  ingenitum  est  aut  genitum...  » 

Fol.  18  v°.  "  Incipit  exhortatio  sancti  Ambrosii,  episcopi,  ad  neo- 
phitos,  desymbolo.  Gratia  vobis  et  pax  a  Deo  Patte  et  Filio...  » 

Fol.  21  v".  «  Item,  sermo  beati  Augustini,  episcopi,  de  sancta  Trini- 
tate.  Audio,  fratres,  quod  quidam  inter  se  disputant  quomodo...  » 
(iS.  Aurelii  Augustini  opéra,  t.  V,  app.,  p.  381). 

Fol.  23.  ''  Apostoli  lectionem  mecum  pariter  audistis...  n  Attribuée 
ici  à  S.  Augustin. 

Fol.  24  v".  «  Alulta  quidem  et  fréquenter  ausi  sunt  Arriani  here- 
tici...  »   {Augustini  op . ,  t.  V,  app.,  p.  388). 

Fol.  26  v°.  a  Sermo  beati  Augustini,  episcopi,  de  symbolo  et  deitate 
et  omnipotentia  Patris.  Ostendimus,  fratres  dilectissimi,  ut  vestra  certa 
dilectio...  r>  {Ihid.,  p.  390). 

Fol.  28.  «  Item,  ejusdem,  de  Domino  nostro  Jbesu  Christo,  quod 
absque  initio  sit  cum  Pâtre  secundum  deitatem,  qui  secundum  hominem 
nobis  a  certo  initio  natus  ex  Virgine  est.  Hue  usque,  fratres  dilectissimi, 
de  Deo  Pâtre...  ^^   (Ibid.,  p.  391). 

Fol.  30.  aItem,ejusdem,desymboloetdeSpiritusancto,  quod  ejusdem 

sit  substantif  atque  deitatis  cujus  est  Pater  et  Filius.  Ordinem  symboli, 

fratres  dilectissimi,  in  quototius...  n  (Augustini op . ,  t.  V,  app.,  p.  393). 

Fol.  32.  c(  Venturus  in  carne  Dominus  et  redemptor...  »  (Venerabilis 

Bedae,  Anglo-Saxonis  presbyteri,  opéra,  t.  Vil,  p.  96). 


292  MANUSCRITS 

Fol.  38.  Fête  de  S.  Jean-Baptiste.  «  SoUempnitatem  nobis  diverso- 
rum  martyrum...  «  {S.  Maximi  Taurinensis  opéra,  p.  205). 

Fol.  40.  «  Cunctorum  quidem  prophetarum,  fratres  karissimi,  vene- 
randa...  »  (Ibid.,  p.  211). 

Fol.  41.  "  Festivitatem  iprçsentis  diei,  fratres  karissimi,  venerandi 
Johannis...  «   {Ihid.,  p.  213). 

Fol.  42.  "  Precursoris  Domini  nativitas  sicut  sacratissima...  » 
{Bedaeop.,  t.  VII,  p.  180). 

Fol.  45  v°.  a  Virtutem  nobis  perfectç  dilectionis...  »  (Ibid., 
p.  106). 

Fol.  50.  «  Hune  invenit  exitum  illenegator...  »  Attribuée  à  S.  Augus- 
tin, Se  trouve  dans  Bedae  op.,  t.  V,  p.  619. 

Fol.  52.  a  Incipiunt  sermones  sanctorum  Patrum,  de  natali  beatis- 
simorum  Pétri  et  Pauli,  apostolorum.  In  primis  sermo  beati  Leonis, 
pap§.  Omnium  quidem  sanctarum  sollempnitatum...  «  [S.  Leonis 
magni  opéra  omnia,  t.  I,  p.  163). 

Fol.  54  v°.  «  Gloriosissimos  christianç  fidei  principes...  »  (Maximi 
op.,  p.  215). 

Fol.  57.  "  Apostolici  natalis  gaudio...  »  {Ibid.,  p.  221). 

Folj  58^  <  Beatissimorum  apostolorum  Pétri  et  Pauli  inseparabilem 
6dem...  ^^  [Ibid.,  p.  223). 

Fol.  59.  «  Beatissimorum  apostolorum  passio,  fratres,  quorum* 
hodie...  r>  [Ibid.,  p.  227). 

Fol.  59  v°.  "  Cum  omnes  beati  apostoli  parem  gratiam...  "  [Ibid.,. 
p.  229).  Se  trouve  également  dans  Augustini  op.,  t.  V,  app.,  p.  335, 
et  dans  Divi  Amhrosii,  Mediolanensis  episcopi,  opéra,  t.  V,  p.  870. 

Fol.  61.  «  Lectio  sancti  evangelii  quam  modo,  fratres,  audistis,  tanto 
intentius...  «  (Bedaeop.,  t.  VII,  p.  110). 

Fol.  64  v°.  Commémoration  de  S.  Paul.  «  Beatus  Paulus  qui  tantan^ 
vim  humanç  alacritatis...  »  (Opéra  divi  Johannis  Chrysostomi  (1510), 
t.  III,  p.  690  et  717). 

Fol.  67  v°.  «  Tune  respondens  Petrus  dixit  :  Ecce  nos  reliqui- 
mus...  »  Attribuée  ici  à  S.  Jérôme.  Se  trouve  dans  Magnentii  Bhabani 
Mauri  opéra,  t.  V,  p.  706. 

Fol.  68  v°.  "  Amen,  inquit,  dico  vobis  quod  vos  qui  sequuti  estis...  » 
Attribuée  ici  à  S.  Augustin. 

Fol.  69.  Fête  de  S.  Laurent.  «  Sanctum  est,  fratres,  ac  Deo  placi- 
tuni...  r>  (Maximi op.,  p.  237). 


DE    LA   BIBLIOTHEQUE   DE    REIMS.  293 

Fol.  70.  a  Sicut  patrum  nostrorum,  fratres  karissimi,  non  incerta 
relatione...  r>  {Ihid.,  p.  239). 

Fol.  71.  u  lîeatissimi  Laurentii,  fratres  karissimi,  annua  semper...  « 
(Ibid.,  p.  241). 

Fol.  72.  ^  Amen,  amen  dico  vobis,  nisi  granum  frumenti...  « 
(Augustini  op.,  t.  III,  ii,  p.  G36). 

Fol.  74.  Fête  de  l'Assomption.  (^Cogitis  me,  o  Paula  et  Eustochium, 
immo  karitas...  cum  ipso  et  vos  appareatis  in  gloria.  Amen  « .  [S.  Hie- 
ronymi  opéra,  t.  V,  p.  82). 

Fol.  92  x°.  "  Adest  nobis,  dilectissimi  fratres,  dies  valde  venera- 
bilis...  »  {Augustini  op.,  t.  V,  app.,  p.  343). 

Fol.  98.  «  Item,  sermo  beati  Jheronimi,  presbiteri,  de  Assumptione 
gloriosissime  Dei  genitricis  et  perpetuç  virginis  Mariae,  sacris  conse- 
cratus  virginibus.  Quotienscumque,  dilectissimae,  vobis  aliquid  pro 
amore  conditoris...  Dominus  noster,  qui  cum  çterno  Pâtre,  una  cum 
Spiritu  sancto,  vivit  et  régnât  Deus,  per  infînita  sçcula  sçculorum. 
Amen  »  .  Donné  comme  fragment  dans  Migne,  t.  XCVI,  col.  235. 

Fol.  109  v°.  «  Sermo  cujiisdam  sapientissimi  viii  de  Assumptione 
sanctçMariçsemper  virginis. Quia  profundissime  et  sua  dignitate...»  Une 
main  du  XIV"  siècle  a  inscrit  en  marge  ces  mots  :  «  Sermo  beatissimi 
Augustini,  doctoris  eximii»  .  [Augustini op . ,  éd.  Migne,  t.  VI,  col.  1143). 

Fol.  114  v°.  «  Inter  precipuas  sanctorum  festivitates,  fratres  karis- 
simi, hodierna  nobis  refulsit...  n  Attribuée  à  S.  Grégoire  par  notre 
manuscrit,  et  à  S.  Hildefonsc  par  Migne,  t.  XCVI,  col.  250. 

Fol.  118.  «  Adest  nobis,  dilectissimi  fratres,  hodierna  festivitas 
beatae  Mariae  virginis,  gloriosa,  plena  gaudiis...  »  Même  attribution. 
(Ihid.,  col.  254). 

Fol.  121  v°.  «  Fratres  dilectissimi,  cum  aliquid  pro  amore  Creatoris 
in  creatura. . .  y>  Attribuée  à  S.  Jérôme  par  notre  manuscrit,  et  à  S.  Hil- 
defonse  par  Migne,  t.  XCVI,  col.  258. 

Fol.  123.  a  Creator  omnium  et  auctor  vitç,  dilectissimi  fratres,  sicut 
fides...  »  Attribuée  à  S.  Hildefonse  par  Migne,  ihid.,  col.  279. 

Fol.  124  v°.  «  Adest  nobis,  dilectissimi,  obtatus  dies  festus  beatç  ac 
venerabilis...  n  Se  trouve  dans  Augustini  op.,  t.  V,  app.,  p.  322,  et 
dans  Rhabani  Mauri  op.,  t.  V,  p.  597. 

Fol.  126  v°.  Cl  Hçc  lectio  superiori  pulcherrima  ratione  conectitur, 
quia  videlicet...  »  (Bedae  op.,  t.  V,  p.  334).  Également  dans  Rhahani 
Mauriop.,  t.  V,  p.  735. 


594  MANUSCRITS 

Fol.  128.  Décollation  de  S.  Jean-Baptiste.  «  Hodie  nobis  Johannis 
virtus,  Herodis  feritas. ..  ^   [Chrysostomi  op.  (1570),  t.  II,  p.   1031). 

Fol.  130.  «  Hei  me,  quidagam  unde  sermonis  exordium  faciam...  r> 
(Ihid.,  t.  II,  p.  1026). 

Fol.  130  V".  «  Natalem,  fratres  karissimi,  beati  Johannis  diem  célé- 
brantes... '^   [Bedae  op.,  t.  VII,  p.  127). 

Fol.  136.  "  Incipiunt  Cantica  canticorum,  quod  hebraicç  dicitur  Sir- 
hasirim.  Vox  optantis  Ecclesie  Christi  adventum  :  Osculetur  me  osculo 
oris  sui.  —  Apostrofa  ad  sponsum  :  Quia  meliora  sunt  ubera  tua  vino. . . 
—  Vox  Ecclesie  ad  Christiim  :  Fuge,  dilecte  mi,  et  assimilare  capreç 
hinnuloque  cervorum  super  montes  aromatum  y^ . 

Fol.  140.  Nativité  de  la  Vierge.  «  In  Ysaia  legimus  :  Generationem 
ejus  quis  enarrabit...  »  (Hieronymi  op.,  t.  IV,  p.  5). 

Fol.  141  v°.  «  IVativitatis  gloriosae  genitricis  ac  perpetuç  virginis...  " 
Attribuée  ici  à  S.  Ambroise. 

Fol.  148.  «  Incipit  scholia  ex  libro  Pascasii,  diaconi  Romanç  çccle- 
sî§,  de  Christi  et  Salvatoris  nostri  genealogia  qu§  in  Matheum  ab 
Abraham  sancto,  ad  quem  primum  facta  est  h§c  repromissio,  usque  ad 
ipsum  eundemque  Christum  Dominum,  per  XL  et  II  generationes,  ab 
ipso  evangelista  divinitus  deducta  et  declarata  est.  Liber,  inquit  Ma- 
theus,  generationis  Jliesu  Christi...  qui  nostra  in  carne  per  Virginem 
dignatus  est  apparere  Jhesus  Christus  Dominus  noster,  qui  cum 
Pâtre,  etc.  »  (Bihl.  max.  Patrum,  t.  XIV,  p.  361).  Il  ne  s'agit  pas  ici  du 
diacre  de  Rome,  mais  de  Paschase  Radbert,  abbé  de  Corbie. 

Fol.  160  v^  Fête  de  S.  Cyprien.  «  Sancti  Cypriani  festivitatem,  sicut 
omnibus  notum...  »  {Maximi  op.,  p.  255). 

Fol.  161  v°.  «  In  martyrio  beatissimi  Cypriani,  fratres  karissimi, 
universa  vobiscum. ..  v  (Ibid.,  p.  259). 

Fol.  162  v°.  u  Jam  hoc  nostis,  fratres  karissimi,  quia  rabbi  magis- 
ter...  »  Attribuée  ici  à  S.  Augustin. 

Fol.  169  V".  «  Ex  eo  quod  hesterno  die  intentam  fecimus...  »  (Augus- 
tiniop.,  t.  III,  p.  383). 

Fol.  175.  "  Legimus,  Apostolo  dicente,  quia  omnes  peccaverunt...  » 
{Bedae  op.,  t.  VII,  p.  137). 

Fol.  180.  Fête  de  S.  Michel,  u  Si  diligenter  audistis  evangelicam 
lectionem,  intelligere  potestis...  «  {Maximi  op.,  ip.  285). 

Fol.  182.  Dédicace.  «  Stetit  Salomon  ante  altare  Domini,  in  con- 
spectu...  «  {Liber  Regum,  lib.  III,  ch.  vin,  v.  22). 


DE    LA   BIBLIOTHEQUE   DE    REIMS.  295 

Fol.  184.  «  O"otiensciimque,  fratres  karissimi,  altaris  vel  tcmpli 
festivitatem  colimus...  »  (Augustini  op.,  t.  V,  app.,  p.  375). 

Fol.  185.  «  Qu'iA  propitia  divinitate,  fratres  karissimi,  sollempnia. . .  » 
(Bedaeop.,  t.  VII,  p.  180). 

Fol.  191.  "  Audivimus  ex  lecliono  evangelica,  fratres  karissimi, 
quia  facta  siint...  «  (Ihid.,  p.  174).  Se  trouve  également  dans  Maximi 
op.,  app.,  p.  93. 

Fol.  197.  "  Quod  jam  commendavi  dilectioni  vestrç,  stabiliter  memi- 
iiisse...  "  (Augustini  op.,  t.  111,  ii,  p.  614). 

Fol.  201.  "Et  ingressus  Jhesus,  perambulabat  Jliericho,  et  ecce  vir 
nomine  Zacheus...  »  (Bedaeop.,  t.  V,  p.  397). 

Fol.  203.  a  Recte  festa  Ecclesiç  colunt  qui  se  Ecclesiç  filios...  » 
(Augustini op.,  t.  111,  p.  379). 

Fol.  205.  Toussaint.  «  Legimus  in  ecclesiasticis  hystoriis  quod 
sanctus  Bonefacius...  ^   (Bedaeop.,i.  VII,  p.  151). 

Fol.  209  v°.  a  Hodie,  dilectissimi,  omnium  sanctorum  sub  una  sol- 
lempnitatis  Içtitia...  »  (Augustini  op . ,  t.  V,  app.,  p.  348). 

Fol.  212  v°.  «  Et  ipse  Jbesus,  elevatis  oculis  in  discipulos  suos...  « 
(Bedae  op.,  t.  V,  p.  285). 

Fol.  215.  ce  Tanta  ac  talis  est  Scripturç  divinae  sublimitas...  » 
(Bedaeop.,  t.  VII,  p.  290). 

Fol.  220.  Fête  de  S.  André.  ^  Audistis,  fratres  karissimi,  quia  ad 
unius  jussionis  vocem...  »  (S.  Gregorii  magni  opéra,  t.   I,  p.   1450). 

Fol.  222.  Vigile  d'un  Apôtre.  «Iste  locus  evangelicus,  fratres,  ubi  se 
dicit  Dominus  vitem...  ^  (Augustini  op . ,  t.  III,  ii,  p.  702). 

Fol.  226  v°.  Fête  d'un  Apôtre.  «  Cum  cuncta  sacra  eloquia  domi- 
nicis...  55  (Gregorii  op . ,  t.  I,  p.  1560). 

Fol.  230  v°.  «  Hoc  est  preceptum  meum  ut  diligatis  invicem...  « 
(Augustini  op . ,  t.  III,  ii,  p.  707). 

Fol.  236.  «  Hec  mando  vobis  ut  diligatis  invicem...  »  (Augustini  op., 
t.  III,  p.  714). 

Fol.  240  v°.  Vigile  d'un  Martyr,  a  Nolite  arbitrari  quia  venerim  mit- 
tere  pacem...  «  (Hieronyrni  op.,  t.  IV,  p.  39). 

Fol.  242.  Fête  d'un  Martyr.  «  Nichil  enim  opertum  est  quod  nor 
revelabitur...  n  (Ibid.,  p.  38). 

Fol.  243  v°.  «  Si  consideremus,  fratres  karissimi,  qu§  et  quanta 
sunt  quç  nobis  promittuntur...  r  (Gregorii  op.,  i.  1,  p.  1626). 

Fol.  249.  Fête  de  plusieurs  Martyrs.  »(Psalmus  qui  cantatur  Domino 


296  MANUSCRITS 

videtur  sanctis  martyiibus  convenire...  »  {Augustini  op.,  t.  V,  p.  155). 
Une  rubrique  de  l'époque,  placée  en  marge,  porte  :  «  In  feslivitate 
beati  Xichasii,  Remorum  archiepiscopi  « . 

Fol.  252.  «  Ecce  ego  mitto  vos  sicut  agnos  inter  lupos...  »  (Ambrosii 
op.,  t.  I,  p.  1421).  Non  conforme. 

Fol.  256.  «  Quia  longius  ab  urbe  digressi  sumus...  »  [Gregorii  op., 
t.  I,  p.  1612). 

Fol.  261.  "  Sufficere  nobis  deberent  ad  profectum  salulis...  » 
(Maximi  op . ,  "^ .  IQ'^) . 

Fol.  263.  «  Quia  Dominus  ac  redemptor  noster  novus  homo  venit...  » 
(Gregorii  op . ,  t.  I,  p.  1586). 

Fol.  268.  «  Sermo  beati  Leonis,  papç,  de  octo  beatitudinibus.  Prçdi- 
cante,  dilectissimi,  domino  Jhesu  Christo  evangelium  regni...  "  [Leo- 
nis op.,  t.  1,  p.  181). 

Fol.  271  v°.  "  Qui  sanctorum  mérita  religiosa  caritate  miratur...  « 
(Chrysostomi  op.  (1570),  t.  111,  p.  834).  Une  note  du  XV^  siècle,  placée 
en  marge,  nous  apprend  qu'on  lisait  cette  homélie  à  la  fête  de  S.  Ayoul. 
Fol.  273  v".  Fête  d'un  Prêtre.  ^  Lectio  sancti  evangolii,  fratres 
karissimi,  sollicite  considerare  nos  admonet...  "  [Gregorii  op.,  t.  1, 
p.  1462). 

Fol.  276  v°.  Déposition  d'un  Confesseur.  «  De  se  ipso  Dominus  h§c 
loquitur,  ostendens...  «   [Bedae  op.,  t.  V,  p.  342). 

Fol.  277  \\  "  Sermo  beati  Fulgentii,  episcopi,  legendus  in  natale 
sancti  Martini  vel  alterius  confessoris.  Dominicus  sermo  quem  debemus 
omnes...  y>  [Fulgentii  op.,  p.  649).  Une  note  du  XVll"  siècle  ajoute  : 
«  In  feslivitate  beati  Caroli  magni  legenda  " . 

Fol.  282.  Fête  des  Confesseurs.  «Ad  sancti  ac  beatissimi  istius  patris 
nostri...  »  (Maximiop.,  p.  249). 

Fol.  284.  «  Sanctorum  Patrum  memorias  religiosis  conventibus...  « 
[Ibid.,  p.  245).  Au  XIV*  siècle,  on  a  ajouté  ceci  :  «  In  Translatione 
sancti  Remigii...  » 

Fol.  286  v°.  a  Sancti  evangelii,  fratres  karissimi,  aperta  vobis  est 
leclio  recitata,  sed  ne  aliquibus...  »  [Gregorii  op.,  t.  1,  p.  1480).  Une 
noie  du  XIV^  siècle  dit  :   «  In  natali  sancti  Bricii  "  . 

Fol.  289  v°.  Fête  des  Vierges.  «  Inter  parabolas  a  Domino  dictas 
solet  quçrentes  multum...  »  Attribuée  ici  à  S.  Augustin. 

Fol.  292  v°.  «  Sçpe  vos,  fratres  karissimi,  admoneo  prava  opéra 
fugere...  »  [Gregorii  op . ,  t.  1,  p.  1476). 


DM    LA    BIBLIOTHKQLK    I)K    REIMS.  297 

Fol.  296.  i'  Caelorum  re<jnum,  fratres  karissimi,  idcirco  terrcnis...  » 
(Ibid.,  p.  1472). 

Fol.  299  v°.  Fête  de  S"  Félicité  et  autres  Vierges.  «  Sancti  evan- 
gelii,  fratres  karissimi,  brevis  est  lectio  recitata,  sed  nmgnis...  ^^{Ibid., 
p.  144i). 

Fol.  301  V.  Fête  d'un  Evêque.  «  Die  quidem  omni  et  omni  liora. . .  ^ 
Attribuée  ici  à  S.  Augustin. 

Fol.  303.  «  Hodiernus  dies,  fratres,  admonet  me  attentius  cogitare 
sarcinam  meam...  «  Même  attribution. 

Fol.  305  v°.  S.  Grégoire.  «  Cum  constet  omnibus,  fratres  karissimi, 
quia  Redemptor...  »   [Gregorii  op.,  t.  I,  p.  1446). 

Fol.  308.  "Item,  inLetania,  quando  volueris.  Sermo  beati  Johannis, 
episcopi,  de  jejunio  Ninevitarum.  Glementissimiis  omnipotens  Deus,  pie- 
tate  et  misericordia...  » 

Fol.  310  v°.  a  In  jejunio  decimi  mensis.  Sermo  beati  Leonis, 
papae.  Si  fideliter,  dilectissimi,  atque  sapienter...  »  (Leonis  op.,  t.  I, 
p.  60). 

Fol.  313.  u  Prçsidia,  dilectissimi,  sanctiûcandis  mentibus...  » 
(Ibid.,  p.  66). 

Fol.  314.  «  In  die  depositionis  anniversario  cujus  volueris  defuncti 
fidelis.  Tempus  quod  inter  lioniinis  mortem...  »  Attribuée  ici  à 
S.  Augustin. 

Fol.  315.  «  Jam  vero  de  resurrectione  carnis...  «Même  attribution. 

Fol.  317  \\  Privilegium  Romanae  ecclesiae  traditum  a  Flavio  Con- 
stantino  beato  Silvestro,  Romano  pontifici.  «  In  nomine  sancte  et  indi- 
viduç  Trinitatis,  Patris  scilicet,  Filii  et  Spiritus  sancti,  Imperator 
Caesar  Flavius  Constantinus,  in  Christo  Jhesu,  uno  ex  eadem  sancta 
Trinitate,  salvatore.  Domino  Deo  nostro,  Gdelis,  mansuetus,  maximus, 
beneficus,  Alamannicus,  Gotticus,  Sarmaticus,  Germanicus,  Britanicus, 
Hunicus,  pius,  felix,  viclor  ac  triumphator  semper  augustus,  sanctis- 
simo  ac  beatissimo  Patri  patrum  Silvestro,  urbis  Romç  episcopo  et 
pape,  etc.,  etc.  Ea  qu§  Salvator  et  Redemptor  noster...  Datum  Romç, 
sub  die  tertio  kalendarum  apriliarum,  domno  nostro  Flavio  Constan- 
tino,  augustoquater,  et  Gallicano,  viris  clarissimis  consulibus  -n  .  (Labbe, 
Sacrosancta  concilia ,  t.  I,  p.  1530-1539). 

Fol.  324  (XV"  siècle).  "  Mandatum  domini  pape  Sixti  llll"  ex  insti- 
tutione  festi  Visitationis  beale  Virginis.  Reverendissimo  in  Christo  patri 
[Petro],  archiepiscopo  Remensi,  Helyas,  eadem  miseratione  archiepi- 


298  MANUSCRITS 

scopus  Tnronensis...  a  sanclissimo  in  Christo  paire  et  domino  nostro 
domino  Sixto,  divina  providentia  papa  quarto,  commissus  ac  specialiter 
et  nominatim  deputatus  ad  infrascripta,  mutuam  in  Domino  caritatem. 
Dudum  litteras  ab  eodem...  indulgentias  duximus  concedendas...  »  Le 
texte  se  termine  par  ces  dates  (fol.  334)  :  '  Datum  Rome,  apud  Sanc- 
tum  Petrum,  anno  incarnationis  dominice  miilesimo  quadringentcsimo 
septuagesimo  quarto,  kalendis  januarii,  pontifîcatus  nostri  anno 
quarto...  Datum  in  palatio  nostro  archiepiscopali,  Turonibus,  anno 
incarnationis  dominice  miilesimo  CCCC  octuagesimo  primo,  vT  kalen- 
das  aprilis  «  .  La  date  de  la  bulle  vidimée  manque;  le  bref  accréditant 
l'archevêque  de  Tours  pour  la  publier  est  du  19  juin  1481. 

Fol.  325.  a  In  die  festi  Visitationis  béate  Marie  virginis.  Sermo 
indulgentiarum  a  domino  papa  Sixto  1111'°  concessarum.  Hodierne  fes- 
tivitatis  ratio  atque  causa...  » 

Fol.  327.  «  Morale  est  omnibus  ut  qui  (idem  exigunt...  ^  {Ambrosii 
op.,  t.  III,  p.  25). 

Fol.  328.  Dimanche  dans  l'octave.  "  Novit  sermonem  suum  Spiri- 
tus...  n  [Ibid.,  p.  26). 

Fol.  329  v°.  «  Sermo  domini  Sixti,  pape  IIII'',  de  laudibus  Visita- 
tionis béate  Mariae  virginis.  Age  igitur  et  evangelice  narrationis  histo- 
riam  prosequentes...  » 

Fol.  335  (XVP  siècle).  «  Incipit  vita  beati  Viventii,  Uemorum 
archiepiscopi  et  confessons.  Ut  ecclesie  caput,  Christus,  Dei  virtus  et 
sapiencia  ...et  sua  munera  devovit  cum  gratiarum  redditibus  »  .  Cette 
vie  ne  se  trouve  pas  dans  les  Boliandistes  [Acta  SS.,  sept.,  t.  III, 
p.  62-66). 

Fol.  338  (XVIP  siècle).  «  Sequitur  legenda  inventionis  sanctissime 
Crucis  dominice,  in  qua  pependit  Dominus  saluator  noster  Jésus  Cristus 
pro  salute  humani  generis,  a  beata  Helena  regina,  Constantini  magni 
imperatoris  génitrice,  facto.  Clementissimus  Deus  idemque  humani 
generis...  ad  quam  nos  provehet  piissimus  Cristus,  totius  boni  infusor. 
Amen  »> .  Sur  l'invention  de  la  sainte  Croix,  voir  Acta  SS.,  mai,  t.  I, 
p.  361-366. 

Au  fol.  57,  une  main  du  XV"  siècle  a  noté,  dans  la  marge,  ces 
mots  :  «  Commune  archiepiscoporum;  quere  legendam  post  festum 
Omnium  Sanctorum  ».  —  Au  bas  du  fol.  148,  on  lit  une  note  du 
XIV"  siècle  :  «  In  octabis  [Mativitatis  B.  M.],  sermo  Aprobate.  Require 
in  Omeliario  hyemali,  in  fine  libri  ».  —  On  trouve,  à  l'intérieur  du  plat 


I 


DE    LA   BIBLIOTHÈQIM    Di:    REIMS.  290 

initial,  l'ex-libris  (XV"  siècle)  :   a  Pro  fabrica  ecclesie  Uemensis  » ,  et, 
au  dos  du  volume,  un  ancien  n"  6. 

Fin  du  XI»-XV(fol.  324-337) -XVII'  siècle  (fol.  338-343).  Parche- 
min. 343  feuillets,  plus  le  fol.  10  ôw  et  trois  feuillets  liminaires  cotés  a-c. 
A  2  col.  425  sur  320  millini.  Initiales  de  couleur,  à  enroulenienls, 
d'un  dessin  très  décoratif,  très  curieuses  à  étudier,  notamment  celles 
des  fol.  Il,  18,  26,98,  126;  à  signaler  particulièrement  celle  du  loi.  l 
qui  représente  un  personnage  assis  à  table,  servi  par  des  anges,  celle 
du  loi.  30,  le  Christ  triomphant,  celle  du  fol.  32,  S.  Jean-Iîaptiste, 
celle  du  fol.  136,  l'Eglise,  celle  du  fol.  215,  S.  André  lié  sur  une  croix 
ordinaire;  celle  du  fol.  109,  très  remarquablement  exécutée,  repré- 
sente la  Vierge  assise,  tenant  Jésus  sur  les  genoux.  Lettrines  également 
intéressantes.  Rel.  veau  blanc  sur  bois,  mauvais  état.  —  (Ex-libris 
gravé  du  Chapitre  :  «  li.,  ordo  unicus,  n"  65,  sub  fenestra  »). 


296  (E.  381).  Liber  homiliarum  et  legendaruni,  ad  usum  ecclesiae 
Sancti  Theoderici. 

Fol.  1.  «  Incipit  sermo  beati  Maximini  (ç/c),  episcopi,  de  Adventu 
Domini,  ebdomada  secunda.  Igitur  quoniam  post  tempus  spiritalibus 
epulis...  ^  Voir  plus  haut,  ms.  293,  fol.  8. 

Fol.  2.  "  Superiore  dominica,  capitulum  evangelicum  disserentes. . .  " 
Voirms.  293,  fol.  11  \\ 

Fol.  3.  «  Qui  sunt  in  illa  nocte  duo  in  lecto...  «  Voir  ms.  293, 
fol.  13. 

Fol.  3  v".  «  Legimus  sanctum  Moysen  populo  Dei  prçcepta...  » 
Voirms.  293,  fol.  16  v\ 

Fol.  5  v°.  a  Vos,  inquam,  convenio,  o  Judçi...  "  Voirms.  293, 
fol.  18  v\ 

Fol.  8  v\  u  Laetitia  quanta  sit  quantusque  concursus...  r  Voir 
ms.  293,  fol.  39. 

Fol.  10  v°.  u  Audite,  filii  lucis,  adoptati  in  regnum  Dei...  »  {S.  Aure- 
lii  Augustini  opéra,  t.  V,  p.  898). 

Fol.  11  v".  «  Laudem  Domini  loquitur  {sic)  os  meum  :  ejus  Do- 
mini... «  [Ibid.,  t.  V,  p.  886). 

Fol.  13  v".  "  Quis  tantarum  (sic)  rerum  verborumque  copiam...  » 
[Ibid.,  t.  V,  app.,  p.  221). 

Fol.  15.  «  Salvator  noster  natus  de  Pâtre  sine  die...  '^  (Ibid.,  t.  V, 
p.  1456). 

Fol.  16  v°.  «FiliusDei,idemqueriliushominis...  »  (Ibid.,  t.  V,  p.  900) 


300  MANUSCRITS 

Fol.  18.  ^  Audivimus  prophetam  de  iiativitate  et  divinitate  Domini 
salvatoris...  "  Attribuée  à  S.  Augustin.  [Biblioth.  nova  Patrum,  t.  I, 
p.  323).  —  Depuis  la  rubrique  qu'on  a  lue  au  fol.  1,  aucune  ne  figure 
en  tête  des  homélies  des  fol.  1-18.  La  première  qu'on  rencontre  est 
celle  qui  suit  : 

Fol.  20  v°.  «  Item,  ubi  supra.  Castissimum  Mariç  virginis  uterum. . .  » 
(Augustini  op.,  t.  V,  app.,  p.  324).  Nombreuses  corrections  du  texte, 
ajoutées  entre  les  lignes. 

Fol.  23.  u  Sermo  B.  Isidori,  episcopi,  de  Natale  Domini.  Natalis 
Domini  dies,  ea  de  causa,  a  patribus...  »  Voir  ms.  293,  fol.  45. 

Fol.  24.  «  XVII.  Sermones  pape  Leonis,  de  Natale  Domini.  Salvator 
noster,  dilectissimi,  hodie  natusest...  '^  Voir  ms.  293,  fol.  46. 

Fol.  25.  u  XVIII.  Item,  unde  supra.  Exultemus  in  Domino,  dilec- 
tissimi, et  spiritali  jocunditate  Içtemur...  »  Voir  ms.  293,  fol.  47. 

Fol.  27.  «XVIIII.  Item,  sermo  Fulgentii,  episcopi,  de  Natale  Domini. 
Cupientes  aliquid  de  hujus  diei  sollemnitate...  «  Voir  ms.  293, 
fol.  78  v^ 

Fol.  29  V".  «  Item,  de  Natale  Domini.  Sermo  H.  Maximi,  episcopi. 
Justissime ,  fratres  ,  festivitate  presentis  diei...  »  Voir  ms.  293, 
fol.  81  \J\ 

Fol.  30  v".  "  Item,  sermo  B.  Maximi,  de  Natale  Domini.  Investiga- 
biles  humanis  sensibus  dispositiones...  '^  {S.  Maximi  Taurinensis  opéra, 
p.  39). 

Fol.  31  v**.  «  XV.  Item,  ejusdem,  de  Natale  Domini.  In  adventu 
dominico,  fratres  karissimi,  cui  [sic)  honorem  debitum...  ^  {Ibid., 
p.  41). 

Fol.  32.  «  XVI.  Item,  ejusdem,  de  Natale  Domini.  Hodie,  fratres 
karissimi,  Christus  natus  est,  nos  renati...  n  Voir  ms.  293,  fol.  83. 

Fol.  33  v°.  u  In  adventu  dominico,  fratres  karissimi,  solutus  est 
omnis  paternç  prevaricationis  metus...  "  Voir  ms.  293,  fol.  84. 

Fol.  34  v\  «  Hodierni  mysterii  sacramentum,  fratres  karissimi, 
sicut  credidistis...  «  Voir  ms.  293,  fol.  85  v°. 

Fol.  36.  "  XXVII.  In  natale  S.  Stephani,  protomartyris.  Omelia 
B.  Fulgentii,  Cartaginensis  episcopi.  Heri  celebravimus  temporalem 
sempiterni  régis  nostri  natalem...  r^  Voir  ms.  293,  fol.  58. 

Fol.  38.  «  Lectio  Actuum  Apostolorum  qu§  nobis  hodie  lecta  est, 
dilectissimi  fratres,  cum  plurimum...  "  Voir  ms.  293,  fol.  60. 

Fol.  40  v°.   «  XXVIIII.  Item,  sermo  S.  Augustini  de  miraculis  ejus- 


DE    LA   BIBLIOTHEQUE    DE    REIMS.  301 

dem  beati  martyris  Stcpliani.  Ad  aquas  Tibilitanas...  »  Voir  nis.  293, 
fol.  62. 

Fol.  43  v°.  "  In  natale  S.  Joliannis,  evangelistae.  Sermo  B.  Isidori, 
episcopi.  Johannes,  apostolus  et  evangciista,  filius  Zebedçi...  «  Voir 
ms.  293,  foL  66  \\ 

Fol.  44.  «  De  natale  Innocentum.  Sermo  B.  Severiani.  Zelus  quo 
tendat,  qui  {sic)  prosiliat  livor...  "  Voir  ms.  293,  fol.  73. 

Fol.  45  v\  «Item,  sermo  B.  Johannis,  episcopi,  deiisdemlnnocen- 
tibus.  Dedicatur  novus  ab  infantibus  sermo...  "  Voir  ms.  293, 
fol.  74  \\ 

Fol.  47.  "  XXXVIII.  In  octavas  Domini,  id  est  in  kalendas  januarii. 
Sermo  B.  Maximi,  episcopi,  de  eisdem  kalendis.  Quanquam  non  dubi- 
tem  vos,  karissimi,  per  paternam...  «  V^oir  ms.  293,  fol.  86  v". 

Fol.  49.  «  Quod  mortuus  est  Christus  peccato  mortuus  est...  r> 
Voirms.  293,  fol.  88. 

Fol.  49  v°.    '  Circumciditnr  itaqne  puer.  Quis  ille  puer...  » 

Fol.  50.   «  Post  miraculum  virginei  parlus...  » 

Fol.  52  v°.  «  Nuper  celebravimus  diem  quo  ex  Judçis...  »  {Augus- 
tiniop.,  t.  V,  p.  908). 

Fol.  54.  "  Ante  paucissimos  dies  Natalem  Domini  cçlebravimus...  » 
[Augustini  op . ,  t.  V,  p.  912). 

Fol.  56.  ^  Epipbania  grece  linguç  vocabulo  manifestationis  appa- 
ret...  «  {Ibid.,  p.  916). 

Fol.  57  \\  «  Ad  partum  Virginis  adorandum  magi  ab  oriente...  >^ 
[Ibid.,  p.  910). 

Fol.  59  \\  «  Item,  ejusdem.  Aperiatur  bodie  omne  os,  dilectissimi, 
et  conlaudet...  »  {Ibid.,  t.  V,  app.,  p.  247). 

Fol.  60  v°.  a  Sermo  de  [e]o  quod  Dominus  aquas  in  vinum  muta- 
vit.  Xuptiç  quibus  Cbristus  et  munerator...  "  Attribuée  à  S.  Augustin 
AdiX\?,\ii  Kova  Biblioth.  Patrum,  t.  l,  p.  247. 

Fol.  63  x\  a  Sicut  jam  aliquando  caritati  vestrç...  »  {Augustini  op., 
t.  V,  app.,  p.  162).  La  fin  de  ce  sermon  manque.  11  s'arrête  sur  ces 
mots  :  "  Istç  ergo  sex  aetates  mundi  velut  » ,  qui  sont  les  derniers  de 
cette  partie  du  Lectionnaire. 

Fol.  66  v\  Table  d'un  Légendaire,  qui  a  été  relié  après  coup  avec 
l'ouvrage  précédent.  «  In  nomine  Dei  summi  incipiunt  capitula  de 
passionibus  sanctarum  virginum  n  .  Suit  la  liste  des  passions. 

Fol.  67.  a  Incipit  passio  beatissimç  Eugeniae,  virginis,  qu§  célébra- 


302 


M  AN  use  KIT  S 


tur  VIII  kalendas  januarii.  Septimo  igitur  consulatus  sui  anno,  Commo- 
dus...  ad  régna siderea  niigrarunt,  Patrem  et  Filium  cum  sancto  Spiritu, 
in  unitate  gloriae  confidentes,  ipso  adjuvante  qui  cum  aeterno  Pâtre  et 
Spiritu  sancto  vivit  et  régnât  per  inûnita  saecula  saeculorum.  Amen  »  . 
Comparer  avec  la  vie  donnée  par  Surius  {Vilae  SS.,  t.  XII,  p.  319- 
326). 

Fol.  79.  «  Incipit  passio  sanctorum  Juliani,  martiris,  et  Hasilissç, 
virginis,  quç  cçlebratur  v  kalendas  januarii.  Reati  martyres  saeculum 
relinquentes...  — Beati  igitur  Juliani,  martyris...  r>  (Acta  S  S.,  ]{inv.j 
t.  I,  p.  575-587). 

Fol.  99.  «  Incipit  passio  sanctç  Columbe,  virginis,  quç  cçlebratur 
II  kalendas  januarii.  In  diebus  illis,  adveniens  Aurelianus  imperator 
de  partibus  orientis...  die  pridie  kalendas  januarias,  régnante  Domino 
nostro  Jhesu  Ghristo,  cui  est  honor  et  gloria,  virtus,  imperium  et 
potestas  in  sçcula  sçculorum.  Amen  n .  Cette  vie  paraît  antérieure  à 
celle  que  signale  V Histoire  littéraire  (t.  VI,  p.  519,  et  t.  X,  p.  409). 

Fol.  101.  "  Incipit  prçfatio  in  vita  sanctç  Brigidae,  virginis.  Me 
cogitis,  fratres,  ut  sanctae  ac  béate  memoriae  Brigidç,  virginis,  virtutes 
et  opéra...  —  Sancta  itaque  Brigida,  quam  Deus  prescivit  ad  suarii 
imaginem...  »  [Acta  SS.,  fév.,  t.  I,  p.  129-141). 

Fol.  113.  c(  Incipit  vita  vel  conversatio  sanctç  Eufraxiç,  matronç.  In 
diebus  Theodosii,  piissimi  imperatoris,  fuit  vir  quidam  senator...  v 
(Acta  SS.,  mars,  t.  II,  p.  265-274). 

Fol.  125  v°.  «  Incipit  passio  sanctç  Julianç,  virginis  et  martyris 
Benignilas  Salvatoris  nostri  martyrum  perseverantia  comprobata. ..  « 
(ActaSS.,  fév.,  t.  II,  p.  873-877). 

Fol.  130  v°.  [Passio  sanctç  Dorotbeç,  virginis].  «In  provincia  Capa- 
docia,  apud  Caesaream  civitatem,  erat  quaedam  puella,  nomine  Doro- 
thaea...  »  (AclaSS.,  fév.,  t.  I,  p.  773-776). 

Fol.  134  v°.  [Passio  sanctç  Crispinç].  u  Diocletiano  II  et  Maximiano 
agusto  consolibus,  die  nonarum  deceinbrium...  »  Donnée  par  Mabil- 
lon  {  Vetera  Anal . ,  p.  Î77). 

Une  note  du  XVII'  siècle,  placée  à  la  suite,  nous  indique  que  des 
mains  criminelles  ont  enlevé  les  dernières  vies  de  saintes,  dont  la 
table  visée  plus  haut  nous  a  laissé  les  titres  :  a  Passio  sanctç  Felicita- 
tis  et  Perpetuae.  —  Vita  sanctç  Savinç,  virginis.  —  [Vita]  sanctç  Rade- 
gundis.  —  De  miraculis  sanctç  Gemmç  ') . 

Au  fol.  66^  un  contemporain  du  Légendaire  a  noté  en  neumes  les 


I)I«:    LA  BlBLIOTHl-lQL'E   DE    REIMS.  303 

anlieiîiies  suivantes  :  «  Laudciniis  Jliesum  Christum,  qiiia  ipsc  est 
redemptor  omnium  s(^^culorum.  —  Deus,  rex  c(;leslis,  qui  sedcs  super 
tronum,  miserere  nobis  et  salva  nos  hodie.  —  Adaperiat  Dominus  cor 
vestrum  in  lege  sua  et  in  prçceptis  suis,  et  faciat  paeem  »  . 

Au  bas  des  fol.  G6  v°  et  ()7  r%  on  lit  cet  ex-libris,  en  capitale  rus- 
tique :  "  Odelricus,  presbiter,  dédit  ad  Sanctum  Teudericum  t^  . 

IX«  (fol.  l-6i)-X«  siècle  (fol.  ()6-135).  Parchemin.  135  feuillets  à 
longues  lignes;  le  fol.  65  est  blanc,  ainsi  que  les  deux  gardes  A,  r,  en 
têle  et  à  la  fin.  269  sur  206  millim.  pour  la  première  partie, 
279  sur  215  pour  la  seconde.  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint- 
Thierry,  sans  numéro). 


297  (E.  377).  Liber  leclionuni  et  homiliarum,  de  Tempore,  ad 
usum  ecclesiae  Sancti  Thcoderici. 

Le  commencement  et  la  fin  manquent,  ainsi  que  la  table  annoncée 
à  la  marge  du  fol.  1.  L'étendue  des  leçons  n'était  pas  indiquée  à  l'ori- 
gine; elle  a  été  depuis,  en  plusieurs  endroits,  marquée  d'un  numéro 
particulier  pour  chaque  jour.  Nous  ne  noterons  que  les  homélies. 

Les  leçons  des  matines  des  six  premiers  jours  manquent,  ainsi 
qu'une  partie  de  celles  du  septième  jour.  Fol.  1.  "  ...ostenderat  et  an 
ipse  sit  nesciat  quem  ipsum  esse  prophetando,  baptizando,  osten- 
dendo...  » 

Fol.  3.  «  VIII.  Ebdomada  iiii  de  Adventu  Domini.  Lçtitia  quanta 
sit  quantusque  concursus  quum...  »  Voir  ms.  293,  fol.  39. 

Fol.  4  v°.  a  VIIII.  Ex  hujus  nobis  lectionis  verbis,  fratres  karissimi, 
Johannis  humilitas  commendatur...  d  Voir  ms.  293,  fol.  13  v°. 

F'ol.  7.  «  X.  Item,  infra  ebdomadam  ante  xVatale  Domini.  Sermo 
beati  Augustini,  episcopi,  de  unitate  Trinitatis  et  de  incarnatione 
Domini.  Legimus  sanctum  Moysen  populo  Dei  prçcepta  dantem...  n 
Voir  ms.  293,  fol.  16  W 

Fol.  8  v°.  XI.  Avent.  «  Vos,  inquam,  convenio,  o  Judei,  qui 
usquc...  r^  Voir  ms.  293,  fol.  18  v°. 

Fol.  11  \\  u  XII.  Feria  un  ante  Matale  Domini.  Exordium  nostrç 
redemptionis...  r,  Voir  ms.  293,  fol.  22. 

Fol.  15  v°.  u  XIII.  Feria  vi.  Lectio  quam  audivimus  sancti  evan- 
gelii  et  redemptionis  nostrç...  v  Voir  ms.  293,  fol.  26.  Une  rubrique 
nous  dit  :  ^  Hçc  omelia  convenienter  et  in  festivitate  beatç  Mariae  legi 
potest  n  . 


304  MANUSCRITS 

Fol.  21.  "  XIV.  Die  sabbato  ante  Natale  Domini.  Redemtoris  pr§- 
cursor  quo  tempore  verbum  prçdicationis  acceperit...  »  Voir  ms.  293, 
fol.  32. 

Fol.  27  v".  "  XV.  In  vigiliis  Natalis  Domini.  Cum  desponsata  esset 
mater  ejus  Maria  Joseph...  n  Voir  ms.  293,  fol.  40. 

Fol.  32.  "  XVII.  Natalis  Domini  dics,  ea  de  causa,  a  patribus...  » 
Voirms.  293,  fol.  45. 

Fol.  32  v°.  «  XVIII.  Salvator  noster,  dilectissimi,  bodie  natus  est, 
gaudeamiis...  "  Voir  ms.  293,  fol.  46. 

Fol.  34.  a  XIX.  Exultemus  in  Domino,  dilectissimi...  »  Voir 
ms.  293,  fol.  47. 

Fol.  35.  ';  XX.  Cupienles  aliquid  de  hujus  diei  sollemnitate...  " 
Voirms.  293,  fol.  78  v\ 

Fol.  38.  "  XXI.  Justissiine,  fratres,  festivitate  prçsenlis  diei...  n 
Voirms.  293,  fol.  81  v\ 

Fol.  39  v\  «  XXII.  Hodie,  fratres  karissimi,  Christus  natus  est,  nos 
renati...  «  Voirms.  293,  fol.  83. 

Fol.  40  V".  «  XXIII.  In  adventu  dominico,  fratres  karissimi,  solulus 
est  omnis  paternç  prçvaricationis  metus...  »   Voir  ms.  293,  fol.  84. 

Fol.  41  v".  "  XXIV.  Hodierni  mysterii  sacramentum,  fratres  karis- 
simi, sicut  credidistis  semper...  v  Voir  ms.  293,  fol.  85  v°. 

Fol.  42  v".  a  XXV.  In  adventu  dominico,  fratres  karissimi,  cui 
honorem  debitum...  »  Voir  ms.  29G,  fol.  31  v°. 

Fol.  43.  a  XXVI.  Investigabiles  humanis  sensibus  dispositiones...  '> 
Voir  ms.  296,  fol.  30  v\ 

Fol.  44.  a  XXVII.  Castissimum  Alariç  virginis  uterum...  v  Voir 
ms.  296,  fol.  20  v\ 

Fol.  46  v\  "  XXVIII.  Quia,  largiente  Domino,  missarum  soUemnia 
ter  hodie  celebraturi  sumus...  »    Voir  ms.  293,  fol.  49. 

Fol.  47  v°.  «XXIX.  Nato  in  Bethléem  Domino  salvatore...  "  Voir 
ms.  293,  fol.  50. 

Fol.  50  v°.  u  XXX.  Quia  temporalem  mediatoris  Dei  et  hominum. . .  « 
Voir  ms.  293,  fol.  53. 

Fol.  51.  «  XXXI.  In  natale  S.  Stephani.  Heri  celebravimus  tempo- 
ralem sempiterni  régis  nostri  natalem...  »  Voir  ms.  293,  fol.  58. 

Fol.  53.  "  XXXII.  Lectio  Actuum  Apostolorum  qu§  nobis  hodie 
lecta  est...  «  Voir  ms.  293,  fol.  60. 

Fol.  55.   "  XXXIII.  Item,  de  miraculis  B.  Stephani  sermo  B.  Augus- 


DE    LA   BIBLIOTHEQUE    DE    REIMS.  305 

tini,  episcopi.  Ad  aquas  Tibilitanas,  episcopo  afférente  Prejecto...  » 
Voir  ms.  293,  fol.  62. 

Fol.  59  v°.  XXXV.  S.  Jean  TEvangéliste.  «  Johannes,  apostolus  et 
evangclista,  filius  Zebedei,  f rater  Jacobi...  »  Voir  ms.  293,  fol.  66  v". 

Fol.  60.  ^(  XXXVI.  Audi  non  fabulam,  sed  rem  gestam  de  Johanne 
apostolo...  »  Voir  ms.  293,  fol.  67. 

Fol.  61  v".  «  XXXVII.  Lectio  saneti  evangelii  qu§  nobis  lecta  est, 
fratres  mei,  tanto  majori...  »  Voir  ms.  293,  fol.  68  v°. 

Fol.  65  v°.  u  XXXVIII.  In  natale  beatorum  infantium  Innocentium. 
Sermo  B.  Severiani,  episcopi.  Zelus  quo  tendat,  quo  prosiliat  livor, 
invidia  quo  feratur  Herodiana...  n  Voir  ms.  293,  fol.  73. 

Fol.  66  v°.  «  XXXIX.  Dedicaturnovus  ab  infantibus  sermo...  »  Voir 
ms.  293,  fol.  74  W 

Fol.  68.  «  XL.  De  morte  pretiosa  martyrum  Christi  Innocen- 
tium... »  Voirms.  293,  fol.  76. 

Fol.  70  v°.  u  XLI.  In  octavis  Domini,  id  est  in  kalendas  januarii. 
Quanquam  non  dubitem  vos,  karissimi,  per  paternam...  v  Voir 
ms.  293,  fol.  86  v\ 

Fol.  72.  "  XLII.  Item,  sermo  de  Circumcisione  Domini.  Quod  mor- 
tuus  est  Christus  peccato  mortuus  est...  «  Voir  ms.  293,  fol.  88. 

Fol.  72  v".  «  XLIII.  Sanctam  venerandamque  praesentis  festi  me- 
moriam...  »  Voirms.  293,  fol.  88  v°. 

Fol.  75  V**.  «  XLIV.  Congregemus  in  unum  ea  qu§  in  ortu  Jhesu 
dicta  scriptaque  sunt...  y)   Voir  ms.  293,  fol.  92. 

Fol.  80  v°.  «  XLVI.  De  Epyphania.  Celebrato  proxime  die  quo  inte- 
merata  virginitas...  »  Voirms.  293,  fol.  104. 

Fol.  81  v°.  «  XLVII.  Gaudete  in  Domino,  dilectissimi,  iterum 
dico  :  Gaudete...  "  Voir  ms.  293,  fol.  105. 

Fol.  83.  «  XLVIII.  Quamvis  sciam,  dilectissimi,  quod  sanctitatem 
vestram...  »  Voir  ms.  293,  fol.  106  v\ 

Fol.  84  V".  «  XLIX.  In  bac,  dilectissimi,  celebritate...  "  Voir 
ms.  293,  fol.  108. 

Fol.  86  V**.  u  L.  Audistis,  fratres,  lectionem  evangelii  salutaria 
prçsentis...  »  Voir  ms.  293,  fol.  110  v\ 

Fol.  87  v°.  u  LI.  De  eodem  Epyphaniorum  die.  Nostis,  karissimi 
fratres,  quia  dies  iste  qui  nobis...  n  Voir  ms.  293,  fol.  111  v°. 

Fol.  90.  «  LU.  Sicut  in  lectione  evangelica,  fratres,  audistis,  cçli 
rege  nato...  «  Voir  ms.  293,  fol.  101. 

TOME    XXXVIII  20 


306  MANUSCRITS 

Fol.  92  \\  '<  LUI.  Johannes  Baptista  et  prçcursor  Domini  salvato- 
lis...  r,  Voir  ms.  293,  fol.  115. 

Fol.  95  \°.  "  LIV.  Ouamvis,  dilectissimi  fratres,  Christus  salutis 
nostrae...  »  Voir  ms.  293,  fol.  118  v°. 

Fol.  96  x\  «  LV.  Ait  prophetarum  prçcipuus,  Esaias  :  Sicut  audis- 
tis...  »  Voir  ms.  293,  fol.  119  v". 

Fol.  97  v°.  «  LVl.  Salutare  nobis  est,  fratres,  atque  conveniens...  » 
Voirms.  293,  fol.  121. 

Fol.  98  v°.  «  LVll.  Conplura  nobis,  fratres,  atque  diversa  festi- 
vitas...  ')  Voir  ms.  293,  fol.  122. 

Fol.  100.  «  LVIII.  Licet,  fratres  dilectissimi,  de  soUempnitate 
diei  hujus...  i^  Voir  ms.  293,  fol.  123  v^ 

Fol.  101.  «  LIX.  Redemptionis  nostr§  auctor  çternus...  >»  Voir 
ms.  293,  fol.  124  v\ 

Fol.  101  v°.  "  LX.  Justum  et  rationabile,  dilectissimi,  ver§  pietatis 
obsequium...  î>  Voirms.  293,  fol.  125  v°. 

Fol.  103.  «  LXI.  Hodiernam  festivitatem,  dilectissimi,  apparitio 
Domini...  »  Voirms.  293,  fol.  127. 

Fol.  104  v°.  LXII.  Octave.  «  Lectio  sancti  evangelii  quam  modo, 
fratres,  audivimus,  magnum  nobis  et  in  Domino...  "  Voir  ms.  293, 
fol.  129. 

Fol.  108.  LXIII.  1"  dimanche  après  TEpiphanie.  «  Aperta  nobis 
est,  fratres  karissimi,  sancti  evangelii  lectio  recitata,  neque  opus...  » 
Voir  ms.  293,  fol.  133  \\ 

Fol.  112.  LXIV.  2"  dimanche.  «  Quod  Dominus  noster  atque  sal- 
vator  ad  nuptias  vocatus...  "  Voir  ms.  293,  fol.  137. 

Fol.  115  \\  LXV.  3*  dimanche.  «  Docente  in  monte  Domino,  dis- 
cipuli  venerunt  ad  eum...  «  Voir  ms.  293,  fol.  145. 

Fol.  121.  LXVI.  S'^  Agnès.  »  Dum  in  toto  mundo  virgineus  flos 
Mariç...  «  V.oir  m^-.  293,  fol.  155. 

Fol.  123.  «  LXVII.  Inmaculatus  Dominus  inmaculatam  sibi  fami« 
liam...  y^  Voirms.  293,  fol.  157  \\ 

Fol.  124  \j\  LXVIII.  4*  dimanche.  «  Ingrediente  Domino  in  navi- 
culam...  n  Voir  ms.  293,  fol.  151. 

Fol.  127.  LXIX.  Purification.  «  Exultent  virgines,  Virgo  peperit 
Christum...  »  Voirms.  293,  fol.  158  v°. 

Fol.  128.  «  LXX.  Et  ecce  homo  erat  in  Hierusalem,  cui  nomea 
Symeon...  »  Voirms.  293,  fol.  160. 


DE    LA   BIBLIOTHKQUE    DE    REIMS.  307 

Fol.  1^8  V".  u  LXXI.  Sollcmpnitatem  Dobis  hodiernç  celebritatis  quam 
quadragesiino  dominiez  nativitatis  die...  "  Voir  ms.  293,  fol.  160  v°. 

Fol.  131  v°.  "  LXXIL  In  LXX""".  Sorino  B.  Johannis,  episcopi,  quo- 
modo  prinius  liomo  toli  sit  praelatus  creaturç.  Dignitas  humanç  origi- 
nis  facile  agnoscitur...  »  Voirms.  293,  fol.  164. 

Fol.  133.  «  LXXIII.  In  explanatione  sua  niulta  ad  loquendum...  n 
Voirms.  293,  fol.  166. 

Fol.  136  v°.  «  LXXIV.  In  LX"".  Sermo  B.  Johannis,  episcopi,  de 
lapsu  primi  hominis.  Nemo  qui  nesciat  principio  hominem...  »  Voir 
ms.  293,  fol.  169  v«. 

Fol.  138.  a  LXXV.  Lectio  sancti  evangelii  quam  modo,  fratres  karis- 
simi,  audistis,  expositione  non  indiget,  sed  admonitione...  »>  Voir 
ms.  293,  fol.  171  v^ 

Fol.  140.  "  LXXVI.  In  L™*.  Sermo  B.  Johannis,  episcopi,  de  fîde 
Abraham  et  de  immolatione  Isaac.  Fides  est  religionis  sanctissimç  fun- 
damentum...  «  Voir  ms.  293,  fol.  174. 

Fol.  141  v°.  a  LXXVII.  Redemptor  noster  prçvidens  ex  passione 
sua  discipulorum  animos...  »  Voir  ms.  293,  fol.  176. 

Fol.  143  v\  «  LXXVIII.  In  initie  XL".  Licet  nobis,  dilectissimi, 
adpropinquante  Pascha...  "  Voir  ms.  293,  fol.  180. 

Fol.  145.  «  LXXIX.  Ante  dies  devotionem  sanctç  Quadragesimç 
prçdicantes. ..  «  Voirms.  293,  fol.  178  v°. 

Fol.  146.  «  LXXX.  Dubitari  a  quibusdam  solet  a  quo  spiritu  sit 
Jhesus  ductus  in  desertum...  »  Voir  ms.  293,  fol.  181  \\ 

Fol.  148.  "  LXXXI.  Semper  quidem  nos,  dilectissimi,  sapienter  et 
juste...  »  Voirms.  293,  fol.  184. 

Fol.  149  \°.  «  LXXXII.  Praedicaturus  vobis,  dilectissimi,  sacratis- 
simum  maximumque  jejunium...  «  Voirms.  293,  fol.  195. 

Fol.  151.  «  LXXXIII.  Apostolica,  dilectissimi,  doctrina  nos  admo- 
net...  »  Voir  ms.  293,  fol.  185  v°. 

Fol.  152  v".  «  LXXXIV.  Audistis,  carissimi,  sicut  evangelica  tuba 
cecinit...  r>  Voir  ms.  293,  fol.  197. 

Fol.  154  v°.  «  LXXXV.  Conflictus  iste  mirabilis  quem  inter  cçli 
regem...  »  Voir  ms.  293,  fol.  199. 

Fol.  156.  «  LXXXVI.  Advertite,  fratres  karissimi,  quanta  nobis 
spiritalis  vit§  documenta...  n  Voir  ms.  293,  fol.  207  v°. 

Fol.  157.  u  LXXXVII.  Peractum  a  Domino  nostro  Jhesu  Christo...» 
Voir  ms.  293,  fol.  208  v\ 


308  MAMUSGRITS 

Fol.  158.  «  LXXXVIII.  Quia  nonnullorum  est  consuetudo,  karis- 
simi...  r>  Voir  ms.  293,  fol.  210  m\ 

Fol.  159.  LXXXIX.  2*  dimanche  de  Carême.  «  Portabat  Rebecca 
geminos  in  utero  fratres...  "  (Opéra  divi  Johannis  Chrijsostomi  (1570), 
t.  I,  p.  478). 

Fol.  160  v°.  «  XC.  Sermo  S.  Laurentii,  [episcopi],  de  muliere  Cha- 
nanea.  Fratres  karissimi,  multi  quidem  confligunt  venti...  »  Donné  par 
Mabillon  (Vetera  Anal.,  p.  55). 

Fol.  166.  «  XCI.  In  lectione  sancti  evangelii  qu§  nobis  modo  lecta 
est,  fratres  karissimi,  audivimus  magnam  mulieris  fidem...  »  (Venera- 
bilis  Bedae,  Anglo-Saxonis presbyteri,  opéra,  t.  VII,  p.  237). 

Fol.  168  v°.  «  XCII.  Evangelica  lectio,  dilectissimi,  qu§  per  aures 
corporis  interiorem...  »  Voir  ms.  293,  fol.  189  \\ 

Fol.  171.  «  XCIII.  Quia  Dominus  ac  redemptor  noster  electos  suos 
per  hujus  vitç  labores...  "  Voir  ms.  293,  fol.  190  v°. 

Fol.  175.  XCIV.  2'  dimanche  de  Carême.  «  De  Joseph.  Mittitur  a 
Jacob,  pâtre  sanctissimo,  Joseph...  »  Voir  ms.  293,  fol.  201. 

Fol.  177.  "  XCV.  De  confessione  peccati.  Confltemini  Domino  quo- 
niam  bonus  est...  »   [Chrysostomi  op.  (1570),  t.  I,  p.  888). 

Fol.  178.  XCVI.  3*  dimanche.  «Dçmoniacus  iste  apud  Matheum...  " 
Voir  ms.  293,  fol.  203  \\ 

Fol.  181  v°.  XCVII.  4'  dimanche.  «  De  Moyse.  Stabat  Moyses  in 
monte...  »  Voir  ms.  293,  fol.  211  \\ 

Fol.  183.  «  XCVIII.  Qui  signa  et  miracula  Domini  ac  salvato- 
ris...  »  Voir  ms.  293,  fol.  213  v^ 

Fol.  186.  «  XCIX.  Dominica  uni"  in  Quadragesima.  De  Hie- 
remia.  Magnum  Hieremiç  sanctissimi  meritum...  »  Voir  ms.  293, 
fol.  217. 

Fol.  188.  «C.  Pensate,  fratres  karissimi,  mansuetudinem  Domini...» 
Voirms.  293,  fol.  221  v^ 

Fol.  190.  «  CI.  InTraditione  symboli.  Cum  apud  patres  nostros  sicut 
liber...  »  Voir  ms.  293,  fol.  224. 

Fol.  192  v".  «  Dominica  in  Palmas.  Sermo  B.  Maximi,  episcopi,  de 
psalmo  vicesimo  primo.  Psalmi  vicessimi  primi  qui  lectus  est  seriem 
decursuri...  ^  Voir  ms.  293,  fol.  227. 

Fol.  194.  «  cm.  Mediator  Dei  et  hominum  homo  Christus  Jhe- 
sus...  »  Voir  ms.  293,  fol.  228  \\ 

Fol.  197.  CIV.  2"  férié.  «  Sermo  B.  Leonis,  pap§,  de  passione  Do- 


DK    LA   BIBLIOTHKQI  IC    DE    RKIMS.  309 

mini.  Desiderata  nobis,  dilectissimi,  et  universo  optabilis  mnndo...  » 
Voirms.  293,  fol.  232  v\ 

Fol.  198  V".  "  CV.  Moris  esse  prudentium  solet...  »  Voir  ms.  293, 
fol.  234. 

Fol.  201  \i\  CVI.  3^  férié,  u  Gloria,  dilectissimi,  dominicç  passio- 
nis...  »  Voir  ms.  293,  fol.  237  v". 

Fol.  203  \°.  «  CVII.  Sermonem,  dilectissimi,  de  gloriosa  Domini 
Jhesu  Christi  passione  promissum...  "  Voir  ms.  293,  fol.  240. 

Fol.  205.  CVIIl.  4^  férié.  «  Sacramentuni,  dilectissimi,  dominicae 
passionis...  »>  Voir  ms.  293,  fol.  241  \i". 

Fol.  206  v\  «  CIX.  Cum  multis  modis,  dilectissimi,  judaica  impie- 
las  laboraret...  »  Voir  ms.  293,  fol.  243  m\ 

Fol.  208.  «  ex.  In  Cena  Domini.  Scio  quidem,  dilectissimi,  pas- 
chale  festum...  '>  Voirms.  293,  fol.  245  v°. 

Fol.  210.  «  CXI.  Scripturus  evangelista  Johannes...  »  Voirms.  293, 
fol.  248. 

Fol.  212  \\  «  CXII.  In  Parasceven.  Decursis,  dilectissimi,  sermone 
proximo...  »  Voir  ms.  293,  fol.  251. 

Fol.  214.  «  CXIII.  Sacram,  dilectissimi,  dominice  passionis  histo- 
riam...  ut  in  natura  inpassibili  mortis  conditio  non  maneret...  "La  fin 
manque.  Voirms.  293,  fol.  253  v\ 

XI«  siècle.  Parchemin.  214  feuillets  et  2  gardes  blanches  a,  b. 
A  deux  colonnes.  323  sur  246  millim.  Rel.  veau  fauve  sur  carton. 
—  (Saint-Thierry,  n»  103). 

298  (F.  466). Liber  lectionum  et  homiliarum,  de  Tempore,  ad  usum 
ecclesiae  Sancti  Theoderici. 

Fol.  1.  1"  dimanche  de  PAvent.  «  Incipit  prçfacio  S.  Hieronimi, 
presbiteri,  in  Ysaia  propheta.  Nemo  cum  prophetas...  —  Visio  Ysaiae, 
filii  Amos...  »  Nous  ne  noterons  plus  que  les  homélies  et  les  vies  de 
saints. 

Fol.  2.aPuto,  res  ipsa  exigit  ut  quçramus...  «Voirms.  293,  fol.  1. 

Fol.  3  v°.  2*  dimanche  de  PAvent.  «  Dominus  ac  redemptor  noster, 
fratres  karissimi,  paratos  nos...  »  Voir  ms.  293,  fol.  5  \j\ 

Fol.  5.  3'  dimanche.  «  Querendum  nobis  est,  fratres  karissimi, 
Johannes  propheta...  »  Voirms.  293,  fol.  9. 

Fol.  6  v°.  4*  dimanche,  a  Ex  hujus  nobis  lectionis  verbis,  fratres 
karissimi,  Johannishumilitas.. .  »  Voir  ms.  293,  fol.  13  \j\ 


310  MANUSCRITS 

Fol.  7.  «  Exordium  nostrç  redemptionis...  n  Voir  ms.  293,  fol.  22. 

Fol.  9  V".  a  Lectio  sancti  çvangelii  quam  audivimus  et  redemptionis 
nostrç...  r>  Voir  ms.  293,  fol.  26. 

Fol.  13.  Samedi.  ^  Redemptoris  precursor  quo  tempore  verbum...  » 
Voir  ms.  293,  fol.  32. 

Fol.  19.  S,  Etienne.  «  Heri  celebravimus  temporalem...  »  Voir 
ms.  293,  fol.  58. 

Fol.  21  \\  S.  Jean,  a  Audi  fabulam,  non  fabulam,  sed  rem  ges- 
tam...  «Voir  ms.  293,  fol.  67. 

Fol.  22  v°.  u  Lectio  sancti  çvangelii  que  nobis  lecta  est,  fratres 
mei,  tanto  majori...  n  Voir  ms.  293,  fol.  68  \\ 

Fol.  24.  SS.  Innocents.  "  Dedicatur  novus  ab  infantibus  sermo...  » 
Voir  ms.  293,  fol.  74- v°. 

Fol.  25.  a  De  morte  pretiosa  martyrum  Christi...  »  Voir  ms.  293, 
fol.  76. 

Fol.  26.  "  Quinto  die.  Audivimus  ex  lectione  çvangelica,  fratres 
karissimi,  quia  nascituro...  n  {Venerabilis  Bedae,  Anglo-Saxonis presby- 
(eri,  opéra,  t.  VII,  p.  298). 

Fol.  26  v\  a  Nato  in  Bethléem  Domino  salvatore...  y^  Voir  ms.  293, 
fol.  50. 

Fol.  27.  Octave  de  Moël.  "  Exultemus  in  Domino,  dilectissimi,  et 
spirituali...  «  Voir  ms.  293,  fol.  47. 

Fol.  29.  «  Sanctam  venerandamque  prçsentis  festi  memoriam...  » 
Voir  ms.  293,  foL  88  x\ 

Fol.  30  v°.  Epiphanie.  «  Nostis,  karissimi  fratres,  quia  dies  iste  qui 
a  nobis...  r>  Voir  ms.  293,  fol.  111  v\ 

Fol.  32  v°.  u  Sicut  in  lectione  evangelica,  fratres,  audistis,  cçli 
rege...  n  Voir  ms.  293,  fol.  101. 

Fol.  34  v°.  «  Lectio  sancti  evangelii  quam  modo,  fratres,  audivimus, 
magnum  nobis...  n  Voir  ms.  293,  fol.  129. 

Fol.  35.  Octave.  «  Hodierni  mysterii  per  universum  mundum...  » 
Voir  ms.  293,  fol.  85  v\ 

Fol.  36.  «  Johannes  Baptista  et  precursor  Domini...  «  Voir  ms.  293, 
fol.  115. 

Fol.  44.  «  Congregemus  in  unum  ea  que  in  ortu...  »  Voir  ms.  293, 
fol.  92. 

Fol.  44  v**.  tt  Aperta  est  nobis,  fratres  karissimi,  sancti  evangelii 
lectio  recitata...  »  Voir  ms.  293,  fol.  133  \\ 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE   DE    REIMS.  311 

Fol.  45  v".  «  Quod  Dominus  noster  ac  salvator  ad  nuptias...  "  Voir 
ms.  293,  fol.  137. 

Fol.  46.  4"  dimanche  après  TÉpiphanie.  "  Docente  in  monte 
Domino...  n  Voir  ms.  293,  fol.  145. 

Fol.  47.  it  Ingrediente  Domino  in  naviculam...  »  Voir  ms.  293, 
fol.  151. 

Fol.  49.  Septuagésime.  «  In  explanalione  sua  multa  ad  loquen- 
dum...  r)  Voirms.  293,  fol.  166. 

Fol.  50  v°.  Sexagésime.  «  Lectio  sancti  evangelii  quam  modo,  fra- 
tres  karissimi,  audistis,  expositione  non  indiget...  »  Voir  ms.  293, 
fol.  171  v°. 

Fol.  52.  Quinquagésime.  «Redemptor  noster  prçvidens  ex  passione 
sua...  »  Voirms.  293,  fol.  176. 

Fol.  52  V".  Carême.  "  Licet  nobis,  dilectissimi,  appropinquante  fes- 
tivitate  pascliali...  «Voir  ms.  293,  fol.  180. 

Fol.  53  V".  i*  Dubitari  a  quibusdam  solet  a  quo  spiritu...  »  Voir 
ms.  293,  fol.  181  W 

Fol.  55.  2'  dimanche  de  Carême.  "  In  lectione  sancti  evangelii  qu§ 
nobis  lecta  est...  ?)  Voir  ms.  297,  fol.  166. 

Fol.  57.  3^  dimanche.  «  Demoniacus  iste  apud  Matheum  non 
solum...  »  Voir  ms.  293,  fol.  203  \\ 

Fol.  58 v°.  4'  dimanche.  «Qui  signa  et  miracula...  «  Voir  ms.  293, 
fol.  213  v°. 

Fol.  60.  Passion.  «  Pensate,  fratres  karissimi,  mansuetudinem...  » 
Voirms.  293,  fol.  221  W 

Fol.  62.  Rameaux.  «  Mediator  Dei  et  hominum  homo...  n  Voir 
ms.  293,  fol.  228  v\ 

Fol.  69.  Pâques.  "  Multis  vobis  lectionibus,  fratres  karissimi,  per 
dictatum...  »  Voir  ms.  294,  fol.  20  v\ 

Fol.  70  v^  2*  et  6"  fériés.  «  In  cotidiana  vobis  sollempnitate  labo- 
rantibus...  »  Voirms.  294,  fol.  28. 

Fol.  71.  (c  Gloriam  su§  resurrectionis  Dominus  et  redemptor  nos- 
ter... "Voirms.  294,  fol.  29  v\ 

Fol.  71  v".  u  Lectio  sancti  evangelii  qu§  modo...  »  Voir  ms.  294, 
fol.  33  v\ 

Fol.  72.   «  Maria  Magdalene  qu§  fuerat...  »>  Voir  ms.  294,  fol.  37. 

Fol.  72  v°.  <i  Evangelica  lectio,  fratres  karissimi,  quam  modo  audî- 
vimus...  »  Voir  ms.  294,  fol.  43  \\ 


312  MANUSCRITS 

Fol.  73.  Samedi.  «  Fractus  longa  molestia  stomachus...  »  Voir 
ms.  294,  fol.  47. 

Fol.  74  v\  «  Dominica  i*  post  Albas.  Prima  lectionis  hujus  evange- 
licç...  r>  Voirms.  294,  fol.  53. 

Fol.  75  v".  2"  dimanche.  «  Audistis,  fratres  karissimi,  ex  lectione 
evangelicaeruditionem  vestram...  »  Voirms.  294,  fol.  62. 

Fol.  77.  3*  dimanche.  «  Leta  Domini  et  salvatoris  nostri  pro- 
missa...  «  Voirms.  294,  fol.  64  v". 

Fol.  78.  4'  dimanche,  a  Sicut  ex  lectione  evangclica,  fratres  karis- 
simi, audivimus...  «Voirms.  294,  fol.  67. 

Fol.  79  V".  5^  dimanche.  «  Potest  movere  infirmes  auditores...  v 
Voir  ms.  294,  fol.  70  \\ 

Fol.  81.  Ascension.  «  Quod  post  resurrectionem  dominicam...  >' 
Voir  ms.  294,  fol.  89  \\ 

Fol.  82.  Dimanche  dans  l'octave.  ^  Glorificatio  Domini  nostri 
Jhesu  Christi  resurgendo...  »  {S.  Aurelii  Ancjustini  opéra,  t.  V, 
p.  1071). 

Fol.  82  v°.  u  Ex  multis  sancti  evangelii  locis  invenimus...  r.  Voir 
ms.  294,  fol.  93  v°. 

Fol.  83.  Octave.  «  Salvator  noster,  dilecUssimi  fratres,  ascendit  in 
cçlum...  ))  (Augustiniop.,  t.  V,  app. ,  p.  303). 

Fol.  83  v".  if  Promissum  Patris  Spiritus  sancti  gratiam...  »  (Bedae 
op.,  t.  V,  p.  449).  Se  trouve  également  dans  Rhabani  Mauri  op., 
t.  V,  p.  665. 

Fol.  84  v".  Pentecôte.  «  Audivimus,  fratres,  cum  evangelium  lege- 
retur...  »  [Augustini  op.,  t.  III,  p.  690). 

Fol.  85  v°,  "  Libet,  fratres  karissimi,  evangelicç  verba  lectionis  sub 
brevitate...  »  (S.  Gregorii  magni  opéra,  t.  I,  p.  1574). 

Fol.  86  M\  "  Non  enim  misit  DeusFilium  suum...  »  Attribuée  ici  à 
S.  Augustin. 

Fol.  87.  "De  illuminato  illo  qui  natus  est  cecus...  «  Voir  ms.  294, 
fol.  120. 

Fol.  87  v°.  "  Magna  graciç  commendatio.. .  »  Voir  ms.  294, 
fol.  126  w 

Fol.  88.  «  Concessa  primum  potestate...  «  Voir  ms.  294,  fol.  133. 

Fol.  89  v°.  Octave  de  Pentecôte.  «  Hanc,  dilectissimi,  festivitatem 
toto  terrarum  orbe...  »  [S.  Leonis  magni,  papae  primi,  opéra  omnia, 
t.  I,  p.  159). 


DK    LA    BIBLIOTHÈQUE    I)  K    HKIMS.  313 

Fol.  90  v°.  «  De  sollcmpnitate  liujus  diei  pauca  dicenda...  »  Attri- 
buée à  S.  Grégoire  de  \azianze. 

Fol.  92.  1''  dimanche  après  la  Pentecôte.  >  In  vcrbis  sacri  evan- 
gelii,  fratres  karissinii,  prius  servanda  est...  "  Voir  ms.  294, 
fol.  150. 

Fol.  92-112.  Leçons  pour  les  dimanches  après  la  Pentecôte. 

Fol.  112.  SS.  Gervais  et  Protais.  u.  Ambrosius,  servus  Christi,  fra- 
tribus  per  omnem  Italiam  in  Domino  eternam  salutem.  In  divinis  volu- 
minibus  reus  subscribitur...  orationibus  eorumconsequi  misericordiam 
Domini  nostri  Jhesu  Christi,  qui  cum,  etc.  «  [Acta  SS.,  juin,  t.  III, 
p.  821-822). 

Fol.  113.  Ici  s'ouvre  une  nouvelle  série  de  dimanches  après  l'octave 
de  la  Pentecôte.  2°  dimanche.  «  Hoc  distare,  fratres  karissimi,  inter 
delitias  corporis...  »  Voir  ms.  294,  fol.  158. 

Ibid.  «  Aestivum  tempus,  quod  corpori  meo...  »  Voir  ms.  294, 
fol.  251  v°. 

Fol.  114.  u  Hoc  in  loco  nobis  nichil  aliud...  r  [Bedae  op.,  t.  V, 
p.  290).  Se  trouve  également  dans  Rhabani  Mauri  op.,  t.  V,  p.  43. 

Ibid.  «  Stagnum  Genezareth  idem  dicunt...  »  [Bedae  op.,  I.  Vil, 
p.  53).  Se  trouve  également  dans  Rhabani  Mauri  op.,  t.  V,  p.  702. 

Fol.  115  \\  7*  dimanche.  <■■  In  bac  lectione  consideranda  est  in 
uno. ..  »  (Bedae  op.,  t.  VII,  p.  55).  Se  trouve  également  dans  Rhabani 
Mauri  op.,  t.  V,  p.  713. 

Ibid.  8*  dimanche.  «  Attendite  a  falsis  prophelis  qui  veniunt...  r, 
Voir  ms.  294,  fol.  178. 

Fol.  117.  10"  dimanche.  «  Lectionem  brcvem  sancti  evangelii  brevi, 
sipossum,  volo  sermone...  »  Voir  ms.  294,  fol.  197. 

11%  12*  et  14'  dimanches.  Commentaire  de  Bède. 

Fol.  118  v°.  13^  dimanche.  "  Et  ecce  quidam  legis  peritus...  « 
Voirms.  294,  fol.  188. 

Fol.  120.  15' dimanche.  ^  Nemo  potest  duobus  dominis  servire...  » 
Voir  ms.  294,  fol.  190  \\ 

Ibid.  16*  dimanche.  «  Naim  civitas  est  Galileç...  "  Voir  ms.  294, 
fol.  205. 

Fol.  121.  17*  dimanche.  «  Ydropis  morbus  ab  aquoso  humore...  » 
Voir  ms.  294,  fol.  206  \\ 

Fol.  121  v°.  18*  dimanche.  «  Et  interrogavit  eum  unus  legis  doc- 
tor...  r  Voirms.  294,  fol.  210  v°. 


314  MANUSCRITS 

Fol.  122.  19*  dimanche.  «  Christum  in  humanis  actibus...  »  (Chry- 
sostomiop.  (1570),  t.  II,  p.  1023). 

Fol.  122  v°.  20'  dimanche.  «  Textum  lectionis  evangelicç,  fratres 
karissimi,  volo,  si  possum...  >    Voir  ms.  294,  fol.  213  m\ 

Fol.  123.  2P  dimanche.  «  Lectio  sancti  evangelii  quam  modo,  fra- 
tres, audistis,  expositione  non  indiget...  «  Voir  ms.  294,  fol.  238  v°. 

Fol.  124  v°.  23*  dimanche,  u  Querentes  Dominum  comprehen- 
dere...  "  (Bedae  op.,  t.  VII,  p.  80). 

Fol.  125.  «  Miracula  qu§  fecit...  »  Voir  ms.  294,  fol.  261. 

Fol.  125  v°.  (  Ecce  vir  cui  iiomen  erat  Jairus...  »  Voir  ms.  294, 
fol.  264.  —  Le  reste  du  volume  a  été  écrit  après  coup,  peu  postérieu- 
rement. 

Fol.  126^.8.  Quentin,  u  Igiturillo  tempore,  sub  Maximiano  impera- 
tore. ..  lune  recesserunt  ab  eo...  »  [ActaSS.,  oct.,  t.  XIII,  p.  781-782). 

Fol.  127.  Collectes  et  évangiles  pour  les  quatre  dimanches  de 
l'Avent,  la  vigile  de  Noël  et  Toctave,  Toctave  de  l'Epiphanie,  les 
dimanches  depuis  la  Septuagésime  jusqu'aux  Rameaux,  l'octave  de 
Pâques,  l'Ascension,  l'octave  et  25  dimanches  de  la  Pentecôte. 

XIP  siècle.  Parchemin.  131  feuillets  à  2  col.  Initiale  simplement 
dessinée  au  trait  an  fol.  1  ;  lettres  curieuses  à  étudier,  ornées  au  mi- 
nium, aux  fol.  47,  67,  69,  96,  121  et  suivants.  472  sur  335  millim. 
Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry,  n°  129). 

299  (E.  236).  Liber  lectionum  et  homiliarum,  de  Tempore  et  de 
Sanctis,  adusum  ecclesiae  Sancti  Theoderici. 

Indépendamment  des  leçons  et  des  homélies,  le  volume  contient 
aussi  les  évangiles  et  les  collectes  de  chaque  jour. 

Fol.  1.  u  Incipit  prefacio  S.  leronimi,  presbiteri,  in  Ysaia  propheta. 
Nemo  cum  prophetas...  —  Visio  Ysaie,  Olii...  t> 

Fol.  2.   "  Puto,  res  ipsa  exigit...  »  Voir  ms.  293,  fol.  1. 

Fol.  3  v°.  "  Dominus  ac  redemptor  noster,  fratres  karissimi,  paratos 
nos...  "  Voir  ms.  293,  fol.  5  v°. 

Fol.  5.  "  Querendum  nobis  est,  fratres  karissimi,  Johannes  pro- 
pheta... >^  Voir  ms.  293,  fol.  9. 

Fol.  6  v°.  "  Ex  hujus  nobis  lectionis  verbis ,  fratres  karissimi, 
Johannis...  «Voir  ms.  293,  fol.  13  v°. 

Fol.  7.2"  férié.  <  Exordium  nostre  redemptionis...  »  Voir  ms.  293, 
fol.  22. 


DE    LA   BIDLIOTHIOQIE    DE    HELMS.  315 

Fol.  8.  6*  férié.  «  Lectio  sancti  evangelii  qiiam  audivimus  et 
redeniptionis  nostre...  »  Voir  ms.  293,  fol.  26. 

Fol.  8v°.  Samedi,  a  Redeniptoris  precursor  quo  tempore  verbum...  « 
Voir  ms.  293,  fol.  32. 

Fol.  9  v^  «  Tribus  diebus  ante  Natale  Domini,  leguntur  lectiones 
iste.  Sermo  B.  Augustini,  episcopi,  de  unitate  Trinitatis  et  de  incarna- 
tione  Domini.  Legimus  sanctum  Moysen  populo  Dei  precepta  dan- 
tem...  n  Voir  ms.  293,  fol.  16  v\ 

Fol.  10  \\  Avent.  «  Vos,  inquam,  convenio,  o  Judei...  »  Voir 
ms.  293,  fol.  18  v\ 

Fol.  11.  «  Si  vigilia  Natalis  Domini  in  dominica  evenerit,  lectio 
nova.  Cum  esset  desponsata  mater  ejus...  «  Voir  ms.  293,  fol.  40  v°. 

Fol.  12  v°.  «  Lectio  V'.  Hodie  veritas  de  terra  orta  est...  "  (S.  Au- 
relii  Augustin i  opéra,  t.  V,  p.  895). 

Fol.  13  v°.  «  Lectio  V1I\  Cupientes  aliquid  de  hujus  diei  sollemp- 
nitate  narrare...  »  Voirms.  293,  fol.  78  v\ 

Fol.  15.  «  Lectio  IX'.  Quia  temporalem  mediatoris  Dei  et  homi- 
num...  »  Voir  ms.  293,  fol.  53. 

Fol.  16.  «  Lectio  Xll".  Quia,  largiente  Domino,  missarum  sollemp- 
Dia...  r  Voir  ms.  293,  fol.  49. 

Fol.  17.  «  Quinto  die.  Audivimus  ex  lectione  evangelica,  fratres 
karissimi,  quia  nascituro...  «  {Venerabilis Bedae,  Anglo-Saxonis preshj- 
teri,  opéra,  t.  VII,  p.  298). 

Fol.  17  v°.  u  Sexto  die.  Nato  in  Bethléem  Domino  salvatore...  » 
Voir  ms.  293,  fol.  50. 

Fol.  18.  Octave  de  Noël.  "  Exultemus  in  Domino,  dilectissimi,  et 
spirituali...  »  Voirms.  293,  fol.  47. 

Fol.  19  v°.  a  Sanctam  venerandamque  presentis  festi...  ')  Voir 
ms.  293,  fol.  88  \\ 

Fol.  21.  Epiphanie.  «  Nostis,  karissimi  fratres,  quia  dies  iste  qui 
vobis...  "Voirms.  293,  fol.  111  v°. 

Fol.  23  v°.  «  Sicut  in  lectione  evangelica,  fratres,  audistis,  celi 
rege...  «  Voir  ms.  293,  fol.  101. 

Fol.  25.  Dimanche  dans  l'octave.  «  Lectio  sancti  evangelii  quam 
modo,  fratres,  audivimus,  magnum  nobis  et  in  Domino...  ^î  Voir 
ms.  293,  fol.  129. 

Fol.  26.  Octave.  '^  Hodierni  mysterii  per  universum  mundum...  » 
Voirms.  293,  fol.  85  \\ 


316  MANUSCRITS 

Fol.  26  \°.  "  Johannes  Baptisla  et  precursor  Domini...  »  Voir 
ms.  293,  fol.  115. 

Fol.  34-  \°,  «  Dominica  i"  post  Natale  Domini.  Congregemus  in 
unum  ea  que  in  ortu...  "  Voir  ms.  293,  fol.  92. 

Fol.  35  v\  Dominica  ii\  Aperta  est  nobis,  fratres  karissimi,  sancti 
evangelii  lectio...  "  Voir  ms.  293,  fol.  133  v". 

Fol.  36.  «  Dominica  m'  post  Theophaniam.  Quod  Dominus  ac  sal- 
vator  ad  nuptias...  »  Voirms.  293,  fol.  137. 

Fol.  37.  «  Dominica  un*.  Docente  in  monte  Domino...  »  Voir 
ms.  293,  fol.  145. 

Fol.  38.  «  Dominica  v'.  Ingrediente  Domino  in  naviculam...  « 
Voirms.  293,  fol.  151. 

Fol.  41.  «  In  explanatione  sua  multa  ad  loquendum...  r,  Voir  ms. 
293,  fol.  166. 

Fol.  43.  "  Lectio  sancti  evangelii  quam  modo,  fratres  karissimi, 
audistis,  expositione  non  indiget...  «  Voir  ms.  293,  fol.  171  v°. 

Fol.  44  v°.  "  Redemptor  noster  previdens  ex  passione  sua...  r  Voir 
ms.  293,  fol.  176. 

Fol.  45  M\  "  Licet  nobis,  dilectissimi,  appropinquante  festivitate 
paschali...»  Voir  ms.  293,  fol.  180. 

Fol.  46  v°.  a  Dubitari  aquibusdam  solet...  »  Voirms.  293,  fol.  181  v°. 

Fol.  48  v°.  «  In  lectione  sancti  evangelii  que  nobis  lecta  est,  fratres 
karissimi,  audivimus  magnam  mulieris  fîdem...  n  Voir  ms.  297, 
fol.  166. 

Fol.  52.  u  Qui  signa  et  miracula  Domini...  »  Voir  ms.  293, 
fol.  213  v\ 

Fol.  54.  «  Pensate,  fratres  karissimi,  mansuetudinem  Domini...  » 
Voir  ms.  293,  fol.  221  v°. 

Fol.  56.  "  Mediator  Dei  et  hominum  homo...  »  Voir  ms.  293, 
fol.  228  v°. 

Fol.  63  v°.  "  Multis  vobis  lectionibus,  fratres  karissimi,  per  dicta- 
tum...  "  Voirms.  294,  fol.  20  v\ 

Fol.  65  V".  2*  férié.  «  In  cotidiana  nobis  sollempnitate...  n  Voir 
ms.  294,  fol.  28. 

Fol.  66.  3*  férié.  «  Gloriam  sue  resurrectionis  Dominus...  "  Voir 
ms.  294,  fol.  29  v°. 

Fol.  66  v°.  4'  férié.  «  Lectio  sancti  evangelii  que  modo  vestris  auri- 
bus...  »  Voirms.  294,  fol.  33  v°. 


DE    LA   BIBLIOTHEQUE    DE    REIMS.  317 

Fol.  67.  5*  férié.  "  Maria  Magdalene  que  fuerat...  r>  Voir  ms.  294, 
fol.  37. 

Fol.   67  v°.   6"  férié.    «  Evangelica  lectio,  fratres  karissimi,  quam 
modo  audivimus  et  juxta  litteram...  »  Voir  ms.  294,  fol.  43  v°. 

Fol.   68.  Samedi.    «  Fractus   longa   molestia  stomachus...  5)   Voir 
ms.  294,  fol.  47. 

Fol.  69  v°.   u  Dominica  i'  post  Albas.  Prima  lectionis  hujus  evange- 
lice  questio...  »  Voir  ms.  294,  fol.  53. 

Fol.  71.   u  Dominica  ii'  post  Pascha.  Audistis,  fratres  karissimi,  ex 
lectione  evangelica  eruditionem...  »  Voir  ms.  294,  fol.  62. 

Fol.  72  v°.  3*  dimanche.    «  Leta  Domini  et  salvatoris  nostri...  » 
Voir  ms.  294,  fol.  64  v\ 

Fol.   73  v°.  4"  dimanche.    «  Sicut  ex  lectione  evangelica,   fratres 
karissimi,  audivimus,  Dominus  et...  »  Voir  ms.  294,  fol.  67. 

Fol.  75.  5"  dimanche.  «  Potest  movere  infirmos  auditores...  »  Voir 
ms.  294,  fol.  70  v°. 

Fol.  77.  Ascension.  «  Quod  post  resurrectionem  dominicam...  n  Voir 
ms.  294,  fol.  89  v\ 

Fol.   78  v°.  Dimanche  dans  l'octave.    «  Ex  multis  sancti  evangelii 
locis  invenimus...  n  Voir  ms.  294,  fol.  93  v\ 

Fol.  79  v°.  Octave.   «  Salvator  noster,  dilectissimi  fratres,  ascendit 
in  celum...  n  Voir  ms.  298,  fol.  83. 

Fol.  80.    «  Promissum   Patris    Spiritus    sancti   gratiam...  n    Voir 
ms.  298,  fol.  83  W 

Fol.  81.  Pentecôte.  «  Audivimus,  fratres,  cum  evangelium  legere- 
tur...  n  Voir  ms.  298,  fol.  84  v\ 

Fol.  82,    «  Libet,  fratres  karissimi,  evangelice  verba  lectionis...  « 
Voirms.  294,  fol.  110. 

Fol.  83.  2"  férié,  a  Non  enim  misit  Deus  Filium...  »  Voir  ms.  298, 
fol.  86  v. 

Fol.  83  v".  3*  férié,    u  De  illuminato  illo  qui  natus  est  cecus...  " 
Voir  ms.  294,  fol.  120. 

Fol.  84.  4^  férié.  «  Magna  gratie  commendatio...  »   Voir  ms.  294, 
fol.  126  v°. 

Fol.  86.   Octave.    «  Hanc,  dilectissimi,  festivitatem  toto  terrarum 
orbe...  «  Voir  ms.  298,  fol.  89  v°. 

Fol.  86  v°.   u  De  sollempnitate  hujus  diei  pauca  dicenda  sunt...  » 
Voir  ms.  298,  fol.  90  v°. 


318  MANUSCRITS 

Fol.  88  v°.  «  In  verbis  sacri  evangelii,  fratres  karissimi,  prius  ser- 
vanda...  r>  Voir  ms.  294,  fol.  150. 

Suit  la  série  des  dimanches  après  la  Pentecôte,  dont  les  leçons  sont 
empruntées  à  la  Bible. 

Fol.  110.  Nouvelle  série  des  dimanches  de  Pentecôte,  les  uns  avec 
homélie  spéciale,  les  autres  avec  fragment  du  Commentaire  de  Bède. 
Nous  ne  donnerons  que  les  homélies. 

2®  dimanche.  ^  Hoc  distare,  fratres  karissimi,  inter  delicias  cor- 
poris...  w  Voir  ms.  294,  fol.  158. 

Fol.  111.  3^  dimanche.  «  Estivum  tempus  quod  corpori  meo...  » 
Voir  ms.  294,  fol.  251  r. 

Fol.  111  v\  «  Hoc  in  loco  nobis  nichil  aliud. ..  ^  Voir  ms.  294, 
fol.  271. 

Fol.  112.  «  Stagnum  Genezareth...  «  (Venerabilis  Bedae,  Anglo- 
Saxonis  presbyteri,  opéra,  t.  VII,  p.  53).  Se  trouve  également  dans 
Rhahani  Mauri  op . ,  t.  V,  p.  702. 

Fol.  113  v°.  7^  dimanche.  ^  In  bac  lectione  consideranda  est 
in  uno...  «  Voir  ms.  298,  fol.  115  v^ 

Fol.  114.  8^  dimanche.  «  Attendile  a  falsis  prophetis...  r>  Voir 
ms.  294,  fol.  178  v°. 

Fol.  115  v**.  10^  dimanche.  "  Lectionem  brevem  sancti  evangelii 
brevi,  si  possum...  "  Voir  ms.  294,  fol.  197. 

Fol.  116  v°.  u  Quia  parabolam  Dominus  quam...  «  [Bedae  op., 
t.  VH,  p.  63).  Voir  ms.  294,  fol.  192  m\ 

Fol.  117.   "  Surdus  ille  et  mutus  quem...  »  Voir  ms.  294,  fol.  194. 
Fol.  118.    13^  dimanche.   "  Et  ecce  quidam  legis  peritus...  »  Voir 
ms.  294,  fol.  188. 

Fol.  118  \\   «  Hii  leprosi  non  absurde...  r>  Voir  ms.  294,  fol.  203. 
Fol.    119   \\   15^   dimanche.    «  Nemo  potest  duobus  dominis  ser- 
vire...  «  Voir  ms.  294,  fol.  190  v°. 

Fol.  120.  16*  dimanche.  «  Naym  civitas  est  Galylee...  "  Voir 
ms.  294,  fol.  205. 

Fol.  121.  17*  dimanche.  «  Ydropis  morbus  ab  aquoso  humore...  » 
Voir  ms.  294,  fol.  206  \\ 

Fol.  121  \\  18*  dimanche.  "  Et  interrogavit  eum  unus  legis  doc- 
tor...  «  Voir  ms.  294,  fol.  210  \\ 

Fol.  122  v°.  19*  dimanche.  «  Christum  in  humanis  actibus...  » 
Voir  ms.  298,  fol.  122. 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE    DE    REIMS.  319 

Fol.  123.  20"  dimanche.  "  Textum  lectionis  cvangelice,  fratres 
karissimi,  volo,  si  possum...  "  Voir  ms.  294,  fol.  213  \\ 

Fol.    124.  21"  dimanche.    "   Lectio  sancti  cvangelii   quam   modo, 
fratres,  audistis,  expositione  non   indigct,   sed  ne...  r    Voir   ms.  293 
fol.  171  v\ 

Fol.  126.  23"  dimanche.  «  Querentes  Dominum  comprehendere...  n 
Voir  ms.  298,  fol.  124  v^ 

Fol.  126  v".  24"  dimanche.  "  Ecce  vir  cui  nomen  Jairus...  v  Voir 
ms.  294,  fol.  264. 

Fol.  127.  25"  dimanche,  a  Miracula  que  fecit  Dominus  noster...  i) 
Voirms.  294,  fol.  261. 

Fol.  128.  Propre  des  Saints.  S.  Etienne,  u  In  diebus  illis,  crescente 
numéro  discipulorum...  «  Donnée  par  Surius,  l/itae  SS.^  t.  XII, 
p.  326. 

Fol.  131.  S.  Jean.  «  Audiremgestam  de  Johanne...  «  Voir  ms.  293, 
fol.  67. 

Fol.  132.  a  Lectio  sancti  evangelii  que  nobis  lecta  est,  fratres  mei, 
tanto  majori  a  nobis...  »  Voir  ms.  293,  fol.  68  \\ 

Fol.  133.  Innocents,  u  Dedicatur  novus  ab  infantibus...  »  Voir 
ms.  293,  fol.  74  v°. 

Fol.  134.  «  De  morte  preciosa  martyrum...  v  Voir  ms.  293, 
fol.  76. 

Fol.  135.  a  Incipit  passio  beati  Thome,  archiepiscopi  Cantuariensis. 
Dormiente  cum  patribus  suis...  ut  perveniam  cum  eo  ad  regnum  lucis 
et  glorie,  in  qua  régnât  Deus  per  infinita  secula  r.  Voir  ms.  293, 
fol.  272. 

Fol.  137  V".  S.  Sylvestre.  «  Hystoriographus  noster  Eusebius... 
cotidie  necessitatibus  exhiberet  » .  Comparer  à  î/itaeSS.,  t.  XII,  p.  368- 
375. 

Fol.  138  V".  S.  Rémi.  «  Postvindictamscelerum  que  facta  est...  lumen 
optime  institutionis  preberet  iî  .  (Acta  SS.,  oct.,  t.  I,  p.  135-136). 

Fol.  140.  S.  Maur.  «  Beatus  igitur  Maurus  clarissimo  senatorum 
génère...  quem  ita  jam  proximum  Deo  videbat  effectum  y^  .  (Acta  SS., 
janv.,  t.  I,  p.  1040-1042). 

Fol.  141  V".  S.  Sébastien,  a  Sebastianus,  vir  christianissimus...  et 
penitus  fmiri  non  novit  »  .  [Acta  SS.,  janv.,  t.  II,  p.  265-267). 

Fol.  143.  S'"  Agnès,  a  Servus  Christi  Ambrosius,  virginibus  sacris. 
Diem  festum  sacratissime...  »  (Acta  SS,,  janv.,  t.  II,  p.  351). 


320  MANUSCRITS 

Fol.  144  v°.  S.  Vincent,  u  Probabile  satis  est  ad  gloriam...  »  (Ibid., 
p.  394). 

Fol.  145  \\  (c  Amen,  amen  dico  vobis,  nisi  granum...  »  Voir 
ms.  295,  fol.  72. 

Fol.  146.  Conversion  de  S.  Paul.  "  Saulus  adhuc  spirans  mina- 
rum...  » 

Fol.  147  v°.  "  Meminit  euangelii  predicator  illePetrus... '1  Attribuée 
ici  à  S.  Hilaire;  ne  figure  pas  dans  son  commentaire  de  S.  Matthieu 
(S.  Hilarii,  Piciavorum  episcopi,  opéra,  p.  609-752). 

Fol.  148.  Purification,  a  Hodiernus  dies  magnum  nobis...  »  Attri- 
buée ici  à  S.  Augustin. 

Fol.  149.  «  Sic  namque,  fratres,  olim  per  prophetam  dictum  est. . .  5^ 
Même  attribution. 

Fol.  149  v**.  «  Sollempnitatem  nobis  hodierne  celebritatis...  »  Voir 
ms.  293,  fol.  160  v^ 

Fol.  150  v".  S"  Agathe.  «  Beatissime  martiris  Agathe  passio...  cor- 
pus meum  a  carnificibus  attrectatum  >>  .  (Acta  SS.,  février,  t.  I,  p.  615- 
616). 

Fol.  151  v°.  S'^  Scolastique.  "  Inter  parabolasa  Domino  dictas  solet 
querentes...  n  Voirms.  295,  fol.  289  v°. 

Fol.  153.  Chaire  de  S.  Pierre.  «  Gaudeo,  dilectissimi,  de  religioso 
vestre  devotionis.  .  >   Voirms.   293,  fol.  281. 

Fol.  155.  S.  Grégoire.  "  Gregorius,  génère  Romanus,  arte  philoso- 
fus...  autscriberet  aut  dictaret  »  .  {Acta  SS.,  mars,  t.  II,  p.  138-139). 

Fol.  155  \j\  S.  Benoît.  "  Fuit  vir  venerabilis  vite...  si  petentium  fides 
exigat,  miraculis  coruscat  »  .  {Acta  SS.,   mars,  t.  III,   p.  277-287), 

Fol  157.  «  Quoniam  possibile  fuit  Deo  salvare...  »  {Opéra  divi 
Johannis  Chrysostomi  (1570),  t.  II,  p.  1053). 

Fol.  159  v°.  a  Latent  quidem  divina  mysteria...  «  {Divi  Ambrosii, 
Mediolanensis  episcopi^  opéra,  t.  III,  p.  20). 

Fol.  160.  S"  Marie  l'Egyptienne.  «  Quando  autem  venit  sancte 
Exaltationis  festivitas  preciosissime  crucis  Christi...  desiderabam  vinum 
delectabile  michi  » .  {Vitae  SS.,  t.  IV,  p.  19). 

Fol.  161.  S.  Ambroise.  "  Hortaris,  venerabilis  pater  Augustine,  ut 
sicut  beatus  Athanasius,  episcopus...  "  {Ibid.,  p.  51). 

Fol.  164.  ^<  Iste  locus  evangelicus,  fratres,  ubi  se  dicit...  r,  Voir 
ms.  295,  fol.  222. 

Ibid.  S.  Thiou.  «  Si  dona  charismatum  que  per  sanctos  suos  Spiritus 


DI-]    LA    BIBLIOTHKQl  I"^    DK    REIMS.  321 

est  operatus...  cum  gaudio  celestium  ngminum  et  cxultatione  Christus 
suscepit  n .  Comparer  avec  Acta  SS.,  mai,  t.  I,  p.  94-09,  et  Vitae  SS., 
t.  V,  p.  16-17. 

Fol.  165  v°.  SS.  apôtres  Philippe  et  Jacques.  «  Verba  sancti  evangelii, 
fratres,  itarecteintelliguntur...  »  (Angustini opéra,  t.  III,  ii,  p.  683). 

Fol.  166.  «  Erigenda  estnobis,  fratres,  ad  Deum...  »  Voir  ms.  294, 
fol.  74. 

Fol.  166  V".  SS.  Alexandre,  Evence  et  Théodole.  «  Quinto  loco  a 
beato  Petro...  ad  coronam  martyrii  pervenerunt  n .  (Acta  SS.,  mai, 
t.  1,  p.  371-372). 

Fol.  168.  «  Sicut  ex  lectione  sancti  evangelii,  fratres  karissimi, 
audistis,  princeps...  «  Voir  ms.  294,  fol.  58. 

Fol.  168  v°.  S.  Jean  devant  la  porte  Latine.  <  Libet  hic,  fratres 
karissimi,  pulchram  varietatem  divine  dispositionis...  r^ 

Fol.  169  v°.  «  Lectio  sancti  evangelii  que  nobis  lecta  est,  fratres 
mei,  tanto  majori  a  nobis...  »  Voir  ms.  293,  fol.  68  v°. 

Fol.  170.  S.  Servais.  "  Ea  tempestate  beatus  Servatius,  Armeno- 
rum...  n  Comparer  avec  Acta  SS.,  mai,  t.  III,  p.  209-231,  et  Vitae 
SS.,  t.  V,  p.  187-188. 

Fol.  171.  S.  Barnabe.  "  Hec  mando  vobis  ut  diligatis  invicem.  In 
lectione  evangelica  que  hanc  antecedit,  dixerat  Dominus...  «  Voir 
ms.  295,  fol.  236. 

Fol.  172.  SS.  Gervais  et  Protais.  «  Ambrosius,  servus  Christi,  fra- 
tribus,  etc.  In  divinis  voluminibus...  "  Voir  ms.  298,  fol.  112. 

Fol.  173.  S.  Jean-Baptiste.  «  Diei  hodierne  sollempnitas  sollempnem 
desiderat...  »  iAugustini  op . ,  t.  V,  p.  1168). 

Fol.  174  v°.  «  Habet  sanctorum  editio  leticiam  plurimorum...  ^ 
(Amhrosii  op.,  t.  III,  p.  28). 

Fol.  175.  «  Privatis  noctibus.  Sollempnitates  nobis  diversorum  mar- 
tyrum,  fratres  karissimi...  »  Voir  ms.  295,  fol.  38. 

Fol.  175  v".  "  Die  secunda.  Nullus  ignorât,  karissimi,  omnem  par- 
vulum...  r, 

Ibid.  «  Die  tertia.  Quid  hac,  fratres,  religione  gloriosius...  » 

Fol.  176.  SS.  Pierre  et  Paul.  «  Omnium  quidem  sanctarum  sollemp- 
nitatum...  »  Voir  ms.  295,  fol.  52. 

Fol.  177  v°.  «  Philippus  iste  frater  est  Herodis...  '>  (S.  Hieronymi 
opéra,  t.  IV,  p.  73).  Se  trouve  également  dans  Rhabani  Mauri  op., 
t.  V,  p.  704. 

TOME   XXXVIII  21 


322  MANUSCRITS 

Fol.  178.  "  Expositiosancti  Hylarii,  episcopi.  Venit  Dominus  Jhesus 
in  parles,  etc.  In  processu  sermonis...  «  [S.  Hilariiop.,  p.  689). 

Fol.  179.  "  Dicta  sancti  Gregorii.  Justus  quisque  qui  nunc  despi- 
citur...  '> 

Fol.  179  v°.  S.  Thierry,  u  Memorandasanctorum  Patrum  exordia... 
gaudentibus  et  perducentibus  eum  angelis,  kalendas  julii,  cum  gloria 
migravit  ad  Dominum  '^  .  (Acta  SS.,  juill.,  t.  I,  p.  64-70). 

Fol.  182  v°.  Dimanche  dans  l'octave.  «  Ad  transmittendas  vel  ele- 
vandas  animas  ad  amena  eterne  felicitatis  loca,  misso  celesti,  mons 
qui  Or  recte  nuncupatur...  et  post  magistrum  cum  magistro  in  hoc 
opère  laudandus  « .  (Ihid.,  p.  66-68). 

Fol.  183  v°.  u  Dicta  Ambrosii.  Lucerna est  verbum  Dei...  n  {Ambrosii 
op.,i.  III,  p.  172). 

B^ol.  184.  Suite  de  l'octave.  »  Ad  transmittendas  igilur  vel  elevandas 
animas...  ac  lumen  pristinum  régi  citius  cum  tactu  in  momento  resti- 
tua " .  {Acta  SS.,  juill.,  t.  I,  p.  66-69). 

Fol.  186.  Octave.  "  Desidia  plurimorum  vel  raritate  scriptorum... 
totidemque  nummorum  capitahcia  se  quotannis  sancto  Theoderico 
reddituram  devovit  "  .  (Ibid.,  t.  1,  p.  70).  La  fin  non  conforme. 

Fol.  187.  «  Audiens  a  Domino  Petrus  quia  dives...  »  (Bedae  op., 
t.  VII,  p.  332). 

Fol.  188.  Translation  de  S.  Martin,  a  Sub  eodem  fere  tempore, 
Martinus  ad  episcopatum  Turonice  ecclesie  petebatur...  aut  factas 
cognovimus  silere  nequivimus,  auxiliante  Domino  nostro  Jhesu  Christo, 
qui  cum,  etc.  » .  (Viiae  SS.,  t.  XI,  p.  248). 

Fol.  188  v°.  Octave  des  SS.  Pierre  et  Paul.  «  Notum  vobis  omnibus 
est,  fratres  karissimi ,  et  universo  mundo...  et  qui  spernit  sanctos 
spernit  et  Christum  « .  Sans  attribution  dans  notre  manuscrit.  Se  trouve 
dans  les  œuvres  de  S.  Maxime  (p.  577),  de  S.  Ambroise  (t.  V,  p.  873) 
et  de  S.  Augustin  (t.  V,  app.,  p.  334). 

Fol.  189  v°.  "  Discipulis  precepit  transfretare...  »  Attribuée  à  S.  Jé- 
rôme. Se  trouve  dans  Rhabani  Mauri  op.,  t.  V,  p.  708. 

Fol.  190.  Translation  de  S.  Benoît.  «  Festiva  beatissimi  Benedicti 
sollempnitas...  bec  etiam  fîeri  non  ignoramus  ».  (Mabillon,  ActaSS. 
Bénédictin.,  t.  II,  p.  363-364). 

Fol.  190  v°.  Pendant  l'octave,  ce  Porro  eadem  beatissimo  viro  sua 
prerogativa...  in  Christi  mil[it]ia  voluntarie  juratas  disponit  n.  [Ibid., 
p.  364-368). 


I 


l)K    LA    BIBLIOTHEQUE    DE    REIMS.  323 

Fol.  192  V".  Octave.  <  Inspiciamusergo  quod  a  Doinino  donatum... 
ut  nobiscum  sit  Deiis  pacis  per  ipsum  in  secula  seculoriim.  Amen  « . 
{Ibid.,  p.  3(>8-3()9). 

Fol.  193.  S'"  Marie  Madeleine.  «  Hic,  si  esset  propheta,  sciret 
profecto...  " 

Fol.  193  v°.  «  Cogitanti  mihi  de  Marie  penitentia...  »  {S.  Gregorii 
magniop.,  t.  I,  p.  1592). 

Fol.  194.  Pendant  l'octave.  «  Licet  plerisque  relationis  séries... 
quisque  tam  anime  quam  corporis  reportât  bénéficia,  cui  rst  omnis 
honor  et  gloria,  etc.  "  . 

Fol.  195.  Dimanche  dans  l'octave.  «  Nunc  ergo,  largiente  Domino, 
aggrediemur  exponere  qualiter  gleba  corporis  ejusdern  sacratissime 
Marie  Magdalene...  revertens  ad  illos  deferret  »  . 

Fol.  195  v°.  S.  Jacques.  «  Vos  amici  mei  estis.  0  quanta  est  miseri- 
cordia  Conditoris...  r-,   (Chrtjsostomi  op .  (1570),  t.  III,  p.  372). 

Fol.  196.  ^<  Dominus,  conditorac  redemptor  noster,  vulnera  superbie 
nostre...  "  (Bedaeop.,  t.  VII,  p.  117). 

Fol.  197.  Octave  de  S"  Marie-Madeleine.  «  Fuit  igitur  secundum 
seculi  fastuni  clarissimis  exorta  natalibus  beatissima  Maria  Magdalene. . . 
et  quod  bec  fecit  in  memoriam  ejus  r .  [Acta  SS.,  juill.,  t.  V,  p.  218- 
219). 

Fol.  198.  S.  Pierre  es  liens.  «  Misit  Herodes  rex  manus  ut  affli- 
geret...  n  [Chrijsostomi  op . ,  t.  III,  p.  529). 

Fol.  199.  "  Lectio  sancti  evangelii  quam  modo,  fratres,  audistis, 
lanto  intentius...  »  Voir  ms.  295,  fol.   61. 

Fol.  200.  Invention  de  S.  Etienne.  «  Ad  aquas  Tibilitanas,  episcopo 
afférente  Prejecto...  »  Voir  ms.  293,  fol.  62. 

Fol.  201.  S.  Laurent,  a  Syxtus,  urbis  Rome  episcopus,  apud  Athe- 
nas  natus...  est  autem  sanctus  Dei  Laurentius,  régnante  Domino 
nostro,  etc.  «  .  Comparer  avec  Acta  SS.,  août,  t.  II,  p.  518-519. 

Fol.  202.  «  Amen,  amen  dico  vobis,  nisi  granum...  y^  Voir  ms.  295, 
fol.  72. 

Fol.  202  v°.  S.  Hippolyte.  «  Regressus  Ypolituspost  tertium  diem... 
et,  septimo  die  completo,  baptizaviteas  »  ,{Acia  SS.,  août,  t.  III,  p.  13). 

Fol.  203  v".  Assomption,  u  Gogitis  me,  o  Paula  e  Eustochium, 
immo  charitas  Cbristi...  »  [Hieronymi op . ,  t.  V,  p.  82). 

Fol.  206.  Pendant  l'octave.  <  Rogo,  quecunque  estis,  filie,  que- 
cunque...  » 


324  MANUSCRITS 

Fol.  209.  «  Inter  precipuas  sanctorum  festivitates,  fratres  carissimi, 
hodierna  nobis  refiilsit...  n  Voir  ms.  295,  fol.  114  v°. 

Fol.  210.  «  Notandum  quod  premissa  de  Christo  prophetia...  « 
{Bedaeop.,  t.  V,  p.  226). 

Fol.  210  v°.  Octave.  «  Legimus  ergo  quam  sepe  ad  funera  et  ad 
sepulturas...  « 

Fol.  211  v°.  «  Hec  lectio  superiori  pulcherrima  ratione  connecti- 
tur...  «  Voir  ms.  295,  fol.  126  v°. 

Fol.  212  V".  S.  Barthélémy,  a  Infirmes  curate,  mortuos  suscitate..." 

Fol.  213.  Pendant  l'octave.  «  Sermo  venerabilis  Theodori,  sacer- 
dotis,  de  translatione  sacri  corporis  beati  Bartholomei,  apostoli,  ab 
Indya  in  Lypparim.  Maximus  quidem  labor  et,  ut  addam...  in  niultis 
gentibusetcivitatibus  est  distributus  " .  (ActaSS.,  août,  t.  V,  p.  39-41). 

Fol.  215.  Dimanche  dans  l'octave.  Même  texte. 

Fol.  215  v".  «  Cum  constet  omnibus,  fratres  karissimi,  quia 
Redemptor  noster  in  mundum...  r,  Voir  ms.  295,  fol.  305  v". 

Fol.  216.  S.  Augustin.  «  Ex  provintia  Affricana,  civitate  Thaga- 
tensi...  r>  (Acta  SS.,  août,  t.  VI,  p.  427). 

Fol.  217.  Décollation  de  S.  Jean-Baptiste.  «  Hodie  nobis  Joannis 
virtus,  Herodis  feritas...  «  Voir  ms.  295,  fol.  128. 

Fol.  218.  "  Natalem,  fratres  karissimi,  beati  Johannis  diem  célé- 
brantes... »  Voir  ms.  295,  fol.  130  v°. 

Fol.  219.  Octave  de  S.  Barthélémy,  u  Cum  corpus  beati  Bartholo- 
mei, apostoli,  in  ecclesia  SanctiLaurentii...  «  Comparer  avec  Acta  SS., 
août,  t.  V,  p.  7-108. 

Fol.  219  r.  Ut  supra,  fol.  215  v«. 

Fol.  220  v^  SS.  Sixte,  Sinice  et  Nivard.  «  Sanctorum  laudes  atque 
actus  enarrare...  erat  enim  civitas  nimium  ydolatrie  et  superstitioni 
gentilium  dedita  »  .  {Acta  SS.,  sept.,  t.  I,  p.  125-126). 

Fol.  221 .  Nativité  de  la  Vierge.  ^  Approbate  consuetudinis  est  apud 
christianos...  d  Voir  ms.  293,  fol.  263  v°. 

Fol.  224  v°.  Pendant  l'octave.  "  Nativitatis  gloriose  genitricis  ac 
perpétue...  »  Voir  ms.  295,  fol.  141  v°. 

Fol.  227.  Octave,  a  Fratres  karissimi,  nos  qui  non  temere  vêtus 
Testamentum...  » 

Fol.  228  v°.  Ut  supra,  fol.  210. 

Fol.  229.  SS.  Corneille  et  Cyprien.  «  Temporibus  Decii  Cesa- 
ris...   Galerius  maximus   proconsul  vita  decessit,   régnante  Domino 


DE   LA  BIBLIOTHÈQUE   DE    REIMS.  :i25 

iiostro,   etc  »  .  Sur  les   saints    Corneille  et  Cyprien,   voir  Acta  SS., 
sept.,  t.  IV,  p.  143-348,  et  notamment  332-333. 

Fol.  230  v°.  u  Non  de  illo  judicio  dicit  quod  in  Gne...  »  Attribuée 
à  S.  Augustin, 

Fol.  231.  S.  Matthieu.  «  Non  vos  me  elegistis,  sedego  elegi  vos...  « 

Fol.  232.  «  Legimus,  Apostolo  dicente,  quia  omnes...  »  Voir 
ms.  295,  fol.  175. 

Fol.  233.  SS.  Maurice  et  compagnons.  "  Dyoclicianus  igitur  quon- 
dam...  que  eternitatem  beatam  vite  hujus  brevitate  mereatur  ».  [Acta 
SS.,  sept.,  t.  VI,  p.  345-346). 

Fol.  234.  "  Dicta  S.  Augustini.  Si  queritur  quid  significet  mons...  « 

Fol.  235.  et  In  veneratione  S.  Michaelis.  Angelorum  et  hominum 
naturam  ad  cognoscendum...  » 

Fol.  237.  S.  Jérôme.  «  Beatus  igitur  Jeronimus,  génère  nobili... 
copiosis  epistolis  fecit  esse  beatos,  quibus  scribere,  Deo  prestante, 
dignatus  est  n . 

Fol.  238.  S.  Rémi,  u  Cum  funus  sanctissimum  beati  Remigii... 
et  quia  sepius  ibidem  ostenduntur,  omisimus  ponere  » .  (Acta  SS., 
oct.,  t.  I,  p.  161). 

Fol.  239.  Dédicace.  «  Non  estarbor  bonaque  facit  fructus  malos...» 
[Ambrosii  op.,  t.  III,  p.  109). 

Fol.  240  v°.  «  Que  impossibilia  sunt  apud  homines...  ^  (Bedae  op., 
t.  VII,  p.  178). 

Fol.  241  v°.  Fendant  l'octave.  ^  Quotienscunque,  fratreskarissimi, 
altaris  vel  templi  festivitatem...  "  Voir  ms.  295,  fol.  184. 

Fol.  242.  «  Recte  festa  ecclesie  colunt...  ^^  Voir  ms.  295,  fol.  203. 

Fol.  242  v".  Dimanche  dans  Toctave.  u  Libet,  fratres,  de  encenio- 
rum  sollempnitate...  ->•> 

Fol.  243  v°.  «  Audivimus  ex  lectione  evangelica,  fratres  karissimi, 
quiafacta...  «  Voir  ms.  295,  fol.  191. 

Fol.  244  v°.  SS.  Denis,  Rustique  et  Éleulhère.  «  Preciosus  de- 
nique  Dionisius...  qui  te  devotissime  illi  optulisti  » .  [VitaeSS.,  t.  X, 
p.  126). 

Fol.  245  v°.  (  Confessio  non  semper  penitentiam  sed  et...  «  Attri- 
buée ici  à  S.  Jérôme. 

Fol.  246.  S.  Calixte.  ^  Temporibus  Macrini  et  Alexandri...  bapti- 
zavit  et  omnem  domum  Palmatii,  et  uxorem  et  filios  promiscui  sexus, 
numéro  quadraginta  duos  » .  (Acta  SS.,  oct.,  t.  VI,  p.  439-440). 


326  MANUSCKITS 

Fol.  247.  S.   Luc.     '  Per  sanctum  prophétie  spiritum  pennata...  » 
{Gregorii  op.,  t.  I,  p.  1199). 

Fol.  248.   "  Sicut  bonis  esse  raoris...  »   (Bedaeop.,  t.  VII,  p.  125). 

Fol.  249.  Translation  de  S.  Barthélémy.  «  In  Lyppari  insula,  que 

inter  Syciliam  et  Beneventum...  que  ad  ediûcationemlegentium,  opitu- 

lante  Domino,  memorie  mandare  curavimus  »  .  Comparer  avec  Acta  SS., 

août,  t.  V,  p.  42-43  et  49-64. 

Fol.  250  v".   «  Dominus  et  salvator  noster  Jhesus  Christus,  fratres 
karissimi,  aliquando  nos  sermonibus...  »  (Gregorii  op.,  t.  I,  p.  1496). 
Fol.  251.  Toussaint.   "  Legimus  in  ecclesiasticis  hystoriis...  »  Voir 
ms.  295,  fol.  205. 

Fol.  253  v°.  "  Predicante,  dilectissimi,  Domino  Jhesu  Christo  evan- 
gelium...  "  (S.  Leonis  inagni,  papae primi,  opéra,  t.  I,  p.  181). 

Fol.   255.  Dimanche  dans  Toctave.    «  Hodie,  dilectissimi,  omnium 
sanctorum  sub  una...  «  Voir  ms.  295,  fol.  209  v°. 

Fol.  257.   c.  Et  ipse,  elevatis  oculis...  "  Voir  ms.  295,  fol.  212  \\ 
Fol.  257  v".  S.  Martin.   «  Igitur  Martinus  Sabarie,  Pannoniarum... 
tactu  blandissimo  sentiebam  » .  [î/itae  SS.,  t.  XI,  p.  247). 

Fol.  260  v°.  Dimanche  dans  l'octave.  "  Quo  primo  igitur  tempore, 
relictis  scolis...  qui  Martinum  posset  imitari  r  .  (Ibid.,  p.  252-253). 

Fol.   261.  S.    Brice.     «   Igitur  post  excessum  beati  Martini...  vir 
magnifiée  sanctitatis,  prestante  Domino  uostro  Jhesu  Christo,  cui,  etc.  » 
(Ihid.,  p.  315-316). 

Fol.  262.  Octave  de  S.  Martin.   «  Consequenti  itidem  tempore,  iter 

cum  eo...  ûdei  virtus  ac  virtutum  opéra  testantur  j?  .  {Ibid.,  p.  253). 

Fol.  263.  S"  Cécile.   «  Humanas  laudes  et  mortalium  infnlas...  et 

cum  eodem  ad  martyrii  palmam  attinges  «  .  Comparer  à  Vitae  SS., 

t.  XI,  p.  478-484. 

Fol.  264  v°.  S.  Clément.  «Indiebus  illis,  tercius  Romane  ecclesic... 
et  infantibus  promiscui  sexus  numéro  quadringenti  viginti  et  très  i5 . 
Comparer  à  Vitae  SS.,  t.  XI,  p.  484. 

Fol.  266.  S'*  Catherine.  "  Hac  in  urbe  tune  Alexandrinorum...  et 
de  sepulchro  iterum,  resumpto  spiritu,  surrexit  ^  .  Comparer  à  Vitae 
SS.,  t.  XI,  p.  528. 

Fol.  267.  S.  Basle.  «  Igitur  beatissimus  Basolus,  Aquitania...  vident 
faciemPatris  mei  qui  in  celisest  » .  Comparera  Vilae  SS.,  i.Xl,  ip.  552. 
Fol.  270  v°.  a  Audistis,   fratres  karissimi,  quia  ad  unius  jussionis 
vocem...  »  Voir  ms.  295,  fol.  220. 


DE    LA   BIBLIOTHEQUE    DE    REIMS.  327 

Fol.  271 .  S.  Nicolas.  "  Nicholaus  itaque  ex  illustri  prosapia...  pon- 
tiOcalem  accepit  infiilam  » .  Comparer  à  VitaeSS.,  t.  XI,  p.  182-188. 

Fol.  273.  "  Omnis  sancti  evaogelii,  fratres  karissimi,  textus...  n 

Fol.  275.  u  Johanncs  evangelista  aliter  eos  dixit...  -^  Attribuée  à 
S.  Jean  Clirysostome. 

Fol.  27G.  <-^  In  Elevatione  corporis  B.  Tlieoderici,  abbatis.  Propin- 
qiianlc  vero  teiiipore  quo  Deus...  eodem  die  accepisse  sepulchrum  ». 
Comparer  avec  ActaSS.,  juillet,  t.  1,  p.  59-85. 

Fol.  277  v°.  S'*  Lucie.  "  Cum  per  universam  Sycilie  provintiam... 
et  quousque  mundus  steterit  »  ,  (Vitae  SS.,  t.  Xll,  p.  247-248). 

Fol.  279.  S.  \icaise,  «  Post  Cesaris  Augusti,  id  est  Constantini... 
cum  ceteris  tibi  triumphatoribus  sanclis  promeruit  »  .  Comparer  à 
Vitae  SS.,  t.  XII,  p.  264. 

Fol.  281  v''.  «  Iste  unus  discipulus  defuit...  »  Attribuée  ici  à 
S.  Grégoire. 

Fol.  282.  SS.  Apôtres.  ^  Cum  cuncta  sacra  eloquia  dominicis 
plena...  >'  Voir  ms.  295,  fol.  226  W 

Fol.  282  \\  a  In  lectione  evangelicaquehanc  antecedit...  »  [Augus- 
tini  op.,  t.  III,  II,  p.  714). 

Fol.  283.  Martyr,  a  Si  quis  vult  post  me  venire...  »  (Chrysostomi  op. 
(1570),  t.  II,  p.  409), 

Fol.  284.  «  Quia  Dominus  ac  redemptor  noster  novus  homo...  » 
Voirms.  295,  fol.  263. 

Fol.  284  v°.  u  Si  consideremus,  fratres  karissimi,  que  et  quanta 
sint  que  nobis  promittuntur...  n  Voir  ms.  295,  fol.  243  v°. 

Fol.  287.  ce  Quialongiusab  urbe  digressi...  ^  Voirms.  295,  fol.  256. 

Fol.  287  V".  "  Et  ipse,  elevatis  oculis...  ^  Voirms.  295,  fol.  212  v^ 

Fol.  288  v°.  «  Juxta  hystoriam  manifestus  est...  »  Attribuée  à 
Bède.  Se  trouve  également  dans  Rhabani  Mauri  op.,  t.  V,  p.  132. 

Fol.  289.  «  Ad  boc  fermentum  pertinent  omnia...  »  [Bedae  op., 
t.  VII,  p.  156). 

Fol.  290.  Confesseur.   «  Servus  qui  geminata  talenta...  » 

Fol.  291  v^  «  Sancti  evangelii,  fratres  karissimi,  aperta  nobis 
est  lectio  recitata,  sed  ne  aliquibus...   ^   Voir  ms.   295,  fol.  286  v°. 

Fol.  292.  «  Lectio  sancti  evangelii,  fratres  karissimi,  sollicite  con- 
siderare  nos  ammonet...  r^  Voir  ms.  295,  fol.  273  v°. 

Fol.  292  v°.  «  Dicendo  Dominus  ad  discipulos  suos  :  Vos  estis...  » 
(Chrysostomi  op.  (1570),  t.  II,  p.  709). 


328  MAiVlISCRlTS 

Fol.  293.    <  Homo  nobilis  ille...  "  [Bedaeop.,  t.  V,  p.  400). 

Fol.  293  \\  '  Dominicus  sermo  quem  debemus  omnes  non  solum 
studiose...  »  Voir  ms.  295,  fol.  277  v°. 

Fol.  294.  Confesseur  non  pontife.  «  Magnum  bonum  est,  karissimi 
fratres,  valde  congruum...  » 

Fol.  294  v°.  "  Perspicue  ostendit  quare...  »  (Bedae  op.,  t.  VU, 
p.  186).  Se  trouve  également  dans  Homeliae  divi  Haymonis,  episcopi 
Halberstattensis,  fol.  225. 

Fol.  295.  «  De  se  ipso  Dominus  hec  loquitur...  «  Voir  ms.  295, 
fol.  276  W 

Fol.  295  x\  Confesseur,  a  Ad  sancti  ac  beatissimi  patris  nostri  N., 
cujus  hodiefesta...  •>•>  Voir  ms.  295,  fol.  282. 

Fol.  297.  "  Ut  in  audiendo  quisque  vel  spernendo...  y>  [Bedae  op., 
t.  V,  p.  330). 

Fol.  297  v°.  Confesseurs.  «  Beati  sunt  servi  illi  quos...  »  [Ambrosii 
op.,  t.  m,  p.  182). 

Fol.  298  v°.  Vierges,  a  Media  nocte,  clamor  factus  est,  ecce...  « 

Fol.  299  v°.  «  Sepe  vos,  fratres  karissimi,  ammoneo  prava  opéra 
fugere...  ^  Voir  ms.  295,  fol.  292  W 

Fol.  300.  Vierges  martyres.  «  Sancta  Ecclesia  sagene  comparatur. . .  » 

Fol.  300  v".  u  Celorum  regnum,  fratres  karissimi,  iccirco  terrenis 
rébus  simile...  »  Voir  ms.  295,  fol.  296. 

Fol.  301  v^  "  Sancti  evangelii,  fratres  karissimi,  brevis  est  lectio 
recitata,  sed  magnis...  »   Voir  ms.  295,  fol.  299  v°. 

Fol.  302.  Suivent  les  évangiles  et  les  collectes  d'un  certain  nombre 
de  fêtes,  clôturant  le  volume  primitif. 

Fol.  311  v°.  S'^  Marguerite.  «  Cum  per  universum  orbem...  et, 
detectis  viscerum  inlimis,  mactatur  hostia  Christi  »  . 

Fol.  312.  S.  Quentin.  «  Igitur  illo  tempore,  sub  Maximiano  impe- 
ratore...  recedite  a  me,  insipientes  et  stulti  corde;  tune  recesserunt 
ab  eo  ^)  .  Voir  ms.  298,  fol.  126  \j\ 

Fol.  314-336.  Cahiers  ajoutés.  — Fol.  314.  S'"  Anne.  «  Postulatis, 
filie  Jherusalem,  sorores  dilectissime,  ut  si  quid  alicubi...  n 

Fol.  315.  Translation  de  S.  Thierry.  «  Igitur  beato  Theoderico 
confessore  ad  superne...  ad  amorem  sancti  confessoris  promoli  sunt» . 
[Acta  SS.,  juillet,  t.  1,  p.  72-73). 

Fol.  316.  «  Incipit  passio  sanctarum  XI  milium  Virginum.  Tune 
beata  Ursula,  quod  diu  desideraverat...  sententiam  mortis  dictavit  n. 


DK    LA    BIBLIOTHKQLK    DE    REIMS.  329 

Fol.  317  v°.  >i  Incipit  passio  béate  Barbare,  virginis.  Teniporibus 
Maximiani  imperatoris,  erat  quidam  satrapa  Dioscorus...  visita- 
tione  et  confortationc  Doinini  r^ .  Comparer  à  Vitae  SS.,  t.  XIl, 
p.  123-124. 

Fol.  318  v°.  "  In  festo  Visitacionis  béate  Marie  virginis.  Hodierne 
festivitatis  ratio  atque  causa...  »  Voir  ms.  295,  fol.  325. 

Fol.  320.  «  Morale  est  omnibus  ut  qui  fidern...  »  Voir  ms.  295, 
fol.  327. 

Fol.  320  v".  Dimanche  dans  l'octave.  «  Igitur  celestis  ille  paranim- 
phus  Gabriel,  qui  toto  celorum...  » 

Fol.  322.  a  Legenda  Visitationis  béate  Marie.  Hodierne  festivita- 
tis... "  Ut  supra,  fol.  318  v\ 

Fol.  323  v\  "  Morale  est...  »  Ut  supra,  fol.  320. 

Fol.  324.  Dimanche  dans  Toctave.  «  Igitur  celestis...  «  Ut  supra, 
fol.  320  v\ 

Fol.  325.  a  Helizabeth  autem,  mulier  quedam  vetula...  "  Attribuée 
à  S.  Ambroise. 

Fol.  326.  Pendant  l'octave.  «  Fateamur  Deum  qui  de  nichilo  con- 
didit...  » 

Fol.  328.  S.  Sacrement,  u  Immensa  divine  largitatis  bénéficia...  » 
Voir  ms.  294,  fol.  1. 

Fol.  329  \i\  ^  Cum  enim  cibo  et  potu  appelant  homines...  "  Voir 
ms.  294,  fol.  2  \\ 

Fol.  331  v°.  Dimanche  dans  l'octave.  «  Amen,  amen  dico  vobis, 
nisi  manducaveritis...  »  (Chrysostomi  op.  (1570),  t.  III,  p.  186). 

Fol.  332  v°.  Pendant  l'octave.  «  Ascendit  Christus,  profecto  corpore 
suo...  » 

Fol.  334.  a  Passio  sancte  Restitute.  Romane  reipublice  principatum, 
Aureliano  amministrante...  convaluisset  elephantuosus '^  .  {Acta  SS., 
mai,  t.  VI,  p.  664). 

Fol.  336  v\  «  Lectiones  Conceptionis  beatae  Mariae.  Tempore  illo 
que  divine  placuit  pietati  Anglorum  gentem  de  malis  suis  corrigere  et 
sue  servitutis  officio  arctius  astringere,  eam  gloriosissimo  duci  Xor- 
mannorum  Guillermo,  eandem  patriam  debellando ,  subegit...  statuit 
festuin  in  Remesiensi  ecclesia  solemniter  celebrari  et  iste  quoad  vixit 
devotis  obsequiis  celebravit  » .  La  fête  de  l'Immaculée  Conception 
aurait  pour  origine  un  vœu  de  l'abbé  Helsin,  surpris  en  mer  par  une 
tempête,  au  retour  de  la  mission  en  Danemark  que  le  duc  Guillaume 


330  MANISGIUTS 

lui   avait  confiée.   {S.  Anselmi,  Cantuariensis  episcopi.    Paris,    1675, 
p.  505-506). 

XlIl'-XV»  siècle  (fol.  334-336).  Parchemin  sali.  336  feuillels  à 
2  col.  443  sur  312  millim.  Kel.  veau  fauve  sur  bois.  —  (Saint-Thierry, 
no  128). 

500  (C.  185).  Lectionarium,  de  Sanctis,  ad  usum  ecclesiae  Sancti 
Remigii  Remensis. 

Fol.  1.  "In  natale  sanctorum  confessorum  atque  pontificum  Vedasti 
et  Amandi.  Venerandi  viri  Vedasti,  pontifiais  Atrabatum  urbis,  me- 
moriam  posteris  commendare  ratum  ducimus...  gloriosi  itaque  Clo- 
tharii  regni  anno  quarto,  venerabilis  vir  Vedastus  pontifex  migravit  a 
seculo,  prestante  Domino  nostro,  etc.  »  (Acta  SS.,  février,  t.  1,  p.  792). 

Fol.  1  v°.  De  sancto  Amando.  «  Amandus  igitur  sanctissimus  atque 
gloriosissimus,  Aquitanie  partibus,  haud  procul  a  maris...  ubi  oratio- 
nibus  ejus  multa  fiunt  miracula,  ad  laudem  Domini  nostri  Jhesu  Ghristi, 
cui  est,  etc.  ^  {ActaSS.,  février,  t.  1,  p.  849). 

Fol.  3.  Cl  In  natale  sancti  Theoderici,  abbatis.  Memoranda  sancto- 
rum Patrum  exordia  et  admiranda  miracula. . .  qui  autem  intelligit  quasi 
legil  "  .  Une  partie  des  leçons  manque.  Voir  ms.  299,  fol.  179  \\ 

Fol.  4.  «  Incipit  vita  beati  Silvestri,  papç  urbis  Rome.  Hystoriogra- 
phus  noster  Eusebius,  Palestinç  provinciç  Cesariensis  urbis  episcopus, 
cum  historiam...  sollicitudinis  su§  fructum  eorum  cotidie  necessita- 
tibus  exhibebat  »  .  Voir  ms.  299,  fol.  137  \\ 

Fol.  6.  a  In  natale  sancti  Marini,  martyris.  Si  quis  venit  ad  me  et 
non  odit  patrem  suum  et  matrem  suam...  —  Exliortans  nos  Dominus 
ad  dileclionem  suam...  " 

Fol.  8.  «  Quatuor  lectiones  de  sancto  Johanne,  in  octavis  ejus.  Non 
parva  queslio  est  cur  apostolo  Petro...  «  (S.  Aurelii  Augustini  opéra, 
t.  III,  II,  p.  818). 

Fol.  9.  «  In  natale  beatissimi  Hilarii.  Igitur  beatus  Hylarius,  Picta- 
vorum  urbis  episcopus,  regionis  Aquitaniç  oriundus...  iniquitas  pre- 
valeret  ne  imperator  Deo  resisteret,  ne  fidei  perfidia  rebellaret  »  . 
(Acta  SS.,  janv.,  t.  I,  p.  790-791). 

Fol.  10  v°.  «  In  natali  sancli  Remigii.  Post  vindictam  scelerum  qu§ 
facta  est  a  Domino  cède  Galliarum,  prosequente  Wandalorum  crudeli- 
tate...  in  conveniendo  populos  in  unum  et  reges,  ut  serviant  ei  " .  Voir 
ms.  299,  fol.   138  v°.  —  Fol.  11-18.  Cahier  refait,  portant  la  même 


DK    LA    lUBLIOTHKQl  l-:    DK    REIMS.  331 

vie.  Il  s'arrête  sur  ces  mots  :  «  ...alteram  accipiat  stolani,  beatarn  vide- 
licet  una  cuin  anima  resumpta  glorificandi  corporis  immortalitatem  n  . 
(Acta  SS.,  oct.,  t.  I,  p.  135-160). 

Fol.  19.  Commencement  actuel  du  recueil  primitif  :«  ...martyrium 
occubuit  et  tamen...  quam  et  post  obitum  preclara  ostensio  ».  [Acta 
SS.j  oct.,  t.  I,  p.  161).  —  <  Dominica  infra  octavas.  Baptizatus  rex 
Ludovicus  cum  gente  intégra,  ut  supra  diclum  est. . .  cogunt  enim  multas 
invcuire  medicinas,  multorum  expérimenta  morborum  »  .  (Ada  SS., 
oct.,  t.  I,  p.  149-151). 

Fol.  21  v°.  "  In  natale  sancti  Mauri.  Beatissimus  igitur  xMaurus, 
clarissimo  senatorum  génère,  pâtre  Euticio...  jam  Dec  karissimum  ac 
perfeclissimum  in  omni  effecerat  divina  observatione  »  .  Voir  ms.  299, 
fol.  140. 

Fol.  22  v°.  «  Lucerna  est  verbum  Dei;  nonne  hoc  in  principio...  » 
Voirms.  299,  fol.  183  v\ 

Fol.  23  v°.  «  In  natale  sancti  Sebastiani,  martyris.  Sebastianus,  vir 
christianissimus,  Mediolanensium  partium  ci  vis...  "  Voir  ms.  299, 
fol.  141  \\ 

Fol.  25.  «  In  octavis  sancti  Remigii.  Cum  episcopi  demum  Galliç  ac 
Belgicç  provinctiarum  (sic),  causa  (idei,  ad  synodum  convenerunt...  et 
quam  parati  sunt  cçlestes  cives  ad  succurrendum  inûrmioribus  fratri- 
bus  suis  » .  {Acta  SS.,  oct.,  t.  I,  p.  157). 

Fol.  27.  «In  natali  sanctç  Agnçtis.  Servus  Christi  Ambrosius  vir- 
ginibus  sacris.  Diem  festum  sacratissimç  virginis  celebremus,  hinc 
psalmi  resonent...  »  Voir  ms.  299,  fol.  143. 

Fol.  29.  **  In  natale  sancti  Vincencii,  martyris.  Probabile  satis  est  ad 
gloriam  venerandi  Vincentii,  martyris,  quod,  descriptis  ipsiuspassionis 
gestis...  "  Voirms.  299,  fol.  144  \\ 

Fol.  30.  «  Amen,  amen  dico  vobis,  nisi  granum  frumenti  cadens. . .  « 
Voirms.  295,  fol.  72. 

Fol.  31.  «  In  Conversione  sancti  Pauli.  Saulus  adhuc  spirans  mina- 
rum  et  cedis  in  discipulos  Domini...  sed  superbos  ventris  cultores 
occidit  » .  Voir  ms.  299,  fol.  146. 

Fol.  33.  "  Meminit  evangelii  predicator  ille  Petrus  nullam  sibi 
esse...  n  Voir  ms.  299,  fol.  147  v°. 

Fol.  34.  "  In  octavis  sancti  Vincencii.  In  passione  qu§  nobis  liodie 
recitata  est,  fratres  karissimi,  evidenter  ostenditur...  »  {Augustini  op., 
t.  V,  p.  1112). 


332  MANUSCRITS 

Fol.  35.  [Purification],  u  Omelia  domni  Aierici.  Confluentibus  gen- 
tilibus  ad  diem  festum  Hierosolimam...  j^ 

Fol.  36.  «  Hodiernus  dies  magnum  nobis  contulit  gaudium,  in  que 
Christus  infans  in  templo  est  presentatus...  »  Voir  ms.  299,  fol.  148. 

Fol.  37.  «  Sic  namque,  fratres,  olim  per  prophetam...  «  Voir 
ms.  299,  fol.  149. 

Fol.  37  v".  «  Sollempnitatem  nobis  hodiernç  celebritatis...  » 
Voir  ms.  293,  fol.   160  r. 

Fol.  39.  a  In  natale  sanctç  Agathe.  Beatissimç  martyris  Agathç 
passio  recitatur...  nisi  diligenler  fuerit  corpus  meum  a  carnificibus 
attrectatum  >; .  Voir  ms.  299,  fol.  150  v\ 

Fol.  40  v°.  «  In  natale  sancte  Scholastice,  virginis.  Inter  parabolas 
a  Domino  dictas,  solet...  «  Voir  ms.  295,  fol.  289  v°. 

Fol.  42.  c  In  Cathedra  sancti  Petri.  Gaudeo,  dilectissimi,  de  reli- 
gioso  vestrç  devotionis  affectu...  «  Voir  ms.   293,  fol.  281. 

Fol.  43  v°.  a  Nec  turbç  quidem  otiosa  opinio  est,  quia  Heliam...  » 
{Divi  Ambrosii,  Mediolanensis  episcopi,  opéra,  t.  111,  p.  143). 

Fol.  44  v\  «  In  natale  sancti  Gregorii,  papae.  Gregorius,  génère 
Romanus,  arte  philosophus,  Gordiani  viri  clarissimi...  »  Voir  ms.  299, 
fol.  155. 

Fol  45  v".  ('  In  natale  sancti  Benedicti,  abbatis.  Fuit  vir  vit§  vene- 
rabilis,  gratia  benedictus  et  nomine...  «   Voir  ms.  299,  fol.   155  v". 

Fol.  47.  «  Quam  possibile  fuit  Deo  salvare  judaicum  populum...  » 
(  Opéra  divi  Johannis  Chrysostomi  (1570),  t .  II ,  p .  1053). 

Fol.  48.  "  Dicta  sancti  Ihieronimi  de  Adnunciatione  Domini.  Ave, 
Maria,  gratia  plena,  Dominus...  » 

Fol.  49.  «  Latent  quidem  divina  misteria  nec  facile...  v  Voir 
ms.  299,  fol.  159  \\ 

Fol.  50.  «  In  natale  sancti  Ambrosii.  Hortaris,  venerabilis  pater 
Augustine,  ut  sicut  beatus  Athanasius...  ^    Voir  m.s.  299,  fol.   161. 

Fol.  51  v°.  "  In  natale  sancti  AIarci,evangeliste.  Si  manseritis  in  me 
et  verba  mea...  « 

Fol.  52  v".  u  Iste  locus  §vangelicus,  fratres,  ubi  se  dicit  Domi- 
nus... »  Voir  ms.  295,  fol.  222. 

Ibid.  «  In  natale  apostolorum  Philippi  et  Jacobi.  Verba  sancti  evan- 
gelii,  fratres,  ita  recte...  »  Voir  ms.  299,  fol.  165  v°. 

Fol.  53  V".  «  Erigenda  est  nobis  ad  Deum,  fratres...  »  Voir 
ms.  294,  fol.  74. 


DE    LA   BIBLIOTHKQl  !•:    DK    UKIMS.  33:5 

Fol.  54  V".  «  In  natale  sanctorum  Alcxandri,  Eventii  et  Teodoli. 
Quinto  loco  a  beato  Petro  apostolo...  »  Voir  nis.  299,  fol.  166  \\ 

Fol.  56.  «  Sicnt  e\  lectione  sancti  evangelii,  fratres  karissimi,  au- 
distis,  princeps...  '^  (VenerahilisBedae,  Anglo-Saxonis presbyteri,opera, 
t.  VII,  p.  91). 

Fol.  56  v°.  «  In  natale  sancti  Gibriani.  Eo  tempore,  quando  fîde- 
lium  montes  divinç  inspirationis  gratia  illustratç  ...  sicut  non  post 
multum  temporis  rei  probavit  eventus  ".  (Acta  SS.,  mai,  t.  Il,  p.  301- 
302). 

Fol.  57  v°.  «  Il  kalendis  junii.  Translatio  sancti  Remigii.  Magnum 
quidem  est  generaiibus  festivitatibus  dare  vota  sollempnia...  fideliter 
eum  invocaveiimus,  non  deerit  ab  exauditione  inherens  Christo,  cui 
est  honor,  etc.  i' 

Fol.  59.  «  In  natali  sanctorum  confessorum  Medardi  adque  Gil- 
dardi.  Inter  orthodoxos  sanctç  Ecclesie  viros  quos  peculiares...  de 
terrenis  transmigravit  ad  cçlestia  »  .  Comparer  avec /3c^«  55.,  juin,  t.  II, 
p.  72-105. 

Fol.  60  v\  «  In  natale  sancti  Barnabç,  apostoli.  Hçc  mando  vobis  ut 
diligatis  invicem...  «  Voir  ms.  295,  fol.  236. 

Fol.  61  v®.  «  In  natale  sanctorum  Gervasii  et  Protasii.  Ambrosius, 
servus  Christi,  fratribus  per  omnem  Italiam,  etc.  In  divinis  volumini- 
bus  reus  subscribitur...  «  Voir  ms.  298,  fol.  112. 

Fol.  63.  «  In  Xativitate  sancti  Johannis  Baptiste.  Diei  bodiernç  sol- 
lempnitas  sollempnem...  »  Voir  ms.  299,  fol.  173. 

Fol.  64  \°.  "  Habet  sanctorum  editio  letitiam  pîurimorum...  « 
Voirms.  299,  fol.  174  v\ 

Fol.  65.  "  Privatis  diebus,  per  octavas.  Sollempnitatem  nobis  diver- 
sorum  martyrum  Christi...  ^^  Voirms.  295,  fol.  38. 

Fol.  66 v"*.  «  Dominica  infra  octavas.  Venturus  in  carne  Dominus...  » 
Voirms.  295,  fol.  32. 

Fol.  67  v°.  ^  Condempnatur  silentio  incredulitas  sacerdotis...  " 
(Ambrosii  op . ,  t.  III,  p.  17). 

Fol.  68.  «  In  natale  apostolorum  Pétri  et  Pauli.  Omnium  quidem 
sanctarum  soUempnitatum...  n  Voir  ms.  295,  fol.  52. 

Fol.  69  v°.  "  Ex  commentario  beati  Hieronimi,  presbiteri.  Philippus 
iste  frater  est  Herodis...  »  Voir  ms.  299,  fol.  177  \\ 

Fol.  70.  «  Exposicio  sancti  Hilarii,  episcopi.  Venit  Dominus  Jhesus 
in  partes  Cesaree...  "    V^oir  ms.  299,  fol.  178. 


334  MANUSCRITS 

Fol.  70  v°.  «  Commemoratio  de  sancto  Paulo,  apostolo.  Filioli  mei, 
audite  nos...  «  (Augustini  op . ,  t.  V,  app.,  p.  338). 

Fol.  71  v^  «  Dicta  sancti  Gregorii,  papae.  Justus  quisque  qui  nunc 
despicitur...  »   Voir  ms.  299,  fol.  179. 

Fol.  72.  "  In  octavis  sancti  Johannis  Baptistç.  Et  factum  est,  inquit, 
in  die  octavo...  » 

Fol.  73.  "  Precursoris  Domini  nativitas  sicut  sacratissima...  " 
Voir  ms.  295,  fol.  42. 

Fol.  73  v°.  '(  Privatis  diebus  per  octavas.  Cum  omnes  beati  apostoli 
parem  gratiam...  "  Voir  ms.  295,  fol.  59  v°. 

Fol.  74  V".  «  In  Translatione  sancti  Martini.  Sub  eodem  fere  tem- 
pore,  Martinus  ad  episcopatum...  »  Voir  ms.  299,  fol.  188. 

Fol.  75  v°.  "  Domiuica  infra  octavas.  Gloriosissimos  fîdei  christianç 
principes...  »  Voir  ms.  295,  fol.  54  v". 

Fol.  76.  «  In  octavis  Apostolorum.  Notum  vobis  omnibus  est,  fra- 
tres  karissimi,  etuniverso  mundo...  ^  Voir  ms.  299,  fol.  188  v". 

Fol.  77.  «  Omelia.  Discipulis  prçcipit  transfretare  et  compellit...  » 
Voir  ms.  299,  fol.  189  \\ 

Fol.  77  v°.  c'  In  natale  sancti  Alartialis.  Prçdicante  Domino  nostro 
Jhesu  Christo  apud  Judeam...  »  (Vitae  SS.^  t.  VI,  p.  365). 

Fol.  79.  «  Sancti  çvangelii,  fratres  karissimi,  brevis  est  lectio 
recitata,  sed  magis  misteriorum  ponderibus...  "  Voir  ms.  295, 
fol.  299  v\ 

Fol.  80.  "  In  Translatione  sancti  Benedicti,  abbatis.  Cum  diu  gens 
Langobardorum  infîdelitatis  su§  tenebris...  qu§  sportula  hactenus 
pênes  nos  quasi  novi  habetur  » .  [Acta  SS.,  mars,  t.  III,  p.  302). 

Fol.  81  v°.  a  Audiens  a  Domino  Petrus  quia  dives  difficile  intra- 
ret...  ^)  Voir  ms.  299,  fol.   187. 

Fol.  82  \\  ;'  Dominica  infra  octavas  sancti  Benedicti.  Festiva  bea- 
tissimi  Benedicti  sollempnitas,  Christo  Domino  propitiante,  refulget. . .  >; 
Voir  ms.  299,  fol.    190. 

Fol.  83  v\  «  Per  octavas,  privatis  diebus.  Fuerunt  igitur  quidam 
sanctissimi  viri,  nec  convivium  ipsius  domini  emolliunt  »  .  (Mabillon, 
Acta  SS.  Bened.,  t.  II,  p.  364). 

Fol.  85  \\  "  In  octavis  sancti  Benedicti.  Inspiciamus  ergo  quod  a 
Domino  donatum  est  nobis. ..  "  Voir  ms.  299,  fol.  192  v"*. 

Fol.  86  v°.  Même  homélie  qu'au  fol.  35,  mais  attribuée  cette  fois 
à  Haimon. 


DE    LA    BIBLIOTHÈQUl-:    DE    REIMS.  335 

Fol.  87.  -  In  natale  sancle  Mariç  AIag(lalen<^'.  Hic,  si  esset  propheta, 
sciret  ntiqnc. ..  "  Voir  ms.  1299,  fol.   193. 

Fol.  88.  «  Cogitanli  niihi  de  Mariç  penitentia.. .  »  Voir  ms.  299, 
fol.  193  V". 

Fol.  88  v".  u  In  natale  saneti  Christophori.  Teinporc  illo  quo  Dagnus 
rex  regnabat  in  civitateni  Samon...  quia  mihi  vita  sunt  et  dultiora 
super  niel  et  favum  »  .  Comparer  avec  Acta  SS.,  juill.,  t.  VI,  p.    146. 

Fol.  90.  a  Si  consideremus,  fratres  karissimi,  qu§  et  quanta  sunt 
qu§  nobis  promittuntur...  »  Voir  ms.  295,  fol.    243    \i\ 

Fol.  91.  "In  natale  saneti  Jacobi,  apostoli.  Vos  amici  mei  estis, 
0  quanta  est  misericordia...  »   Voir  ms.  299,  fol.    195  v\ 

Fol.  91  v°.  «  Dominus,  conditor  ac  redemptor  noster,  vulnera  super- 
bi§  nostrç...  »  Voir  ms.  299,  fol.  196. 

Fol.  92  v\  «  In  natale  saneti  Germani.  Igitur  Germanus,  Authisio- 
dorensis  opidi  indigena  fuit...  non  prçsumptionis,  sed  misericordiç 
principium  fuit  »  .  {Acta  SS.,  juill.,  t.  VII,  p.  202-204). 

Fol.  93  v°.  u  Ad  vincula  saneti  Pétri.  Misit  Herodes  rex  manus  ut 
affligeret...  v  Voir  ms.  299,  fol.  198. 

Fol.  94 v°.  u  Lectio  saneti  çvangelii  quam  modo,  fratres,  audistis, 
tanto  intentius...  »  Voir  ms.  295,  fol.  61. 

Fol.  96.  "  In  Inventione  beatissimi  Stephani,  prothomartyris. 
Lucianus,  misericordia  Dei  indigens  et  omnium  hominum  minimus, 
presbiter  çcclesiç  Dei  qu§  est  in  villa  Cafargamala,  etc.  Revelationem 
saneti  Stephani  quç  mihi...  cumque  hçc  audisset,  de  manu  signifîcavit, 
dicens  :  Ignosco,  ignosco,  ignosco  "  .  [VitaeSS.,  t.  VIII,  p.  31). 

Fol.  97.  «  Vere  missi  sunt  sapientes  adversus  hereticos...  »  (Chry- 
sostomiop.,  t.  II,  p.  936). 

Fol.  98.  "  In  natale  saneti  Laurentii,  martyris.  Sixtus,  urbis 
Romç  episcopus,  apud  Athenas  et  natus  et  doctus...  »  Voir  ms.  299, 
fol.  201. 

Fol.  99  V".  «  Amen, amen  dico  vobis,  nisi  granum...  n  V.ms.  295, 
fol.  72. 

Fol.  100.  Cl  Sermo  beati  Iheronimi,  presbiteri,  ad  Paulam  et  Eusto- 
chium,  de  Assumptione  sanctç  Mariç  virginis.  Cogitis  me,  o  Paula  et 
Eustochium...  «  Voir  ms.  295,  fol.  74. 

Fol.  103  v".  u  Dominica  infra  octavas.  Hinc  rogo  omnes  pariter...  » 

Fol.  104  v°.  «  \otandum  quod  premissa  de  Christo...  »  Voir 
ms.  299,  fol.  210. 


336  MANUSCRITS 

Fol.  105.  «  Privatis  diebus,  per  octavas,  lectiones.  Rogo,  quçcum- 
que  estis  filiç...  "  Voir  ms.  299,  fol.  206. 

Fol.  107.  «  In  octavis  sanctç  Dei  genitricis  Mariae.  Legimus  ergo 
quam  sepe...  ^^  Voir  ms.  299,  fol.  210  v^ 

Fol.  108.  «  Hec  lectio  superiori  pulcherrima...  »  Voir  ms.  295, 
fol.  126  \\ 

Fol.  109.  «  In  natale  sanctorum  martyrum  Timothei  et  Apollinnaris. 
Tempore  Neronis,  agente  Lampadio  préside,  Remis  civitate  facta  est 
persecutio...  et  in  illo  altare  quod  ante  sepulcrum  eorum  est  sunt 
reliquie  sancti  Pétri  «  .  Comparer  avec  Acta  SS.,  août,  t.  IV,  p.  573- 
579. 

Fol.  110  m".  «  In  natale  sancti  Bartholomei,  apostoli.  Inflrmos 
curate,  mortuos  suscitate...  et  bonis  actibus  cuni  festinatione  prçpa- 
remus.  Amen  » .  Voir  ms.  299,  fol.  212  v°. 

Fol,  111  V.  u  Cum  constet  omnibus,  fralres  karissimi,  quia  He- 
demptor  noster...  ^  Voir  ms.  295,  fol.  305  v\ 

Fol.  112  v°.  Cl  In  natale  sancti  Augustini,  episcopi.  Ex  provintia 
ergo  Affricana,  civitate  Tagastensi,  de  numéro  curialium...  »  Voir 
ms.  299,  fol.  216. 

Fol.  113  v°.  «  In  natale  sancti  Juliani,  martyris.  Sanctus  igitur 
Julianus,  Viennensi  ortus  urbe,  Arvernis  datus  est  martyr...  et  quos 
locus  ille  merentes  excipit,  letos  remittit,  régnante  Domino  nostro,  etc.  " 
{Acta  SS.,  août,  t.  VI,  p.  174-175). 

Fol.  115.  «  In  natale  sancli  Johannis  Baptiste.  Hodie  nobis  Johan- 
nis  virtus,  Herodis  feritas...  «  Voir  ms.  295,  fol.  128. 

Fol.  116.  «  Natalem,  fratres  karissimi,  beati  Johannis  diem  célé- 
brantes... «  Voir  ms.  295,  fol.  130  v°. 

Fol.  117.  a  In  natale  sanctorum  confessorum  Syxti  atque  Sinitii. 
Sanctorum  laudes  atque  actus  enarrare  magnç  creditur  esse  utilitatis... 
vel  segregati  Domino  in  supradictis  lucrali  fuerant  locis  " .  Voir 
ms.  299,  fol.  220  v\ 

Fol.  118  v°.  «  In  Nativitate  sancte  Mariç.  Approbatç  consuetudinis 
est  apud  christianos...  '>  Voir  ms.  293,  fol.  263  v°. 

Fol.  121.  u  Sermo  ex  commentario  beati  Hieronimi,  presbiteri.  Plures 
fuisse  qui  §vangelia  scripserunt,  et  Lucas  çvangelista  testatur...  » 
{S.  Hieronymi  opéra ,  t.  IV,  p.  1). 

Fol.  122  v°.  «  In  natale  sanctorum  Cornelii  et  Cipriani.  Temporibus 
Decii  Cesaris,  maxima  persecutio...  »  Voir  ms.  299,  fol.  229. 


DE    LA   BIBLIOTnK(JUE    DE    IlEIMS.  337 

Fol.  124.  ^  Iste  1111°'  lecture  sunt  de  Crucc.  Mon  de  illo  judicio 
dicit  quod  in  One  mundi...  »  Voir  ms.  299,  fol.  230  v°. 

Fol.  125.  «  In  natale  sancti  Mathei,  apostoli  et  evangelistç.  Non  vos 
me  elegistis,  sed...  ^  Voir  ms.  299,  fol.  231. 

Fol.  126.  Cl  Legimus,  Apostolo  dicente,  quia  omnes  peccaverunt...  n 
Voir  ms.  295,  fol.  175. 

Fol.  127.  u  In  natale  sanctorum  martyrum  Mauritii  sociorumque 
ejus.  Diocletianus  igitur,  quondam  Romanç  rei  publiée  princeps...  » 
Voirms.  299,  fol.  233. 

Fol.  128  \]\  "  Dicta  sancti  Augustini,  episcopi,  de  sermone  Domini 
in  monte.  Si  queritur  quid  signiflcet...  n  Voir  ms.  299,  fol.  234. 

Fol.  129  v°.  «  In  natale  sanctorum  martyrum  Cosmç  et  Damiani. 
Résidente  Lisia  préside  pro  tribunali...  et  non  negamus  Dominum  qui 
super  nos  est  n  .Comparer  avec  AclaSS.,  septembre,  t.  VII,  p.  469-478. 

Fol.  131.  «  In  festo  sancti  Michaelis.  Angelorum  et  hominum  natu- 
ram  ad  cognoscendum.. .  n  Voir  ms.  299,  fol.  235. 

Fol.  132.  «  Ex  commentario  beati  Hieronimi,  presbiteri.  Quia 
viderant  pro  Petro  et  domino...  » 

Fol.  133.  «  In  natale  beati  Hieronimi,  presbiteri.  Beatus  igitur 
Hieronimus,  génère  nobili  ortus...  n  Voir  ms.  299,  fol.  237. 

Fol.  135.  a  In  Translationebeatissimi  Remigii.  Cum  funus  sanctissi- 
mum  deferretur  ad  sepulturam,  versus  ecclesiam  sanctorum  martyrum 
Tymothei  et  ApoUinaris,  secus  çcclesiam  sancti  Christofori,  martyris... 
nichil  in  creatura  agitur  quod  videre  non  possint  n  .  Voir  ms.  299, 
fol.  238. 

Fol.  141  v°.  «  In  Dedicatione  ecclesiç.  Non  est  arbor  bona  qu§...  » 
Voir  ms.  299,  fol.  239. 

Fol.  143  v^  «  Qu§  impossibilia  sunt  apud  homines...  "  Voir 
ms.  299,  fol.  240  v°. 

Fol.  144  v°.  «  Privatis  diebus,  per  octavas  Dedicationis.  Bonus 
homo  de  bono  thesauro...  r^  [Bedaeop.,  t.  V,  p.  398). 

Fol.  146  v°.  "Dominicainfra  octavas.  Rectefesta  Kcclesiçcolunt...  5) 
Voirms.  295,  fol.  203. 

Fol.  147  v°.  «  In  octavis  Dedicationis.  Quotienscumque,  fratres 
karissimi,  altaris  vel  templi...  ^    Voir  ms.  295,  fol.  184. 

Fol.  148  v".  a  In  natale  sancti  Dionysii.  Pretiosus  denique  Dioni- 
sius,  cum  arcis  Romanç...  »  Voir  ms.  299,  fol.  244  v\ 

Fol.  150.   '(  In  natale  beati  Calixti,  pape  et  martyris.  Temporibus 
TOME  xxxvin  22 


338  MANUSCRITS 

Macrini  et  Alexandri,  incendio  divino  concremata  est  pars  capitolii  a 
meridiano...  «  Voir  ms.  299,  fol.  246. 

Fol.  151  v°.  a  In  natali  sancti  Basoli,  confessons.  Igitur  beatissi- 
mus  Basolus,  Aquitania  provincia...  metrica  ratione  breviter  sed  elo- 
quenler  complexus  est  » .  Voir  ms.  299,  fol.  267. 

Fol.  152  v°.  «Per  sanctum  prophetiç  spiritum  pennata  animalia.. .  » 
Voir  ms.  299,  fol.  247. 

Fol.    154.   «  In  natale  sanctç  Ciliniç.  Erat  quidam  venerabilis  ac 
dignus  professione  et  nomine  Montanus  monacus...  perpetuis  merea- 
mur  perfrui  gaudiis,  ipsius  opitulaute  clementia  et  qui  cum  Pâtre,  etc.  n 
(Acta  SS.,  octobre,  t.  I,  p.  135). 

Fol.  155.  a  Occupato  Domino  in  opère  sermonis...  "  Attribuée  ici 
à  Haimon. 

Fol.  156.  «  In  natale  sanctorum  martyrum  Crispini  et  Crispiniani. 
Cum  sub  Maximiano  et  Diocletiano,qui  simul...  judica  judicium  nos- 
trum,  Deus,  et  libéra  nos  ab  homine  malo,  iniquo  et  doloso  " .  N'est 
donnée  ni  par  Surius  ni  par  les  BoUandistes. 

Fol.  157.  «  In  natale  apostolorum  Simonis  et  Judç.  Mementote 
sermonis  mei,  quem  ego...  «  {Augustini  op.,  t.  III,  p.  715). 

Fol.  158.  "  Dominus  et  salvator  noster  Jhesus  Christus,  fratres 
karissimi,  aliquando  nos  sermonibus...  "  Voir  ms.   299,  fol.  250  v°. 

Fol.  158  v".  «In  natale  Sanctorum  omnium.  Legimus  in  çcclesiasticis 
historiis  quod  sanctus  Bonefacius...  »  Voir  ms.  295,  fol.  205. 

Fol.  161.  «  Predicante,  dilectissimi,  Domino  Jhesu  Christo  çvange- 
lium  regni...  »  Voir  ms.  295,  fol.  268. 

Fol.  163.  "  In  ^natale  sancti  Hucberti.  Post  gloriosum  beatissimi  ac 
precellentissimi  anlistitis  Lanberti...  contra  carnis  hostes  aerisque 
principes  est  prçliatus  «  .  {Acta  SS.,  novembre,  t.  I,  p.  808-809). 

Fol.  164.  "  In  natale  sancti  Martini,  archiepiscopi.  Igitur  Martinus 
Sabbarie,  Pannoniarum  opido,  oriundus  fuit...  vel  simplicem  hys- 
toriam  possimus  explicare  » .  Voir   ms.   299,  fol.  257  v\ 

Fol.  168.  «  Dominica  infra  octavas  sancti  Martini.  Quo  primo 
igitur  tempore,  relictis  scolis...  n  Voir  ms.  299,  fol.  260  v". 

Fol.  169.  <i  In  natale  sancti  Bricii,  episcopi  et  confessons.  Igitur 
post  excessum  beati  Martini,  Turonicç  civitatis  episcopi...  »  Voir 
ms.  299,  fol.  261. 

Fol.  170.  «  In  octavis  sancti  Martini.  Consequenti  itidem  tempore, 
iter  cum  eodem...  »    Voir  ms.  299,  fol.  262. 


Di:    LA   BIBLIOTHÈQUE    DE    KEIMS.  339 

Fol.  171.  «  In  natale  sanctç  Ceciliç.  Humanas laudes  et  mortalium 
infulas  videinus...  »  Voir  ms.  299,  fol.  2G3. 

Fol.   172  \\   u   In   natale  sancli  Clementis,  pap§.  In  diebus  illis, 
tercius  Komanç  çcclesiç  prefuit  episcopus  Glemens...  »  Voir  ms.  299 
fol.  264  v°. 

Fol.  174.  «  lu  natale  sancti  Andreç,  apostoli.  Omnes  presbiteri  et 
diacones  çcclesiarum  Achaiç...  v  (Vitae  SS.,  t.  XI,  p.  653-655). 

Fol.  176  v\  «  Audistis,  fratres  karissimi,  quia  ad  unius  jussionis 
vocem...  y^  Voir  ms.  295,  fol.  220. 

Fol.  177  \\  "  In  natale  sancti  Eligii,  episcopi  et  confessons.  Igitur 
Eligius  Lemovegas,  Galliarum  urbe...  et  a  rege  provocalus,  crescebat 
cotidie  in  melius  »  .  (Vitae  SS.,  t.  XII,  p.  1-2). 

Fol.    178  V".    "    In  natale    sancti  Nicholai ,   episcopi    et    confes- 
sons. Nicolaus  itaque,  ex  illustri  prosapia  ortus...  «  Voir  ms.  299 
fol.  271. 

Fol.  180  \\  u  Omnis  sancti  çvangelii,  fratres  karissimi,  textus 
usque  ad  iotha...  »  Voir  ms.  299,  fol.  273. 

Fol.  181  \\  "  In  octavis  sancti  Andrée,  apostoli.  Tanta  ac  talis  est 
Scripturç  divinç  sublimitas...  »  Voir  ms.  295,  fol.  215. 

Fol.  183.  u  Johannes  evangelista  aliter  eos  dixit  vocatos...  "  Voir 
ms.  299,  fol.  275. 

Fol.  183  v\  e  In  natale  sanctç  Luciç.  Cum  per  universam  Siciliç 
provintiam...  y^  Voir  ms.  299,  fol.  277  v". 

Fol.  185.  «  In  natale  sancti  Nichasii.  Post  Cesaris  Augusti,  id  est 
Constantini,  regenerationem...  quorum  omnium  intercessionibus 
sanctorum  fulti,  optata  mereamur  pertingere  ad  gaudia  sine  fine  beati 
vivunt  cum  Christo  per  çterna  seculorum  secula.  Amen  r  .  Voir  ms. 
299,  fol.  279. 

Fol.  187.  «  In  natali  sancti  Thomae.  Hoc  est  preceptum  meum  ut 
diligatis  invicem...   «   Voir  ms.  295,  fol.  230  v\ 

Fol.  188  v^  «  Iste  unus  discipulus  defuit,  et  reversus...  »  Voir 
ms.  299,  fol.  281  v\ 

Fol.  189.  «  Cum  cuncta  sacra  eloquia  dominicis  plena  sunt  pr§- 
ceptis...  "  Voir  ms.  295,  fol.  226  v°. 

Fol.  189  v°.  "  In  lectione  çvangelica  quç  banc  antecedit,  dixerat 
Dominus...  »  Voir  ms.  299,  fol.  282  v\ 

Fol.  190.  «  In  natali  unius  Martyris.  Si  quis  vult  post  me  venire, 
abneget...  r,  Voir  ms.  299,  fol.  283. 


340  MANUSCRITS 

Fol.  191.  «  Quia  Dominus  ac  redemptor  nosler  novus  homo  venit 
in  mundum...  "  Voir  nris.  295,  fol.  263. 

Fol.  191  v°.  «  Si  consideremus,  fratres  karissimi,  qu§  et  quanta 
sunt  qu§  nobis  promittuntur  in  cçlis...  v  Voir  ms.   295,  fol.   243  v\ 

Fol.  192.  "  Ex  commentario  Hieronimi.  Noiite  arbitrait  quia 
veneriin  mittere  pacem  in  terra...  "  Voir  ms.  295,  fol.  240  v°. 

Fol.  192  v°.  "  Ex  commentario  venerabilis  Bed§,  presbiteri.  Nichil 
enim  opertum  est,  quod  non  revelabitur...  î?  Attribué  avec  raison  à 
S.  Jérôme  dans  le  ms.  295,  fol.  242. 

Fol.  193.  «  In  natale  plurimorum  Martyrum.  Ponite  ergo  in  cordi- 
bus  vestris...  » 

Fol.  194.  «  Quia  longius  ab  urbe  digressi  sumus...  r,  Voir  ms.  295, 
fol.  256. 

Fol.  194  v".  «  Ex  commentario  venerabilis  Bed§.  Et  ipse,  elevatis 
oculis  in  discipulos...  »  Voir  ms.  295,  fol.  212  v°. 

Fol.  195.  "  Ex  commentario  beati  Hieronimi.  Lupos,  scribas  et  phari- 
sços...  » 

Fol.  195  v°.  «  Ex  commentario  Bed§.  Juxta  hystoriam  manifestus 
est  sensus...  «  Voir  ms.  299,  fol.  288  \°. 

Fol.  196.  "  Ad  hoc  fermentum  pertinent  omnia...  »  Voir  ms.  299, 
fol.  289. 

Fol.  196  \\  "  Ex  commentario  Hieronimi.  Sedit  in  monte  Oliveti, 
ubi  lumen  scientiç...  » 

Fol.  197.  «  In  natale  unius  Confessoris  episcopi.  Servus  qui  gemi- 
nata  talenta...  ^  Voir  ms.  299,  fol.  290. 

Fol.  198.  «  Sancti  çvangelii,  fratres  karissimi,  aperta  nobis  est 
lectio  recitata,  sed  ne  aliquibus  ipsa  ejus  planities...  "  Voir  ms.  295, 
fol.  286  r. 

Fol.  198  v°.  «  Lectio  sancti  çvangelii,  fratres  karissimi,  sollicite 
considerare  nos  ammonet...  ^)  Voir  ms.  295,  fol.  273  v°. 

Fol.  199.  «  Dicta  S.  Johannis  Crisostomi.  Dicendo  Dominus  ad 
discipulos  suos  :  Vos  estis  sal  terre...  »  Voir  ms.  299,  fol.  292  v°. 

Fol.  199  v°.  «  Ex  commentario  venerabilis  Bedç.  Homo  nobilis 
ille  est  cui  cecus  supra  clamabat...  r^    Voir  ms.   299,  fol.  293. 

Fol.  200.  «  Dominicus  sermo  quem  debemus  omnes  non  solum 
studiose...  »  Voir  ms.  295,  fol,  277  v°. 

Fol.  200  v°.  «  In  natale  unius  Confessoris  non  episcopi.  Magnum 
bonum  est,  fratres  karissimi,  valde  congrum...  w  Voirms.  299,  fol.  294. 


1 


I)K    LA    inBLIOTHl':QUE    DE    REIMS.  341 

Fol.  201.  «  Ex  commentario  venerabilis  Bedç.  Perspicue  ostendit 
quare  superius  dixcrit...  »  (Bedae  op.,  t.  VII,  p.  186).  Se  trouve  éga- 
lement dans  Homeliae  divi  Haymonis,  episcopi  Halbcrstaltensis,  fol.  225. 

Fol.  201  v°.  «  De  seipso  Dominus  hçc  loquitur...  »  Voir  ms.  295, 
fol.  276  W 

Fol.  202.  «  Ut  in  audiendo  quisque,  vel  spernendo...  »  Voir 
ms.  299,  fol.  297. 

Fol.  202  v°.  «  In  natale  plurimorum  Confessorum.  Beati  sunt  servi 
illi...  .  Voir  ms.  299,  fol.  297  \\ 

Fol.  203.  a  In  natale  Virginum.  Media  autem  nocte,  clamor...  n 
Voir  ms.  299,  fol.  298  \\ 

Fol.  20i.  «  Sepe  vos,  fratres  karissimi,  moneo  prava  opéra 
fugere...  »  Voir  ms.  295,  fol.  292  x\ 

¥o\.  204  v°.  "  In  natale  Virginum.  Sancta  Ecclesia  sagenç  compa- 
ratur...  ^  Voir  ms.  299,  fol.  300. 

Fol.  205  v°.  «  Cçlorum  regnum,  fratres  karissimi,  iccirco  terrenis 
rébus...  »  Voir  ms.  295,  fol.  296. 

Fol.  206.  ^  Privatis  diebus,  per  octavas  beati  Christofori.  0"i  iion 
bajulat  crueem  suam  ..  »   Ut  supra,  fol.  88  v°. 

Fol.  206  v°.  «  Dominica  infra  octavas  beati  Christofori.  Qui  sanc- 
torum  mérita...  «Voir  ms.  295,  fol.  271  v". 

Fol.  207  v".  «  In  natale  plurimorum  Confessorum  episcoporum. 
Ostendens  autem  Dominus  quomodo  in  cçlis...  n 

Fol.  208  v°.  «  In  natali  sancti  Marculfî.  Beatissimus  igitur  Marcul- 
fus,  régnante  jam  Childeberto,  christianissimo  rege...  de  Neustria 
regione  non  semel  ammonitus  angelico  visione,  ad  vestram  hue  pr§- 
sentiam  accessi  »  .  (Acta  SS.,  mai,  t.  I,  p.  71-72). 

Fol.  209  \J\  «  In  natali  sancti  Lanberti,  martyris  et  episcopi.  Igitur 
gloriosus  martyr  Lanbertus  et  çterno  régi...  grandis,  inquit,  fratres 
mei,  honor  est  pontiGcalis,  sed  grave  pondus  istius  est  honoris  »  . 
{Acta  SS.,  septembre,  t.  V,  p.  582-583). 

Fol.  210  v°.  a  In  natali  beati  Ypoliti.  Regressus  itaque  Ypolitus  post 
tercium  diem,  venit...  "  Voir  ms.  299,  fol.  202  v\ 

Fol.  211.  .(  Ex  commentario  Bed§.  Sicut  bonis  esse  moris  solet...  » 
{Bedae  op.,  t.  VII,  p.  125). 

Fol.  212.  «  Incipit  vita  sanctç  Genovefç,  virginis.  Igitur  Genovefa 
in  Nemetorensi  paroechia  nataest...in  alias  tutiores  urbes  bona  sua 
irauïerre  {sic)  r> .  (/îc/a  55.,  janvier,  t.  I,  p.  138-139). 


342  MANUSCRITS 

Fol.  213.  "  In  natali  sancti  Mathie,  apostoli.  Ecce  ego  milto  vos 
sicut  agnos...  "  Voir  ins.  293,  fol.  213. 

Fol.  214  v°.  «  In  natali  beati  Leonis,  pape  noni  « .  Une  main  du 
XV!!"  siècle  a  noté  ceci  :  '  Ab  Humberto ,  archiepiscopo ,  Romae  com- 
posita  lectio;  tota  babetur  volumine  27  m[anu]s[cripto],  quod  est 
Hincmari,  archiepiscopi,  de  vita  sancti  Remigii  »  .  Suit  le  texte.  «  Apud 
Wangionem  urbem,  ante  prçsentiam  gloriosi  Henrici  secundi.. .  superna 
clementia  a  cunctis  eum  laboribus  absolverat  5)  .  {Acta  SS.,  avril,  t.  II, 
p.  657-658). 

Fol.  215  \\  c(  In  natale  sanctorum  Rufini  et  Valerii.  Erant  Rome 
duodecim  sanctç  vit§  tyrones  fortissimi...  ceterorum  quoque  creden- 
tium  numerum  posse  facilius  abolere  » .  Comparer  avec  Acta  SS., 
juin,  t.  II,  p.  796-798. 

Fol.  216  v°.  "  In  natale  sancti  Memmii,  episcopi.  Dominicus  sermo 
quem  debemus  omnes...  •>•>  Voir  ms.  295,  fol.  277  v". 

Fol.  217.  a  In  natale  alicujus  sancti  episcopi  Confessons.  Ad  sancti 
ac  beatissimi  istius  patris...  »  Voir  ms.  295,  fol.  282.  Arrangée  pour 
S.  Osvald. 

Fol.  218.  «  Dominica  infra  octavas  béate  Marie.  Scimus,  dilectis- 
simi  fratres,  beatissimam  Mariam  de  styrpe  David...  » 

Fol.  219.  «  Morale  est  omnibus,  ut  qui  fidem  exigunt  fîdem 
astruant...  «  Voir  ms.  295,  fol.  327. 

Fol.  219  v°.  a  Privatis  diebus,  [in]  octavis  sancte  Marie.  Nativitatis 
gloriose  ac  perpétue  virginis...  )  Voir  ms.  295,  fol.  141  v°. 

Fol.  220  v\  «  In  octavis  béate  Marie  virginis.  Nata  est  beata  Dei 
genitrix...  » 

Fol.  221  v°.  a  la  natale  sancti  Egidii,  abbatis.  Sanctus  igitur  Egidius, 
natione  Grecus,  a  preclaris  parentibus  originem  duxit...  »  {Acta  SS., 
septembre,  t.  I,  p.  299-300). 

Fol.  222  v^  «  In  Translatione  beati  Remigii,  que  est  iiii  idus  janua- 
rii.  Hujus  beatissimi  Remigii  jam  in  tuto  posita  mérita...  quç  nequa- 
quam  lîtteris  habentur,  scripta  sunt  namque  multimoda  y^  . 

Fol.  224  v\  a  In  natale  sancti  Vedasti.  Postquam  Deus  et  Dominus 
noster  Jhesus  Christus  ovem  quçrere  perditam...  «  {Acta  SS.,  février, 
t.  ï,  p.  795). 

Fol.  225.  Ci  Sermo  sancti  Augustini,  episcopi,  inpaschali  tempore.  In 
hoc  clarificatus  est  Pater  meus...  n  {S.  Augustini  opéra,  t.  III,  p.  705). 

Fol.  226    «  In  natale  sancti  Servatii,  episcopi  et  confessons.  Ad  illu- 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE   DE    REIMS.  343 

minandum  humamim  genus  in  hoc  mundo. . .  juxta  ipsum  aggcrem  publi- 
cum  est  sepultus  » .  Comparer  avec  Acta  SS.,  mai,  t.  III,  p.  209-231, 
l/itae  SS.,  t.  V,  p.  187-188,  et  Ghesquière,  Acla  SS.  Belgii,  t.  I, 
p.  178-220. 

Fol.  227.  «  Manendo  quippe  in  Christo...  >»  Attribuée  à  S.  Augus- 
tin. Se  trouve  dans  Magnentii  Rhabani  Mauri  opéra,  t.  V,  p.  164. 

Ibid.  «  Audivimus  ex  lectione  evangelica,  fratres  karissimi,  quia 
facta  sunt...  15  Voir  ms.  295,  fol.  191. 

Fol.  228.  "  Quç  impossibilia  sunt  apud  homines...  »  Voir  ms.  299, 
fol.  240  W 

Fol.  228  \\  «  Incipit  passio  S.  Oricoli  sociorumquc  ejus.  Magnus 
Dominus  et  laudabilis  nimis. . .  dum  multi,  diversis  languoribus  oppressi, 
potant,  ipsius  sancti  merito  ab  omni  egritudine  exuuntur...  «  Compa- 
rer avec  Vitae  SS.,  t.  XI,  p.  422. 

Les  pièces  suivantes  ont  été  transcrites  à  la  suite  du  Lectionnaire. 

Fol.  230.  Songe  de  Charles  le  Chauve,  où  il  voit  les  bienfaisants 
effets  du  culte  de  S.  Rémi  pour  l'adoucissement  des  flammes  de  Tautre 
monde,  et  où  il  apprend  que  l'empire  de  Charlemagne  passera  aux  mains 
de  Charles  le  Gros.  «  In  nomine  Dei  summi,  régis  regum,  ego  Karolus, 
gratuito  Dei  dono  rex  Germanorum  et  patricius  Romanorum  atque 
imperator  Francorum,  sacra  nocte  dominici  diei,  post  celebratum  noc- 
turnarum  horarum  divinum  officium,  dum  irem  [causa]  repausationis 
cubitum,  et  vellem  dormitionis  capere  sompnum,  venit  vox  ad  me... 
illud  perficiet  et  adimplebit,  cujus  in  çternum  regnum  et  sempiternum 
imperium  permanet  sine  fine  in  sçcula  sçculorum.  Amen.  Amen  w  . 

Fol.  231.  Rôle  (XII"  siècle)  de  cens  dus  à  l'abbaye  de  Saint-Remi. 
«  Mathildis  de  Braiban  débet  III  solidos  et  III  sextarios  et  dimidium 
annone,   ad  mensuram  Marolii,  de  uno  quarterio   terre...    "    (Varin, 
Archives  de  la  ville  de  Reims.  Statuts,  t.  I,  p.  165). 

Fol.  231  v°.  Revenus  (m.  d.)  de  l'abbaye,  sur  les  biens  qu'elle  pos- 
sède en  Boulonnais  et  en  Flandre  :  a  Redditus  Sancti  Remigii  de  Nieles. 
Hugo  de  Monte,  IIIl  polkin  avene  et  XVII  denarios...  »  {Ibid.,  p.  166). 

Ibid.  "  Census  qui  debetur  thesaurario.  In  burgo  Sancti  Remigii, 
XXX  solidos  et  VI  denarios.  Remis,  XVI  solidos.  Apud  Campum  Flo- 
ridum,  XLIII  solidos...  »   (Ibid.,  p.  167). 

Fol.  232.  Etat  (XII'  siècle)  des  revenus  de  Saint-Remi  dans  plu- 
sieurs villages.  «  Crusneio,  habet  Sanctus  Remigius,  per  annum,  de 
parvo    censu,  solidos   VIII  et  denarios  VI;   solidos  XI  et  nummum, 


344  MANUSCRITS 

mediante  maio,  de  hospiciis;  propter  carruperam  et  manuum  opéra, 
solidos  XllI  et  denarios  VIII;  mediante  augusto,  et  in  duobus  festis 
S.  Remigii,  LX  quatuor  solidos  et  denarios  III  ;  de  militibus,  solidos  V 
et  denarios  VI;   de  placitis,  IIII  libras;   de  capitaliciis,  sexaginta  et 
X  solidos;  de  annona,  quadraginta  et  I  sextarium;  de  parva  décima, 
solidos  VI  ;  item  llll"  modios  et  IIII  sextarios  avene  ;  de  vino,  XL  sexta- 
rios  »  .  Indications  du  même  genre  pour  Sault-Saint-Remi,  Saint-Mas- 
mes,    Bazancourt,    Isles-sur-Suippes ,    Warmeriville,    Beine,    Condé, 
Chézy,  Villers-Marmery,  Plivot,  Ville-en-Selve,  Chenay,  Villers-Alle- 
rand,  Courtisols,  etc.,  etc.  —  Ibid.  Revenus  en  miel  dans  plusieurs 
villages.  —  Ibid.  «  Titulus  reddituum  quoquine.  In  januario,dc  capita- 
liciis, XII  libras;  in  februario,  prepositus  de  Montana,  VIII  libras,  et 
prepositus  de  Crusniaco,  IIlI^Mibras...  «  — Ibid.  «  Hic  est  numerus 
mensure  frumenti  et  census   denariorum  quem   debent  homines  qui 
manent   super   culturam  juxta   molendinos   Sancti  Remigii   et  super 
appenditia  de  Campno  et  extra  portam  Perreszonis  et   de  Viriliaco. 
Haymardus,   maszo,   denarios  V;  Jocelinus,   sutor,  denarios  XXII  et 
dimidium...  «  Publié  peu  exactement  par  Varin  [Archives  de  la  ville 
de  Reims.  Statuts,  t.  I,  p.  167-168). 

Fol.  232  \\  Lettre  de  S.  Bernard  au  pape  Eugène  III.  «  Aman- 
tissimo  domino  et  patri,  etc.  Parcat  vobis  Deus...  «  C'est  la  lettre 
CCXLVll  de  l'édition  de  Paris,  1719  (t.  I,  p.  246-247). 

Ibid.  Accord  entre  Geoffroi  de  Joinville  et  Pierre,  abbé  de  Saint- 
Remi,  relativement  à  leurs  prétentions  respectives  sur  les  villages  de 
Domremy  et  de  Courcelles;  accord  réglé  à  «  Pontem  de  Barro,  qui 
dicitur  Baldulinus  « ,  le  12  des  calendes  d'avril. 

Ibid.  Lettre  du  pape  Eugène  III  au  roi  Louis  le  Jeune,  à  l'occasion 
de  la  reprise  d'Édesse  par  les  Turcs,  l'engageant  à  une  nouvelle  croi- 
sade. «  Eugenius,  episcopus,  servus  servorum  Dei,  etc.  Quantum  pre- 
decessores  nostri  Romani  pontifices,pro  liberatione  orientalis  Ecclesiç, 
laboraverint...  Datum  Vetralle,  kalendis  decembris  »  (1145).  (Jaffé, 
Regesta pont.  Rom.,  t.  II,  n"  8796). 

Fol.  233.  Fragment  d'Obituaire  de  Saint-Remi,  où  figurent  les  abbés 
Hugues,  Henri,  Odon,  Azenaire,  Léon,  Haidericus,  Pierre,  rappelant 
les  dons  qu'ils  ont  faits  à  la  maison.  Le  document  paraît  antérieur  à 
ce  dernier  abbé  (1181),  car  tout  ce  qui  le  concerne  a  été  ajouté. 

Fol.  233  v°.  Origine  des  propriétés  de  l'abbaye.  «  Seniorum  nos- 
trorum  relatione  didici  quod  Rambradus  et  Berta  contulerunt  Sancto 


DK    LA   BIBLIOTHKQUE    DE    REIMS.  3V5 

Remigio  mansionalem  Muriniacuni;  Adalbeio,  archicpiscopus,  Sancti 
Tymothei  abhatiam  ;  ilaidericus,  cornes,  Sancti  Martini  ecclesiam  cum 
aclis. ..  »  Publié  peu  exactement  par  V'arin  {Archives  de  la  ville  de 
Reims.  Statuts,  t.  I,  p.  169). 

Ibid.  Fondation  par  l'abbé  Azenaire  d'un  service  annuel,  avec  dis- 
tribution aux  pauvres  (s.  d.),  «  Adzenarius,  Domini  favente  clemen- 
tia,  abbas,  etc.  Quoniam  universa  caro...  >-  (Martène,  Ampliss.  coll., 
t.  1,  p.  580). 

Ibid.  Charte  de  l'abbé  Hérimar,  pour  le  même  objet  (s.  d.).  «Divine 
bonitatis  respectu...  r  [Ibid.,  p.  418). 

Fol.  23 i  v**.  a  Omelia  beati  Gregorii.  Ego  dabo  vobis  os  et  sapien- 
tiam...  »    (Gregorii  op.,  t.  I,  p.  1614). 

Fol.  235  v".  «  Censns  qui  debelur  hospicio...  -^  (XIP  siècle).  Publié 
par  Varin  [Archives  de  la  ville  de  Reims.  Statuts,  t.  I,  p.  170). 

Ibid.  a  Redditus  thesauri  novi...  »  [ibid.,  p.  170). 

Au  fol.  1  v%  on  lit  (XIIP  siècle)  :  «  Liber  Sancti  Remigii  Remensis, 
vol.CVIîî. —  Sur  le  plat,  le  volume  est  intitulé  (XVIII"  siècle):  «Lectio- 
narium  Remigianum,  pro  matutinis  festorum  de  quibus  fit  per  annum. 
Codex  saeculi  X  "  .  —  On  lit  de  même,  dans  la  marge  du  fol.  25  V 
(XVIl^  siècle),  cette  identification  du  nom  ^  Celtus  "  :  «  Céoult,  nunc 
corrupte  aut  usu  Sault  per  S;  Celtus  villa  est  jiixta  Riennam,  in  pago 
Porcensi,  cujus  ecclesiae  patronus  est  abbas  Sancti  Nicasii  i^  .  —  Enfin, 
dans  la  marge  inférieure  du  fol.  224,  on  trouve  cette  note  (XVIl*  siè- 
cle) :  «  Anno  dominicae  incarnationis  882,  episcopatus  sui  37,  mense  7 
et  die  4,  Sparnaci,  diem  clausit  ultimum  Hiucmarus,  arcbiepiscopus 
Remensis  "  . 

Commencement  du  XIP  siècle.  Parchemin.  235  feuillets  à  2  col. 
Les  fol.  1-3,  11-18,  135-140  ont  été  refaits  à  la  fin  du  XIΫ  siècle;  du 
fol.  208  v°  à  la  fin,  la  transcription  a  été  faite  au  jour  le  jour,  au 
cours  du  XIl«  siècle.  595  sur  355  milliui.  Très  nombreuses  initiales, 
en  couleur,  souvent  de  petites  dimensions,  mais  d'un  travail  remar- 
quable par  la  finesse  et  le  coloris,  notamment  aux  fol.  4,  10,  44,  45, 
48,  60,  158;  celles  des  fol.  11  et  135  offrent  des  gaufrures  sur  les 
ors;  nombreuses  lettres  ornées,  extrêmement  intéressantes.  Rel.  à  dos 
de  veau  fauve,  les  plats  brisés.  —  (Saint-Remi,  n**  276). 

301  (C.  186).  Lectionarium,  de  Tempore,  ad  usum  ecclesiae  Sancti 
Remigii  Remensis. 

Fol.  1 .  «  Incipit  prologus  sancti  Jheronimi,  presbiteri,  in  Ysaiam  pro- 


346  MANUSCRITS 

phetam.  Dominica  prima  in  Adventu  Domini.  Nemo  cum  prophetas... 
—  Incipit  Ysaias  propheta.  Visio  Ysaiç,  fîlii  Amos...  »  Nous  laisserons 
de  côté  les  commentaires  de  l'Ecriture  de  S.  Jérôme  et  de  Bède,  et  ne 
donnerons  ici  que  les  homélies. 

Fol.  3.   "  Puto,  res  ipsa  exigit  ut  queramus...^Voir  ms.  293,  fol.  1. 

Fol.  5  v°.  a  Dominus  ac  redemptor  noster,  fratres  karissimi,  paratos 
nos  invenire  desiderans...  "  Voir  ms.  293,  fol.  5  v°. 

Fol.  8.   Cl  Querendum  nobis  est,  fratres  karissimi,  Johannes  pro- 
pheta et  plus  quam...  '^  Voir  ms.  293,  fol.  9. 

Fol.  11.    'Ex  hujus  nobis  lectionis  verbis,  fratres  karissimi,  Johan- 
nis  humilitas...  »  Voir  ms.  293,  fol.   13  v°. 

Fol.  12.  a  Exordium  nostr§  redemptionis,  fratres  karissimi,  hodierna 
nobis...  »  Voir  ms.  293,  fol.  22. 

Fol.  16.  "  Lectio  quam  audivimus  sancti  evangelii  et  redemptio- 
nis... r,  Voir  ms.  293,  fol.  26. 

Fol.  22  v\  "  Redemptoris  precursor  quo  tempore  verbum...  » 
Voirms.  293,  fol.  32. 

Fol.  29.  Vigile  de  Noël.  "  Cum  esset  desponsata  mater  ejus...  " 
Voir  ms.  293,  fol.  40  W 

Fol.  35.  Noël.  "  Hodie  de  terra  veritas  orta  est...  «  Voir  ms.  299, 
fol.  12  v°. 

Fol.  36.  «  Cupientes  aliquid  de  hujus  diei...  »  Voir  ms.  293, 
fol.  78  v\ 

Fol.  39.  a  Quia  temporalem  mediatoris  Dei  et  hominum...  n  Voir 
ms.  293,  fol.  53. 

Fol.  41.  "  Quid,  largiente  Domino,  missarum  sollempnia...  »  Voir 
ms.  293,  fol.  49. 

Fol.  44  v".  S.  Etienne.  '  Heri  celebravimus  temporalem  sempiterni 
régis  nostri  natalem...  »  Voir  ms.  293,  fol.  58. 

Fol.  51  v°.  (c  Lectio  sancti  evangelii  que  nobis  lectaest,  fratres  mei, 
tanto  majori...  «Voir  ms.  293,  fol.  68  v°. 

Fol.  54.  Innocents.  '  Dedicatur  novus  ab  infantibus  sermo...  » 
Voirms.  293,  fol.  74  v°. 

Fol.  55  v°.  «  De  morte  preciosa  martyrum  Christi  Innocentium...  » 
Voirms.  293,  fol.  76. 

Fol.  57  V".  a  Audivimus  ex  lectione  evangelica,  fratres  carissimi, 
quia  nascituro  in  mundo...  »  {Venerabilis  Bedae,  Anglo-Saxonis presby- 
ieri,  opéra,  t.  VII,  p.  298) 


I 


DE    LA   BIDLIOTHKQLE    DE    REIMS.  347 

Fol.  58.   "  Nato  in  Bethléem  Domino  salvatore...  »  Voir  ms.  293, 
fol.  50. 

Fol.  62  v°.  «  Sanctam  venerandamque  presentis  festi  memoriam...  n 
Voir  ms.  293,  fol.  88  \\ 

Fol.  65.  Epiphanie.  ^  IVostis,  fratres  karissimi,  quia  dies  iste  qui 
nobis..."  Voir  ms.  293,  fol.  111  v°. 

Fol.  68  v°.  «  Sicut  ex  lectione  evangelica,  fratres,  audistis  cçli 
rege...  »  Voir  ms.  293,  fol.  101. 

Fol.  72.  <  Lectio  sancti  evangelii  qiiam  modo,  fratres,  audivimus, 
magnum  nobis...  »  Voirms.  293,  fol.  129. 

Fol.  75.  «  Johannes  Haptista,  precursor  Domini  salvatoris...  » 
Voir  ms.  293,  fol.  115. 

Fol.  88.  «  Congregemus  in  unum  ea  que  in  ortu...  ji  Voir  ms.  293, 
fol.  92. 

Fol.  89  v°.  «  Aperta  nobis  est,  fratres  carissimi,  sancti  evangelii 
lectio  recitata...  »  Voir  ms.  293,  fol.  133  v°. 

Fol.  91.  «  Quod  Dominus  noster  atque  salvator  ad  nuptias...  » 
Voirms.  293,  fol.  137. 

Fol.  92.  «  Docente  in  monte  Domino,  discipuli  venerunt...  »  Voir 
ms.  293,  fol.  145. 

Fol.  93  v°.  «  Ingrediente  Domino  in  naviculam,  secuti  sunt...  « 
Voirms.  293,  fol.  151. 

Fol.  97  v°.  «  In  explanatione  sua  multa  ad  loquendum  sancti  evan- 
gelii lectio  postulat...  "   Voir  ms.  293,  fol.  166. 

Fol.  100  v°.  «  Lectio  sancti  evangelii  quam  modo,  fratres  karis- 
simi, audistis,  expositione  non  indiget,  sed  ammonitione...  »  Voir 
ms.  293,  fol.  171  v\ 

Fol.  103.  u  Redemptor  noster  previdens  ex  passione  sua  discipulo- 
rum...  »  Voir  ms.  293,  fol.  176. 

Fol.  104.  Carême.  "  Licet  nobis,  dilectissimi,  appropinquante  festi- 
vitate  paschali...  n  Voirms.  293,  fol.  180. 

Fol.  106.  «  Dubitari  a  quibusdam  solet  a  quo  spiritu...  »  Voi 
ms.  293,  fol.  181  v^ 

Fol.  109.  «  In  lectione  sancti  evangelii  que  nobis  lecta  est,  fratres 
karissimi,  audivimus  magnam  mulieris  (idem...  »  Voir  ms.  297, 
fol.  166. 

Fol.  112  v°.  «  Demoniacus  iste  apud  Matheum  non  solum..  »  Voir 
ms.  293,  fol.  203  \i\ 


348  MANUSCRITS 

Fol.  115  v°.   «  Qui  signa  et  miracula  Domini  ac  salvatoris...  n  Voir 
ms.  293,  fol.  213  v\ 

Fol.    118    v°.    "   Pensate,    fratres    karissimi,    mansuetudinem   Dei 
relaxare...  ^^  Voir  ms.  293,  fol.  221  v\ 

Fol.  122.    Cl  Mediator  Dei    et  hominum  homo  Christus...  "  Voir 
ms.  293,  fol.  228  v\ 

Fol.    132  v°.  Pâques.   «  Hanc,  fratres  karissimi,  recte  nobilitatem 
soUempnitatis  dicam...  '^ 

Fol.  135  v°.  «  Multis  vobis  lectionibus,  fratres  karissimi,  per  dicta- 
tum  loqui  consuevi...  «  Voir  ms.  294,  fol.  20  v°. 

Fol.   138  v\    "  In  cotidiana  nobis   soUempnitate  laborantibus...  ^ 
Voir  ms.  294,  fol.  28. 

Fol.   140.  "  Gloriam  su§  resurrectionis  Dominus  et  redemptor  nos- 
ter...  ))  Voir  ms.  294,  fol.  29  \i\ 

Fol.  141.  «  Lectio  sancti  evangelii  que  modo  in  vestris  auribus  lecta 
est...  »  Voir  ms.  294.  fol.  33  v«. 

Fol.  142.  v<  Maria  Magdalene,  que  fuerat  in  civitate  peccatrix...  « 
Voir  ms.  294,  fol.  37. 

Fol.   142  v\    «  Euvangelica  lectio,  fratres  karissimi,  quam  modo 
audivimus...  »  Voir  ms.  294,  fol.  43  \\ 

Fol.  143  v°.  "  Fractus  longa  molestia  stomachus...  '^  Voir  ms.  294, 
fol.  47. 

Fol.    146.   Octave   de  Pâques.    "  Prima  lectionis  hujus  evangelicç 
questio  animum  puisât...  »  Voir  ms.  294,  fol.  53. 

Fol.    148  M".  "  Audistis,  fratres  karissimi,   ex   lectione  evangelica 
eruditionem  vestram...  »  Voir  ms.  294,  fol.  62. 

Fol.  151.    «  Leta  Domini    et  salvatoris  nostri  promissa...   "   Voir 
ms.  294,  fol.  64  v\ 

Fol.  153.  «  Sicut  ex  lectione  evangelica,  fratres  karissimi,  audivi- 
mus, Dominus  et  redemptor  noster...  n  Voir  ms.  294,  fol.  67. 

Fol.  155  v°.  «  Potest  movere  inûrmos  auditores...  n  Voir  ms.  294, 
fol.  70  v\ 

Fol.  159.   Ascension.    «  Quod  resurrectionem  dominicam  discipuli 
tarde  crediderunt...  »  Voir  ms.  294,  fol.  89  v^ 

Fol.  160  v".   «  GloriGcatio  Domini  nostri  Jhesu  Christi  resurgendo 
et  ascendendo...  "  Voir  ms.  298,  fol.  82. 

Fol.  161  V*.   Ci  Ex  multis  sancti  evangelii  locis  invenimus  quia  disci- 
puli... r>  Voir  ms.  294,  fol.  93  V 


DK    LA    1]I«L1{)THI:QUI:    de    RKIMS.  349 

Fol.  162  v".  Octave  de  l'Ascension.  "  Salvator  noster,  dilectissimi 
fratres,  ascendit  in  cçlum,  non  ergo  turbemur...  i  Voir  ms.  298, 
fol.  83. 

Fol.  163  v°.  «  Promissum  Patris  Spiritiis  sancti  gratiam...  «  Voir 
ms.  298,  fol.  83  W 

Fol.  165.  Pentecôte.  «  Audivimus,  fratres,  cum  evangelium  legere- 
tur,  Deum  dicentern...  "  Voir  ms.  298,  fol.  84  v". 

Fol.  167.  «  Libet,  fratres  karissimi,  euvangelicç  verba  lectionis  sub 
brevitate...  »  Voir  ms.  298,  fol.  85  \\ 

Fol.  168  v".  "  Non  enim  misit  Deus  Filium  suum  in  mundum...  » 
Voirms.  298,  fol.  86  \\ 

Fol.  169  v°.  «  De  illuminato  illo  qui  natus  est  cecus...  »  Voir 
ms.  294,  fol.  120. 

Fol.  170  v".  «  Magna  gratiç  commendatio  :  Nemo  venit  nisi  trac- 
tus...  »  Voir  ms.  294,  fol.  126  W 

Fol.  174  \i\  Octave  de  Pentecôte.  "  Hanc,  dilectissimi,  festivitatem 
toto  terrarum  orbe...  »  Voir  ms.  298,  fol.  89  v°. 

Fol.  175  v°.  u  De  sollempnitate  hujus  diei  pauca  dicenda  sunt  ut 
letemur  in  spiritu...  »  Voir  ms.  298,  fol.  90  V. 

Suivent  23  dimanches  après  l'octave  de  la  Pentecôte,  dont  les  leçons 
sont  prises  dans  l'Ecriture. 

Fol.  216.  Nouvelle  série  de  24  dimanches  après  l'octave  de  la  Pen- 
tecôte. "  In  verbis  sacri  eloquii,  fratres  karissimi,  prius  servanda  est 
Veritas...  «  Voir  ms.  294,  fol.  150. 

Fol.  217.  "  Hoc  distare,  fratres  karissimi,  inter  delitias  corporis...  « 
Voirms.  294,  fol.  158. 

Fol.  218.  «  Estivum  tempus  quod  corpori  meo  valde  contrarium...  » 
Voir  ms.  294,  fol.  251  v°. 

Fol.  222.  «  In  hac  lectione  consideranda  est  in  uno  eodemque...  » 
Voirms.  298,  fol.  115  v\ 

Fol.  223.  «  Attendite  a  falsis  prophetis  qui  veniunt...  "  Voir 
ms.  294,  fol.  178  r. 

Fol.  223  v°.  «  Querendum  est  quis  sit  villicus  iniquitatis...  «  Attri- 
buée ici  à  S.  Jérôme. 

Fol.  224  v".  a  Lectionem  brevem  sancti  evangelii  brevi,  si  possum, 
volo  sermone...  "  Voir  ms.  294,  fol.  197. 

Fol.  226.  "  Quia  parabolam  Dominus  quam...  »  Voir  ms.  294, 
fol.  192  v\ 


350  MAMLSGRITS 

Fol.  227.   ('  Surdus  ille  et  mutus  queni  mirabiliter  curatum...  » 
Voir  ms.  294,  fol.  194. 

Fol.  231  v°.  «  Naim  civitas  est  Galileç...  «  Voir  ms.  294,  fol.  205. 

Fol.  232  v°.   a  Ydropis  morbus...  «  Voir  ms.  294,  fol.  206  v\ 

Fol.  233  M".    "  Convenerunt  ut  multitudine  vincerent  quein...   >, 
{Opéra  divi  Johannis  Chrijsostomi  (1570),  t.  II,  p.  1066). 

Fol.  234 v°.  «  Christum  in  humanis  actibus  divina  gessisse...  ^  Voir 
ms.  298,  fol.  122. 

Fol.  235  v\  "  Textum  evangelicç  lectionis,  fratres  karissimi,  volo, 
sipossum,  sub  brevitate...  «  Voir  ms.  294,  fol.  213  v°. 

Fol.  236  v°.  «  Lectio  sancti  evangelii  quam  modo,  fratres,  audistis, 
expositione  non  indiget,  sed  ne  banc...  »   Voir  ms.  294,  fol.  238  v". 

Fol.  241  v\  «  Dominica  ante  Adventum  Domini.  Miracula  que  fecit 
Dominus  noster  Jhesus  Christus  suiit  quidem...  »  Voir  ms.  294, 
fol.  261. 

Fol.  242.  Au  bas  de  la  page,  on  lit  :  «  Notum  sit  tam  presentibus 
quam  futuris  quod  Theobaldus  de  Erpeio,  pelliparius,  redemit  a  Kogero 
et  fratribus  ejus  domum  suam  etortum  domus,  pro  viginti  et  uno  soli- 
dis,  quam  {sic)  domum  et  ortum  tenebat  ab  eodem  Rogero  sub  annuo 
censu  XVI  denariorum.  Hanc  redemptionem  laudaverunt  fratres  ejus- 
dem  Rogeri  et  filius  ejus  et  filia.  Postea  idem  Theobaldus  recepit  pre- 
dictam  {sic)  domum  et  ortum  a  domino  abbate,  sub  annuo  ceusu  unius 
nummi  » . 

Fol.  242  v°.  «  Ab  octavis  Pentecosten  usque  in  kalendas  novembris, 
lectio  plurimorum  martyrum  in  singulis  feriis.  Feria  ii.  Incipe  divina 
dicta  recolere  et  ipsa  evangelicaprecepta  vel  munera  :  Beati pauperes  spi- 
ritu,  quoniam  ipsorum. . .  »  Suivent  les  leçons  pour  le  Commun  des  Saints. 

Fol.  253.  «  De  cousuetudinibus  hoc  scienduin  est  quod  si  quelibet 
festivitas  trium  lectionum  in  dominica  eveniat,  in  qua  historia  non 
débet  incipi,  quatuor  extrême  lectiones  inde  fient,  et  incipit  ab  Assump- 
tione  beatae  Marie  usque  ad  Adventum  Domini.  —  Hunegundis  virginis. 
Evangelium  :  Simile  est  regnum  celorum,  etc.  —  Rufi  martyris...  " 

Sur  le  fol.  1,  on  lit  cet  ex-libris  (XIII'  siècle)  :  «Liber  Sancti  Remigii 
Remensis  » . 

Commencement  du  XIll®  siècle.  Parchemin  sali  par  l'usage. 
253  leuiilets  à  2  col.  A  noter  (fol.  132),  une  petite  peinture  repré- 
sentant le  Christ  terrassant  le  dragon  avec  sa  croix.  467  sur  305  millim. 
Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint-Remi,  n°  277). 


DE    LA   BIBL10THL:(JLL:    de    REIMS.  351 

502  (F.  472).  Lectionarium,  (leSanctis,pars  prima,  ad  usum  eccle- 
siae  Sancti  Hemigii  Keniensis. 

Fol.  A-F.  Leçons  pour  la  fête  du  S.  Sacrement  et  pour  son  octave 
(XVlll"  siècle). 

Les  fol.  1-G,  ajoutés  au  XVI"  siècle,  donnent  les  leçons  de  la  fête  de 
la  Visitation.  Bien  que  paraissant  provenir  d'une  même  source,  leur 
texte  ne  concorde  qu'en  partie  avec  celui  du  ms.  295. 

Fol.  1.  «  Sermo  indulgentiarum  a  domno  papa  Sixto  1111°  concessa- 
rum.  Hodierne  festivitatis  ratio  atque  causa,  dilectissimi,  devotionem 
vestram...  »  Voirms.  295,  fol.  325. 

Fol.  2.  "  Discite  et  vos,  sancte  nmlieres,  sedulitatem...  »  [Ibid.). 

Fol.  5  v°.  «  Pietatisque  misterium  maternis...  »  Attribuée  à 
S.  Ambroise. 

Fol.  6.  «  Morale  est  omnibus  ut  qui  fidem  exigunt. . .  n  Voir  ms.  295, 
fol.  327. 

Fol.  7.  Commencement  du  manuscrit  primitif.  [Incipit  epistola  prio- 
ns Sanctae  Trinitatis  Cantuariae  ad  episcopum  VVintoniensem,  de  pas- 
sione  S.  Thomae,  martyris].  «  E  inspirato  et  in  transitu  michi  Dei  gra- 
tia...  »  (Martène,  2lies.  nov.  anecdot.,  t.  III,  p.  1746-1750). 

Fol.  10.  Relation  de  S.  Rémi.  «  Hujus  beatissimi  Remigii  jam  in 
tuto  posita  mérita...  »  Voir  ms.  300,  fol.  222  v\ 

Fol.  12  v\  S.  Sylvestre.  «  Historiographus  noster  Eusebius,  Pales- 
tine provintie  Cesariensis  urbis  episcopus...  n  Voirms.  299,  fol.  137. 

Fol.  15.  S'*  Geneviève.  «  Igitur  Genovefa  in  Nemetodorensi  parro- 
chia...  "  Voirms.  300,  fol.  212. 

Fol.  17  v°.  «  Non  parva  questio  est  cur  apostolo  Petro...  "  Voir 
ms.  300,  fol.  8. 

Fol.  19.  S.  Rémi.  «  Post  vindictam  scelerum,  que  facta  est  a  Domino 
...glorifîcandi  corporis  immortalitatem  «  .  Voir  ms.  299,  fol.  138  v°. 

Fol.  30  v°.  S.  Hilaire.  «  Igitur  beatus  Hylarius,  Pictavorum  urbis 
episcopus...  "  Voir  ms.  300,  fol.  9. 

Fol.  33.  S.  Maur.  «  Beatissimus  igitur  Maurus,  clarissimo  senato- 
rum  génère  ...in  omni  effecerat  divina  observatione  ».  Voir  ms.  299, 
fol.  140. 

Fol.  35.  Dimanche  dans  l'octave  de  S.  Rémi.  «  Baptizatus  rex 
Ludovicus  cuni  gente  intégra...  n  Voir  ms.  300,  fol.  19. 

Fol.  39.  Octave  de  S.  Rémi.  «  Cum  episcopi  demum  Gallie  ac  Bel- 
gice  provintiarum...  »  Voirms.  300,  fol.  25. 


352  MANUSCRITS 

Fol.  42  v°.  S.  Sébastien.  «  Sebastianus,  vir  christianissimus,  Medio- 
lanensium  civis...  "  Voir  ms.  299,  fol.  141  \i\ 

Fol.  45.  S'*  Agnès.  '  Servus  Christi  Ambrosius  virginibus  sacris. 
Dieni  festum  sacratissime  virginis  celebremus...  »  Voir  ms.  299, 
fol.  143. 

Fol.  47  v°.  S.  Vincent.  "  Probabile  satis  est  ad  gloriam  venerandi 
Vincentii  martyris...  »  Voir  ms.  299,  fol.  144  v°. 

Fol.  50.  "  Amen,  amen  dicovobis,  nisigranum  frumenti  cadens...» 
Voir  ms.  295.  fol.  72. 

Fol.  51.  Conversion  de  S.  Paul.  "  Saulus  adhuc  spirans  minarum 
et  cedis...  »  Voir  ms.  299,  fol.  146. 

Fol.  55.  «  Meminit  evangelii  predicator  ille  Petrus  nuUam  sibi...  » 
Voir  ms.  299,  fol.  147  W 

Fol.  56.  Purification.  ^  Hodiernus  dies  magnum  nobis  contulit  gau- 
dium...  r,  Voir  ms.  299,  fol.  148. 

Fol.  57  v°.  «  Sic  namque,  fratres,  olim  per  prophetam  dictum 
est...  «  Voir  ms.  299,  fol.  149. 

Fol.  58  v°.  "  SoUempnitatem  nobis  hodierne  celebritatis...  »  Voir 
ms.  293,  fol.  160  v\ 

Fol.  60  v".  S'**  Agathe.  "  Beatissime  martyris  Agathe  passio  recita- 
tur...  "  Voir  ms.  299,  fol.  150  v\ 

Fol.  63.  SS.  Vaast  et  Amand.  "  Venerandi  viri  Vedasti,  pontifîcis 
Atrabatum  urbis...  "  Voir  ms.  300,  fol.  1.  —  «  De  sancto  Amando. 
Amandus  igitur  sanctissimus  atque  gloriosissimus,  Aquitanie  partibus, 
haud  procul...  »  Voir  ms.  300,  fol.  1  v°. 

Fol.  66  v°.  S"  Scolastique.  "  Inter  parabolas  a  Domino  dictas...  » 
Voir  ms.  295,  fol.  289  v,\ 

Fol.  69.  Chaire  de  S.  Pierre.  «  Gaudeo,  dilectissimi,  de  religioso 
vestre  devotionis  affectu...  )î  Voir  ms.  293,  fol.  281. 

Fol.  71  \\  u  Nec  turbe  quidem  otiosa  opinio  est...  »  Voir  ms.  300, 
fol.  43  v°. 

Fol.  73  u°.  a  In  natali  S,  Matthie.  Ecce  ego  mitto  vos  sicut  agnos 
inter  lupos,  multi  autem  cum  regiminis  jura  suscipiunt...  y>  Voir 
ms.  295,  fol.  252. 

Fol.  76.  S.  Grégoire.  "  Gregorius,  génère  Romanus,  arte  philoso- 
phus...  î)  Voir  ms.  299,  fol.  155. 

Fol.  77.  S.  Benoît.  «  Fuit  vir  vite  venerabilis,  gratia  benedictus  et 
Domine...  îj  Voir  ms.  299,  fol.  155  v°. 


DE    LA   niBLIOTHKQL'K    \)K    REIMS.  353 

Fol.  79  V".  «  Quoniani  possibile  luit  Deo  salvare  judaicum  popu- 
lum...  "  Voir  ins.  299,  fol.  157. 

Fol.  81.  Annonciation.  «Dicta  S.  Ilicroninii,  prcsbitcri,  Ave,  Maria, 
«jratia  plcna...  r>  Voir  ms.  300,  fol.  i8. 

Fol.  82  v°.  a  Latent  quidem  divina  mystcria...  »  Voir  ms.  299, 
fol.  159  x\ 

Fol.  84.  In  natali  S.  Anibrosii.  »  Horlaris,  venerabilis  pater  Augus- 
tine,  ut  sicut  beatus  Albanasius...  n  Voir  ms.  299,  fol.  161. 

Fol.  8G  v".  S"'  Marie  l'Égyptienne.  «  In  monasterio  Palestinorum 
fuit  vir  virlute,  verbo,  et  moribus  ornatus...  >;  Voirms.  293,  fol.  286. 

Fol.  89  V".  "  Occupato  Domino  in  opère  sermonis...  »  Voirms.  300, 
fol.  155. 

Fol.  90  v°.  «  In  natali  beati  Leonis,  pape.  Apud  VVangionemurbem, 
anle  presentiam  gloriosi  Henrici...  »  Voir  ms.  300,  fol.  214  v**. 

Fol.  92  v".  S.  Marc.  «  Si  manseritis  in  me  et  verba  mea...  »  Voir 
ms.  300,  fol.  51  V". 

Fol.  94.  SS.  Philippe  et  Jacques.  ^-  Verba  sancti  evangelii,  fratres, 
ita  recte  intelliguntur...  »  Voir  ms.  299,  fol.  165  v°. 

Fol.  95  v^  "  Erigenda  est  nobis  ad  Dominum,  fratres,  major  inten- 
tio...  ■  Voir  ms.  294,  fol.  74. 

Fol.  96  v".  S.  Marconi,  a  Beatissimus  igitur  Marculfus,  régnante 
jam  Childtberto...  ^  Voir  ms.  300,  fol.  208  v". 

Fol.  98  v°.  SS.  Alexandre,  Évence  etThcodole.  «  Quinto  loco  a  beato 
Petro  apostolo  Romane  urbis  ecclesie  cathedram  sedit  Alexander...  » 
Voirms.  299,  fol.  166  v^ 

Fol.  100  V".  "  Sicut  ex  lectione  sancti  evangelii»  fratres  karissinii, 
audistis,  princeps  .ludeorum. ..  n  Voir  ms.  294,  fol.  58. 

Fol.  101  v\  Translation  de  S.  Gibrien.  «  Eo  tempore  quo  fidelium 
mentes  divine  inspirationis  gratia  illustrate...  "  Voir  ms .  300, 
fol.  56  \\ 

Fol.  103.  Translation  de  S.  Nicolas.  ^  Factum  est,  superna  provi- 
dente  clementia...  in  urbe  Barrensi,  in basilica Sancti  Benedicti  deposi- 
tnm     .  Comparer  avec  Vilae  SS.,  t.  V,  p.  116-121. 

Fol.  105  v°.  S.  Servais.  •'  Ad  illuminandum  humannm  genus... 
juxta  ipsum  aggerem  publicum  est  sepultus  ■' .  Voir  ms .  300, 
fol.  226. 

Fol.  107.  Translation  de  S.    Bemi.    '  Magnum  quidem  est  generali- 
bus  feslivilatibus  dare  vota  sollempnia. ..  n  Voir  ms.  300,  fol.  57  v\ 
To.ME  xxxvni.  23 


354  MANUSCRITS 

Fol.  110.  SS.  Médard  et  Gildard.   «  Inter  orthodoxossancteEcclesie 
viros...  »  Voir  ms.  300,  fol.  59. 

Fol.  111  v°.  S.  Barnabe.  «  Hec  mando  vobis  ut  diligatis  invicem.  In 
lectione  evangelica  que  hanc  antecedit...  »  Voir  ms.  295,  fol.  236. 

Fol.  113.  SS.  Rufin  et  Valère.   «  Erant  Rome  duodecim  sancte  vite 
tyrones...  sed  subdidit  baptizando  » .  Voir  ms.   300,  fol.  215. 

Fol.  114  v°.  ce  Habet  sanctorumeditioleticiamplurimorum...  n  Voir 
ms.  299,  fol.  174  v°. 

Fol.  116.  a  Privatis  diebus  peroctavas.  Sollempnitatemnobis  diver- 
sorum  martyrum  Christi...  »  Voir  ms.  295,  fol.  38. 

Fol.  118.  "  Dominica  infra  octavas.  Venturus  in  carne  Dominus  et 
redemptor...  »  Voirms.  295,  fol.  32. 

Fol.  119.   «Dicta  beati  Ambrosii,  episcopi.  C.ondempnatur  silentio 
incredulitas...  »  Voir  ms.  300,  fol.  67  v\ 

Fol.  120.  SS.  Pierre  et  Paul.   «  Omnium   quidem   sanctanim  sol- 
lempnitatum,  dilectissimi,  totus  mundus...  "  Voir  ms.  295,  fol.    52. 

Fol.  123  M\  a  Expositio  sancti  Hylarii ,  episcopi.   Venit  Dominus 
Jhesus  in  partes  Cesaree  Philippi...  »  Voir  ms.  299,  fol.  178. 

Fol.  124.  Commémoration  de  S.  Paul.  «  FilioU  mei,  audite   nos  et 
iiberate  vos...  '=  Voirms.  300,  fol.  70  v". 

Fol.  125  v°.   et  Dicta  sancti  Gregorii.  Justus  quisque  qui  nunc...  » 
Voirms.  299,  fol.  179. 

Fol.  126  v\  Octave  de  S.  Jean-Baptiste.   «  Et  factum  est,  inquit,  in 
die  octavo,  venerunt...  » 

Fol.  128.  «  PrecursorisDomininativitas...  "  Voir  ms.  295,  fol.  42. 

Fol.  129.  S.  Thierry.  «  Memoranda  sanctorum  Patrum  exordia. ..  " 
Voirms.  299,  fol.  179  v\ 

Fol.  131.  S.  Martial.    «  Predicante  Domino  nostro  Jliesu  Christo 
apud  Judeam...  yy  Voir  ms.  300,  fol.  77  v"*. 

Fol.  133.  S.  Thomas,   u  Iste  unus  discipulus  defuit...   75    Voir  ms. 
299,  fol.  281  V". 

Fol.  133  V".  Translation  de  S.  Martin.   «  Sub  eodem  fere  tempore, 
Martinus  ad  episcopatum  Turonice  ecclesie...  "  Voirms.  299,  fol.  188. 

Fol.  J35v".  Dimanche  dans  l'octave  des  Apôtres.  «  Gloriosissimos  fîdei 
christiane  principes  annuis  sollempnitatibus...  "Voirms.  295,  fol.  54  v°. 

Fol.   136  \i\    «  Privatis  diebus.  Gum  omnes   beati  apostoli  parem 
gratiani  apud  Dominum...  3)  Voir  ms.  295,  fol.  59  v°. 

Fol.  138.  Octave   des  Apôtres.   «   Notum   vobis  omnibus  est,  fra- 


DE   LA   BIBLIOTHEQUE    DE    REIMS.  355 

très  karissiini,   et  universo  muiido...   »  Voir  ms.  299,   fol.    188  v\ 

Fol.  IiOv°.  «  Sancti  evangelii,  fratres  karissiini,  brevis  est  lectio 
recitata,  sed  inagis  niysterioruin...  »  Voir  ms.  295,  fol.  299  v". 

Fol.  142.  Translation  de  S.  Benoît.  «  Cum  diu  gens  Longobardo- 
runi  intidelitatis  sue  tenebris...  »  Voir  ms.  300,  fol.  80. 

Fol.  144  V".  «  Audiens  a  Domino  Petrus  quia  dives  difficile  intra- 
ret...  .)  Voirms.  299,  fol.  187. 

Fol.  146  V".  Dimanche  dans  l'octave,  u  Festiva  beatissimi  Benedicti 
sollempnitas.,.  "  Voir  ms.  299,  fol.  190. 

Fol.  147  v°.  «  Privatis  diebus  per  octavam.  Fuerunt  igitur  quidam 
sanclissimi  viri...  »  Voir  ms.  300,  fol.  83  v". 

Fol.  151  v\  Octave  de  S.  Benoit.  «  Inspiciamus  ergo  quod  a  Deo 
donatum  est  nobis...  n  Voir  ms.  299,  fol.  192  v°. 

Fol.  152  v\  S.  Arnoul.  «  Gonfluentibus  gentilibus  ad  diem  festum 
Iherosolimam...  »  Attribuée  ici  à  Haimon.  Voir  ms.  300,  fol.  35. 

Fol.  154.  S'"  Marie-Madeleine.  "  Hic,  si  esset  propheta,  sciret  uti- 
que...  »  Voir  ms.  299,  fol.  193. 

Fol.  155.  a  Cogitanti  micbi  de  Marie  penitentia...  »  Voir  ms.  299, 
fol.  193  v\ 

Fol.  156.  S.  Christophe.  "  Tempore  illo  quo  Dagnus  rex  regnabat 
in  civitate  Sanion...  »  Voir  ms.  300,  fol.  88  v°. 

Fol.  159.  S.  Jacques.  «  Vos  amici  mei  estis,  o  quanta  est  miseri- 
cordia...  »  Voir  ms.  299,  fol.  195  v°. 

Fol.  160  v°.  «  Dominas  conditor  acredemptornoster  vulnera  super- 
bie...  »  Voirms.  299,  fol.  196. 

Fol.  161  v°.  Dimanche  dans  Toctave.  «  Qui  sanctorum  mérita  reli- 
giosa  caritate  miratur...  )i  Voir  ms.  295,  fol.  271  v**. 

Fol.  163  v\  "  Privatis  diebus  per  octavas.  Qui  non  bajulat  crucem 
suamet  venit...  »  Voirms.  300,  fol.  206. 

Fol.  165  v".  S.  Pierre  es  liens.  «  Misit  Herodes  rex  manus  ut  affli- 
geret...  »  Voirms.  299,  fol.  198. 

Fol.  167  v*.  «  Lectio  sancti  evangelii  quam  modo,  fratres,  audistis, 
tanto  intentius  cogitanda...  »  Voir  ms.  295,  fol.  61. 

Fol.  169  V".  Invention  de  S.  Etienne.  «  Lucianus,  misericordia  Dei 
indigens...  ignosco,  ignosco,  ignosco  "  .  Voirms.  300,  fol.  96. 

Fol.  171  v\  "  Veremissi  sunt  sapientes  adversus  hereticos...  »  Voir 
ms.  300,  fol.  97. 

Fol.    173.  S.  Memmie.   "  In  illo  tempore,   beatissimus    Memmius 


356  MANUSCRITS 

episcopus...  relinquens  seculum  etpergens  ad  Dominum  » .  (Acta.SS., 
août,  t.  II,  p.  11). 

Fol.  175.  S.  Laurent.  «  Syxtus,  urbis  Rome  episcopus,  apud  Athe- 
nas  et  natus  et  doctus...  »  Voir  ms.  299,  fol.  201. 

Fol.  177.  Ul  suprày  fol.  50. 

Fol.  178.  S.  Hippolytc.  "  Regressus  itaquc  Ypolitus  post  terciuni 
diem...  juxta  corpus  beati  Laurenlii,  in  cripta,  in  agro  Verano  » .  Voir 
ms.  299,  fol.  202  v\ 

Fol.  179  v°.  "  Incipiunt  evangelia  in  natalitiis  sanctorum  per  anni 
circulum  legenda.  Prinium  de  Apostolis.  Gum  cuncta  sacra  eloquia 
dominicis  plenasint  preceptis...  «  Voir  ms.  295,  fol.  226  v°. 

Fol.  181.  "  In  lectione  evangelica  que  banc  antecedit,  dixeratDomi- 
nus...  ')  Voir  ms.  299,  fol.  282  v\ 

Fol.  183.  «  In  hoc  clarifîcatus  est  Pater  meus  ut  fructum  plurimum 
afferatis...  »    Voir  ms.  300,  fol.  225. 

Fol.  184  v°.  «  Iste  locus  evangelicus,  fratres,  ubi  se  dicit  Dominus 
vitem...  "  Voir  ms.  295,  fol.  222. 

Fol.  185  v°.  «  Manendo  quippe  in  Cliristo,  quid  velle  possunt...  « 
Voir  ms.  300,  fol.  227. 

Fol.  186.  Martyr,  u  Si  quis  vult  post  me  venire,  abneget...  «  Voir 
ms.  299,  fol.  283. 

Fol.  187  v^  «  Quia  Dominus  ac  redemptor  noster  novus  homo 
venit...  î)  Voir  ms.  295,  fol.  263. 

Fol.  188  v^  IJtsuprd,  fol.  50. 

Fol.  189  v°.  a  Si  consideremus,  fratres  karissimi,  que  et  quanta 
sunt  que  nobis  promittuntur...  '^  Voir  ms.  295,  fol.  243  v\ 

Fol.  193.  Martyrs.  "  Ponite  ergo  in  cordibus  vestris...  »  Voir 
ms.300,  fol.  193. 

Fol.  194  v\  tt  Ego  dabo  vobis  os  et  sapientiam...  •»  Voir  ms.  300, 
fol.  23iv°. 

Fol.  195.  «  Quialongius  ab  urbe  digressi  siimus...  ')  Voir  ms.  295, 
fol.  256. 

Fol.  201  \\  ce  Ammonemur  caritati  vestre  de  illa  exhortatione 
loqui...  "  Atlribuée  ici  à  S.  Augustin. 

Fol.  202.  Pontife,  u  Servus  qui  geminata  talenta  retulit...  «  Voir 
ms.  299,  fol.  290. 

Fol.  204.  «  Sancti  evangelii,  fratres  karissimi,  aperta  est  nobis 
lectio  recitata...  »  Voir  ms.  295,  fol.  286  v". 


I)K    LA    ninLIOTHKQUIC    DE    REIMS.  3,^7 

Fol.  ii05.  «  Lcclio  sancti  evangelii,  IValres  carissimi,  sollicite  con- 
siderarc...  "  Voir  ms.  ^05,  fol.  273  \°. 

Fol.  20(>.  «  Dicta  S.  Joliannis  Crisostomi.  Dicendo  Dominus  ad 
discipiilos  suos  :  Vos  estis...  "  Voir  ms.  299,  fol.  292  v". 

Fol.  208.  «  Doniinicus  sermo  qiiem  debemus  omnes  non  solum...  « 
Voir  ms.  295,  fol.  277  v". 

Fol.  208  V".  «  Perspicnc  ostcndit  quare  superius...  n  Voir  ms.  299, 
fol.  294  V". 

Fol.  209  V".  Confesseur,  ^c  Magnum  bonum  est,  fratres  karissimi, 
valde  congruum...  »  Voir  ms.  299,  fol.  294. 

Fol.  212  v^  (iOnfesscurs.  ulîeati  sunt  servi  illi([uoscum  venerit...  » 
Voir  ms.  299,  fol.  297  v°. 

Fol.  214.  «  Sepc  vos,  fratres  karissimi,  moneo  prava  opéra  fu- 
gère...  y  Voir  ms.  295,  fol.  292  v°. 

Fol.  215.  «  Celorum  regnum,  fratres  karissimi,  iccirco  terrenis...  >' 
Voirms.  295,  fol.  29G. 

En  plusieurs  endroits  du  volume,  notamment  aux  fol.  7  et  118,  on 
trouvecetle  mention  (XIII^  siècle)  :  «  Liber  Sancti  Remigii  Hemensis"  . 
—  Sur  la  garde  g,  qui  est  empruntée  à  un  recueil  de  vies  de  saints 
(XV"  siècle),  et  contient  une  partie  des  vies  de  S.  Léger,  S.  Séra- 
pion,etc.,  on  lit  celte  note(\VII''  siècle)  :  «Depuis  la  S.  Sylvestre,  qui 
est  le  dernier  de  décembre,  jusques  à  l'Assomption,  quiestle  15  d'aoust, 
l'on  cbanle  les  leçons  de  mâtine  dans  ce  livre  »  .  —  Les  gardes  ii  et  j, 
en  queue,  appartiennent  à  une  Somme  en  français  (Xlll"  siècle)  à 
l'usage  des  confesseurs,  et  k  un  Leclionnaire  (m.  d.)  de  petit  format. 

XIII*^  siècle,  sauf  les  fol.  a-f  et  1-6,  Parchemin.  216  feuillets,  plus 
les  liminaires  a-.i,  plus  1  Z>w,  moins  109.  Deux  feuillets  manquent  entre 
212-213.  492  sur  337  niillim.  Rel.  veau  blanc,  avec  dos  de  veau 
laiive,sur  bois,  délabrée.  —  (Sainl-Remi,  n"  278). 

505  (F.  467).  Leclionarium,  de  Sanctis,  pars  secunda,  ad  usum 
ecclesiae  Sancti  Remigii  Rcmensis. 

Mous  ne  notons  que  les  vies  des  Saints  et  les  homélies  des  Pères. 

Fol.  17.  Le  commencement  de  l'homélie  manque  :  «  ...  unum  est 
necessarium,  et  beatus  David  solum  hoc  necessarium  bomini.  .  » 

Fol.  17  v".  SS.  Timotbée  et  Apollinaire.  ^  Tcmpore  Neronis, 
agente  Lampadio  praeside,  Remis  civitate  factaest...  «  Voir  ms.  300, 
fol.  109. 


358  MANUSCRITS 

Fol.  20.  S.  Barthélémy.  «  Infirmos  curate,mortuossuscitate,  lepro- 
sos  mundate...  »  Voir  ms.  299,  fol.  212  v". 

Fol.  21  \°.  a  Cum  constet  omnibus,  fratres  karissimi,  quia  Redemp- 
tor  noster  in  mundo...  »  Voir  ms.  295,  fol.  305  v°. 

Fol.  22  v°.  S.  Augustin.  «  Ex  provintia  ergo  Affricana,  civitate 
Tagastensi...  qui  in  domo  erant  splendorem  luminis  dabat  ».  Voir 
ms.  299,  fol.  216. 

Fol.  24.  S.  Julien.  «  Sanctus  igitur  Julianus,  Viennensi  ortus  urbe, 
Arvernis  datus  est  martyr...  n  Voir  ms.  300,  fol.  113  v°. 

Fol.  26  v\  Décollation  de  S.  Jean-Baptiste.  «  Hodienobis  Johannis 
virtus,  Herodis  feritas  cum  refertur...  »  Voir  ms.  295,  fol.  128. 

Fol.  28  v°.  "  Natalem,  fratres  karissimi,  beati  Johannis  diem  célé- 
brantes... »  Voir  ms.  295,  fol.  130  v". 

Fol.  30.  SS.  Sixte  et  Sinice.  «  Sanctorum  laudes  atque  actus  enar- 
rare  magnçcredituresseutilitatis...  insupradictis  lucratifuerantlocis  «  . 
Voirms.  299,  fol.  220  v\ 

Fol.  32  v°.  S.  Gilles,  cî  Sanctus  igitur  Egidius,  natione  Grecus,  a 
preclaris  parentibus...  »  Voirms.  300,  fol.  221  x". 

Fol.  34.  S.  Ayoul.  «  Morem  fuisse  antiquorum  seu  modernorum 
scriptorum,  ut  cujus  gesta  erant  relaturi...  id  est  dilectionem  Dei  supra 
omnia  et  proximi  post  Deum  ».  {ActaSS.,  septembre,  t.  I,  p.  748- 
749). 

Fol.  36.  SS.  Mémoire  et  compagnons.  «Quodam  tempore,  irruentes 
Huni  cum  Attila  rege...  septimo  idus  septembris  commutantes  terras 
celis.  n  Comparer  avec  ActaSS.,  septembre,  t.  III,  p.  68. 

Fol.  39.  Nativité  de  la  Vierge.  «  Approbatç  consuetudinis  est  apud 
christianos...  «  Voir  ms.  293,  fol.  263  v\ 

Fol.  45.  a  Incipit  passio  SS.  Quadraginta  Martyrum.  Temporibus 
Diocletiani  imperatoris,  erat  persecutio  magna...  »  {Acta  SS.,  mars, 
t.  II,  p.  19). 

Fol.  48  V*.  «  Hçc  mulier  magnam  fidem  habuitque...  »  Attribuée 
à  Haimon. 

Fol.  49  v".  «  Privatis  diebus,  per  octavam  beato  Mariç.  Nativitatis 
gloriosç  ac  perpetuç  virginis  Mario...  v  Voir  ms.  295,  fol.  141  v°. 

Fol.  51  v\  Dimanche  dans  l'octave.  «  Scimus,  dilectissimi  fratres, 
beatissimam  Mariam  de  stirpe...  »  Voirms.  300,  fol.  218. 

Fol.  53  v".  S.  Maurille.  ^  Igitur Maurilius,  Mediolanensisoppidi...  y^ 
Comparer  avec  Acta  SS.,  septembre,  t.  IV,  p.  72-78. 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE    DE    HEIMS.  359 

Fol.  57.  SS.  (]orneillc  et  Cypricn.  u  Temporibus  Dccii  Cesaris, 
niaxima  perseciitio...  y^  Voirms.  299,  fol.  22d. 

Fol.  59  V".  '  Iste  1111°'"  loctiones  sunt  de  Cruce.  Mon  de  illo  judicio 
dicit...  ^)  Voir  ms.  299,  fol.  230  v". 

Fol.  ()0  v°  Octave  de  la  Nativité.  «  Nata  est  beata  Dei  genitrix 
virgo...   »  Voirms.  300,  fol.  220  v". 

Fol.  02.  «  In  Vsaia  legimus  generationeni  hujus...  ii  V.  nis.  295r 
fol.  140. 

Fol.  63  v".  S.  Lambert.  «  Igitur  gloriosus  martyr  Lambcrtus...  sed 
grave  pondus  istius  est  honoris  ^^ .  Voir  ms.  300,  fol.  209  v°. 

Fol.  65.  S.  Matthieu.  "  Non  vos  me  elegistis,  sed  ego  elcgi  vos...  « 
Voirms.  299,  fol.  231. 

Fol.  67.  u  Legimus,  Apostolo  dicente,  quia  omnes...  »  Voir 
ms.  295,  fol.  175. 

Fol.  68  v°.  SS.  Maurice  et  compagnons.  ^  Diocletianus  igitur,  quon- 
dam  Romanç  reipublicc;  princeps...  »  Voirms.  299,  fol.  233. 

Fol.  70  V".  ^  Dicta  S.  Augustini  de  sermone  Domini  in  monte.  Si 
queritur  quid  signiûcet  mons...  y^  Voir  ms.  299,  fol.  23 i. 

Fol.  72  V".  SS.  Cosme  et  Damien.  «  Résidente  Lisia  préside  pro 
tribunali...  et  non  negamus  Dominum  qui  super  nos  est  ».  Voir 
ms.300,  fol.  129  v°. 

Fol.  74  v°.  S.  Michel.  "Angelorumet  hominumnaturam  ad  cognos- 
cendum...  »  Voir  ms.  299,  fol.  235. 

Fol.  78  \}\  S.  Jérôme.  «  Beatus  igitur  Jheronimus,  génère  nobili 
ortus...  n  Voirms.  299,  fol.  237. 

Fol.  80.  Translation  de  S.  Rémi,  a  Cum  funus  sanctissimum  defer- 
retur...  una  cum  consortibus  in  celesti  letatur  gloria  » .  Voir  ms.  299, 
fol.  238. 

Fol.  88.  Dédicace.  «  Non  est  arborbona  quçfacit  fructus  malos...  « 
Voirms.  299,  fol.  239. 

Fol.  91.  «  Oue  impossibilia  sunt  apud  homines...  y^  Voirms.  299, 
fol.  240  v°. 

P'ol.  92  v".  Pendant  Foctave  de  la  Dédicace.  -  Bonus  homo  de  bono 
thesauro...  »  Voir  ms.  300,  fol.  144  v". 

Fol.  96  v\ Dimanche  dans  Foctave.  «  RectefestaEcclesie  colunt...  « 
Voirms.  295,  fol.  203. 

Fol.  98.  :;  Audivimus  ex  lectione  evangelica,  fratres  carissimi,  quia 
facta  sunt  encenia...  »  Voirms.  295,  fol.  191. 


360  MAiVUSCRlïS 

Fol.  99  v°.  Octave.  ^  Ouocienscumqoe,  fratres  karissimi,  altaris  vel 
templi...  y^  Voir  ms.  295,  fol.  184. 

Fol.  100  v°.  m  siiprà,  fol.  91. 

Fol.  101  v°.  S.  Denis  et  compagnons.  '  Pretiosus  deniqueDionisius 
cum  arcis  Homano  meniis...  r,  Voir  nis.  299,  fol.  244   v". 

Fol.  10 i  v°.  S.  Calixte.  "  Temporibus  Macrini  et  Alexandri...  quia 
ignorans  peccavi  ei  ;> .  Voir  ms.  299,  fol.  246. 

Fol.  107.  S.  Luc.  "  Per  sanctum  prophétie  Spiritum  pennata  ani- 
malia...  «  Voir  ms.  299,  fol.  247. 

Fol.  110  V**.  S"^  Cilinie.  "  Erat  quidam  venerabilis  ac  dignus... 
ipsius  opitulante  clementia,  qui  cum  Pâtre,  etc.  »  Voir  ms.  300, 
fol.  154. 

Fol.  112.  «  Occupato  Domino  in  opère  sermonis...  "  Voir  ms.  300, 
fol.  155. 

Fol.  114.  SS.  Crépin  et  Crépinien.  «  Cum  subMaximiano  et  Diocle- 
iiano...  »  Voir  ms.  300,  fol.  150. 

Fol.  115  \\  SS.  Simon  et  .lude,  ^  Memeutotc  sermonis  mei  quem 
ego  dixi...  "  Voir  ms.  300,  fol.  157. 

Fol.  117  v".  "  Dominus  et  salvator  noster  Jhesus  Chrislus,  fratres 
karissimi,  aliquando  nos  sermonibus...   ^  Voir  ms.  299,    fol.  250  v". 

Fol.  118  v°.  Toussaint,  a  Legimus  in  ccclesiasticis  historiis  quod 
sanctus  Bonefacius,  qui  quarlus...-'  Voir  ms.  295,  fol.  205.  Attri- 
buée ici  à  lUiaban  Maur. 

Fol.  123.  "  Predicante,  dilectissimi,  Domino  Jhesu  Christo  evange- 
lium  regni...  »  Voir  ms.  295,  fol.  208. 

Fol.  126.  S.  Hubert.  «  Post  gloriosum  beatissimi  acprecellentissimi 
antistitis  Lamberti...  )  Voir  ms.  300,  fol.  163. 

Fol.  128.  S.  Léonard.  «  Beatus  Leonardus,  temporibus  Anastasii 
imperatoris...  sed  tacito  corde  per  Beatum  Leonardum  laudabant  ma- 
gnalia  Dei  ^) .  (Vitae  SS.,  t.  XI,  p.  165-167). 

Fol.  130  x\  S.  Martin,  c.  Igitor  Martinus  Sabbariç,  Pannoniarum 
opido...  vel  simplicem  historiam  possimus  explicarc  » .  Voir  ms.  299, 
fol.  257  \\ 

Fol.  I;î8.  Dimanche  dans  l'octave  de  S.  Martin.  «  Quo  primo  igitur 
tempore,  relictis  scolis...  ^  Voir  ms.  299,  fol.  260  v". 

Fol.  139.  S.  Brice.  ^  Igitur  post  excessum  B.  Martini...  sancius 
Eustocbius  successit,  vir  magnificç  sanclitatis,  prestante  Domino  nostro 
Jhesu  Christo,  etc.  »  Voir  ms.  299,  fol.  261. 


DIO    LA   BIBLIOTHl':()liI'^    Hl'-    HKIMS.  361 

Fol.  140  v°.  Octave  de  S.  Martin.  "  Consequenti  itidcm  leinpore, 
iter  cum  eodoin...  »  Voir  ms.  299,  fol.  202. 

Fol.  lil  V".  8S.  Oiicle  et  compagnons.  "  MagniisDoniiniis  et lauda- 
hilis  nimis...  -  Voir  ms.  300,  fol.  228  V. 

Fol.  144  v°.  S*®  Cécile.  "  Humanas  landes  et  mortalinm  infulas... 
ad  niartyrii  palinani  attinges  » .  Voir  ms.  299,  fol.  2(33. 

Fol.  147  V".  S.  (llénicnt.  a  In  diebns  illis,  tercius  Romane  ecclesir 
pivfuit  episcopus  Clcniens...  r  Vo'w  ms.  299,  fol.  2()4  v". 

Fol.  ^50.  3'*'  (lalheilino.  «  Tradunt  annales  iiistorie  quod  Constan- 
linus...  pro  mundi  ledemptione  properavit  ad  passionem  Dominas 
noster,  cui  est,  etc.  »  Comparer  avec  l/ilae  SS.,  t.  IX,  p.  528-533. 

Fol.  152  ^w.  S.  Basic,  u  Igitur  beatissimus  Basolus,  Aquitania  pro- 
vintia...  sed  eloquenter  complexus  est  ^  .  Voirms.  299,  fol.  2()7. 

Fol.  154  V".  S.  André.  «  Omnes  presbiteri  et  diaconcs  ecclcsiarum 
Acbair...  r,  Voir  ms.  300,  fol.  174. 

Fol.  159.  u  Audislis,  fratres  karissimi,  quia  ad  unius  jussionis 
vocem...  r)  Voir  ms.  295,  fol.  220. 

Fol.  161.  S.  Kloi.  '  îgitur  Eligius  Lcmovegas,  Galliarnm  urbe... 
crescebat  cotidie  in  melius  ^  .  Voir  ms.  300,  fol.  177  v". 

Fol.  163.  S.  Nicolas.  «  Nicholaus  itaqne,e\:  illnstri  prosapia  ortus... 
pontificalem  accepit  infiilam  i7  .  Voir  ms.  299,  fol.  271. 

Fol.  166  V".  i'.  Omnis  sancti  evangelii,  fratres  karissimi,  textus 
usque...  "  Voirms.  299,  fol.  273. 

Fol.  169.  Octave  de  S.  André.  Tanta  ac  talis  est  Scriptun;...  )5 
Voir  ms.  295^  fol.  215. 

Fol.  171.  a  Johannes  evangelista  aliter  eos  dixit...  n  V^oir  ms.  299, 
fol.  275. 

Fol.  172.  Conception,    c  Osculetur  me  osculo...   ' 

Fol.  175.  S^*^  Lucie.  «  Cum  per  universam  Sicilie  provintiam...  et 
(juousqne  mundus  steterit  « .  Voir  ms.  299,  fol.  277  V. 

Fol.  178.  SS.  Xicaise  et  compagnons,  ce  Post  Cesaris  Angusti,  id  est 
CiOnstantini...  optata  mereamur  pertingerc  ad  gaudia  ubi  sine  fine 
beati  vivunt  cum  (^bristo  per  eterna  seculorum  secula  ».  V.  ms.  299, 
loi.  279. 

Fol.  181  V".  S.  Thomas,  apôtre,  u  Hoc  est  preceptum  meum...  » 
Voir  ms.  295,  fol.  230  v". 

Fol.  184.  «  Isie  unus  discipulns  defuit...  n  Voir  ms.  299, 
loi.  281  V. 


362  MANUSCRITS 

Fol.  185.  Commun  des  Saints.  «  Cum  cuncta  sacra  eloquia...  »  Voir 
ms.  295,  fol.  226  V". 

Fol.  186.  «  In  lectione  evangelica  que  hanc  antecedit...  n  Voir 
ms.  299,  fol.  282  V". 

Fol.  188-213  v\  Mêmes  homélies  qu'aux  fol.  186-213  dums.  302. 

Fol.  215  V".  Vierge.  i£  Media  autem  nocte  clamor  factus...  »  Voir 
ms.  299,  fol.  298  v\ 

Fol.  217-218.  Mêmes  homélies  qu'aux  fol.  2U-215  du  ms.  302. 

Fol.  219.  Vierges.  «  Sancta  Ecclesia  sagenç  comparatur...  j^  Voir 
ms.  299,  fol.  300. 

Fol.  220  v"-221  (fin  du  XIll*  siècle).  S.  Quentin.  .  Temporibus 
igitur  Diocletiani  et  Maxiniiani  imperatorum...  >)  [AclaSS.,  octobre, 
t.  XIII,  p.  794-795). 

Fol.  222.  Octave  de  Toussaint,  c  Hodie,  dilectissimi,  omnium  sanc- 
torum  sub  una  soUempnitatis  leticia...  »  Voir  ms.  295,  fol.  209  v". 

Fol.  224.  «  Quoniam  possibile  fuit  Deo  salvare  judaicum...  "  Voir 
ms.  297,  fol.  157. 

Fol.  225.  Passio  SS.  martyrum  Gorgonii  et  Dorothei.  «  Magnum 
studium  in  perquirendis  SS.  martyrum  passionibus. . .  et  ecclesie 
Mindonensi  patrocinatur,  régnante  Domino  nostro,  etc.  »  .  {Acta  SS.^ 
septembre,  t.  III,  p.  340-342). 

Fol.  228  V".  Dimanche  dans  l'octave  de  la  Toussaint.  «  Qui  sancto- 
rum  mérita  religiosa  carilate...  "   Voir  ms.  295,  fol.  271  v^ 

Fol.  230-233  (fin  du  XIV^  siècle),  et  Lectiones  ad  matutinas,  de 
S.  Ludovico,  confessore,  Francorum  rege.  Beatus  Ludovicus,  quon- 
dam  rex  Francorum...  crebris  choruscat  miraculis  gloriosis  " .  Com- 
parer aux  Acta  SS.j  août,  t.  V,  p.  541-758. 

Fol.  233-234  (XVP  siècle).  S^^  Barbe.  «  BegnanteMaximiano  impe- 
ratore,  Dyocleciani  fîlio...  misit  ad  celos  crimine  suo  >^ .  Comparera 
Vitae  SS.,  t.  Xil,  p.   123-124. 

Sur  le  fol.  44  de  la  2^  partie  (228  actuel),  qui  finissait  le  volume, 
on  lit,  au  bas  du  verso  : 

«  Garnei'us  scriptor  me  scripsit,  cui  Deus  auctor 
Celitus  eterna  det  cum  sanctis  sua  régna.  Amen.  Amen. 

Liber  Sancti  Bemigii;  qui  ei  abstulerit,  anathema  sit.  Fiat;  fiât  » .  — 
On  lit  aussi,  au  fol.  127  :  «  Liber  Sancti  Bemigii  Bemensis  " .  —  On 
trouve  enfin,  sur  le  fol.  232  v%  cette  énumération  (fin  du  XIII*  siècle)  ; 


I)K    LA   BIBLIOTHE(JlIK    DE    REIMS.  363 

a  Les  XII  abusions  du  sècle.  Primo,  sains  sensovrages,  viel  sens  religion, 
benniat  sens  caste,  senher  sens  vertus,  jone  sens  obédiencia,  rey  sens 
bontat,  crestiens  contencioux,  povres  orguilloux,  rey  énioc,  évesque 
négligent,  poplo  sens  disciplina  et  poplescns  ley  ^î  .  C'est  la  traduction, 
dans  un  dialecte  du  midi  de  la  France,  des  titres  de  chapitres  du 
u  De  XII  abusivis  saeculi  « ,  ouvrage  qui  a  été  tour  à  tour  attribué  à 
S.  Cyprien  et  à  S.  Augustin.  —  Une  main  du  XVI*  siècle  a  inscrit  au- 
dessous  cette  boutade  rimée  : 

«  Guillemin  Barbet,  le  may  garson, 
Aurat  demain  sur  son  poultron  ». 

Commencement  du  XIII®  siècle.  Parchemin.  234feuillets,  moins  1-16 
manquant  avant  la  reliure  actuelle,  plus  1  40  ô/^  et  152  his.  A  2  col. 
Quelques  miniatures  sur  or  ou  couleur,  fatiguées  ou  défraîchies  par 
l'usage,  comme  l'ensemble  du  volume.  482  sur  322 millim.Rel. neuve, 
veau  fauve  avec  fermoirs.  —  (Saint-Uemi,  n"  279). 

504  (C.  204).  Collectarium,  ad  usum  ecclesiae  Sancti  Theoderici. 

Important  manuscrit  dont  le  P.  Montfaucon  n'a  pas  fait  cas,  en  le 
comprenant  (Bihliotheca hibUothecarummanuscriptormnova,  t.  II,  p.  1230- 
1237)  parmi  des  «  libri  satis  récentes  »  qu'il  n'a  pas  catalogués. 

Les  feuillets  1-5,  employés  après  coup,  sont  delà  même  époque  que 
le  reste  du  volume.  —  Fol.  1.  "  Hic  commemorantur  dies  egyptiaci. 
qui  comodo  [sic)  in  anni  circulo  sunt  observandi,  ne  in  his  sanguis 
minuatur  aut  potio  ad  solvendum  prelibetur,  sed  in  hac  trimoda  des- 
criptione  lector  videat  quid  magis  debeat. 

Bis  déni  binique  dies  numerantur  in  annum, 
In  quibus  una  soletmortalibus  hora  timeri    : 
Jani  prima  dies  et  septima  finetimeto; 
At  februi  quarta  est. 


Fol.   1  \\ 


«  His  caveas  ne  quid  proprio  de  sanguine  demas, 
Et  caput  et  finem  mensis  in  corde  tcneto. 


In  principio  mensis  januarii,  dies  primus,  et,  ante  cjus    exitum,  dies 
vni    ["sj      ^  principio    mensis   februarii...    —    Meuse    januario    in- 
trante,  die  prima,  et  exeunte,  die  octava.  Meuse  februario  intrante...  « 
Fol.  2.   u  Super  hos  omnes  sunt  etiam  isti  dies  peromnia  observandi, 
id  est  un  kal.  aprilis,  ille  dies  lunis;  intrante  agusto,  ille  dies  lunis; 


;5()4  MANUSGHITS 

exeunteseptenibris,  ille  (lies  lunis;  exeunte  decembris,  ille  dies  lunis  ; 
(juia  istis  diebus  omnes  vene  plene  sunt,  in  quibus  et  omnis  potio  et 
esus,  id  est  manducatio  anseris  omnimodis  inhibetur,  quia  si  homo 
aut  pecus  incisi  fuerint  istis  diebus,  de  vita  periclitantur.  Preterea  sunt 
alii  dies  cauiculares,  a  xv  kal.  augusti  usque  in  nonas  septembris,  in 
quibus  sol  virtutem  accipit  ex  altitudine,  quia  de  quarto  cacli  altitudine 
virtus  ei  adicitur,  probec  (sic)  in  illis  diebus  nullum  adjntorium  medi- 
caminis  oportet  adhibere  liominibus,  maxime  in  diminutione  sanguinis, 
sicut  in  plurimorum  peritissimorum  medicorum  invenitur  libris  » .  Sur 
la  «  minulio  n  et  les  jours  égyptiens,  voïv  \e  De  minuUone  sangiiims 
Hbcllus  de  Bède  [Venerabilis  Bedae,  Angh-Saxonis preshyteri,  opéra,  1. 1, 
p.  398-399)  et  le  De  signis  et  lions  mensium,  du  même  {IbkL,  t.  1, 
p.  394);  voir  aussi  la  bibliographie  donnée  par  M,  l'abbé  Chevalier, 
au  mot  u  Egyptiens  ",  dans  son /?Éf/?e/'/.  des  sources  hisior.,  topo-bi- 
bliographie, col.  978.  Sur  les  «  dies  intrantes  et  exeuntes  »  ,  voir 
Mabillon,   Vel.  Analecla,  p.  369. 

Fol.  2  v°.  Formule  d'excommunication,  à  l'usage  d'un  monastère, 
contre  les  sacrilèges  qui  lui  ont  fait  du  tort.  »  Cuni  omnium  scelera- 
lorum  temeritas  duplici  gladio  reprimenda  sit...  »  (Intercession  de 
S.    Rémi). 

Fol.  3.  Oraisons  de  la  messe  de  S'^  Marie-Madeleine.  —  Oraisons 
des  vêpres  de  la  Septuagésime. 

Fol.  3  V".  Chants  du  Satie  fus  de  la  messe  notés  en  neumes. 

Fol.  4.  Formules  de  prières,  en  forme  de  professions  de  foi  à  la 
Trinité. 

Fol.  4  v".  Oraisons  de  la  messe  des  SS.  Sixte,  Sinice  et  Nivard.  — 
Fol.  5.  Id.  de  S.  Quentin. 

Fol.  5  v".  Bien  que  le  commencement  réel  de  l'ouvrage  soit  au  folio 
suivant,  on  a  copié  ici  cette  préface  :  a  Incipit  prefatio  capitulorum. 
Capitula  que  beatus  pater  Benedictus  lectiones  vocat,  qualiter  per  anni 
circulum  dicenda  sint,  annotare  volumus;  quas  scilicet  lectiones  pri- 
vatis  diebus,  ad  nocturnos,  post  duodecim  psalmorum  expletionem,  ad 
matutinos  vero  post   cantica  et  laudes,  ex  Apostolo  recitare  jubet...  » 

Fol.  G.  "  Incipiunt  capitula  per  circulum  anni.  Die  dominica,  ad 
matutinos...  »  Le  Temps  et  les  Saints  mêlés.  —  Fol.  12  v".  Commun 
des  Saints.  —  Fol.  15  v".  u  In  veneratione  SS.  confessorum  pariter- 
que  abbatum  Teoderici  et  Teodulfi  "  . 

Fol.  16  V".  «Incipit  edictum  quoddat  pontifexepiscopocui  benedicit. 


m-:  LA  i;iiîLiOTiiiH>i  K  i>i':  hkims.  :u\:> 

DilcGtd  nobis  IVatri  ilKi]  cpiscopo,  ille  poDtifex.  Dur»  clenim  crcdi- 
mus...  "  — Fol.  18.  "  Confirmatio.  Ternclipsiirn  mitem  castum(|iic 
nislodi,  liabitaculnm  tnurn  aut  raro  aiit  nunqiiam  rnulioriim  sitingrcs- 
sus,  oiniics  piiellas  aul  virgincs  Chrisli  anl  ('(juaniinitcr  ignora  aut 
equalitcr  (lili<{0...  '» 

Fol.  21  V".  Oraisons  pour  la  fètc  des  SS.  Maurice  et  compagnons, 
la  Septuagcsime,  S.  Benoît,  S.  Thierry. 

Fol.  22.   »  Orationes  [pro]  diurnis  lioris  v  . 

Fol.  25.   «  Orationes  ipro]  diehus  jejuniis  et  de  tribulatione  »  . 

Fol.  26.  «'  Preces  de  Quadragesinio  {sic)  et  de  Adventu  Domini  »  . 
Suit  la  table  de  celles-ci.  —  Fol.  26  v".  «  Ordo  precum  cotidianarumi»  . 
—  Fol.  27.  <i  [Preces  an  te]  et  post  confessionern  d  .  —  «  Alia  diebus 
dominicis  diccnda  "  . 

Fol.  28.  <'  Laelania  cum  precibus  ad  primani  »  ,  Invocation  des 
SS.  Nicaise  et  compagnons,  Denis  et  compagnons,  Léger,  Quentin, 
Renii,  Thierry,  Tbiou,  Sixte,  Sinice,  Martin,  Benoit,  Grégoire,  Ger- 
main, Mcdard,  Gildard,  Eloi,  Basic,  Nicolas,  Geneviève,  Cilinie,  Sco- 
lastique,  Gertrude,  Cuuégonde. 

Fol.  33.  "  Preces  diversarum  horarum  "  .  —  «  Completorii  suppli- 
cationes  "  . 

Fol.  34.  Collectes  du  Propre  du  Temps  et  des  Saints.  Le  recueil 
commence  à  S"  Agathe,  mais  les  deux  premiers  cahiers  ont  dû  être 
déplaces,  en  sorte  que  le  véritable  commencement  paraît  être  au  fol.  50, 
vigile  de  Noël,  et  le  fol.  58  faire  suite  au  fol.  49.  A  noter,  au  fol.  81 
(ajouté  au  XP  siècle)  :  «  Kal.  julii.  Natale  S.  Theoderici  n .  —  Fol.  95. 
u  Pridie  kalendarum  octobris.  Dedicatio  criptae  ubi  sanctus  requiescit 
Bemigius  "  .  —  "  Kalendis  octobris.  Natale  S.  Bemigii,  episcopi  »  .  — 
Fol.  102.  '>  m  idus  deccmbris.  Klcvatio  S.  Tcoderici  "  .  —  Fol.  105. 
(Commun  des  Saints,  Toussaint,  Dédicace. 

Fol.  110  Oraisons  diverses  pour  la  paix,  la  guerre,  etc.  —  u  Inci- 
piunt  orationes  cotidianae  'j  .  —  Fol.  115.  u Orationes  ad  nocturnos»  ; 
>ad  matutinos  »  ;   <•  ad  lioras  diversns  »  . 

Fol.  120  v".  Autres,  c  Ad  clericum  faciendum  »  ;  «  ad  barbani  et 
comam  tondendas  "  .  —  Fol.  121  v".  u  Orationes  et  benedictiones  ad 
monacos  faciendos  "  .  —  Fol.  124  v".  »  Orationes  cum  in  aliquodopus 
ordinantur  monaclii  "  .  — Fol.  125.  u  Oratio  post  mandatum  »  .  — 
Fol.  125  V".  Bénédictions  diverses  des  fruits,  du  pain,  du  vin,  (]u 
.savon,  etc. 


366  MANUSCRITS 

Fol.  127.   "  Oratio  contra  fulgur  ».  —  «  Benedictio  putei  »  .  Etc. 

Fol.  130  V".  «  Oratio  pro  ebdomadario  lectore  »  .  —  Autres  pour 
rentrée  et  la  sortie  de  la  cuisine,  pour  les  repas,  etc. 

Fol.  132.  Bénédiction  de  l'eau. 

Fol.  134.  «  Oratio  in  sacrario  »  ;  u  ubi  vestimenta  sacrata  conser- 
vantur  »  ;  »  in  dormitorio  »  ;  «  in  caminata  »  ;  «  in  scriptorio  »  ; 
a  in  scola  »  ;  «  in  refectorio  »  ;  «  in  potionario  »  ;  «  in  quoquina  »  ; 
«  in  lardario  «  ;  «  in  pistrino»  ;  »  in  domoinGrmorum  »  ;  «  in  oratorio 
Sancte  Crucis  »  ;  «  in  hospitali  pauperum  »  ;  «  in  hospitali  »  ;  «  in 
granario  »  ;  «  in  oratorio  Sancte  (sic)  Michahelis  »  ;  «  in  introitu 
monasterii  H  ;  a  in  oratorio  SanctiJohannis»  ;  «  in  introitu  basillicae  »  ; 
«  in  ecclesia  »  ;  u  super  penitenteni  »  ;  a  ad  visitandum  infîrmum  »  ; 
«  pro  redita  sanitate  »  . 

Fol.  141  v°.  «  Reconciliatio  penitentis  ad  mortem  »  . 

Fol.  142.  <i  Orationes  in  agenda  mortuorum  »  .  Prières  pour  les 
morts;  lavement  du  corps.  Messe  et  ofGce  des  morts;  sépulture. 

Fol.  155  V".   «  Orationes  ad  benedicendumabbatem  » . 

Fol.   157.  «  [Orationes]  ad  reconciliandum  penitenlem  r, . 

Fol.  158.  Formule  de  conjuration  pour  les  taches  des  yeux.  «  -j-  In 
nomine  Patris  et  Filii  et  Spiritus  sancti.  Ne,  ne,  ne.  Pater  noster. 
Gallina  in  ripa  maris  sedebat,  maculam  de  oculo  famuli  Dei  toUebat. 
Si  est  alba,  Christus  tollat;  deleat  Christus,  in  nomine  Domini.  Ayos, 
ayos,  ayos;  sanctus,  sanctus  Dominus ,  Deus  sabaoth.  Adjuro 
te  ego,  per  Patremet  Filium  et  Spiritum  sanctum,  utnonhabeaspotes- 
tatem  stare  in  oculo  famuli  Dei  neque  in  die  neque  in  riocte,  neque 
vigilantem  neque  dormientem  « .  Comparer  avec  une  formule  du  même 
genre  donnée  plus  haut  (p.  72),  d'après  le  ms.  73. 

Fol.  158  v^  Oraisons  à  la  Croix  et  à  Notre-Dame. 

Fol.  161.  "De  invencione  sancti  (sic)  Stephani  et  Gamalielis  «  .  — 
«  In  natali  sanctorum  martyrum  Dyonisii,  Rusticiet  Eleutherii  «  . 

Fol.  161  v\  «  Kalendis  maii.  Natale  sancti  Theodulfi,  confessons 
atque  abbatis  r, . 

Fol.  162  V".  «  Reconciliatio  in  capitulum,  quam  abbas  débet  facere 
super  congregationem  » . 

Fol.  163.  Oraisons  pour  la  fête  de  S.  Nicolas. 

Ibid.  Formule  d'excommunication  solennelle.  «  Auctoritate  Dei 
omnipotentis,  Patris  et  Filii  et  Spiritus  sancti,  cooperatione  sancte  Dei 
genitricis  Marie  sanctique  Johannis...  » 


DK    LA  BIBLIOTHEQUE   DE    REIMS.  367 

FoL  164.  Prière  pour  tous  les  fidèles  et  pour  toutes  les  conditions. 
><  Deus  misericors,  quem  Ecclesic;  tu(;  populus  una  eademque  petende 
misericordic  voce  multis  miserantem  miserationuni  generationibus 
interpellât...  » 

Fol.  IG4  v".   "  V  id.  mai.  Natale  saneti  Gengulfi,  martiris  "  . 

Fol.  1G5.  Fêtes  de  S.  Christophe,  de  S.  Maurice,  de  la  Déposition 
de  S.  Jérôme,  de  S"  Hélène,  de  S.  Victor. 

Fin  du  IX"  siècle.  Parchemin.  165  feuillets,  tanlôt  à  longues  lignes, 
tantôt  à  2  col.,  plus  deux  gardes  a^  b,  en  tête  et  à  la  fin,  !)lanches. 
220  sur  185  millim.  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry, 
n»  125). 

50o  (C.   159).  Collectarium,   ad  usum  ccclesiae  Saneti  Theoderici. 
Fol.    1.    «  Incipiunt  capitula   cum  collectis.   De  Adventu  Domini. 
Venite,  ascendamus  ad  montem  Domini...  ?) 

Fol.  43.  Capitules  et  collectes  de  la  Trinité,   ajoutés  au  XIP  siècle. 

—  Hymne  de  S.  Laurent,  notée  en  neumes  (m.  d.).  (Chevalier,  Rep. 
hymnol.j  n'  5429).  —  Suivent  les  fériés. 

Fol.  47  V".  Cl  Orationes  matutinales.  Gratiasagimus, Domine  sancte, 
Pater  omnipotens,  aeterne  Deus,  qui  nos  transacto  noctis  spacio...  » 

—  Fol.  48  v°.  «  Orationes  vespertinales.  Omnipotens  scmpiterne 
Deus,  vespere  et  mane  efcmeridie...  »  — Fol.  49.  «  Orationes  coti- 
diane.  Vox  nostra  te.  Domine,  deprecetur...  « 

Fol.  55  V".  Propre  des  Saints,  commençant  ta  S.  Etienne.  On  y  trouve 
ces  saints,  dont  la  présence  est  évidemment  une  indication  d'origine 
pour  notre  manuscrit  :  Fol.  74.  «  Depositio  S.  Bertini,  abbatis  »  ; 
loi.  75.  "  Depositio  S.  Audomari,  Morinorum  episcopi  -^  ;  fol.  78. 
«  [Natale]  SS.  Remigii,  Germani,  Vedasti,  Bavonis  atque  Vuasnulû  et 
Piatonis  ».  —  Au  fol.  79,  la  fête  de  la  Toussaint  est  appelée  :  «  Celé* 
britas  cunctorum  Sanctorum  " .  —  Fol.  82  v°.  Commun  des  Saints.  — 
Aux  fol.  87  et  88,  oraisons  intitulées  :  «  Collecta  in  ecclesia  cujuslibet 
sanctorum  propria  » ,  où  se  trouvaient  mentionnés  les  saints  suivants  : 
Martin,  Bertin,  Winnoc,  Omer,  Folquin,  Silvin,  Nicolas.  Un  grattage 
a  éliminé  les  SS.  Winnoc,  Folquin  et  Nicolas;  mais  on  a  rajouté 
S.  Vaast  et  S.  Kleuthère. 

Suit  une  collection  de  prières  diverses.  Fol.  91.  "In  capile  jejunii, 
benedictio  super  cineres  " .  —  «  Preces  in  Adventus  et  in  Quadrage- 
sima  » .  —  Fol.  92.  u  [Preces]  in  XL%  post  XXX  psalmos  qui  canuntur 


368  MANUSCRITS 

post  capitulum  w  .  — Fol.  92  v°.   Benedictio  super  ramos  palmarum  j  . 

—  Fol.  93  V".  "  Ad  novurn  ignem  ».  —  «  Ad  mandatum  III  pau- 
periim  -^ .  —  Fol.  94  v".  "  Super  diversa  ornamenta  vel  vasa  »  ;  "  nove 
domus^î  ;  «  super  novosfructus  »  ;  ci  panis»  ;  "  ad  quecunique  volueris  ^  . 

—  Fol.  95.  "Egredientesdecoquina  dicanthunc  versum  inchoro  III...  » 

—  aingredienles  dicant  hune  versum  tertio  repetitum...  )  — Fol.  95  v". 
(.<■  Quando  lector  intraverit,  dicat  tertio...  r>  —  u  Pro  fratribus  in  via 
dirigenlibus  "  ;  «  pro  fratribus  de  via  redientibus  «  (sic);  ^  pro  fratribus 
de  alio  monastcrio  " . 

Fol.  96.  «  Letania  privatis  diebus  dicenda  post  priniam  » .  Inter- 
cession des  SS.  Denis  et  compagnons,  Géréon  et  compagnons,  Lambert, 
Liéuin,  Léger,  Hilaire,  Martin,  Silvin,  Géry,  Aubert,  Rémi,  Germain, 
Amand,  Vaast,  Gudual  "  Guduuale  » ,  Macaire,  Benoît,  Maur,  Wan- 
drille,  Paul,  Colomban,  Gilles,  Philibert,  Berlin,  Antoine,  Bavon,  Sco- 
lastique,  Gcrtrude,  Marguerite,  Aldegonde,  Vaubourg,  Amalberge, 
Christine. 

Fol.  98.  Prières  diverses.  A  noter  celle-ci  ;  "  Si  evenerit  negligentia 
decorporcot  sanguine  Domini...  »;  avec  litanies  spéciales. 

Fol  101.  Bénédiction  de  Teau.  u  Incipit  cxorzismus  salis.  lia  die  : 
Fixorzizote,  creatura salis...  " 

Fol.  103.  Autres  prières  :  "  [In  dormitorio]  ^  ;  «  in  scriptorio  n  ; 
"  inrefeclorio  »  ;  «  in  cellario  »  ;  «  in  coquina«  ;  ^  in  caméra  abbatis  '  ; 
"  inospitali  "  ;  «  in  infirmaria  »  ;   anpistrino  fratrum»  . 

Fol.  104.  Oraison  «in  introitubasilicae.  Domine  Jhesu  Christe...  ? 

—  "  Postquam  sacerdosin  stationc  sua  venerit,  expectat  donec  omnia 
signa  pulsare  conversi  dcsinant,  moxque  dicit...  " 

Fol.  105.  «  Benedictio  ad  monachum  faciendum  ad  sucurendum,  et 
ad  clericum  benedicendum  ».  —  "  Hec  de  monacho  cum  supradictis 
duabus  dicilar  non  dcclcrico)  . 

Fol.  106.  c  Oido  ad  catecuminum  faciendum.  Cum  ad  çcclesiam 
venerint,  stent  masculi  ad  dexteram,  feminc  autem  ad  sinistram,  et 
dicantur  nomina  eoruin,  etsacerdos  insufilet  in  faciem  catecumini  ter, 
dicens  :  Recède,  diabole...  » 

Fol.  109  V".  Bénédiction  des  fonts  :  "  Sequuntur  letania  ad  fontes 
benedicendos  ».  Invocation  des  SS.  Denis,  Lambert,  Hilaire,  Martin, 
Amand,  Vaast,  Benoît,  Berlin,  Bavon,  Gcrtrude,  Marguerite,  Vau- 
bourg. 

Fol.  112  v°.    Prières  du  baptême,  où  Ton  trouve  les  oraisons  sui- 


DK    LA    lUBLIOTHKQUK    DE    REIMS.  369 

vantes  :  «  Hac  fînita,  mittat  saccrdos  niittram  super  caput  ejus,dicens: 
Accipe  vestem  candidam...  n  —  «  Ad  larnpadem  dandam.  Accipe  lam- 
padem  inroprehonsibilem...  «  —  «  Si  episcopus  adest,  statini  confir- 
niari  opoitet  crisrnate,  et  postea  communicarc...  n  —  "  Oratio  ad 
infantes  consignandos.  Oninipotens  scmpiterne  Deus,  qui  regenerare 
di<{nalus  es...  )^  —  «  Si  autem  infirmus  infans  venerit  ad  baptizandum, 
faciat  supiascripta...  «  —  "  Item,  benedictio  aque  ad  succurrendum. 
Exorcizote,  creatura  aquç...   » 

Fol.  115.  "  Ordo  ad  benedicendum  monaclium,  post  evangelium 
majoris  misse.  lîencdictio  est  agenda  antealtare,  hoc  modo.  In  primis 
débet  ipse  novitius  légère  professionem  suam  ante  altare  ad  gradum,  si 
litlera[s]  scit...  « 

Fol.  117.  "  De  infirmis,  quomodo  ungantur  »  . 

Fol.  119  v".   «  Reconciliatio  penitentis  »  . 

Fol.  120.  c:  Commendatio  anime.  Percussa  labula,  conveniunt  fra- 
tres,  simbolum  dicentes,  donec  anima  solvatur  de  corpore,  nisi  in 
agonia  multum  producatur;  tune  agenda  est  h§c  letania  in  exitu 
anime...  «Invocation  des  SS.  Quentin,  Maurice,  Denis,  Julien,  Liévin, 
Martin,  Hilaire,  Germain,  Amand,  Vaast,  Aubert,  Géry,  Benoît, 
Colomban,  Bavon,  Scolastique,  Aldegonde,  Vaubourg,  Badegonde, 
Amalberge.  —  Prières  après  la  mort  pour  le  lavement  du  corps,  la 
mise  en  bière,  la  sépulture  (rôle  de  r«  armarius  »).  — Les  derniers 
feuillets  du  livre  font  défaut;  le  texte  s'arrête  après  les  prières  de  l'an- 
niversaire. 

\P  siècle.  Parchemin.  125  feuillets  ;  marge  coupée  au  fol.  110. 
222  sur  158  miliim.  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry, 
n^l-iT). 

500  (C.  176).  Collectarium,  ad  usum  ecclesiae  Sancti  Theode- 
rici. 

Fol.  2-4.  Quelques  antiennes  notées  (XV*  siècle),  indiquées  par  les 
premiers  mots.  —  Fol.  4  v^  Collecte  de  la  fête  de  S.  Louis,  ajoutée  à 
la  même  époque. 

Fol.  5.  Commencement  du  volume.  Calendrier.  «  Versus  in  inicio 
mensium. 

A'titniians  Dominns  divinagcrens  bonus  extat, 
Gratiiilo  celi  fert  aiirea  dona  fidelis. 
A  festo  stolie  numcrando...  (5  vers). 

TOME  xxxvur.  24 


370  MANUSCRITS 

—  a  Refjiilares  terminorum,  qui  et  claves  dicuntur  r> ,  —  Indications 
pour  Tusage  de  ces  réguliers. 

—  u  [Versus]. 

In  gravibus  kausis  hostis  grave  justior  hères. 
Laudatur  jus  gracia...  ii  (3  vers). 

—  a  In  fine  mensium  versus. 

GuDcta  Greatoris  facit  ardua  dicta  fidelis, 
Belliger  est  gaudens,  celestibus  estibus  ardens  ». 

Fol.  5  \\  "  [Januarius]. 

Principium  Jani  sanxit  tropicus  capricornus. 
Jani  prima  dies  et  septima  fine  timetur  s  . 

Le  qualificatif  a  principalis  «  est  donné  à  certaines  fêtes,  notam- 
ment :  S.  Thiou,  S.  Thierry,  S.  Barthélémy,  Dédicace  de  Féglise 
S.  Barthélémy.  —  Les  fêtes  de  S.  Louis  et  de  S'^  Restitute  ont  été 
ajoutées  après  coup,  la  première  peu  de  temps  après  la  rédaction  du 
manuscrit.  —  Très  nombreuses  notes  de  comput.  —  Certaines  dates 
sont  marquées  par  des  faits  de  l'histoire  sainte  ou  de  la  vie  du  Christ, 
comme  ceux-ci  :  "  Diabolus  recessit  a  Domino  '>  ;  u  Primus  liomo 
creatus  est  »  ;  «  Passio  Domini  "  ;  uResurrectio  Domini  »  ;  aRuptisunt 
fontes  abyssi  et  factum  est  diluvium  »  ;  a  Adventus  Spiritus  sancti  »  ; 
«  Transfiguratio  Domini  »  . 

Fol.  Il  v°.  Table  de  calcul  du  terme  pascal. 

Fol.  13-56.  Collectes  et  capitules;  oraisons  diverses  de  l'office  du 
soir  et  de  la  nuit.  «  Ad  primam  divisionem  XV  psalmorum  ante  noc- 
turnos.  A  porta  inferi...  »  —  «  Pro  vivis  fratribus  nostris  ')  ;  «  super 
exeuntes  de  coquina  »  ;  »  super  ingredientes  in  coquinam  »  ;  a  pro  fra- 
tribus in  via  dirigendis  »  ;  «  pro  fratribus  de  via  redeuntibus  ^  ;  «de 
Angelis  «  ;  «  de  S.  Bartholomeo,  apostolo  »  ;  «  deS.  Nichasiosociisque 
ejus  »  ;  a  de  S.  Remigio  «  ;  "  de  SS.  Theoderico  et  Theodulfo,  abbati- 
bus  y.  ;  et  Commemoratio  B.  Marie  Magdalene  «  ;  «  pro  pace  "  ;  «  de 
S.  Nicholao  "  ;  «  de  S.  Benedicto  »  ;  u  in  natali  Undecim  milium  Vir- 
ginum  »  ;  c;  in  officiis  mortuorum,  pro  episcopis  «  ;  a  pro  sexu  femi- 
neo  " .  Etc.,  etc.  —  Autres,  pour  les  différentes  époques  de  l'année. 

Fol.  33  v\  «  Letania  cotidiana  post  primam  » .  Intercession  des 
SS.  Barthélémy,  Nicaise,  Denis,  Christophe,  Quentin,  Crépin,  Crépi- 
nien,  Maurice,  Rémi,  Hilaire,  Thierry,  Thiou,  Martin,  Nicolas,  Amand, 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE    DE    REIMS.  371 

Sixte,  Sinice,  Nivard,  Hcnoît,  Germain,  Médard,  Eloi,  Gilles,  Servais, 
Basle,  Pris(iiie,  Seconde,  Véracie,  Albine,  «  Assentia  n  ,  Catherine, 
Marguerite,  Cilinie, Eugène,  Eutropie,  Geneviève,  Scolastique,Gertrude, 
Radegonde,   Cunégonde. 

Fol.  39.  Suite  des  collectes.  «  Pro  prelatis  etsubditis»  ;  uprotribu- 
latione  "  ;  '  ad  repellandani  [sic)  tenipestatem  «  ;  «  pro  pluvia  »  ; 
"pro  niortalitate  »  ;   "  pro  peste  brutorum  animalium  -  .  Etc.,  etc. 

Fol.  59-73.  Capitules  de  Toffice  pendant  toute  Tannée. 

Fol.  7-4-124.  Collectes  durant  le  même  temps.  —  Curieux  rensei- 
gnements sur  l'office  dans  Tabbaye  de  Saint-Thierry,  sur  les  proces- 
sions, etc.  —  A  noter  la  récitation  des  psaumes,  à  genoux,  durant  le 
Carême  (fol.  90  v")  :  «  Incipiunt  psalmi  prostrati  in  XL''  >) .  De  même, 
cette  coutume,  au  jour  des  Rogations  (fol.  112  v")  :  «  Post  tertiam, 
mixtum  accipiunt  pueri;  post  sextam,  dormitorium  fratres  accen- 
dunt  (sic)^  calceis  ad  lecta  dimissis,  nudis  pedibus  descendunt,  manus 
et  faciem  lavant,  capita  pexunt  et  in  ecclesiam  vadunt,  factaque  ora- 
tione,  incipitur  ab  uno  puerorum  intérim  antealtare  stantium  antiphona  : 
Exiirije,  D[omine]  ».  —  De  même,  encore,  celte  «  processio  ad  cru- 
cem  n ,  à  l'octave  de  la  Pentecôte  (fol.  118  v°)  :  «  Ad  nocturnos,  omnia 
signa  pro  scilla  pulsantur,  et  omnia  in  ipsa  festivitate  fiunt  que  in 
quinque  precipuis  aguntur,  excepto  quod  ornamentorum  apparatus  in 
processione  non  defertur.  Ad  processionem,  in  procedendo  ad  Sanctam 
Mariam,  cantatur  antiphona  :  Ave^  spes  nostra...  » 

Fol.  125.  Capitules  du  Propre  des  Saints,  commençant  à  S.  Etienne. 
—  Fol.  149.  Capitules  du  Commun  des  Saints. 

Fol.  156.  Collectes  du  Propre  des  Saints.  On  en  trouve  notamment 
pour  les  saints  suivants  :  Rémi,  Brigitte,  Biaise,  Vaast  et  Amand, 
Déposition  de  S.  Thierry,  Translation  des  SS.  Thierry  et  Thiou, 
Marcoul,  Thiou,  Gengoul,  Thierry,  Martin,  Benoît,  Nicaise,  Christophe, 
Timothée  et  Symphorien,  Barthélémy,  Agile;  Sixte,  Sinice,  Nivard  et 
Gilles  ;  Gorgon,  Dédicace  de  l'église  de  Saint-Barthélémy,  Lambert, 
Kemi;  Germain,  Vaast  et  Bavon;  Léger,  octave  de  la  Dédicace,  Trans- 
lation de  S.  Thierry,  Onze  mille  Vierges,  Cilinie,  Translation  de 
S.  Barthélémy,  Crépin  et  Crépinien,  Quentin,  Martin,  Brice,  Cathe- 
rine, Basle,  Agricole  et  Vital,  Elévation  du  corps  de  S.  Thierry, 
Nicaise. —  Fol.  220.  Commun  des  Saints. 

Fol.  222  V".  Capitules  et  collectes  du  S.  Sacrement. 

Fol.  225-228  (\\V  siècle).  Bénédiction  de  l'eau  et  son  aspersion 


;372  :^IA\l]SGRITS 

dans  la  sacristie,  le  dortoir,  rinfirmerie,  le  cellier,  le  réfectoire,  la 
cuisine  et  Téglise,  dans  laquelle  on  dit  une  invocation  à  S.  Bar- 
thélémy. 

Au  fol.  1$,  une  main  du  XVII'  siècle  a  inscrit  cette  mention  :  «  Vi- 
detiir  esse  Diurnale  divini  officii,  complectens  pariter  suis  locis  ritus 
seriandos  ».  —  Le  fol.  1  porte  de  même  (XV IP  siècle)  :  «  Diurnale 
aiitîquum,  ad  usum  S.  Theoderici  prope  Remos,  mss.  saeculi  XIV^  ^  . 
—  Entin,  au  fol.  57  v°,  cette  autre  note  (XVII'  siècle)  :  «  A  moy  Jehan 
Guîlloman,  vigneron  demeurant  à  Ghenay;  Thierry  Guilloman,  Jehan 
La  bru  et  Pierre  Bony  ^ . 

Commencement  du  XI V*^  siècle.  228  feoillels,  les  fol.  I,  12,  57  et 
58  sont  blancs.  240  sur  152  millinî.  BeL  moderne  veau  fauve,  à  fer- 
moir. —  (Sainl-Thierry,  n"^  135). 

507  (G.  164).  Gollectariuiii,  ad  usum  ecclesiae  Beatae  Mariae 
Bemensis. 

Ce  volume,  qu'une  étiquette  placée  au  dos  qualifie  PontiGcal,  est 
bien  un  recueil  de  collectes  et  de  capitules. 

Fol.  1.  Propre  du  Temps,  commençant  à  TAvent.  —  A  noter,  au 
mercredi  des  Gendres  :    ;  Orationes  et  preces  super  pénitentes  v . 

Fol.  56.  "  Incipit  ordoqualiter  debeat  sacerdos  missam  celebrarer  . 

Fol.  63.  «  Incipit  ordo  in  die  Cène  Domini.  Feria  v"*  majoris  ebdo- 
made,  id  est  in  Gêna  Domini,  mane  primo,  mansionarii  ordinent 
omnia  que  sunt  necessaria  ad  consecrationem  chrismatis...  n 

Fol.  79.  Propre  des  Saints,  commençant  à  S.  Sylvestre. 

Fol.  109  bis.  Commun  des  Saints  et  messes  votives. 

Fol.  118  V".  "  Pro  sanctis  quorum  reliquierequiescuntinçcclesia  -  » 

Fol.  126  V".   "  Missa  in  cimifcerio  ' . 

Fol.  128.   <'  Incipiunt  misse  spetiales  sacerdotis  ). . 

Fol.  133.  «  De  sancto  Bemigio  vel  de  sancto  Martino  "  . 

Au  fol.  1,  on  lit  cette  note  (XVIII  siècle)  :  Codex  Beatae  Mariae 
Bemensis,  continens,  etc.  —  1720  recognitus  ». 

FinduXI^  siècle.  Parchemin.  133  feuillets, plus  109  Z^wel deux  gardes 
blanches,  A,  n^  en  lêle  et  à  la  fin.  Initiales  enrichies  de  rinceaux  et  do 
ligures  d'animaux,  couleur  et  or,  du  plus  beau  style  et  de  grande 
finesse,  aux  fol.  1 ,  7,  35,  44,  70,  106.  Aux  fol.  57  v"  et  58  r%  grande 
et  belle  initiale  représentant  la  Beligion  chrétienne  découronnant  ht 
Synagogue;  en  face, le  Christ  en  croix,  accompagné  de  la  V^ierge  et  de 
S.  Jean.  Nombreuses  lettrines  joliment  traitées.  312  sur   205  millini. 


or:  LA  BiBLiOTiiKori:  nr:  rrims.  st:} 

Rel.   dos  (le  veau  fauve  sur  ais  de  bois,  sans  couverture  des  plais.  — 
(Kx-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  A,  ord.  3^  ii  "  47  »). 


50ÎJ  (C.  199).  (iollertariuii),  ad  iisum  ccclesiae  Beatae  Mariae 
llcmensis. 

Fol.  l-().  (lalendrier. 

Fol.  7.  T'  partie,  de  la  vigile  de  Peiilecôtc  à  la  S.  André. — Pente- 
côte. Procession  vers  l'église  Saint-Maurice,  avec  les  trésoriers  de 
Corbcny  et  de  Hautvillers,  et  les  châsses  des  SS.  Marconi,  Nivard, 
Thierry,  \icaise,  Kemi,  Basie.  - —  Féric  v,  après  l'exaltation  de  la 
Croix.  Procession  à  Sainl-Symphorien.  —  Férié  vi.  Procession  à  tra- 
vers le  Vieux-Marché  et  à  Saint-Pierre-le-Vieil. 

Fol.  24.  Oraisons  diveises.  Oraison  en  cas  de  miracle,  ce  Nota  quod 
quocienscunique  miracula  fuerinl,  débet  poni  parva  sedes  cum  cuis- 
sineto  ante  altare,  pro  iiifumo  sanato;  si  autem  persona  sanata  si 
nobilis  vel  religiosa...  >  — .lourdes  Morts.  —  Commun  des  Saints. 
—  Fol.  28  v".  Propre  des  Saints,  commençant  aux  SS.  Gordien  et 
Kpimache  et  finissant  à  S.  André.  —  S.  Martial.  Procession  à  Saint- 
Hilaire.  —  S.  Ceimain.  Procession  à  Saint-Pierre-le-Vieil.  —  7*^  jour 
après  l'Assomption.  Procession  à  Saint-Symphorien;  le  lendemain, 
procession  à  la  même  église  et  à  Saint-Timolhée  —  S.  Michel.  Pro- 
cession à  l'église  de  ce  nom.  —  Translation  de  S.  Kemi.  Procession  à 
Saint-Remi.  —  S.  Léger.  Procession  à  Saint-Rem i.  —  S.  Denis.  Pro- 
cession à  Féglise  de  ce  nom.  —  Toussaint.  Recommandise  de  l'arche- 
vêque Èble,  c:  qui  dédit  nobis  natulas  ".  —  S.  Martin.  Procession  à 
l'église  Saint-Martin.  —  Fol.  60.  OfGcc  de  la  Vierge.  —  Fol.  63. 
Oraisons  diverses,  c  Oralio  pro  rege  Karolo  defuncto  5^ .  —  Prières 
pour  la  sépulture  d'un  défunt. 

Fol.  70.  2' partie.  «  Sabbato  primo  in  Adventus  Domini...  »  — 
Fol.  72.  Chant  des  0  de  l'Avent  par  l'archevêque  et  par  les  dignitaires 
du  Chapitre.  «  Et  notandum  est  quod,  die  precedenti,  scilicet  xvni" 
kalendas  januarii,  debent  capellanus  refectorii  et  vinitarius  Capituli 
cellarium  domini  archiepiscopi  introire,  quibus  à  gentibus  domini 
archicpiscopi  seu  ab  hujus  cellarii  clavigero,  debent  vina  meliora  de 
partibus  Remis  circumvicinis  ibidem  reposita,  ut  eligant  quod  melius 
per  juramentum  eis  videbitur  demonstrari  ;  et  ex  eo  vino  capellano 
refectorii  duosmodios,  utmorisest,  pro  dislributione  facienda,  debent 
libéra  ri.   Si  vero   vinum  ad  hoc  sufficiens  ibidem   forsitan   non  repe- 


374  MANUSCRITS 

riatur,  cappellanus  etvinitariuspredicti  debent  alibi  providere,  quorum 
precium  gentes  domini  archiepiscopi  solvere  tenebuntur.  Hoc  idem 
dicimus  de  abis  personis  qui  tenentur  ad  hoc  per  septem  dies  subsé- 
quentes. Et  sciendum  est  quod  hospitale  Béate  Marie  pro  cantore, 
senescalli  pro  domino  decano,  modo  suprascripto,  tenentur  solvere. 
De  antiqua  consuetudine  Remensis  ecclesie,  campana  que  Papeline 
vulgariter  est  vocata,  supra  vêtus  refectorium  Gapituli  collocata,  per 
spaciumleuce  solet  pulsari  in  crepusculo  noclis  cujuslibet,  a  xvi"  kal. 
januarii,  eciam  per  octo  dies  subséquentes  ac  eciam  omni  vigilia 
dierum  in  quibus  in  refectorio  statuuntur  pastus  " .  —  Fol.  80.  Distri- 
bution des  cendres.  —  Fol.  86.  Jeudi  saint.  Ahsolutio  donnée  par 
l'archevêque  en  chapitre  et  sur  le  peuple.  Bénédiction  du  feu  nouveau; 
illumination  de  la  cathédrale.  —  Vendredi  et  Samedi  saints.  — 
Fol.  94.  Pâques.  Procession  dans  l'église;  station  «  ante  rouellam 
sancti  Nichasii  » .  —  Lundi  et  jours  suivants.  Procession  à  Saint-Remi, 
a  Saint-Symphorien,  à  Saint-Pierre-les-Dames,  à  l'église  delà  Trinité, 
à  Saint-Nicaise,  à  Saint-Denis.  —  Fol.  99.  Oraisons  diverses.  — 
Commun  des  Saints.  —  Fol.  102  v".  Propre  des  Saints,  commençant 
à  S.  Saturnin.  —  S.  Rémi.  Procession  à  l'église  du  nom,  la  vigile 
et  le  jour.  —  Chandeleur. 

Fol.  111.  Litanies  et  oraisons  diverses. 

Fol.  115.  u  Post  Preciosa,  procedunt  domini  canonici  in  Hospitale, 
ad  mandatum,  a  dominica  qua  cantatur  Invocavit  me,  et  per  totam 
Quadragesimam,  processionaliter  dicendo...  » 

La  garde  a  est  un  feuillet  de  livre  liturgique  (fin  du  XIÏP  siècle)  sans 
valeur. 

XV"  siècle.  Parchemin,  107  feuillets  (1-116,  moins  30-39  omis, 
plus  81  his),  et  une  garde  ^,  à  la  fin;  le  fol.  46  n'est  qu'un  fragment. 
267  sur  185  millim.  Rel.  veau  blanc  sur  carlon.  —  (Ex-libris  gravé  du 
Chapitre  :  «  A,  ord.  4,  n°  76  »). 

509  (C.  181).  "  Obituale  ecclesiae  metropolitanae  Remensis  » . 

Fol.  1.  <'  Quando  itur  ad  locum  sepulchri,  unus  diaconus  incipit 
antiphonam  :  Aperite.  —  Psalmus  David.  Confitemini  Domino,  quo- 
niam  bonus...  »  Psaumes  117,  41,  131,  138,  130,  141,  142,50, 
148,  149,  150.  —  Fol.  12  v\  "  Revertente  autem  processione, 
presbiter  cum  diaconis  et  subdiacono  dicunt  invicem  legendo  septem 
psalmos  penilentiales,    dicentes   in  fine  cujuslibet  psalmi   :  Requiem 


DE    LA   BIBLIOTHICQUE   DE   REIMS.  375 

cternaiii,  etc.  "  Suivent  les  7  Psaumes  de  la  pénitence  et  les  oraisons 
qui  terminent  la  cérémonie  de  rinluimation. 

En  tête  du  fol.  1,  on  lit  cet  ex-libris  d'une  main  contemporaine  du 
manuscrit  :  «  Pro  fabrica  ecclesie  Kemensis  » ,  et,  sur  le  fol.  b  (XVI«  siè- 
cle) :  (i  Pro  insigni  ecclesia  Kemcnsi  n  .  D'autre  part,  au  verso  de  ce 
dernier  feuillet,  on  lit  :  «  Ex  libris  bibliothecae  S.  Remigii  Remensis  : 
anno  1785  catalogo  inscriptus  '^ .  De  ces  mentions  contradictoires,  on 
peut  sans  doute  conjecturer  qu'après  l'incendie  de  177  4,  le  Chapitre 
catbédral  aida  l'abbaye  de  Saint-Remi,  comme  le  firent  un  certain 
nombre  de  lettrés  de  la  ville,  à  se  reformer  une  bibliothèque. 

Le  fol.  A  appartient  à  un  commentaire  sur  les  évangiles  (XIV  siècle)  ; 
le  fol.  B  porte  un  fragment  des  Kyrie.  «  [Kyrie],  fons  bonitatis,  pater 
ingcnite...  —  Cunctipotens  genitor...  n  —  Les  plats  de  la  couverture 
sont  formés  de  feuillets  d'un  petit  Rréviaire  du  XW  siècle. 

XVI'  siècle.  Parchemin.  29  feuillets  et  3  gardes,  a-c,  les  deux  pre- 
mières en  tête.  181  sur  122  millim.  Rel.  veau  noir  gaufré,  très  fati- 
guée. —  (Saint-Remi). 

310  (C.  173).  Collectarium,  ad  usum  romanum. 

Ce  Collectaire  ne  contient  que  les  oraisons  de  la  messe. 

Fol.  2.  i^  Oratio  sacerdotis  ad  Christum,  in  misse  celebratione  vel 
ante.  Summe  sacerdos  et  vere  pontifex,  qui  te  obtulisti  Deo  Patri...  " 
—  Fol.  4.  "  In  vigilia  Nativitatis  Domini.  Deus,  qui  nos  redemptionis 
nostre...  n 

Fol.  40.   "  Dominica  xxv,  missa  de  Trinitate  » . 

Fol.  43  v°.  Préfaces  notées,  au  nombre  de  dix,  suivies  des  prières 
de  la  messe. 

Fol.  50.  Propre  des  Saints,  commençant  à  S.  Etienne. 

Fol.  70.  Commun  des  Saints  et  messes  votives.  «  Pro  his  qui  sunt 
in  captivitate  "  .  —  «  Missa  de  rege  vel  [reg]ibus  « . 

Fol.  97.  Rénédictions  diverses.  ^  Super  crucem  »  ;  «  super  casu- 
lam  •;  ;  (Ji  super  corporale  vel  pallam  »  ;  etc.,  etc. 

En  tête  du  fol,  1 ,  on  lit  (XIII*  siècle)  :  «  Liber  Reate  Marie  Remensis  » . 

Fin  du  XIÏ*  siècle.  Parchemin.  97  feuillets,  les  premiers  et  les  der- 
niers atteints  des  vers.  238  sur  IGO  millim.  Rel.  moderne  veau  fauve, 
à  fermoir.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  A,  ord.  4,  n"  54  »). 

511  (X.  fonds).   "  Responsaria  et  hymni  dierum  solemnium   totius 


376  MANUSCRITS 

anni,  per  Stephanum  Barthélémy,  hujiis  insignis  ac  metropolitanae 
Remensis  ecclesiae  canonicuai;  scripta  et  eideni  Kemensi  ecclesiae 
dicata,  anno  Domini  1680,  aetatis  suae  70  »  .  Titre  encadré.  Texte  et 
notes  exécutés  au  pochoir. 

Fol.  2.  Temps.  —  Fol.  18.   «  Commune  Sanctorum  ') .  —  Fol.  30. 
«  Proprium  Sanctorum"  .  S.  Nicaise,  hymnes  (Chevalier,  Rep.hymnoL, 
n"'  15094,  14641). 

XVII^  siècle.  Parchemin.  69  feuillets,  586  sur  385  millim.Rel.  veau 
noir,  avec  coins,  fermoirs  et  bretelles.  —  (Chapitre), 

512  (C.  193).  Creviarium,  ad  usum  ecclesiae  Sancti  Theoderici. 

Fol.  1-2.  Calendrier  comprenant  les  mois  de  novembre  à  juin.  On 
y  rencontre  les  SS.  Winnoc  et  Léonard,  Aignan,  Colomban,  Basle, 
Fuscien  et  Gentien,  Geneviève,  Rigobert,  Maur,  Vaast  et  Amand, 
Médard  et  Gildard.  On  a  ajouté  postérieurement  la  fête  de  la  Concep- 
tion et  celle  de  S.  Servais,  évêque  de  Tongres.  Celle  de  S.  Thomas 
Becket  manque.  La  Translation  des  SS.  Thierry  et  Thiou,  inscrite  au 
13  des  calendes  de  mai,  a  été  barrée.  —  Toutes  ces  fêtes  portent  en 
rouge  l'indication  de  leur  degré  de  solennité. 

Fol.  3.  «  Dominica  prima  Adventus  Domini.  Capitulum  ad  vesperos. 
Ecce  dies  veniunt...  —  R[esponsumJ.  Missus  est.  —  V[ersus].  Dabit 
illi  Dominus  Deus...  —  Ymnus.  Conditor  aime  syderum...  »  —  Aux 
matines.  «  Commemoratio  sancte  Crucistunc  dimitlitur  usque  in  cras- 
tinum  octavarum  Epyphanie,  ad  matutinos  »  .  —  Fol.  5-6.  Capitules 
et  collectes  del'Avent. 

Fol.  18  W  Noël.  — Fol.  30  v".  Epiphanie.  —  Fol.  37  m\  Offices 
du  dimanche  et  de  la  semaine.  —  Fol.  51  v°.  Septuagésime,  etc.,  etc. 
Capitules  et  collectes  des  heures  jusqu'au  Jeudi  saint.  —  Fol.  61. 
Carême.  «  Psalmi  prostrati  »  ;  capitules,  collectes  et  hymnes  du 
Carême.  —  Fol.    75.  Passion.  —  Fol.  79.  Rameaux. 

Fol.  81.  Du  cahier  10,  le  manuscrit  passe  au  cahier  14.  Ascension. 
—  Fol.  85.  Pentecôte.  —  Fol.  89  W  Trinité. 

Fol.  92  v°.  "  Incipitde  nalaliciis  Sanctorum...  In  primis,  de  sanctis 
Agricola  et  Vitale...  »  —  Fol.  99.  «  Elevatio  sancti  Theoderici, 
abbatis»  ;  hymnes  (Chevalier,  Rep.hymnoL,  n°'  6175,  5851).  Octave. — 
Fol.  105.  SS.  Nicaise  et  compagnons.  Octave.  —  Fol.  119v°.  SS.  Rémi 
et  Hilaire.  —  Fol.  155  v°.  »  [Translatio]  sanctorum  confessorum 
Theoderici  et  Theodulfi  » .  —  Fol.   160.  S.  Marconi.  —  Fol.  161   \\ 


DE    LA   BIBLIOTHEQUE  DE    KEIMS.  ^77 

«  [Natale]  sancti  Theodulfi  » .  —  Fol.  164  v*.  S.  (iengoul.  —  S'"  Marie 
l'Egyptienne  manque. 

Fol.  166.  Office  des  Morts. 

Fol.  168.  Psautier.  La  première  partie  de  chaque  verset  est  seule 
transcrite. 

Fol.  183.  Cantiques  d'isaïe,  d'Ezcchiel,  d'Anne,  de  Moyse  (Exode), 
d'Habacuc,  de  Moyse  (l)eutcronoine). 

Fol.  186.  Ci  Suffragia  Sanctorum  post  vesperas  et  post  laudes  "  , 
nolainent  pour  les  SS.  Barthélémy,  Nicaise,  Hemi,  Benoît,  Marie- 
Madeleine,  Catherine. 

Fol.  187.  Incipit  Ictania  privatis  diebus,  post  primam  cotidie  di- 
çenda  »  .  Ony  rencontre  les  saints  suivants  :  Barthélémy  {bis),  Nicaise, 
Denis,  Thierry  [bis],  Thiou,  Martin,  Anjand,  Sixte,  Sinice,  Nivard, 
Benoît,  Germain,  Médard,  Eloi,  Gilles,  Servais,  Basic,  elles  saintes 
«  Prisca,  Secunda,  Verasia,  Albina,  Esseniia  »  ,  Catherine,  Cilinie, 
Entropie,  Geneviève,  Scolastique,   Gertrude,  Kadegonde,  Cunégonde. 

Au  verso  du  fol.  185,  on  trouve  une  note  (XV*  siècle)  relative  à  une 
rente  due  à  Saint-Thierry,  par  a  Michiel  Cannelle,  demourant  à 
S'*-Marie-soubz-bourg,  en  Champaingne  "  ,  pour  une  durée  de 
60  années.  —  Un  peu  plus  loin,  une  main  peu  postérieure  a  écrit  : 
«  L'an  mil  V^  et  XIX,  par  grand  tribulacion,  furent  escript  ces  présens 
vers  d'ung  religieulx  estant  en  prison. 

Pour  et  cause  d'ung  nicnlcur, 

Par  tous  lesaiilztres  birti  éprouvez, 

Et  pour  ce  trois  souflés  sans  denieur 

En  descendant  luy  avoit  baillé, 

Pour  autant  que  tnainirois 

A  sou  maistre,  sans  cause  et  faison, 

Bourdes  et  mentriz  mille  fois 

Avoit  dit  de  luy  et  ces  compaingnons, 

Donné  ung  samedi  après  midi, 

Furent  ces  bourdes  bien  apronvé 

Avecques  plusieurs  injures  dit  par  luy, 

i'ar  quoy  le  peimcnt  luy  a  esté  donnée  « . 

Fin  du  XIKXIIP  siècle  (fol.  Ib*6,  167,  186,  187).  Parchemin. 
187  feuillets  à  2  col,  !:271  sur  18:2  millim.  Rel.  veau  fauve  sur  carton. 
—  (Saint-Thierry,  n»  132). 

513  (C.  189).  Breviarium,  ad  usum  ecclesiae  Sancti  Theoderici. 
11  manque  en  tète  huit  feuillets. 


378  MANUSCRITS 

Le  fol.  1  commence  sur  ces  mots  :  «  Ortus  refulget  Lucifer,  spar- 
samque  lucem  nuntiat,  etc.  " ,  qui  appartiennent  à  l'hymne  des  laudes 
de  la  6^  férié.  Cette  hymne,  dans  la  circonstance,  est  appliquée  aux 
laudes  du  Vendredi  saint. 

Fol.  10.  «  Sabbato  sancto,  id  estvigiliaResurrectionis  Domini  nostri 
Jhesu  Christi.  Super  psalmos  ad  n[octurnum].  Antiphona.  Alléluia, 
alléluia,  alléluia,  alléluia,  alléluia.  —  Antiphona...  " 

Fol.  14.  Pâques.  —  Fol.  36.  Ascension.  —  Fol.  40.  Pentecôte. 

Fol.  49.  Dimanches  de  la  Pentecôte,  comptés  de  cette  manière  : 
u  ...  Dominica  sexta  post  octavas  Pentecostes;  dominica  ir  mensis 
augusti;...  dominica  quarta  mensis  novembris  v, .  —  Fol  62  his.  Nou- 
velle série  de  dimanches,  comptés  cette  fois  de  1  à  24.  Dans  la 
première  série,  on  trouvait  huit  leçons  équivalant  aux  leçons  1-4  du 
premier  nocturne  du  Bréviaire  bénédictin  du  XVIIl^  siècle;  dans  la 
seconde,  on  trouve  les  leçons  9-12,  mais  elles  ne  correspondent  aucu- 
nement avec  le  reste  de  l'office  bénédictin  de  cette  époque. 

Fol.  81v".  aTranslatio  SS.  confessorumTheodericietTheodulfi  n . — 
Fol.  83  v°.S.  Marconi.— Fol.  85  V".  «  [Natale]  S.  Theodulfi,  abbatis '^ . 

—  Fol.  101.  «  In  natale  S.  Theoderici,  abbatis  «  ;  hymnes  (Chevalier, 
Rep.  hymnol.^  n**'  6175,  5851).  Octave  et  dimanche  dans  l'octave.  — 
Fol.  105  W  u  Translatio  S.  Martini  ».  —  Fol.  110.  «  [Translatio] 
S.  Benedicti,  abbatis  »  ;  hymne  (Chevalier,  Rep.  hymnol.,  n"  3007). 
Octave.  Cet  office  ne  ressemble  en  rien  à  celui  du  Bréviaire  bénédictin 
du  XVIIl«  siècle.  —  Fol.  123  v".  S"=  Radegonde.  —  Fol.  131. 
SS.  Timothée  et  Apollinaire.  —  Fol.  132.  S.  Barthélémy  et  octave; 
hymne  (Chevalier,  Rep.  hijmnol.,  n"  19594).  — Fol.  140  v".  SS.  Sixte, 
Sinice,  Nivard  et  Gilles.  —  Fol.  155.  S.  Rémi  ;  hymne  (Chevalier,  Rep. 
hymnoL,  n"  17300).  Commémoratiun  des  SS.  Germain,  Vaast  et 
Bavon.  —  Fol.  157  v".  ce  Dedicatio  ecclesie  B.  Bartholomei  apostoli  »; 
hymne  :  «  Urbs  beata  Hierusalenm  (Chevalier,  Rep.  hymnoL,  n"  20933, 
avec  variante),  avec  la  division  «  Angulare  fundamentum  «  (ibid.^ 
n°  1081).  Octave.  —  Fol.  162.  SS.  Denis  et  compagnons.  — 
Fol.  166  v".  SS.  Saudoux  et  Malou,  «  Madelupus  " .  —  Fol.  167. 
S'«  Cilinie. — Translation  de  S.  Barthélémy. — Fol.  170  v^  S.  Quentin. 

—  Fol.  171  V'.  Toussaint,  avec  cette  rubrique  :  «  Ipso  die  et  incrastino, 
Commemoratio  omnium  fîdeliumdefunctorum  »' .  —  Fol.  175.  S.  Martin  ; 
hymne:  «  Rex  Christe  »  (Chevalier,  Rep.  hymnoL,  n'  17411),  avec 
la  division  :   «  Martine,    par   Apostolis   »  {ibid.,   n"  11196).   Octave. 


1)1-:    LA   BIBLIOTHÈQUK    DE    REIMS.  379 

—  Fol.    182  \'\  S.   Basle.  —  Fol.   183   v".  SS.  Agricole  et   Vital. 
Fol.  18()  v".  Commun  des  Saints. 

Fol.  210.  Fragment  d'offlce  des  SS.  Barthélémy,  Etienne,  Rémi, 
Thierry  et  Thiou,  Benoît. 

Sur  un  feuillet  de  papier,  servant  de  garde  en  tête  du  volume,  coté  a, 
on  lit  :  «  Je  souhzseigné  conffesse  avoir  receu  de  dompt  Jehan  Houset, 
prebstre,  religieux  et  anfermier  de  ladite  abaiie  de  Saint-Thierry,  la 
somme  de  douze  livre  fournies  pour  argent  porté  à  mes  afaire  et  nésé- 
cité;  faict  le  dixième  [blanc]  mil  six  cent  vingt-cinq.  Dompt  Louis 
F[...]  >  .  Le  nom  a  été  déchiré. 

Fin  du  XII"  siècle.  Parchemin.  205  feuillets  cotés  9-210,  \)\us,62his, 
112  bis  et  lis  bis.  A  2  col.  Nombreuses  coupures  aux  marges. 
302  sur  200  millim.  Rel.  veau  fauve  gaufré,  sur  bois.  —  (Saint-Thierry, 
sans  numéro). 

514  (C.  191).   Breviarium,  ad  usum  ecclesiae  Sancti  Theoderici. 

Fol.  1-6.  Feuillets  ajoutés  au  XV''  siècle,  portant  le  calendrier. 

Fol.  7.  Propre  du  Temps.  —  Fol.  23  V.  «  Incipiunt  an[tiphonej 
octo  diebus  ante  Nativitatem.  \à  Magnifical,  an[tiphona]  :Osapiencia, 
que  ex  ore...  r,  —  Fol.  24  v".  Noël.  Capitules  et  collectes  de  ce  temps. 

—  Fol.  43.  Epiphanie.  L'ofGce  n'est  pas  semblable  à  celui  donné  dans 
le  manuscrit  312.  —  Lacune  entre  les  fol.  118-119.  —  Fol.  121  v". 
Pentecôte.  Les  leçons  sont  divisées  différemment  du  manuscrit  312. 

—  Fol.  132  V".  Office  depuis  l'octave  de  la  Pentecôte  jusqu'à  PAvent. 
Par  une  méprise  du  relieur,  on  en  trouvera  la  suite  plus  loin  (fol.  465- 
480). 

Fol.  135.  Frag"ment  de  Psautier,  commençant  sur  ces  mots  : 
"  [Parcet  pauperi  et]  inopi,  et  animas  pauperum  salvas  faciet...  y  qui 
appartiennent  au  verset  xiii  du  psaume  LXXI. 

Fol.  164  V".  Mêmes  cantiques  que  dans  le  manuscrit  312.  — 
Fol.  168  v°.  Cantiques  de  Daniel,  de  Zacharie,  delà  Vierge,  suivis  du 
Te  Deum. 

Fol.  169  v".  Symbole  de  S.  Athanase.  ^  Quicumque  vult  salvus 
esse...  » 

Fol.  170  V".  Litanies.   Mêmes  saints  que  dans  le  manuscrit  312. 

Fol.  172.  V".  Oraisons  diverses. 

Fol.  174-177.  Feuillets  ajoutés  au  XV«  siècle.  Office  de  S'"  Marie 
l'Égyptienne.  —  Fol.  176  \\  Calcul  du  temps  pascal.    «  In  anno  quo 


380  MANUSCRITS 

ciclus  currit  per  I  post  nonas  aprilis,  dominica  prima  fac  Pascha  ; 
quando  currit  per  II  post  viii"  kalendas  aprilis...  )  —  Fol.  177.  Béné- 
diction du  pain.  Oraisons  pour  les  SS'"' Marie  TÉgyptienne  et  ApoUonie. 
—  Fol.  177  V".  Hymne  à  la  Sainte-Face  : 

«  Salve,  sancla  faciès 
X'ostri  Redemptoris, 
In  qiia  nitet  spes 


(Chevalier,  Rep.  hymnoL,  n"  18189). 

Fol.  178.  Commun  des  Saints. 

Fol.  207.   "  Incipiunt  hore  béate  Marie  »  . 

Fol.  208.  Toussaint. 

Fol.  209  V".  Collectes  diverses  pour  tous  les  temps  de  l'année. 

Fol.  211.  Oftice  des  Morts- 
Fol.  215.  -  Suffraoja  sanctorum  ».  On  y  remarque  les  SS.  Barthé- 
lémy, Kemi,  Thierry  et  Thiou,  Benoit,  Marie-Madeleine,  Seconde, 
Nicaise,  Catherine,  Barbe,  Marguerite. 

Fol.  222.  Propre  des  Saints,  commençant  à  S.  André.  — Fol.  231. 
u  Elevalio  S.  Theoderici  »  .  —  Fol.  239.  S.  Nicaise.  —  Fol.  256  v'. 
S.  Thomas  Bccket.  — Fol.  264  v".  S.  Bemi,  hymne  (Chevalier,  Rep. 
hymnoL,  n'  17300).  —  Fol.  319.  a  Translatio  SS.  confessorum Theo- 
derici et  Theodulfi  »  .  —  FoL  324  v".  S.  Thiou.  —  Fol.  325.  S.  Mar- 
coni. —  Fol.  352  v\  »  [Inventio  S.]  Theoderici,  abbatis  ».  — 
Fol.  373  \\  Translation  de  S.  Nicaise.  —Fol.  386  v".  S'«  Badegonde. 

—  Fol.  397.  SS.  Timothée  et  Symphorien.  —  Fol.  401.  SS.  Sixte, 
Sinice,  Nivard  et  Gilles.  —  Fol.  422  v".    «   Translatio  S.   Bemigii  »  . 

—  Fol.  424  V".  «  Dedicatio  ecclesie  B.  Bartholomei  »  .  —  Fol.  438  v  . 
S.  Basle.  —  Fol.  441  v".  XI  mille  Vierges.  —  Fol.  444  v".  a  Trans- 
latio S.  Theoderici  t^  .  —  Fol.  446  v".   u  Translalio  S.  Bartholomei  r.  . 

—  Fol.  451  V".  S.  Quentin.  — Fol.  462.  SS.  Winnoc  et  Léonard.  — 
Les  fol.  465-480  (anc.  clwvii-cxch  du  Propre  des  Saints)  devraient 
être  placés  après  le  fol.  134  (anc.  clxxvi  du  Propre  du  Temps,  dont 
ils  sont  la  suite).  Le  fol.  481  paraît  cire  la  suite  médiate  (ccLiii')  du 
fol.  464(ccLi*). 

Fol.  490.  S"=  Catherine.  —  Fol.  493  v".  S.  Basle.  —  La  Gn  manque, 
le  volume  s'arrétant  sur  la  fcte  des  SS.  Agricole  et  Vital. 

On  trouve,  au  fol.  221,  le  morceau  suivant  (XV'  siècle)  :  "  Modus 
absolvendi  pénitentes.  Frater  vcl  soror,  misereatur  tui,  etc.   Dominus 


DM    LA   BIBLIOTHKQLK    DE    REIMS.  381 

Jliesus  omnipotens  pcr  suani  sanctain  misericordiain  teabsolvet,  et  ego, 
aucloritatc  mihi  cornmissa,  absolvo  te  ab  omnibus  peccalis  tuis  mibi 
dictis...  "  —  A  noler  aussi  cette  manière  de  folioter  :  ci  clxxxix^  ci,xl_, 
cLXLi...  CLXiiix,  ce  1'  . 

Fin  du  XIII*  siècle.  Parchemin.  494  feuillets  à  !2  col.,  et  une  garde 
blanche,  a,  en  tète.  150  sur  1 10  millim.  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  — 
(Saint-Thierry,  sans  numéro). 

51o  (C.  192).  Rreviarium,  ad  usum  ecclesie  Sancti  Tbeoderici. 

Fol.  1-G.  Calendrier. 

Fol.  7.  Propre  du  Temps.  —  Fol.  175-197.  Dimanches  après  la 
Pentecôte;  incomplets.  — Fol.  278-29G.  25  dimanches  après  la  Pen- 
tecôte; provenant  d'un  autre  recueil. 

Fol.  297-358.  Psautier,  suivi  des  cantiques  d'Isaïe,  d'Ezéchiel, 
d'Anne,  de  Moyse  (Exode),  d'Habacuc,  de  Moyse  (Deutéronome),  du 
Te  Deum,  des  cantiques  des  Trois  enfants,  de  Zacharie,  de  la  Vierge, 
(le  Simcon,  du  symbole  de  S.  Alhanase  et  de  litanies  conformes  à 
celles  dums.  312.  — Oraisons  diverses. 

Fol.  359.  Office  des  Alorts. 

Fol.  362-366.  Office  de  S'«  Barbe  (XV«  siècle).  Hymnes  :  «  Proies 
de  celo  prodiens  i)  (Chevalier,  Rep.  hijmnol.,  n"  15572);  «  In  celesti 
palatio  nova  regina  collitur  »  (sic)  ;  ce  Plaude,  turba  virginea,  Barbara 
cantans  dulciter  »  (iind.,  n"  15059);  «  Deus,  florum  fons,  ortorum 
odorem  reddit  nimium  î'  .  —  u  Antiphona  devota  ad  beatissimam 
virginem  Barbaram.  Salve,  Barbara,  martyr  sanctissima,  tuis  pre- 
cibus...  o  pulcra,  o  clara,  o  dulcis  Barbara  »  . 

Fol.  367-516  (anc.  i-cl  du  Propre  desSaintsdu  manuscrit  primitif). 
Propre  des  Saints,  commençant  à  S.  André.  —  Fol.  376.  Conception. 
—  Fol.  383  V".  SS.  Nicaise  et  compagnons.  —  Fol.  401.  S.  Thomas 
liecket.  —  Fol.  405  v".  S.  Bemi.  —  Fol.  409  v".  S.  Maur.  — 
Fol.  438  V".  S.  Benoît.  —  Fol.  445.  S'"  Marie  l'Égyptienne.  — 
Fol.  449.  Translation  des  SS.  Thierry  et  Thiou.  —  Fol.  455. 
S.  Thiou.  —  Fol.  474  V.  S.  Thierry.  —  Fol.  478  v".  Translation  de 
S.  Martin.  —  Fol.  482.  Translation  de  S.  Benoît.  —  Fol.  487. 
S'"  Marie-Madeleine  ;  hymnes  :  a  Pange,  lingua,  Magdalene  »  (Che- 
valier, Rep.  hijmnol.,  n"  14497);  ce  Magno  salutis  gaudio  letetur  » 
(ihid.,  n"  11015);  c^  Sydus  solare  reve[h]it  optate  festa  diei  »  {ihid., 
n    18976).  Ces  hymnes,  sauf  la  dernière,  existent  aussi  dans  le  ms.  313. 


382  MANUSCRITS 

—  Fol.  493.    «  Translatio  sancti  Nichasii  v  .  —  Fol.  511.   S.  Barthé- 
lémy. —  Fol.  516.  S.  Louis. 

Fol.  254-277  (anc.  cli-clxxiiii).  Suite  de  la  fête  de  S.  Louis.  — 
Fol.  258.  SS.  Sixte,  Sinice,  Nivard  et  Gilles.  —Fol.  276  v".  S.  Rémi. 

—  Fol.  277  v\  S.  Denis. 

Fol.  230-253  (anc.  clxxv-clxxxxviii).  Suite  de  la  fête  de  S.  Denis. 

—  Fol.  235  v\  XI  mille  Vierges.  —  Fol.    238.  "  Translatio  sancti 
Theoderici  seconda  >  .  —  Fol.  239.  «  Translatio  sancti  Kartholomei  »  . 

—  Fol.  244.  Toussaint.  —  Fol.  249  v\  S.  Martin. 

Fol.  218-229  (anc.  glxxxxix-ccx).  Suite  de  la  fête  de  S.  Martin.  — 
Fol.  225.  S.  Basle.  —  FoL  227.  Commun  des  Saints. 

Fol.  198-217  (anc.  ccxi-ccxxx).  Suite  du  Commun  des  Saints. 

Fol.  517.  "In  soUempnitateSacramentialtaris  » .  (Fin  du  XIV*  siècle). 

Fol.  527.  Office  de  S"  Anne  (XV"  siècle).  Hymne.  «  Lucis  hujus 
festa  colat  plebs  honesta  »  (Chevalier,  Rep.  hymnol.,  n"  10698); 
«  Clara  diei  gaudia  modulicet  »  (ibid.,  n"  3305);  « Orbis exultens  {sic) 
celebret  ^^  (ibid.,  n'  14223). 

Fin  du  XIII*  siècle,  avec  intercalation  fréquente  de  pages  du  XIV*  et 
même  du  XV^  siècle.  532  feuillets  à  2  col.  171  sur  118  millim.  Rel, 
veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry,  sans  numéro). 

51G  (C.  207).  Breviarium,  ad  usumcujusdam  ecclesiae  Remensis, 
Sancti  Remigii,  ut  videtur. 

Fol.  1-42.  Psautier,  suivi  des  cantiques  d'Isaïe,  d'Ezéchiel,  d'Anne, 
de  Moyse  (Exode),  d'Habacuc,  de  Moyse  (Deutérouome),  et  du  symbole 
de  S.  Athanase. 

Fol.  42.  Litanies.  On  y  rencontre  les  saints  Quentin,  Nicaise,  Lam- 
bert, Léger,  Crépin,  Crépinien,  Bénigne,  Rufîn,  Valère,  Timothée, 
Apollinaire,  Oricle,  Mémoire,  Ayoul,  Rémi  [bis),  Gibrien,  Hilaire, 
Martin,  Martial,  Sixte,  Sinice,  Mivard,  Germain,  Vaast,  Amand,  Prin- 
cipe, Omer,  Memmie,  Médard,  Eloi,  Benoît,  Maur,  Bertin,  Thierry, 
Gilles,  Philibert,  Basle,  Marconi,  Léonard;  Cilinie,  Entropie,  Gene- 
viève, Scolastique,  Cunégonde,  Colombe,  Foi.  L'ordre  des  saints  et 
l'absence  du  bis  après  les  SS.  Barthélémy  et  Thierry  semblent  indiquer 
que  ce  Bréviaire  n'n  pas  été  écrit  pour  l'abbaye  de  Saint-Thierry,  mais 
plutôt  pour  une  église  de  Reims,  peut-être  Saint-Remi. 

Fol.  43  v°.  Offices  du  dimanche  et  des  fériés. 

Fol.  47.  Hymnes  de  S.  Rémi,   u  Remigius  presul  meritis  »    (Cheva- 


f 


DE    LA   BIBLIOTHEQUE   DE    REIMS.  383 

lier,  Rep.  liijmnoL,  n'  17300);  u  Psallamiis  cordis  orgaiio  ^  {ibid., 
n"  15673)  ;  «  Heini«jius,  presul  inclitc,  Cliristi  athleta"  {ibid.,  n"  17298), 

Ibid.  Hymne  de  S.  Benoît.  «  Christe,  sanctornni  decus  ^  (ibid., 
\r  3006).  —  Hymnes  delà  Passion  (21481),  IViques  (110,  17393, 
1644),  Ascension  (8235,  9582,  654),  Pentecôte  (9215,  2339,  21204), 
S.  Jean-Haptiste  (21039),  SS.  apôtres  Pierre  et  Paul  (6060,  1596), 
Anges  (20455,  3000),  Dédicace  (20918),  Toussaint  (2959,  9678), 
S.  Martin  (17  411,  avec  la  division  «  Martine,  par  Apostolis" ,  11196), 
Apôtres  (5832,  590),  Martyrs  (18607,  598,  17453),  Martyrs  (4534, 
11228),  Confesseur  (9136),  Vierges  (9507,  21703),  S'«  Marie-Ma- 
deleine (10210). 

Fol.  54.  Cantiques  divers.  —  Avent.  "  Ecce  Dominus  in  fortitudine 
veniet...  ^  ;  «  Cantate  Domino  canticum  novum,  laus  ejus  ab  extre- 
mis terre...  '>  ;  «  Hec  dicit  Dominus,  redemptor  Israël...  »  — 
Pâques.  "  Quis  est  iste  qui  venit  de  Edom...  '^  ;  "  Veniteet  revertamur 
ad  Dominum...  »  ;  «  Expecta  me,  dicit  Dominus...  ;^  —  Diman- 
ches. ;<  Domine,  miserere  nostri,  te  enim  expectavimus...  ')  ;  "  Au- 
dite  qui  longe  estis...  n  ;  <  Miserere,  Domine,  plebi  tue...  ^  — 
Apôtres  et  Martyrs.  «  Vos,  sancti  Domini,  vocabimur...  )i  ;  «  Ful- 
gebunt  justi  et  tanquam  scintille...  '>  ;  «  Reddet  Deus  mercedem  labo- 
rum...  )  — Martyr  ou  Confesseur.  «  Beatus  vir  qui  in  sapientia...  ;;  ; 
«  Benedictus  vir  qui  conGdit  in  Domino...  «  ;  «  Beatus  vir  qui  inventus 
est  sine  macula...  ^  —  Vierges,  u  Audite  me,  divini  fructus...  »; 
«  Gaudens  gaudebo  in  Domino...  »  ;  «  Non  vocaberis  ultra  dere- 
licta...  "  —  Suite  de  neuf  leçons.  ^  Parce  mihi.  Domine,  nichil  enim 
sunt  dies  mei...  » 

Fol.  59.  Propre  du  Temps.  —  Fol.  105.  «  Incipiuntlectionesinestate, 
a  Pentecoste  usque  ad  kalendas  novembris  " .  Collectes  pour  le  môme 
temps.  —  Fol.  121.  «  Incipiunt  collecte  que  sunt  dicende  ad  III"'"  et 
ad  Vl"""  et  IX*™,  LX  diebus  privatis,  a  capite  jejunii  usque  in  Cena 
Domini  " . 

Fol.  156  V".  «  Lectiones,  privatis  diebus,  per  totum  Adventum 
Domini  n .  —  «  Lectiones  légende  a  Xativitate  Domini  usque  ad  Sep- 
tuagesimam  •) .  —  «  Lectiones  feriales  in  Septuagesima  ».  —  "  Lec- 
tiones a  capite  Quadragcsime  usque  in  Passione  Domini  ;  .  —  «  Lec- 
tiones a  Passione  Domini  usque  in  Cena  Domini  jj  . 

Fol.  163.  Propre  des  Saints,  commençant  à  S.  André.  —  Fol.  170. 
Conception.  — Fol.  172.  S.  Xicaise.  —  Fol.  186.  S.   Thomas  Becket. 


384  MANUSCRITS 

—  Fol.  186  v".  "  Inrelatione  S.  Remigii  » .  —  Fol.  189  v".  a  In  festivi- 
tate  S.  Remigii  » .  Octave.  —  Fol  229.  "  Incipiunt  capitula  in  paschali 
tempore,  ad  nocturnos  et  laudes,  el  ad  omnes  lioras  diei,  excepta 
prima  et  completorium     . 

Fol.  265.  ^'  In  sollempnitate  Sacramenti  altaris  «.  Ajouté  dans  la 
deuxième  moitié  du  XI V^ siècle. 

Fol.  275.  25  dimanches  après  la  Pentecôte. 

Fol.  310.  "  Incipiunt  lectiones  légende  ab  octavis  Pasce  usque  ad 
Pentecosteo,  privatis  diebus  ».  —  «  Lectiones  légende,  privatisdiebus. 
per  octavas  sancti  Jobannis  Baptiste  « .  —  ^  Lectiones,  privatisdiebus, 
per  octavas  apostolorum  Pétri  et  Paiili  n.  —  "  [Leciiones  légende] 
in  Translatione  sancti  Bcnedicti,  privatis  diebus  « .  —  «  [Lectiones 
légende],  privatis  diebus,  per  octavas  sancti  Cbristofori  ?) .  —  u  [Lec- 
tiones légende]  in  Assumptione  béate  Marie,  privatis  diebus  ».  —  «  In 
Xativitate  béate  Marie,  privatis  diebus,  lectiones  -n .  —  «  A  kalendis 
novembris,  privatis  diebus,  leciiones  légende  usque  ad  Adventum 
Domini,  de  Ezechiele  ) . 

Fol.  337  V".  Déposition  de  S.  Gibrien.  —  Fol.  389.  S.  Barthélémy. 

—  Fol.  408.  u  Translatio  S.  Remigii  ^) .  —Fol.  428.  S'' Cilinie.  — 
Fol.  431  v°.  SS.  Crépin  et  Grépinien. 

Fol.  448  V'.  Gommun  des  Saints. 

Fol.  490-498.  Gabier  ajouté  à  la  fin  du  XIV' siècle,  portant  quelques 
dimanches  de  la  Pentecôte,  puis  la  fête  de  S.  Gorgoii,  puis  la  «  Gom- 
memoratio  Béate  Marie,  que  fit  omni  die  snbbati  «  . 

Fol.  499-506.  Autre  cahier  (fin  du  XV^  siècle),  portant  des  can- 
tiques et  des  hymnes  pour  le  saint  Nom  de  Jésus,  le  Garême,  ÎVoël, 
FFpiphanie,  S'^  A:{athe,  les  Vierges,  la  Passion.  — Signalons  quelques 
proses  et  hymnes  de  S.  Rémi  (fol.  502)  :  «  Remigi,  presul  inclite  '^ 
(Ghevalier,  Rep.  hijmnoL,  n"  17299);  autre  (fol.  504  V)  :  "  Promis- 
sum  supere  lactatur  ubere  »  ;  autre  (fol.  505)  •  ^'  Deprecemur  hodie 
spemgerentesvenie  »  (ibid.,  n"4381).  — SS.  Grépinet  (>répinien  (ihid.)  : 
"  Diligens  quos  et  in  fide  germanos  «  (zZ»?V/.,n"470i).  —  S.  Remi(?Z>ï/.)  : 
«  Ganatomnis  Ecclesia  ) .  — S.  Nicolas  [ibid.)  :  a  So."<pilati  dédit  egros  » 
(ïbid.,  n"  19244).  — S"  Gatherine(?^/c/.)  :  uSo.'^pilati dédit  egros '•-  (ibid., 
n«  19239). 

Fin  du  XIII"  siènle-fin  du  XIV-  siècle  (fol.  265-274,  32">-342,  354- 
358,  363-365,  367,  376,  380,  385,  415-422,  448  4r)3-498)-fin 
du  XV*  siècle  (fol.   499-506).  506   feuillets,  plus  \i.O  bis.   Longues 


I 


DK    LA    lUBLIOTHKlJUE    DK    REIMS.  ;}85 

lignes.  Quelques  lellres  à  sujets  et  dragons,  coiiliîur,  gouache  cl  or, 
laligiiêes.  UJi  sur  108  nilllini.  Kel.  veau  fauve  sur  caiion.  —  (Saint- 
Thierry,  sans  numéro). 


517  (\.  fonds).  «  Proprium  Sanctorum,  ad  usurii  archimonasterii 
Sancti  Hemigii  licniensis;  Kemis  scriptum  in  inonasterio  S.  Heniigii 
MDCCLIV  ' . 

Page  1.  ^  Festa  januarii.  Die  xiii,  in  festo  S.  Hernigii,  archiepiscopi 
Remensis,  dnpiex  I  classis  I  ordinis,  cum  oclava.  In  priinis  vesperis, 
antiphona.  Fonnans  me...  » 

On  y  trouve  notamment  :  Pages  1,  25,  S.  Rémi,  avec  les  hymnes  : 
"  Vos  thura,  Franci  «  (Chevalier,  Rep.  hymnol.,  n°  22157)  et  «  Ab  ore 
pcndens  praesulis  »  ;  p.  31,  S.  Rlaise;  p.  33,  S'^  Geneviève;  p.  36, 
S.  Rigobert;  p.  42,  S.  Oswald  ;  p.  45,  S'^  Macre;  p.  47,  S'«  Cuné- 
gonde;  p.  52,  S'*  Hélène;  p.  60,  Translation  de  S.  Gibrien;  p.  62, 
S.  Léon,  pape;  p.  65,  S'"  Bove  et  Dode;  p.  68,  S.  Frme;  p.  73, 
S.  Marconi;  p.  76,  S.  Gibrien; p.  78,  Translation  de  S.  Nicolas;  p.  81, 
S.  Servais;  p.  84,  S.  Montan;  p.  90,  «  Translatio  minus  solemnis 
S.  Remigii  «  ;  p.  96,  S'«  Clotilde;  p.  99,  S.  Claude;  p.  101,  SS.  Mé- 
dard  et  Gildard;  p.  113,  S.  Thierry;  p.  115,  S.  .Martial;  p.  118, 
Translation  des  SS.  Nicaise  et  compagnons;  p.  120,  S.  Apollinaire; 
p.  120,  125,  127,  S.  Christophe;  p.  129,  S.  Memmie;  p.  139, 
SS.  Timothée  et  Apollinaire;  p.  142,  S.  Arnoul  ;  p.  145,  S.  Julien; 
p.  149,  SS.  Sixte,  Sinice  et  Nivard  ;  p.  152,  S.  Gilles;  p  155, 
Cl  Ordinatio  S.  Gregorii  -n  ;  p.  157,  S.  Ayoul;  p.  160,  S.  Remacle; 
p.  163,  S.  Berlin;  p.  165,  S.  Génebaud;  p.  169,  S.  Mémoire; 
p.  171,  SS.  Gorgon  et  Dorothée;  p.  175,  S.  iMaurille;  p.  177, 
S.  Lambert;  p.  180,  S.  Guerric  ;  p.  186,  S.  Principe;  p.  188,  S.  Fir- 
min;  p.  191,  «  Translatio  solemnis  S.  Remigii  »  ;  p.  197,  «  Dedicatio 
basilicae  Remigianae  »  ;  p.  200,  S.  Léger;  p.  208,  SS.  Denis  et  com- 
pagnons; ïbid.,  SS.  Anges  gardiens;  p.  209,  S.  Berchaire;  p.  212, 
S"  Cilinie;  p.  215,  S.  Sendoux;  p.  218,  SS.  Crépin  et  Crépinien; 
p.  221,  S.  Celsin,  frère  de  lait  de  S.  Rémi;  p.  224,  S.  Quentin;  p.  228, 
S.  Hubert;  p.  231,  S.  Léonard;  p.  233,  S"^Balsamie;p.  235,  S.  Oricle 
et  ses  sœurs;  p.  237,  S.  Rieul;  p.  240,  S.  Basle;  p.  244,  S.  Brice; 
p.  246,  S.  Éloi;  p.  250,  S'*  Barbe;  p.  251,  SS.  Nicaise  et  compagnons; 
p.  254,  «  Relatio  S.  Remigii  " ,  avec  les  hymnes  :  «  Remos  triumphans 
inter  ovantium  lurmas  »  et  «  Dum  stella  gentis  lucida,  Remigi  »  . 
TOME  xxxvni.  25 


386  MAXLSCKITS 

Fol.  265-269.   «  Calendarium  Kemigianum  «  . 

Sur  le  fol.  A,  on  trouve  un  a  ex-libris  Povillon  » ,  complété  par  cette 
indication  :  <  Bibliothèque  de  Povillon-Piérard,  t.  I-E,  an  1833  « . 
Cet  amateur  tenait  ce  livre  de  l'auteur  même,  comme  en  témoigne  une 
autre  note  inscrite  sur  le  même  feuillet  :  «  Ex  dono  domni  Goulliart, 
monachi  archimonasterii  Sancli  Kemigii  Remensis,  anno  1802  «  . 

XVIll*  siècle.  Papier.  270  pages,  plus  un  feuillet  de  litre  a,  et  un  fol. 
100  bis.  130  sur  87  millim.  Rel.   veau  brun.  —   (Povillon-Piérard). 

518  (N.  fonds),  a  Le  Propre  des  Saints  de  Tabbaye  royalle  de 
Saint-Pierre  de  Reims,  1723  »  . 

Tous  les  offices  sont  traduits  en  français. 

On  y  trouve  les  fêtes  suivantes  :  Page  1,  S.  Rémi;  p.  8,  S.  ^om  de 
Jésus;  p.  31,  S.  Maur;  p.  44,  Translation  des  SS'*'  Bove  et  Dode; 
p.  46,  S.  Charlemagne;  p.  51,  S'*  Hélène;  p.  55,  98,  S'^  Scholas- 
tique,  avec  octave;  p.  71,  S.  Guillaume;  p.  99,  Cinq  Plaies;  p.  116, 
S'*  Gertrude;  p.  121,  S.  Joseph  et  octave;  p.  137,  S.  Benoît;  p.  155, 
Notre-Dame-de-Pitié  ;  p.  173,  S.  Gabriel;  p.  192-221,  S'«'  Bove  et 
Dode,  avec  octave;  p.  222,  S.  Eutrope;  p.  228,  S.  Claude;  p.  230 èi>, 
S'^  Clotilde;  p.  231,  S.  Guillaume;  p.  234,  octave  de  la  Visitation; 
p.  244-279,  Translation  de  S.  Benoit  et  octave;  p.  279,  SS.  Zenon  et 
compagnons;  p.  282,  S.  Donat;  p.  285,  S'*  Epine;  p.  303,  SS.  Timo- 
thée,  Apollinaire  et  compagnons;  p.  408,  SS.  Sixte,  Sinice  et  Nivard  ; 
p.  312,  SS.  Ayoul  et  compagnons;  p.  314,  Translation  de  S.  Rémi; 
p.  317,  SS.  Placide  et  compagnons;  p.  330,  S.  Baldéric,  fondateur 
de  l'ordre;  p.  339,  S.  Galle;  p.  343,  SS"'  Ursule  et  compagnes; 
p.  346,  S.  Quentin;  p.  349,  S.  René;  p.  353,  saints  de  l'ordre,  ou 
«  la  Toussaint  monastique  ^  ;  p.  367,  S.  Emilien;  p.  371,  S.  Odon  ; 
p.  378,  S.  Sylvestre;  p.  382,  "  lllation  des  reliques  de  notre  Père 
S.  Benoît  «  ;  p.  392,  SS.  Nicaise  et  compagnons;  p.  395,  «  office  de  la 
très  sacrée  vierge  Marie,  pour  la  votive  »  alias  «  pour  le  samedi  » . 
—  Pages  336-338.  Table. 

A  noter,  au  fol.  156  bis,  une  gravure  représentant  la  Vierge  portant 
le  S.  Esprit  sur  le  cœur,  intitulée  :  "  L'intérieur  de  la  Vierge  "  .  —  De 
même,  au  fol.  395,  autre,  représentant  la  Vierge  agenouillée  devant  le 
berceau  de  son  fils;  '  Le  Bossu  fe.  et  ex.,  rue  des  Carmes,  à  N.-D.  de 
Liesse  " . 

XVIIP  siècle.  Papier.  338  pages,  moins  227-228  et 235-236  enlevées, 


DK    LA    BIBLIOTHKQUIC    DK    KKIMS.  3«7 

el3IS-:i27omises,  plus  des  fol.  oiy  bis,  WObis,  156 Ois,  2^0 bis,  230 /er. 
195  sur  140  inilliiii.  Uel.  veau  brun. 


519  (C.  197).  Offices  notés  du  matin  et  du  soir  pour  «  le  jour  de 
Pasques  florie,  le  Jeudi  sainct,  Vandredy  et  Saniedy  sainct  »  . 

Fol.  I .  a  Henedictio  frondium,  die  dominico  in  Hamis  palmarurn. 
Procedens  cuni  canonicis,  d[ominus]  archiepiscopus  ad  ecclcsiani 
Sancti  Pétri  ad  Moniales,  ubi  benedicturus  est  frondes  et  palmas...  » 

Foi.  4  v°.  «  Feria  quinta,  in  Coena  Dornini  " .  Cérémonie  de  l'abso- 
lution :  «  Ex  antiqua  et  laudabili  consuetudine  semper  id  obseruatum 
€sl  in  ecclesia  Uhemensi,  ut  hoc  die  d[ominus]  archiepiscopus  canoni- 
cos  et  alios  in  eadem  ecclesia  habituâtes  primum  in  capitulo,  deinde 
€x  superiori  pulpito  populum  infracircunstantem  absolvat» .  —  Fol.  23. 
«  Benedictio  ignis  »  .  —  Fol.  32.  «  Ablutio  altarium  in  ecclesia  Rhe- 
mensi  » .  —  Fol.  35.  <  Ablutio  pedum  canonicorum,  in  capitulo,  quae 
vulgo  Mandatum  novum  appellatur...  (quamquam  loco  pedum  nunc 
lavantur  manus)...  »  —  Fol.  39  v°.  «  Feria  sexta  Parasceues  ».  — 
Fol.  41.    '  Benedictio  novi  ignis  » . 

Fol.  49.  ^  Sabbato  sancto  Paschae  »  .  —  Fol.  50  v°.  «  Benedictio 
novi  ignis  ^^ .  —  Fol.  51  v".  u  Benedictio  tliuris  benedicendo  cereo 
apponendi  r^ .  —  Fol.  53  v°.  ^<  Benedictio  fontium  «  .  —  Fol.  71.  «  Bap- 
tismus  parvulorum  post  benedictionem  fontium...  Si  offeratur  archi- 
episcopo  parvulusbaplizandus,  ab  eobaptizabitur.  Ouo[d]  si  plures  offe- 
rantur,  poterunt  baptizari  a  parochis  ecclesiarum  SS.  Pétri  veteris, 
Hilarii,  Stephani  et  Simphoriani  Rhemensium,  qui  tanquam  testes  ei 
bénédiction!  inlersunt...  »  Suit  le  détail  des  cérémonies  du  baptême  et 
de  la  confirmation. 

Le  texte  est  exécuté  avec  soin,  en  petit  romain.  Deux  grandes  minia- 
tures ;  fol.  1,  entrée  dn  Christ  à  Jérusalem;  fol.  4,  le  Christ  lave  les 
pieds  des  Apôtres;  sans  valeur  artistique.  Les  lettrines  semées  dans  le 
texte  n'ont  pas  été  exécutées  à  partir  du  fol.  7. 

XVI*   siècle.   Parchemin.   87   feuillets   à   longues   lignes.    271    sur 
196  millim.  Rel.  veau  fauve  sur  carton. 

520  (N.  fonds).  Officium  S.  Benedicti,  cum  notis. 
Livre  de  lutrin,  de  grossière  exécution. 

Les  gardes  sont  formées  par  un  billet  de  mort  de  l'imprimerie 
Jeunehomme  (1780). 


388  MANUSCRITS 

XVIll*  siècle.  Papier.  12  feuillets  provenant  d'un  recueil  plus  impor- 
tant. Longues  lignes.  435  sur  290  millini.  Cartonnage. 

521  (C.  177).  Officium  S.  Juliani,  cum  nolis. 

Fol.  1.  «  Pridie  festivitatis  beati  Juliani,  ni[artyris],  ad  vesperas. 
Beatus  vir  Julianus...  «  Hymne  :  «  Deus,  tuoruni  militum  virtus,  salus 
ac  prçmium,  qui  dimicantes...  Ut  Julianum  marlyrem...  »  (Chevalier,. 
Rep.  hymnoL,  n°  4539).  — Fol.  5-16.  Distribuée  en  leçons,  la  vie  de 
S.  Julien  (ActaSS.,  août,  t.  VI,  p.  174-175)  :  u  Sanctus  igitur  Julia- 
nus, Viennensi  ortus  urbe,  Arvernis  datus  est  martyr...  et  quos  locus 
iJle  mçrentes  excipit,  Içtos  reinittit,  régnante  Domino  nostro,  etc.  ». 

Fol.  22.  «  In  festivitate  beati  Juliani,  marlyris,  et  missis  votivis. 
Introitus.  Letabitur  justus  in  Domino...  «  —  Suivent  les  Kyrie  solen- 
nels ;  «  Kyrie,  fons  bonitatis...  " ,  et  le  Glona.  —  Fol.  25.  Prose  : 
«  Sedentem  in  superne  majestatis  arce  »  (Rep.  hymnol..,  n"  18776). 
—  Fol.  27  \*.  «  Prosam  hanc,  propria  quando  deerat,  adjunxit  Petrus 
Bosquilius  in  anno  1542  :  [Glorijosum  militis  Juliani  tryumphum  Içta- 
bunda  » . 

Fol.  36.  it  Keliqua  sermonis  qui  coeptus  est  de  passione  beati  Juliani, 
martyris.  Caput  vero  ejus  Ferreolus,  martyr,  accepit. . .  ac  viriliter  usque 
ad  consummationem  hujus  vit§  custodiam.  Amrn  »  .  C'est  une  copie  un 
peu  abrégée  de  la  relation  de  Grégoire  de  Tours,  donnée  dans  les  Acta 
SS.,  août,  t.  VI,  p.  177  (a)-187. 

Au  verso  du  dernier  feuillet,  une  main  du  XVII'  siècle  a  inscrit  cette 
invocation  : 

a  Sancte  Juiiane,  ora  pro  nobis; 
Dulcis  amice  Dei,  lachrimis  inflectere  nostris, 
Alque  Inimiles  attende  preces,  nostraequ»  saluti 
Consiile,  namque  potes,  nobis  secteris  Olymjium. 
Te,  Juiiane,  precor,  te  quaesumus,  obtin    nobis  ». 

Une  miniature  (fol.  22)  donnait  l'image  du  saint;  elle  a  été  malheu- 
reusement mouillée  et  souillée,  comme  tous  les  autres  motifs  décoratifs 
du  volume.  —  Initiales  du  genre  grotesque. 

XVI*  siècle.   Parchemin,   47    feuillets    à   lon.^ues    lignes.   375   sur 
200  millim.  Rel.  veau  brun.  —  (Paroisse  Saint-Julien). 

522  (N.  fonds).  Officium  S.  Juliani,  cum  nolis. 

Fol.  1.  Premières  vêpres,  avec  l'hymne  :  «  Vos,  christiani,  protinus 
admelos...  »  (Chevalier,  Rep.  hymnol.,  n°  220')7). 


DK    LA    BIBLIOTHKQTK    I)K    RKIMS.  389 

Fol.  5.  Matines.  —  Fol.  17.  Laudes.  —  Fol.  19  v*.  Prime.  — 
Fol.  20  v°.  Tierce. 

Fol.  22.  Messe,  avec  la  prose  :  «  Advenite,  popijli;  properate,  sin- 
guli;  Julianuin  canite  ^)  (Chevalier,  Rep.  hymnoL,  n"  559). 

Fol.  28  v°.  Sexte  et  none. 

Fol.  31.  Deuxièmes  vêpres,  avec  l'hymne  :  ^  Hue,  christiani,  currite, 
milites,  pleno  hihentem  »   (Chevalier,  Rep.  hijmnoL,  n"  8100). 

Fol.  34.  «  Missa  in  die  sponsalibus  (sic)^  introitus,  de  5.  Deus 
Abraham  et  Deus  Isaac...  » 

XVIII'  siècle.  Papier.  36  feuillels.  500  sur  335  miilini,  Rel.  veau 
fauve  sur  carton.  —  (Paroisse  Saint-Julien). 

525  (M.  fonds).  Officium  S.  Memmii. 

Traduction  française  en  regard  du  texte  latin. 

On  a  relié  à  la  suite  un  petit  ouvrage  imprimé  à  Chàlons,  chez 
Seneuze  (1788),  intitulé  :  Histoire  abrégée  de  la  vie  et  des  miracles  de 
saint  Memmie,  premier  évêque  de  Chaulons  et  apôtre  du  diocèse,  in-8°, 
109  pages,  contenant  tout  un  ofGce  du  saint,  avec  litanies  spéciales,  et 
aussi  celui  de  sainte  Pome,  sa  sœur  (p.  82-92). 

Commencement  du  XIX*  siècle.  Papier.  35  feuillets  à  longues  lignes 
et  109  pages  imprimées.  166  sur  110  millim.  Carlonnage.  —  (Don 
Deullin). 

524  (N.  fonds).  Officia  propria  sanctorum  Martini  et  Mammetis, 
oecnon  sacri  Rosarii  et  Translationis  coronae  Domini,  cum  notis,  juxta 
Proprium  Lingonensis  dioecesis. 

Fol.  A-B.  Table  et  titre. 

Pages  1-70.  Translation  de  S.  Martin  (4  juillet). 

Pages  71-75.  Fête  de  S.  Martin  (11  novembre). 

Page  75.  «  Officium  sacratissimi  Rosarii,  ad  missam.  Inlroitus. 
Salve  radix...  » 

Page  190.  «  In  festo  Translationis  coronae  Domini  »  . 

Page  206.  ^  In  die  xvii  augusti,  festum  S.  Mammetis,  martyris...  » 
Hymne  :   u  Quantus  in  stellis  »   (Chevalier,  Rep.  hymnoL,  n"  16232). 

Page  235.  Complément  de  l'office  du  Rosaire  donné  plus  haut. 

Sur  la  page  240  et  dernière,  on  lit  cette  note  de  la  main  du  scribe  : 
«  Les  offices  contenues  dans  ce  présent  livre  ont  estez  retirées  tant  de 
PAntiphonaire  romain  que  langrois,  et  les  psaumes  y  contenues  tirées 


390  MANUSCRITS 

du  Psautier,  comme  aussi  les  messes  tirées  du  Graduel  romain  et  lan- 
grois,  lesquelz  offices  ont  estez  reliées,  copiées,  escrites  et  finies  par 
moy  Pierre  Haguin,  natif  de  la  ville  de  Chàteauvillain,  recteur  d'écolle, 
cà  Marmesse  en  Champagne  proche  dudit  Chàteauvillain,  ce  jourd'huy 
vingt-huitième  octobre  mil  sept  cents  quatre  "  . 

A  l'intérieur  du  plat  final,  on  lit  encore,  de  la  même  main  :  «  Ce 
livre  appartien  à  moy  Jean  Dupaty,  de  la  paroisse  de  Chàteauvillain, 
1763  » ,  et  plus  bas,  un  des  descendants  du  possesseur  a  noté  :  «  Donné 
à  l'église  de  Chàteauvillain,  par  M'  Dupaty,  l'an  1816  ». 

Pour  la  décoration  du  livre,  on  a  collé  sur  les  pages  a,  214,  218  et 
à  l'intérieur  du  plat  initial  quelques  images  peut-être  intéressantes  pour 
l'histoire  de  la  gravure  sur  bois.  Sur  le  fol.  n,  on  trouve  une  image  de 
S'*  Geneviève  sur  cuivre, 

XVllI*  siècle.  Papier.  250  pages  à  longues  lignes  et  2  feuillets  limi- 
naires A,  n.  262  sur  196  niillim.  Rel.  veau  brun,  délabrée.  —  (Don 
DeuUin). 

52o  (M.  fonds).  «  Petit  office  de  la  Providence  »  ,  rédigé  en 
français;  précédé  d'un  cahier  imprimé  ayant  pour  titre  :  ^  Litanies 
[et  cantiques]  en  l'honneur  du  bienheureuAL  Pierre  Fouricr,  curé  de 
Mattaincourt,  instituteur  des  religieuses  de  la  Congrégation  de  Notre- 
Dame,  réformateur  et  général  des  chanoines  réguliers  de  Lorraine  » ,. 
et  portant  au  verso  de  son  dernier  feuillet  le  portrait  du  bienheu- 
reux. 

XVIll*  siècle.  Papier.  12  pages  imprimées  et  20  piiges  manuscrites. 
160  sur  96  millim.  Cartonnage.  —  (Don  DeuUin). 

526  (i\.  fonds),  a  Proprium  ecclcsiae  Sancti  Eligii,  aurificum 
[patroni],  Breviario  parisiensi  novo  accommodatum  r^  . 

Fol.  2.  ^t  Die  i  deccmbris,  in  festo  sancti  Eligii,  episcopi,  et  collegii 
aurificum  patroni...  r 

Fol.  11.  «  Observations.  Système  suivi  dans  la  composition  de  cet 
office  '  ;  notes  sur  les  hymnes  et  la  prose  de  l'ancien  Propre. 

Cet  ouvrage  n'est  en  somme  qu'un  essai  d'accommodement  (?)  de 
l'ancien  office  au  nouveau  Bréviaire  et  non  le  nouvel  office  du  nouveau 
Bréviaire. 

Win"  siècle.  Papier.  16  feuillets,  les  4  derniers  blancs.  A  2  col. 
241  sur  184  millim.  Cahier  non  relié. 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE    I)K    HKIMS.  391 

527  (\.  fonds).  Officia  propria  Visitationis  et  Presentationis  beatae 
Mariae,  cum  nolis,  ad  usum  cujusdarn  ecclesiae  Coloniensis. 

Fol.  1-G.  Calendrier.  Les  fêtes  principales  sont  inscrites  en  lettres 
d'or.  On  y  tronvc  notamment  :  «  Dedicationivis  in  Roma  béate  Marie  r^ , 
{lisez  :  Dedicatio  Béate  Marie  ad  nives  Rome).  —  La  place  donnée  à 
la  fête  de  la  Visitation,  an  2  juillet,  reporte  la  date  du  manuscrit 
après  le  concile  de  Bàle  (1431)  qui  la  fixa  k  ce  jour. 

On  trouve  aussi  les  solennités  suivantes  :  Translation  de  S'^  Barbe; 
u  Johannis,  apostoli,  qnando  a  Domitiano  in  ferventis  olei  dolium 
missus  est  »  ;  Translation  de  S'^  Catherine;  «  Acchatii,  cum  X'""  sociis 
suis  et  viginti  milibus  »  ;  c'  Translatio  Trium  regutn  Colonie  «  ;  «  Col- 
lectio  (sic)  sancti  Johannis  Baptiste  n  ;  a  Dedicatio  sancti  Michaelis, 
archangeli  »  ;  «  SS.  Maurorum  CCCLX  (sic)  martyrum  «  ;  «  Undecim 
inilium  Virginum  in  Colonia  r;  «  Elizabeth  electe  >' .  —  Le  17  des 
calendes  d'août  (16  juillet)  est  appelé  :  "  Ultimus  dies  augusti  >' . 

Fol.  7.  Office  de  la  Présentation  de  la  Vierge.  —  La  présence  de 
l'oraison   «  Deus,  qui  sanctam  Dei  (lisez  :  tuam)  genitricem ,  templum 
sancti  Spiritus,  post  triennium  in  templo  Domini  presentare  (sic)...  » 
prouve  que  notre  office  de  la  Présentation  est  antérieur  à  la  réforme 
de  Sixte-Quint. 

Fol.  29.  Office  de  la  Visitation  et  son  octave.  La  première  leçon  de 
l'octave  (fol.  54)  est  une  lettre  de  Boniface  IX,  accordant  des  indul- 
gences aux  fidèles  qui  assisteront  à  cet  office.  «  Bonifatius,  etc.  Superni 
benignitas  Conditoris...  » 

XV®  siècle.  Parchemin.  81  feuillets  à  longues  lignes.  226  sur 
150  inillim.  Le  texte  est  établi  à  l'encre  rouge  et  les  rubriques  sont 
en  or.  Lettrines  or  el  couleur.  De  grands  sujets  en  miniature  devaient 
exister  entre  les  fol.  6-7,  24-25  et  30-31,  où  Ton  constate  la  lacéra- 
tion de  plusieurs  feuillets.  —  Les  marges  des  fol.  a,  1,7,  13,  60  ont 
été  coupées.  Rel.  veau  noir  gaufré. 

528  (X.  fonds).  Liber  ordinarius,  ad  usum  ecclesiae  Beatae  Mariae 
Remensis. 

Fol.  A-F.  Calendrier.  Son  rôle  paraît  être  d'indiquer,  non  pas  tant 
les  fêtes  avec  le  nombre  de  leurs  leçons  et  de  leurs  cierges,  que  les 
anniversaires  des  bienfaiteurs  du  Chapitre  et  le  chiffre  de  la  distribu- 
tion qu'ils  ont  fondée.  Outre  les  noms  des  archevêques,  des  dignitaires 
et  des  chanoines  de  l'église  de  Reims,  on  y  trouve  ceux  des  rois  Eudes, 
Louis  le  Gros,   Philippe  Auguste  et   Louis  VIU;  quelques  seigneurs 


392  MANL'SGRITS 

laïques,  comme  Henri  II,  comte  de  Champagne,  puis  roi  de  Jérusalem; 
le  bienheureux  Eskil,  évêque  de  Roeskiide  (Danemark),  puis  arche- 
vêque de  Lund  (Suède);  l'archevêque  de  Bourges,  Albéric  ;  S.  Albert, 
évéque  de  Liège;  des  évéques  d'Amiens,  Bayeux,  Beauvais,  Chàlons, 
Orléans,  Paris  et  Soissons.  —  La  Commémoration  des  Alorts  y  Ggure 
au  2  novembre. 

Fol.  1.  «  Incipit  Ordinarius  ad  usum  Hemensis  ecclesie.  Cum  ab 
antiquis  rétro  temporibus  sancta  Remensis  ecclesia  divini  celebritate 
servicii  longe  ante  alias  ecclesias  hactenus  exultaverit. ..  i?  — Fol.  1  V. 
Règles  pour  l'Avent  et  Noël.  —  Fol.  4.  Jeune  du  X^  mois.  —  Fol.  7. 
Circoncision,  Epiphanie.  —  Fol.  11.  PuriGcation.  —  Fol.  13.  Carême. 
Jeûne  du  P'mois;  ordinations  ;  procession  u  ad  Sanctam  Trinitatem  i) . 

—  Fol.  15.  Raineaux.  Procession  partant  de  Saint-Pierre-les-Dames. 

—  Fol.  17.  Jeudi  saint.  Bénédiction  du  chrême;  lavement  de  l'autel; 
cérémonie  du  mandé;  distributions  de  ce  jour.  —  Fol.  20.  Vendredi 
saint.  -—  Fol.  21.  Samedi  saint    Procession.  Bénédiction  du  cierge  : 

"  et  de  ipso  novo  et  benedicto  igné  débet  in  omni  domo  ignis  ac- 
cendi  «  .  Bénédiction  des  fonts.  —  F'ol.  23.  Procession  du  matin  de 
Pâques;  office  de  ce  jour,  chant  des  landes;  repas  des  chanoines  aux 
frais  de  l'archevêque.  —  Fol.  25.  Lundi  de  Pâques.  Procession  à 
Saint- Rémi.  —  Fol.  27.  Jour  de  S.  Marc.  Procession  autour  de  la  ville 
par  la  porte  de  Vesle,  la  couture  de  l'archevêque,  le  cimetière  de 
Saint-Martin,  la  chapelle  Saint-Vincent  de  la  Porte-Mars,  l'église 
Saint-Hilaire,  l'église  de  la  Trinité,  la  chapelle  des  SS.  Crépin  et  Cré- 
pinien  de  la  porte  diacre  ou  Cère,  l'église  Saint-Pierre-les-Dames, 
«  ubi  olim  fuit  ecclesia  Sancte  Marie  rotunde  '  ,  la  porte  Bazée, 
a  ubi  habetur  memoria  S.  Michaelis  "  .  —  Fol.  28.  Rogations.  l*'jour, 
procession  à  Saint-Hilaire  "  extra  muros  " ,  Saint-Symphorien,  fondée 
en  l'honneur  des  Apôtres,  Saint-Thimothée.  2*  jour,  procession  à 
Saint-Pierre-le-Vicil,  la  Trinité,  Saint-Hilaire  «  intra  muros  "  ,  Saint- 
Nicaise.  3*  jour,  procession  à  Saint-Denis,  Saint-Martin,  Saint-Remi. 

—  Fol.  30.  Ascension.  Procession  au  cloître.  —  Fol.  32.  Pentecôte. 
Procession  au  cloître.  Jeûne  du  4*  mois;  ordinations;  transport  des 
châsses  à  Saint-Maurice;  sermon  de  l'archevêque  au  peuple.  — 
Fol.  33.  Trinité.  Note  sur  la  messe  de  la  Trinité  dans  les  fériés  de  la 
semaine.  Jeûne  du  7*  mois;  procession  autour  de  l'archevêché;  autre, 
par  le  Vieux-Marché,  jusqu'à  Saint-Picrre-le-Vieil. 

Fol.  36.  Propre  des  Saints,  commençant  à  S.  André.  Conception. 


I)K    LA    r.IBLIOTlIKQl  !■:    DM    HEIMS.  3y3 

—  SS.  Fiiscioii  ot  (îenlien.  —  Fol.  37.  S.  Nicaise.  ^  Et  Imbernus  eo 
die  generalem  roreccionem  de  re  piiblica  nostra  nobis  et  congrc<j[alio- 
nibus  noslris  •' .  —  Fol.  40.  S.  liigobert,  —  Ihid.,  S.  Hcmi.  OfGce 
dans  réf^lise  de  ce  nom.  —  Fol.  45.  S"  Macre.  —  Fol.  47.  S'*"  Bove 
et  Dode.  —  Fol.  48.  SS.  Mcdard  et  Gildard.  —  Fol.  50.  S.  Thierry. 

—  S.  Martial.  —  Fol.  51.  Translation  de  S.  Thomas,  apôtre.  Proces- 
sion à  Saint-Hilaire,    '  que  fundata  est  in  honore  S.  Thome,  apostoli  »  . 

—  Fol.  52.  a  SS.  Remensium  archicpiscoporum  "  .  —  Fol.  53. 
S"  Marie  Madeleine.  —  «  De  Translacione  sancti  Nichasii  sociorumque 
ejus  » .  —  Fol.  55.  S'  Pierre-ès-liens.  Procession  à  Saint-Pierrc-lc- 
Vieil.  —  Fol.  57.  Assomption.  Procession  autour  du  cloître.  — 
Fol.  58.  SS.  Symphorien  et  Timolhée.  Procession  à  Saint-Timothce 
et  à  Saint-Symphorien.  —  Fol.  59.  S.  Barthélémy,  u  Passio  ejus 
legitur  ".  —  Fol.  59  v°.  SS.  Sixte,  Sinice  et  Nivard.  —  Fol.  60. 
S.  Viventius.  u  Integra  procuracio  debetur  nobis  et  congregacionibus 
a  domino  archiepiscopo,  in  refectorio,  et  ibi  débet  legi  passio  sancti 
Adriani  »  .  —  Fol.  61.  Fxaltation  de  la  Croix.  «  Ipsa  nocte  illuminatur 
corona  ante  Crucifixum,  ex  veteri  Ordinario...  '  -,  et  plus  loin  :  ^  et 
legitur,  ad  matutinas,  sermo  Fulberti,  Carnotensis  episcopi,  approbate 
consuetudinis  que  reperitur  in  fine  Omeliarii  hyemalis  »  .  —  Fol.  62. 
S.  Michel.  Procession  à  Téglise  de  ce  nom.  —  Fol.  63.  Translation 
de  S.  Bemi;  y  assistent  les  chanoines  de  Saint-Symphorien,  Saint- 
Denis  et  Sainte-Xourrice.  Procession  à  Saint-Bemi.  —  Fol.  64.  S.  Fran- 
çois. "  In  matutinis  leguntur  111  lectioues  de  passione  ipsius,  que  repe- 
riuntur  in  libro  Sancti  Martini,  post  legendam  feslorum  martirum 
Gervasii  et  Prothasii,  Celsi  et  Nazarii  »  .  —  Ibid.  7  des  ides  d'octobre. 
Procession  à  Saint-Denis.  —  S.  Basle.  —  Dédicace  de  l'église  de 
Beims.  —  Fol.  66.  Toussaint.  Becommaiidise  de  l'archevêque  Eble, 
«  qui  allare  de  Bethiniacavilla,  pro  anniversario  suo  faciendo,  nobis 
donavit,  et  mansiones  archiepiscopi  labefactas  peroptime  reparavit,  et 
thesaurum  ecclesie  adnichilatum  plenissime  restauravit,  unde  etiam 
de  ipsius  thesauri  redditibus  natulas  in  choro,  in  festivitate  Omnium 
Sanctorum,  annuatim  haberi  constituit  ».  —  Fol.  68.  3  des  ides  de 
novembre.  Procession  à  Saint-Martin.  — Fol.  69.  S.  Brice. 

Fol.  70.  Processions  "  pro  morlalitate  » ,  a  pro  inundanciam  (v/c) 
pluviarum  »  ;  «  pro  pluvia  postulanda  v . 

Fol.  70  v°.  (i  Ordo  ad  inungendum  regem.  Paratur  primo  solium  in 
modum  eschafeudi,  aliquantulum  eminens,  contiguum  exterius  choro 


394  MANUSCRITS 

ecclesie,  inter  utrumque  choriim  positum  in  medio,  in  quod  per  gradus 
ascenditur  et  in  quo  possint  pares  regni...  y^  —  On  rapprochera  de  ce 
morceau  et  du  suivant  le  texte  d'un  Rituel  du  sacre  de  nos  rois,  com- 
mandé par  Charles  V  et  exécuté  pour  sa  librairie  en  1365,  qui  passa 
au  XVIP  siècle  dans  la  bibliothèque  de  sir  Robert  Cotton,  et  de  là,  en 
1700,  entra  au  British  Muséum.  Le  texte,  écrit  en  français,  en  a  été 
publié  tout  récemment  par  M.  G.  Leroy,  de  Melun  ,  dans  le  Bul- 
letin hist.  et  pJiU.  du  Comité  des  travaux  historiques  et  scientifiques 
(année  1896,  p.  616-621). 

Fol.  72.   «  Ordo  ad  inungendani  reginam  '^  . 

Fol.  73.   "De  receptione  archiepiscopi  «  . 

Fol.  73  v°.   «  De  consecratione  episcopi  »;  . 

Fol.  74.  Rôle  des  distributions  canoniales  faites  dans  Téglise  de 
Reims  à  certaines  fêtes. 

Fol.  74  x".  Liste  des  26  processions  annuelles  du  Chapitre. 

Fol.  75  x\  Additions  du  XIV*  siècle,  sur  la  Translation  de  S.  Nicolas 
et  la  fête  de  S.  Thomas  d'Aquin. 

En  divers  endroits  du  volume  on  trouve  des  mentions  relatives  aux 
fêtes  où  l'on  chante  des  Laudes  ou  des  Kyrie,  aux  jours  auxquels  les 
chanoines  doivent  se  présenter  rasés  au  chœur,  quand  ils  doivent  y 
entrer,  etc 

Au  fol.  31,  on  trouve  cette  note  du  XVII*  siècle  :  «  Donné  par  nous 
Jehan  Pailla,  licen[cié]  "  ,  qui  ne  paraît  pas  un  indice  certain  de  prove- 
nance. —  Au  fol.  63  v%  on  trouve  une  signature  :  «  Christophle  Thié- 
bault  « ,  du  XVP  siècle,  qui  n'a  peut-être  pas  plus  d'autorité. 

A  l'extérieur  de  la  couverture,  cette  mention  (XVlll''  siècle)  :  «  IMèce 
de  production  nouvelle  pour  le  Chapitre  de  Reims  intimé  contre  les 
sieurs  Godinot  et  consorts,  coutres-clercs  de  l'église  de  Reims,  appe- 
lants. —  M.  Foucault,  rapporteur.  —  l**"  sac  ;  Drouet,  Pelletier  de 
Rilly  ))  . 

XIII«  siècle.  Parchemin.  81  leuillets  (a-f  et  1-75).  A  longues  lignes. 
177  sur  127  millim.  Rel.  parchemin  sur  cation.  —  (Chapitre). 

529  (C.  174).  Liber  ordinarius,  ad  usum  Reatae  Mariae  Remensis. 

Fol.  A-F.  Calendrier  ne  contenant  que  des  fêtes,  avec  indication  du 
nombre  de  leurs  leçons.  —  La  Commémoration  des  Morts  s'y  trouve 
inscrite  au  2  novembre.  —  Quelques  fêtes  ont  été  ajoutées  après  coup, 
notamment  SS.  Rémi  et  Hilaire,  S.    Charlemagne,    Transfiguration, 


1 


DE    LA   BIBLIOTHMQll':    DK    UKIMS.  395 

S'*'  Hove  et  Dode,  Translation  de  S.  Nicolas,  S.  Pierre,  confesseur, 
les  S**'  Femmes,  S.  Eloi,  S.  Louis. 

Fol.  1.  «  Régule  ad  declaracionem  servicii  Adventus.  Cum  igitur, 
propter  di versas  sentencias,  capitum  plurimorum  et  ajitiphonarum  in 
diversis  libris  scriptarum  preposterum  ordinem  et  confusum  soleat...  » 
Rédaction  différente  de  celle  du  volume  précédent.  —  Ibid.  Noël.  — 
Fol.  2  v".  OfGcium  in  Cena  Domini.  Officium  cantoris;  officium  suc- 
centoris;  officium  praecentoris. 

Fol.  3  v°.  «  Hic  est  ordo  ad  ungendum  et  coronandum  regem  [et 
reginam]  " . 

Fol.  5  v°.  Réception  de  l'archevêque.  —  Consécration  d'un  évêque. 

—  Prières  contre  la  mortalité,  etc.,  comme  dans  le  vohime  précédent. 
Fol.  6  v".   "  Incipit  ordo  Remensis  ecclesie  legendi  et  cantandi  per 

totum  [anni  circulum].  Cum  ab  antiquis  rétro  temporibus...  «  — 
Fol.  18  v^  Rameaux.  —  Fol.  20.  Jeudi  saint.  —  Fol.  2,3.  Vendredi 
saint.  —  Fol.  24.  Samedi  saint.  —  Fol.  25  v°.  Pâques. 

Fol.  26  V.  Note  sur  les  repas  fournis  par  l'archevêque  aux  cha- 
noines, les  jours  de  Pâques,  Ascension,  Pentecôte,  Assomption,  Nati- 
vité, Dédicace,  Toussaint  et  Noël.  —  Fol.  27  v°.  Note  sur  l'assistance 
des  chanoines  de  Saint-Symphorien  et  de  Saint-Denis  aux  processions 
du  Chapitre,  pendant  la  semaine  de  Pâques.  —  Fol.  33  v°.  Ascension. 

—  Fol.  34  W  Pentecôte. 

Fol.  40.   «  De  Communi  Sanctorum  "  . 

Fol.  41.  Propre  des  Saints.  —  Fol.  41  v\  57.  S.  Nicaise;  fol.  44, 
52  v%  S.  Rigobert;  fol.  44  v°,  65,  S.  Rémi  ;  fol.  49,  S'^  Macre;  fol.  51, 
S""  Rove  et  Dode;  fol.  54  v%  S.  Thierry;  fol.  56,  «  de  archiepiscopis 
Remensibus  »  ;  fol.  56,  57  v^S'"  Marie  Madeleine;  fol.  59  v",  Assomp- 
tion; fol.  60  v%  SS.  Symphorien  et  Timothée;  fol.  61,  S.  Louis; 
fol.  62,  SS.  Sixte,  Sinice  et  Nivard  ;  fol.  63,  S.  Lambert,  S.  Vivent; 
fol.  64,  S.  Maurice,  S.  Firmin  ;  fol.  65  v%  Dédicace  de  l'église 
Saint-Remi;  fol.  66,  S.  Denis,  Dédicace  de  l'église  de  Reims;  fol.  iy^, 
70  v°,  S.  Rasle;  fol.  70,  S.  Rrice. 

Fol.  71.  Notes  sur  les  Rogations,  Noël,  les  Rameaux,  le  Jeudi  et  le 
Vendredi  saints. 

Fol.  71  v°.  Une  main  du  XIV*  siècle  a  ajouté  la  Translation  de 
S.  Nicolas. 

Fol.  72.  "  Sequitur  declaracio  legendarum  sarïctorum  et  sanctarum 
per  anni  circulum  in  ecclesia  Remensi  pronunciandarum  et  legenda- 


396  MANliSCRITS 

rum,  prout  inferius  quolibet  mense  tocius  anni  describuntur,  quibus 
libris  per  litteras  alphabet!  a  tergo  librorum  signatis  et  sub  quo  numéro 
cujuslibet  libri  inveniri  poterunt  )^  . 

Fol.  75  v°.  (  Sequilur  tabula  lecture  de  dominicis  per  auni  circulum. 
Et  primo  sciendum  est  quod  libri  Biblie  non  describuntur  a  tergo  per 
litteras  alphabeti,  sed  inlitulentur  quo  tempore  leguntur  "  . 

Fol.  76  v°-80.  Table  de  chacun  des  Lectionnaires  de  l'église  de 
Reims,  cotés  A,  B,  C,  D,  K,  F.  Nombreuses  vies  de  saints  citées. 

A  rintérieur  de  la  couverture,  on  lit  cette  note  du  XVIll'  siècle, 
relative  à  l'âge  présumé  du  volume  :  ^  Cette  copie  est  écrite  vers  la 
fin  du  13'  siècle.  La  feste  la  plus  récente  qu'on  y  trouve  dans  le  Propre 
des  Saints  est  celle  de  S.  Louis.  On  trouve  d'autres  manuscrits  du 
même  Ordinaire  oii  cette  fête  n'est  pas.  Celle  du  S.  Sacrement  n'est 
pas  même  dans  celuy-cy.  Et  il  paroît,  par  ce  qui  est  dit  en  plusieurs 
endroits  du  réfectoire  et  autres  anciens  usages,  que  le  corps  de  cet 
ouvrage  a  esté  dressé  avant  le  13*  siècle  »  . 

Au  verso  du  fol.  71,  on  lit  :  «  A  moy,  Nicholas  Novisse  » .  —  EnGn, 
sur  le  plat  extérieur,  on  trouve  les  restes  d'une  note  en  papier  :  «  Pour 
le  Chapitre  de  Ueims,  contre  les  sieurs  Godinot  et  consorts...  —  De 
Magny,  rapporteur  »  . 

Xin«-XV«  siècle  (fol.  72-80).  Parchemin.  87  feuillets  (a-f,  1-80,  et 
une  garde  blanche  g,  à  la  fin).  A  2  col.  226  sur  15 i  millim.  Uel.  veau 
gaufré  sur  carton.  —  (Chapitre). 

550  (N.  fonds).  Liber  ordinarius,  ad  usum  ecclesiae  Beatae  Mariae 
Remensis. 

Fol.  2-7.  Règles  de  l'office  de  l'Epiphanie,  suivant  les  jours  où  cette 
fête  tombe.  <  Hystoria  dominice  vite  incipitur  dominica  prima  post  octa- 
vas  Epiphanie  et  débet  durare  usque  ad  dominicam  in  Quadragesima. .  .n 

Fol.  8-13.  Calendrier  contenant  les  fêtes  de  S.  Charlemagne^ 
S'*'  Bove  et  Dode,  S.  Louis,  S.  PVançois.  —  La  fête  de  Notre-Dame-des- 
Neiges  a  remplacé  celle  de  S.  Memmie,  qu'on  a  reportée  au  surlende- 
main. —  Au  XV  siècle,  on  a  ajouté  les  fêtes  suivantes  :  S.  Antoine, 
Translation  de  S.  Nicolas,  S.  Pierre,  confesseur,  les  S""  Marie, 
S.  Martial. 

Fol.  14.  w  Régule  ad  declarationem  servicii  Adventus.  Cum  propter 
diversas  sentencias...  «Mêmes  chapitres  que  dans  le  volume  précédent, 
mais  augmentés. 


DE    LA   BIBLIOTIll'lQUE    DK    REIMS.  397 

Fol.  15  v".  uXotanHiim  est  qiiod  septem  snnt  f|enerales  rasure  cano- 
nicoruni,  in  Xatali,  in  Pascha,  in  Pentecoste,  in  Assumplionc  béate 
Marie,  in  Xativitate,  in  PuriOcatione  et  in  Dedicatione  ecclesie.  Pres- 
biteri  antem  et  pueri  tenentur  esse  rasi  in  festis  in  quibus  dupliciter 
cantalnr,  et  insuper  in  principio  Adventus  et  in  Quinquagesima  et  in 
Ramis  palmarum.  Si  tamen  dicte  rasure  evenirent  infra  tempus  non 
babens  octo  dies,  una  sola  rasura  sufficeret. 

Versus. 

Assump.  Xati.  Dedi.  Mata.  Puri.  Pascliaque  Peiitlie. 
Omnes  raduntur.  Sanctorum  nuntiat  Ascen. 
Advenit.  Es(o.  Rami.  bis  IVicha.  Remigii  bis. 

Et  si  sit  duplum,  presbite.  perso,  pue. 
Si  rasura  duplex  contingat  in  octo  diebus, 
Fit  semel  illa,  nisi  majore  fit  ultima  festo  » . 

Fol.  17  v°.  «  Incipit  ordo  Remensis  ecclesie  legendi  et  cantandi  per 
totum  annum.  Cum  ab  antiquis  rétro  temporibus...  » 

Fol.  69.  a  De  Communi  Sanctorum  agitur  in  hune  niodum  qui 
sequitur.  Sanctorum  feslivitates  seorsum  et  separatim...  »  Dès  le 
verso,  on  passe  au  Propre  des  Saints,  malgré  le  libellé  du  titre. 

Fol.  104  v°.  u  Hic  est  ordo  ad  inungendum  et  coronandum  regem  » . 

Fol.  106  v°.   «  Qualiter  archiepiscopus  débet  recipi  "  . 

Fol.  107.    u  Qualiter  episcopus  débet  consecrari  n  . 

Fol.  108.  «  Hec  est  declaratio  Ordinarii  Remensis  ecclesie.  Cum 
omnes  in  sacris  ordinibus  constituti,  maxime  beneficiati,  divinum 
servitium  sive  horas  canonicas  dicere  teneantur,  alias  graviter  pec- 
cant...  w  —  F'ol.  112  v\  «  Hic  incipit  declaratio  servicii  festorum  sive 
sanctorum  « . 

Fol.  114.  Table  des  portions  du  Lectionnaire  relatives  à  chaque 
fête,  comme  dans  le  volume  précédent. 

Fol.  117.  u  Sequitur  tabula  lecture  de  dominicis,  per  anni  circu- 
lum  r) .  Comme  dans  le  volume  précédent. 

Fol.  118.  Table  des  Légendaires.  «  Sequitur  tabula  libri  signati  A  » . 
On  a  vu  que  ce  manuscrit  ne  nous  a  pas  été  conservé. 

Fol.  123.  «  Sequuntur  bore  béate  Marie  virginis,  secundum  usum 
ecclesie  Remensis,  prout  legitur  in  choro  ecclesie  » . 

Au  fol.  2,  une  main  du  XVllP  siècle  a  cru  pouvoir  dater  notre 
manuscrit  :   «  An.   1356  »  . 

Au  fol.  17,  on  a  copié  une  délibération  capitulaire  du  28  mars  1357, 


398  MANUSCRITS 

portant  que  tous  les  ans,  le  lendemain  de  la  Toussaint,  il  y  aura  une 
procession  «  per  totum  circuiturn  processionis  ecclesie  » ,  avec  prières 
sur  la  tombe  du  chanoine  Aimery  l'^stanhac,  qui  a  légué  au  Chapitre 
une  somme  de  360  florins. 

Au  fol.  131,  on  trouve  cette  note  du  XV^  siècle:  u  A  moy,  André 
Lorain  ».  —  De  même,  cette  autre,  sur  le  fol.  132  :  «  A  moy,  Oudard 
Bégnicourt,  demourant  au  bourg  S. -Denis,  à  Reims  ».  — Puis,  plus 
loin  :  "  A  moy,  Fransoys  Blondelle,  demourant  à  Reims  n .  —  Puis, 
plus  bas  :  «  A  moy,  Nicholas  Pinchart,  demourant  k  Reims  ».  —  Au 
verso  du  même  feuillet,  on  lit  encore  :  «  Hubert  SoUet,  Hubert  David, 
Jaquemin  Roussiaux  "  . 

Enûn,  au  verso  du  fol.  1  :  «  Offert  à  la  Bibliothèque  de  Reims  par 
M.  J.-M.-B.  Ponsinet,  notaire  honoraire,  juge  au  tribunal  civil  de 
Reims,  membre  du  conseil  général  de  la  Marne,  etc.,  le  2  novembre 
1838,  et  accepté  avec  reconnaissance  par  le  maire  de  Reims.  Gobet, 
adjoint  n  . 

XIV«-XV«  siècle  (fol.  2-7  et  114-131).  Parchemin.  132  feuillets,  le 
dernier  blanc.  A  2  col.  238  sur  165  millim.  Rel.  neuve,  veau  fauve 
à  fermoir. 

551  (C.  172).  ce  Ordinarius  novus  ecclesie  Remensis  » . 

Fol.  IJ.  ce  Petit  almanach  pour  XX  ans  « ,  ou  table  de  prévision  du 
jour  des  Brandons  et  du  jour  de  Pâques  pour  les  années  1489  à  1508. 

Fol.  c-H.  Calendrier. 

Fol.  1.  «  Incipit  Ordinarius  novus  ecclesie  Remensis.  Régule  ad 
declaracionem  servicii  Adventus  Domini.  Cum  propter  diversas  senten- 
cias...  r>  Malgré  ce  commencement  conforme,  la  rédaction  n'est  pas 
celle  des  manuscrits  précédents.  Antiennes  et  oraisons  diverses,  notam- 
ment une  ic  de  sancto  Bertaldo  " .  —  Fol.  9.  «  Nota  de  diebus  domi- 
nicis  et  ferialibus  in  Adventu  »  .  —  Fol.  14.  ce  De  ceteris  attendendis 
in  festis  mensium  anni.  In  januario,  sunt  festa  que  sequuntur  IX  lec- 
tionum...  »  — Fol.  16  v°.  «  Misse  de  Nostra  Domina  dicende  quolibet 
tempore  » . 

Fol.  18.  i' Incipit  temporale  Ordinarii  Remensis.  Ab  Adventu  Domini 
presentis  operis  sumimus  exordium,  quare  frustra  et  inutiliter...  » 

Fol.  37  v\  a  Expliciunt  dies  dominice.  Sequuntur  festa  Sanctorum 
per  circulum  anni,  secundum  Ordinarium  Remense.  Et  primo,  debeato 
Andréa.  Sanctorum  festivitates  seorsum  et  separatim...  » 


DK    LA    llinLIOTHKQlE    DE    HKIMS.  399 

Fol.  70     «  Iiicipit  ordo  nubendi  » . 

Au  bas  du  fol.  G9  v°  on  lit,  de  la  main  du  scribe  :  «  Explicit  Ordi- 
narius  novus,  secundumordinem  et  usum  ecclesie  llemensis,  coinpletus 
feria  v'  post  Translationem  sancti  Martini,  anno  Domini  niillcsimo  qua- 
drin<]enlesinîo  octuagesimo  nono.  Complétas  per  me  I^etrum  liourgoy, 
matriculariumde  Justinis,  sub  signo  meoappositomanuali.  P.  Brugoy  » . 
Il  a  signé  son  nom  plus  régulièrement  aux  fol.  IG  et  37  :  «  Piere 
Bourgoys  » . 

La  couverture  est  formée  d'un  acte  en  parchemin  (12  février  1489) 
portant  échange  de  plusieurs  pièces  de  terres  sises  à  Hautevillc,  entre 
Jean  Doriault,  seigneur  du  lieu,  et  Antoinette  de  Sepoy,  sa  femme,  et 
Jacotin  Gaillart,  ^  nostre  bourgois  et  habilans  dudit  Aulteville  v  . 

XV*  siècle.  Papier.  71  feuillets,  plus  les  fol.  a-h  en  tête.  215  sur 
1 47  millini.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  A,  ord.  5,  prope 
fenestram,  n°  19  >;). 

552  (M.  fonds).  Rituel,  à  l'usage  de  l'église  de  Notre-Dame  de  Reims. 

Les  feuillets  i-vn''''viii  manquent;  une  vingtaine  de  feuillets  paraissent 
manquer  également  après  le  fol.  iTxxxix,  actuellement  le  dernier. 

Ecrit  en  français,  ce  Rituel  donne  le  degré  de  la  fête,  le  nombre  de 
cierges  et  de  leçons  qu'elle  comporte,  les  règles  à  suivre  pour  le  pare- 
ment de  l'autel,  le  service  du  culte,  la  sonnerie,  les  mouvements  du 
personnel  dans  le  chœur  et  dans  les  processions,  etc. 

Fol.  1.  Suite  du  mois  de  mai.  Invention  de  la  sainte  Croix. 

Fol.  2.  Les  Rogations,  avec  la  procession  du  "  Bayart  )  .  Première 
station  à  Saint-Jacques,  depuis  que  la  «  chapelle  Saint-Thomas  hors 
la  ville,  près  la  porte  de  Mars,  au  cimitière  de  Saint-Hillaire  »  ,  est 
ruinée.  Très  intéressants  renseignements  sur  la  topographie  de  Reims. 

Fol.  11  v".  Ascension.  Même  procession  qu'au  dimanche  de  Quasi- 
modo;  station  devant  a  la  cage  de  S.  Nicaise  " . 

Fol.  15  v".  Veille  de  Pentecôte.  On  apporte  le  "  cierge  de  Pasquesn  ; 
collation  chez  les  religieuses  de  THôtel-Dieu;  «  arbre  chargé  de  fleurs 
etfruicts'5  ,  offert  par  elles  et  attaché  à  l'aigle  du  chœur  de  la  cathédrale. 

Fol.  17.  Pentecôte.  Lâcher  du  pigeon  blanc  contenu  dans  une  pomme 
de  cuivre  ornée  de  fleurs  et  de  bouquets;  jets  d'étoupes  enflammées. 

Fol.  19.  Lundi  de  Pentecôte.  —  Fol.  19  v\  Procession  du  mardi 
de  Pentecôte.  Halte  dans  le  cimetière  de  Saint-Maurice;  placement  des 
châsses   c  sur  une  table  de  pierre,  ornée  de  tapis,  qui  est  audict  cimi- 


400  MANUSCRITS 

tière  "  ;  prédication  en  plein  air.  Procession  extérieure  empêchée  par 
la  pluie  en  1626. 

Fol.  23  v°.  Trinité.  —  Fol.  25.  S.  Sacrement.  Le  portier  du  cloître; 
«  la  table  d'autel  doit  estre  ouverte  [à  4  heures  du  malin],  et  n'est 
fermée  qu'à  la  fin  de  la  messe  n .  Procession  du  matin,  à  laquelle 
assistent  le  Corps  de  ville  et  les  Elus;  torche  du  Roi;  «  coffins  n  chargés 
de  fleurs;  torches  des  métiers;  emplacements  des  stations;  descente 
d'un  ange  «  qui  tient  un  chapeau  qui  se  met  sur  le  S.  Sacrement,  par 
les  soins  du  maître  de  la  maison  de  l'Espée  roialle  «  ;  le  S.  Sacrement 
placé  sur  le  a  Bayard  »  .  Procession  du  dernier  jour  de  l'octave. 

Fol.  33  v°.  Fêtes  de  S.  Nicolas,  S.  Médard,  Translation  de  S.  Rigo- 
bert,  etc.  —  Fol.  36  v°.  Translation  de  S.  Thomas,  fête  de  7  cierges. 
Procession  à  Saint-Hilaire.  —  Fol.  39  v°.  Translation  de  S.  Martin. 
Procession  à  l'église  de  ce  nom.  —  Fol.  41.  «  Tous  les  saincts  arche- 
vesques  de  Reims  w  .  —  Fol.  42.  Visitation  de  la  Vierge.  Prédication 
du  théologal.  —  Fol.  43  v°.  Translation  de  S.  Nicaise.  —  Fol.  44  v". 
S.  Jacques.  Bénédiction  des  pommes.  —  Fol.  46.  S.  Pierre-ès-liens. 
Procession  à  Saint-Pierre-le- Vieil.  —  Fol.  48.  Transfiguration.  Béné- 
diction du  ic  verjus  qui  est  acheté  par  le  fabricien  »  . 

Fol.  49  v°.  Assomption.  Procession,  avec  l'assistance  des  chanoines 
de  Saint-Symphorien  et  des  religieux  de  Saint-Denis.  —  Fol.  52.  Len- 
demain et  jours  suivants,  lecture  des  statuts  capitulaires. 

Fol.  52  v".  S.  Symphorien.  Vêpres  du  Chapitre,  à  l'église  de  ce 
nom.  A  la  messe,  «  l'oblation  des  3  calices  se  faict  comme  aux  jours 
de  festes  doubles  »  .  Vêpres  et  procession  à  Saint-Timothée,  le  soir  et 
le  lendemain.  —  Fol.  58  v°.  SS.  Sixte,  Sinice  et  Nivard.  Office  réglé 
par  une  conclusion  du  21  avril  1636.  —  Fol.  59  v°.  Nativité.  Proces- 
sion avec  les  chanoines  de  Saint-Symphorien  et  les  religieux  de  Saint- 
Denis.  —  Fol.  61.  Lendemain  de  la  Nativité.  Visite  générale  et  détail- 
lée des  ornements  et  joyaux  de  l'église.  —  Fol.  61  v°.  Mercredi  des 
Quatre-Temps.  Procession  à  Saint-Symphorien.  —  Fol.  63.  Vendredi. 
Procession  à  Saint-Pierre-le-Vieil,  par  la  "  rue  du  Croc-de-fer  »  .  — 
Fol.  64.  S.  Firmin.  Obit  de  l'archevêque  Robert  de  Lenoncourt.  — 
Fol.  65.  Lendemain.  «  Cérémonie  appellée  Apostolicos  n .  — Fol.  65  v**. 
S.  Michel.  Procession  à  l'église  de  ce  nom.  —  Fol.  67  v°.  S.  Remi^ 
S.  Léger.  Procession  à  Saint-Remi.  — Fol.  68  v°.  S.  Denis.  Proces- 
sion à  l'église  de  ce  nom  ;  prérogative  de  l'abbé  du  lieu. 

Fol.  72.  Dédicace  de  l'église  de  Reims.  Nettoyage  général  de  l'église; 


Dl-:    LA   BIBLIOÏHlîlQUlî:    DE    REIMS.  401 

suspension  des  tapisseries,  descente  des  châsses;  procession  générale 
avec  les  abbayes  et  collégiales  de  la  ville.  —  Fol.  77.  Toussaint.  Son- 
nerie des  "  clabaux  «  .  —  Fol.  79.  Commémoration  des  Morts.  Pro- 
cession dans  le  cloître. 

Fol.  87.  u  L'ordre  de  Toffice  qui  se  faict  quand  l'on  porte  proces- 
sionnellement  le  corps  de  sainct  Rémi  " ,  accompagné  des  «  pèlerins  de 
Saint-Jacques  et  de  tous  les  corps  religieux  de  la  ville  «  ;  suspension 
des  «  belles  tapisseries  du  chœur  n  ;  descente  des  châsses;  rang  de 
chacune  d'elles  dans  cette  procession,  pour  laquelle  les  «rues  doivent 
estre  tapissées  " . 

Fol.  89  \\  '<  Quand  la  procession  du  sieur  recteur  va  en  l'église  de 
Nostre-Dame  de  Reims  ^  . 

Fol.  91.  u  Association  [de  prières]  faicte  par  MM.  du  Chappittre... 
avec  les  religieuses  abbesse  et  couvent  de  Saincte-Claire  et  les  reli- 
gieuses chanoinesses  régulières  de  Sainct-Estienne  de  Reims,  ordre  de 
sainct  Augustin  (l  I  avril  1639)  "  . 

XVII*  siècle.  Parchemin.  91  feuillets  subsistants.  289  sur  196  mil- 
lim.  Rel.  veau  blanc,  délabrée.  —  (Don  Deullin). 

535  (N.  fonds).  Ordo  processionum,  ad  usum  ecclesiae  Beatae 
Mariae  Remensis. 

Fol.  1.  «  Fundatio  facta  a  domino  rege  Carolo  quinto.  Qualibet 
feria  secunda  totius  anni,  post  vesperas  dictas,  sive  post  completorium 
dictum  in  Quadragesima,  exfondatione  facta  perdominum  regem  Caro- 
lum  quintum,  proceditur  in  dictam  ecclesiae  navim,  cantando  prosam 
Inviolata...  »  —  Fol.  2.  «  Oratio  pro  rege  vivente  «  ;  «  oratio  pro 
defuncto  rege  Carolo  V  -n  . 

Fol.  3.   a  Orationes  sequentes  dicuntur  in  choro,  post  processionem 
factam,  diebiis  martis  et  jovis  »  . 
Fol.  4.  Orationes  de  beata  Maria. 

Fol.  7.  a  In  vigiliis  Paschae  et  Penthecostes,  ante  benedictionem 
fontium,  letania  septena  "  (invocation  de  S.  Rémi). 

Fol.  8.  ^  Sequitur  letania  quina  »  (invocation  des  SS.  Denis, 
Hilaire,  Martial). 

Fol.  8  V*.  i<  Sequitur  letania  trina  n  (invocation  des  SS.  Nicaise, 
Vincent,  Maurice,  Quentin,  Symphorien,  Timothée,  Biaise,  Christophe, 
Sixte,  Sinice,  Rigobert,  Mivard,  Benoît,  Basle,  Pétronille,  Geneviève, 
Colombe,  Barbe,  Marguerite,  Christine,  Gertrude). 

TOME  xxxvm.  26 


402  MANUSCRITS 

Fol.  12  v°.  «  Benedictio  aquae,  diebus  dominicis,  in  ecclesia 
Remensi  ^^ .  Aspersion  de  Téglise,  du  re vestiaire,  du  Pretiosa  ou  cha- 
pitre. Prières  récitées  successivement  sur  les  tombes  rencontrées  dans 
la  cathédrale  et  dans  le  cloître,  notamment  sur  les  tombes  de  bronze, 
u  tumbam  cupream  » ,  de  Tarchevêque  Robert  de  Lenoncourt  et  d'Ou- 
dard  Grandroux. 

Fol.  37.  «  Benedictio  thuris,  sabbatho  sancto  Paschae,  ante  bene- 
dictionem  cerei  » . 

Fol.  39-40.  Oraisons  diverses. 

XVIII*  siècle.   Parchemin.  40  feuillets  et  2  gardes  blanches,   a-b. 
217  sur  98  millim.  Rel.  veau  brun.  —  (l^egs  Saiibinet). 

554  (C.  175).  «  Ordo  ad  visitandum  infirmum,  ad  usum  ecclesiae 
Beatae  Mariae  Remensis  "  . 

Fol.  1.  "Ingrediens  sacerdos  domum,  dicat  ter  :  Pax  huic  domui..." 
—  Fol.  14.  Litanies  (invocation  des  SS.  Denis,  Nicaise,  Rémi,  Sixte, 
Sinice,  Nivard,  Martin,  Rigobert,  Benoît,  Entropie,  Cilinie).  La  céré- 
monie de  l'onction  s'arrête  après  la  3*  bénédiction,  et  le  volume  se 
clôt  sur  ces  mots  :  «  Hic  ostendatur  crux  infirmo,  et  remaneat  coram 
ipso,  [vel  communem  dicat  absolutionem  et  assuetaml.  Hiis  peractis, 
recédât  processio  » .  Les  mots  inscrits  ci-dessus  entre  [  ]  ont  été  ajoutés 
postérieurement,  ainsi  que  les  suivants  :  «  Postea  dicat  infirmus  con- 
fessionem  suam,  scilicet  Confiteor;  deinde  presbiter,  inungens,  dicat 
absolutionem  per  modum  qui  sequitur:Dominus  Jhesus  Ghristus,  etc.  " 

Sur  le  fol.  F,  on  a  copié  aussi  (m.  d.)  d'autres  oraisons  pour  le 
même  sacrement  :  "  Deus  misericors,  Deus  clemens...  «  —  "  Virtu- 
tum  celestium  Deus,  qui...  » 

On  lit,  sur  le  fol.  1,  cette  note  (XVIIP  siècle)  :  «  Ex  bibliotheca 
venerabilis  capituli  Remensis  :  Lit.  A,  ord.  3,  n°  49  » ,  et,  plus  bas, 
cette  autre  :   «  Codex  Beatae  Mariae  Remensis,  continens,  etc.  » 

XV*  siècle.  Parchemin.  27  feuillets  et  des  gardes  a-d,  en  tête,  et 
E-G,  à  la  fin,  blanches,  sauf  l'avant-dernière,  212  sur  154  millim.  Rel. 
veau  blanc  sur  bois.  —  (Chapitre  :  «  A,  oïd.  3,  n»  49  »). 

555  (C.  168).  Rituale,  ad  usum  ecclesiae  Sancti  Theoderici. 
Fol.  1.  Bénédiction  de  l'eau. 

Fol.  5.  «  [Oratio]  ad  succurrendum  et  clericum  faciendum  » .  — 
Fol.  6.   «  Professio  noviciorum  talis  est  :  Ego,  frater  N.,  promitto  sta- 


DK    LA    BIBLIOTIIKOUE    l)K    ULIMS.  403 

bilitatein  incam  et  conversionein  moriim  rneorum,  et  obedientiarn 
scciindiim  regulam  sancti  Henedicti,  coram  Deo  et  sanctis  ejus,  in  hoc 
monasterioqiiodestconstriictiim  in  honore  sancti  Harthohjniei,  apostoli, 
et  sanctorum  confessoruin  Theodeiici  et  Theodulfi,  in  presentia  donini 
N.,  abbatis  » .  —  Fol.  7.  Oraisons  à  chacune  des  trois  personnes  de 
la  Trinité.  —  Fol.  9  v°.  «  Benedictio  super  cucullarn  » ,  etc.  Cérémonie 
de  la  vêture. 

Fol.  10.  «  Unctio  fratrum  infirmorum  » .  Cérémonial  et  prières.  — 
Fol.  19.  "  Officium  pro  fratribus  ab  hoc  seculo  discedentibus,  in  ipso 
articulo  mortis  eorum  » .  Litanies  où  l'on  rencontre  les  saints  Barthé- 
lémy {bis)y  Nicaise,  Denis,  Christophe,  Quentin,  Julien,  Adrien,  Cré- 
pin,  Crépinien,  Rémi,  Thierry  (Aw),  Thiou,  Martin,  Hilaire,  Servais, 
Sixte,  Sinice,  Nivard,  Germain,  Vaast,Amand,  Médard,  Gildard,  Éloi, 
Benoît,  Maur,  Gilles,  Martial,  Colomban,  Bertin,  Basle,  Paul,  Antoine, 
Arsène,  Thècle,  Marguerite,  Catherine,  Entropie,  Colombe,  Cilinie, 
Geneviève,  Scolastique,  Gertrude,  Radegonde,  Aldegonde,  Cunégonde. 
—  Fol.  24.  Prières  après  la  mort.  Cérémonie  de  l'enterrement  par 
r  a  armarius  ?) . 

Fol.  33.  i<  Ordo  ad  cathecuminum  faciendum  « .  Cérémonie  du 
baptême  "  sub  trina  mersione  » .  —  Les  fol.  39-47  manquent. 

Fol.  56.  '<  Benedictio  ad  monachum  faciendum  » .  Vêture  du  reli- 
gieux; accolade  de  l'abbé  et  des  moines  aux  nouveaux  frères. 

Au  verso  du  fol.  60,  une  main  contemporaine  a  noté  :  «  Liber 
ecclesie  Sancti  Theoderici;  auferenti  sit  anathema.  Fiat,  fiât,  fiât. 
Amen  >) . 

Fin  du  XII*  siècle.  Parchemin.  61  feuillets,  plus  34  bis;  le  fol.  54 
blanc.  Plusieurs  feuillets  manquaient  dès  l'époque  du  catalogue  de  Saint- 
Thierry;  les  fol.  39-47  ont  au  contraire  été  enlevés  depuis.  203  sur 
136  millim.  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry,  n"  126). 

556  (C.  195).  Rituel,  k  l'usage  de  l'église  de  Saint-Nicaise. 

Fol.  5.  u  Icy  s'ensuient  les  coustumes  et  ordonnance,  tant  en 
sonnages  comme  autres  choses,  ordonnées  en  l'église  de  Saint-Nichaise 
de  Reins,  en  certains  jours  en  l'an.  Premiers,  des  Advens  ^ostre- 
Signeur.  Les  Advens  de  Nostre-Signeur  sont  célébrés  et  fais  par  quatre 
dimenches,  et  n'i  fait-on  nulles  festes  de  quelconques  sains  ne  saintes, 
exceptés  les  festes  de  saint  Agricole  et  saint  Vitale,  anciens  patrons  de 
ceste  église,  et  de  monsigneur  saint  Nichaise,nostre  patrons  et  père  de 


404  MANUSCRITS 

Reims  et  martir...  «  —  Fol.  9  v\  Vigile  de  Noël.  Eclairage  du  cloître; 
veillée  à  rinllrinerie.  —  Fol.  19.  Circoocision.  — Fol.  21.  Epiphanie. 

—  Fol.  22.  "  Dimenches  de  Circumdederunt  me  » .  Suppression  de  la 
«  vigile  de  nuit  n  ;  messe  «  de  monseigneur  S.  \ichaise  «  .  —  Fol.  23  V. 
«  Du  dimenches  de  Esto  michi  "  .  —  Ihid.  «  Comment  on  fait  le  jour 
des  Cendres  « .  —  Fol.  24.  «  Comment  on  fait  les  processions  en 
Karesme  i) .  —  Fol.  27  v**.  «  Pasques  florie  ».  Procession  à  Saint- 
Maurice,  tt  Item,  à  ce  jour,  on  fait  la  premier  méridienne  après  disner, 
et  nonne  ensuiant  ^  .  —  Fol.  29  v".  Mercredi  saint.  «  Le  couvent  vat 
en  cloistre,  et  fait-on  espasse  "  ;  chute  du  ><  vélum  templi  »,  voile 
tendu  entre  le  sanctuaire  et  le  chœur  des  religieux.  —  Fol.  31.  «  Du 
Juesdi  absolut  » .  Oraisons  «  protes  »  ;  absolution  et  lavement  des  pieds 
aux  pauvres;  mandé  à  la  porte  du  couvent;  préparation  des  «  per- 
sonnes »  ou  hosties  pour  la  communion;  petit  et  grand  mandé  au 
cloître  et  en  chapitre;  collation  du  soir.  —  Fol.  41.  «  Du  jour  dou 
grant  Venredi  » .  Sermon  de  la  Passion  par  un  religieux,  en  chapitre; 
adoration  de  la  Croix;  récitation  complète  du  Psautier.  —  Fol.  15  v°. 
a  Du  grant  Samedi,  vigile  de  Pasques  »  .  La  chapelle  du  cloître;  orai- 
sons et  protes  «  ;  «  il  y  at  pelis  hoirs  après  disner  » .  —  Fol.  48.  Pâques. 
Réveil  du  couvent  «  au  senistre  «,  jusque  la  S.  Rémi  d'octobre.  — 
Fol.  51.  Rogations.  Processions  à  Saint-Remi,  h.  Saint-Maurice  et  au 
cimetière  de  Saint-Nicolas.  —  Fol.  53.  Ascension.  Procession  à 
l'église  Saint-Jean.  —  Fol.  55.  Pentecôte.  —  Fol.  57.  Trinité.  ^^  Le 
jour  de  la  sainte  Trinités  n'est  mie  des  grandes  festes  de  precipw's . . .  »  ; 

«  vigiles  pour  tous  les  frères  religieux  de  ceste  église  et  bienfaiteurs  » . 

—  Fol.  58.  Fête  du  S.  Sacrement.  Procession  à  Notre-Dame.  — 
Fol.  59  v*.  Dimanches  après  la  Trinité.  "  Comment  on  doit  prenre 
les  ystoire...  «  —  Fol.  62.  «  Comment  on  doit  faire  les  jeusnes  des 
Quatres-Temps  au  lonc  de  l'an  55 . 

Fol.  65.  Propre  des  Saints.  SS.  Agricole  et  Vital.  —  Fol.  67.  «  De 
la  feste  et  passions  monsigneur  saint  Nichaise  «  .  Si  la  fête  tombe  un 
samedi,  «  on  ne  vat  point  à  processions  à  la  Galilée  »  ;  procession  dans 
le  cloître.  —  Fol.  69.  S.  Rémi.  —  Fol.  70  v\  Purification.  — 
Fol.  71  v\  Translation  de  S.  Nicaise.  —  Fol.  72.  S.  Renoît.  — 
Fol.  73  v°.  S.  Robert.  —  Fol.  74.  S.  Marc.  Procession  avec  le  chef 
de  S.  Sixte.  —  Fol.  75.  S.  Philippe.  Les  matines  se  chantent  après 
compiles  jusqu'à  la  fête  de  S.  Nicaise  en  juillet.  —  S.  Servais.  Pro- 
cession  à    la   chapelle   "   du    Coucis   »    ou  de  N.-D. -de-Liesse.   — 


Di:    LA   BIBLIOTHKQIIK   \)K    IIKIMS.  405 

Foi.  77.  Translation  de  S.  Heiioît.  —  Fol.  77  \\  Translation  de 
8.  Nicaise.  Dépntations  d'autres  abbayes  à  celte  solennité.  —  Fol.  79. 
Assomption.  Procession  à  la  chapelle  du  «  Concis  "  et  à  «  la  Galilée  » . 

—  Fol.  80.  Nativité.  —  Fol.  8i2.  Toussaint.  Aucune  indication  de 
vigiles  des  Morts.  —  Fol.  82  v".  S.  Lié.  —  Fol.  83.  «  De  la  rela- 
cions des  reliques  monsigneur  saint  Nichaise  et  sa  suer  » . 

Fol.  84.  «  Comment  on  fait  les  festes  des  sains  à  XII  leçons  au  lonc 
de  l'an  n .  —  Fol.  84  v°.  Fêtes  de  III  leçons.  —  Fol.  85  v".  «  Gomment 
on  pnet  faire  la  grant  messe  ou  la  messe  à  tierce  de  monsigneur 
saint  Nichaise  "  .  —  Messes  du  S.  Esprit  et  de  Notre-Dame.  — Fol.  87. 
u  Comment  le  couvent  se  doit  revestir  à  la  grant  messes  aux  festes  n  . 

—  Fol.  87  v\  Des  processions,  notamment  aux  fêtes  de  S.  Nicaise. 
Fol.  91  v°.   a  Hiis  diebus,  ab  Exaltacione  sancte  Crucis,  secundum 

constituciones  majorum,  debent  fratres  bis  refici...  r 

Fol.  92.  Cérémonies  dans  l'octave  de  la  Translation  de  S.  Nicaise. 

Fol.  94  v°.  Cérémonies  pour  l'octave  de  Noël. 

Les  feuillets  demeurés  blancs  ont  été  utilisés  par  des  mains  de 
diverses  époques. 

Au  fol.  1,  quelques  vers  (XVP  siècle)  :  «  pour  une  cloche  [cassée]  « . 

Au  fol.  2j  on  lit  aussi  (XVI*  siècle)  :  «  Décima  die  mensis  octobris 
[1521],  obiit  reverandus  (sic)  pater  dompnus  Johannes  IVillemet,  abbas 
ecclesie  Sancti  Nicaisii  (sic)  Kemensis.  Hodie  (iunt  vigilie;  cras  vero  in 
dicta  ecclesia  celebrabilur  missa.  Corpus  est  presens.  Orate  pro  eo  »  . 

Et  encore  (m.  d.),  cet  avis  de  sermon  :  «  Venerande  domine,  inti- 
mare  libeat  populo  vobis  subjecto  festum  divi  Nichasii,  marlyris,  quod 
celebrabilur  die  mercurii  in  cenobio  Sancti  Nichasii,  Remis;  et  de 
eodem  fiet  sermo  hodie,  hora  duodecima,  per  venerabilem  magistrum 
priorem  conventus  Sancti  Augustini  »  . 

On  trouve  de  même,  au  verso  du  fol.  92,  ces  conseils  pour  le  chant 
au  chœur  (XV*  siècle)  : 

(  Durn  canis  in  cetu,  socios  presalere  noii. 
Ascultando  (sic)  cane,  simul  iiicipe,  dcsiiie  plane. 

—  Psallite  dévote,  distincte;  metratenete; 
Vocibus  estote  concordes;  vana  cavete  ». 

Puis  une  note  sur  la  recherche  de  la  date  de  Pâques. 
Fol.  93.   a  Nota  (XV"  siècle)  quod  in  convivio  sacerdotali  vel  cleri- 
cali,  etc.,  sunt  ista  sex  observanda,  videlicel  :  ut  vita  absencium  non 


406  MANUSCRITS 

mordeatur;  ut  présentes  non  irrideantur;  ut  verba  sacre  lectionis  ibi 
legantur  etaudiantur;  ut  non  sumatur  cibus,  nisi  ad  nature  sus[ten]ta- 
cionem;  ut  in  principio  et  in  One  semper  hympnum,  id  est  laudes  et 
gracias  Deo  référant,  unde  dicit  Augustinus  : 

«  Quisquis  amat  dictis  absentem  redere  (sic)  vitam, 
Hanc  mensam  indignam  noverit  esse  sibi  n. 

Et  plus  bas,  ce  conseil  : 

a  Quisquis  in  altari  vis  Christo  sacrificari, 

Tu  corpus  terge  prius,  post  ad  sacrum  vade  tangere  ». 

Au  fol.  99,  on  lit  (XVIP  siècle)  :  "  Ex  libris  Sancti  Nichasii  Rhe- 
mensis  " ,  et,  au  dos,  cette  invitation  (XVP  siècle)  nouvelle  à  la  fête  de 
S.  Nicaise  :  «  Indicate,  si  lubet,  populo  vestro  diem  Translationis 
festum  divi  Nichasii  diveque  sororis  ejus  Entropie  sabatho  proximo 
celebratum  iri  in  eorumdem  coenobio,  hodieque  habitum  iri  concionem 
circa  meridiem.  Omnes  denique  illud  pie  ac  pure  visitantes  non  pau- 
corum  consequi  posse  delictorum  veniam  denuntiate  "  .  —  On  lit  au- 
dessous  la  signature  à  peu  près  contemporaine  :  «  Jean  Pignon"  ,  qui 
n'a  sans  doute  aucun  rapport  avec  cette  note. 

On  remarquera  enCn  que  les  fol.  3  et  4,  97  v"  et  98  sont  remplis 
des  notes  de  l'historien  rémois,  dom  Guillaume  Marlot,  sur  la  disci- 
pline de  la  maison  dont  il  fut  une  des  gloires,  les  exercices  de  piété  et 
les  offices,  les  punitions,  le  vêtement,  etc.  On  les  retrouvera  dans  le 
manuscrit  suivant.  Les  marges  du  volume  sont  remplies  d'autres  notes 
du  même  religieux  sur  les  cérémonies  qui  se  pratiquaient  à  Saint- 
Nicaise.  Il  en  est  de  très  intéressantes,  comme  celles  relatives  aux 
associations  de  prières  (fol.  65,  71,  73),  à  la  chapelle  du  cloître,  qu'on 
disait  fondée  par  S.  Thomas  de  Cantorbéry,  pendant  son  séjour  à 
Keims  (fol.  79  v"),  a  la  célébration  de  la  fête  de  la  Dédicace  (fol.  81  v°); 
d'autres,  notamment  celles  qui  s'essayent  aux  étymologies,  se  ressen- 
tent de  l'époque  où  elles  ont  été  écrites;  d'autres,  enfin,  doivent  être 
rejetées,  comme  celle  du  fol.  5  qui  attribue  à  Tannée  1370  la  copie  de 
notre  manuscrit,  qui  ne  paraît  réellement  pas  antérieure  à  1 450. 

XV*  siècle.  Papier.  99  feuillets  à  longues  lignes.  195  sur  144  millim. 
Rel.  moderne  veau  violet,  à  fermoir.  —  (Saint-Micaise). 

557  (G.  196).  Rituel,  à  l'usage  de  l'église  de  Saint-Nicaise. 


Dl<:    LA   BIBLIOTIII^QI  K    DE    REIMS.  407 

Fol.  1.  «  Cy  s'ensuivent  les  constumes  et  ordonnances,  tant  en 
sonnaiges  comme  en  aultres  choses,  ordonnés  en  cest[e]  église.  Les 
Advens  de  Nostre-Seigneur  sont  célébrés...  n 

Foi.  79  V".  [Processions  diverses. 

C'est  le  manuscrit  précédent  simplement  rajeuni.  Le  copiste,  qui  a 
placé  cette  invocation  en  tète  du  livre  : 

(  Assit  principio  sancta  Maria  mcu  s , 

nous  donne  son  nom  (fol.  87)  : 

«  Scriptor  qui  scripsit  eu  m  Christo  vivere  possit. 

Jacobus  DE  BONNAIRE  »  . 

Fol.  87  v\  Notes  historiques  de  dom  Guill.  Marlot  sur  le  Rituel  qui 
précède  et  certaines  lacunes  qu'il  présente,  suivies  d'un  Mémoire  his- 
torique sur  Tabbaye  de  Saint-Nicaise,  ses  premières  origines,  sa  res- 
tauration par  l'archevêque  Gervais,  ses  abbés  et  officiers  divers,  ses 
biens  et  privilèges,  son  rang  dans  les  cérémonies,  le  régime  et  la 
discipline,  le  mobilier  et  le  vêtement,  le  service  de  l'église  et  la  vie 
spirituelle,  la  réception  des  novices,  la  profession  et  la  mort  des 
religieux,  les  associations  spirituelles,  les  difficultés  de  préséance  avec 
l'abbaye  de  Saint-Remi,  «  les  causes  du  déchet  de  la  régularité  ",  les 
anniversaires  et  obits,  etc.,  etc. 

Dans  les  marges,  dom  Marlot  a  également  semé  quelques  notes.  — 
Le  fol.  A,  qui  est  aussi  de  sa  main,  donne  des  indications  précises  sur 
la  sonnerie  des  sept  classes  de  solennités  dans  l'office  de  l'abbaye  de 
Saint-Nicaise. 

XVII*  siècle.  Papier.  108  feuillets  à  longues  lignes,  plus  un  feuillet  a 
collé  sur  le  plat  initial.  218  sur  160  millim.  Hel.  veau  noir  sur  carton. 
—  (Saint-Nicaise). 

558  (G.  194).  «  Ceremoniale  locale  monasterii  Sancti  Nicasii, 
ordinis  sancti  Benedicti,  congregationis  sancti  Mauri  » . 

Fol.  1  v°.   u  De  diebus  et  festis  mobilibus  » . 

Fol.  18  v\   Il  De  diebus  et  festis  immobilibus  r>  . 

Fol.  39  V**.  «  De  aliis  ceremoniis  quae  per  annum  soient  occurrere  »  . 
Intéressantes  notes  sur  l'ouverture  de  l'église,  les  exercices  intérieurs 
<ians  la  maison,  les  processions,  les  préséances,  la  musique  religieuse, 
les  cierges  réclamés  par  les  couturières  et  les  blanchisseuses. 

Fol .  46 .  «  De  la  manière  de  sonner  les  grosses  cloches,  réglée  en  1 742  » . 


408  MANUSCRITS 

Fol.  52.  «  Sonnerie  extraordinaire  du  décès  d'un  religieux  de  la 
maison  v  .  Antres  pour  les  convers,  les  domestiques,  les  officiers. 

Fol.  53  V*.  «  [Sonnerie]  pour  les  cérémonies  extraordinaires  « . 
Prières  de  Quarante  heures;  canonisation  d'un  saint. 

Fol.  55.  Lettre  d'association  de  prières  avec  l'abbaye  de  Saint-Sau- 
veur d'Anchin  (17  décembre  [ ]). 

Sur  le  fol.  B,  le  volume  porte  le  titre  :  «  Cérémonial  du  sacristain  » . 
—  On  trouve,  sur  le  fol.  s,  une  mention  détaillée  des  cérémonies  des 
funérailles  (4  mars  1750)  du  lieutenant  des  habitants,  M.  de  Pouilly, 
en  l'église  de  Saint-Jacques. 

XVIII*  siècle.  Papier.  55  feuillels  et  les  gardes  a-e,  en  lêle,  et  f-s,  à 
la  lin,  blanches  sauf  la  dernière.  217  sur  160  millim.  Rel.  basane 
brune.  —  (Saint-Nicaise). 

559  (N.  fonds).  "  Ordinaire  du  sacristain  de  l'abbaye  de  Saint- 
Remy  de  Reims  » . 

Rôle  des  contres,  des  sous-coutres  et  «  des  enfants  de  la  sacristie  "  ; 
cérémonies,  ornements,  cierges,  sonneries,  etc. 

A  signaler  :  fol.  64.  «  Les  sépultures  principales  qui  sont  dans 
l'église  n  :  les  rois  Louis  d'Outremer,  Lothaire,  Carloman,  les  reines 
Frédéronne,  femme  de  Charles  le  Simple,  et  Gerberge,  femme  de  Louis 
d'Outremer,  le  comte  anglais  Burchard,  Renaud,  comte  de  Roucy,  la 
comtesse  Albrade,  les  archevêques  Hincmar,  Arnoul,  Guy  de  Chàtillon, 
Tilpin,  Rainaud,  R.  de  Lenoncourt,  les  abbés  Airard ,  Thierry,  Odon. 

Fol.  67.  «  Benedictiones  seu  consecrationes  altarium  hujus  ecclesiae 
Sancti  Remigii  » . 

Fol.  70.   "  Fondations  faites  en  ce  monastère  " . 

Fol.  72-75.  Suite  du  cérémonial. 

Fol.  75.  «  Observations  à  faire  sur  le  procès-verbal  du  sacre  de 
Louis  XV,  dressé  par  M.  Clignet,  bailly  de  l'abbaye  » . 

Fol.  76.  «  Relation  de  ce  qui  s'est  passé  au  sacre  de  Louis  XVI,  roy 
de  France,  concernant  l'abbaye  de  Saint-Remy  ^^ . 

Fol.  89.  a  Ordinaire  du  sacristain...,  depuis  l'année  1777  »' .  Pré- 
paration des  hosties  pour  la  distribution  aux  villages  de  Montbré, 
Troi»-Puits,  Sacy,  Rilly,  Chigny,  Nauroy,  Heine;  procession  des  Ra- 
meaux; tapisseries  employées  au  reposoir  du  Jeudi  saint.  Etc.,  etc. 

On  a  rattaché  au  corps  de  ce  volume,  en  divers  endroits,  les  docu 
ments  qui  suivent  : 


l)K    LA   BIBLIOTHEQUE    DE    REIMS.  409 

Fol.  2.  (ia<]es  des  sous-coutres  de  l'abbaye  (m;irs  1711). 

Fol.  3.  '  Moms  des  églises  et  parroisses  où  l'on  doit  envoyer  des 
billets,  pour  faire  avertir  des  sermons  des  deuv  Testes  de  S.  Remy  et 
de  S.  Benoist  '  .  —  <»  Noms  pour  les  treize  apôtres  du  Jeudy  saint  »  . 

Fol.  4.  '(  Huila  [Leonis,  papaenoni],  pro  septem  cardinalibus  bujus 
arcbimonasterii  (5  octobre  1049).  Léo,  episcopus,  etc.,  Herimaro, 
abbati,  etc.  Divinae  bonitatis...  »  Jaffé-Loeuenfeld,  4177  (3179). 

Fol.  47.  a  Les  jours  ausquelz  les  coustres...  sont  tenues  d'antien- 
neté  porter  la  baguette  en  l'église  dudit  Saint-Hemy  et  aux  processions 
ordinaires,  ausquelz  les  jours  qu'ilz  portent  la  baguette  aux  proces- 
sions ilz  doivent  avoir  le  déjuné  et  le  dîné  au  réfectoire  avec  les  reli- 
gieux de  ladite  abbaye  '  .  —  ^  Les  jours  ausquels  les  coustres...  ont 
du  vin  au  convent  dudit  Saint-Reniy,  qui  sont  quatre  potz  cbacune 
fois  ".  Placard  imprimé  (XVII' siècle). 

Fol.  49-56.  Droits  et  revenus  des  quatre  contres  laïques  de  Saint- 
Remi.  "  En  l'an  de  grâce  Nostre-Signeur  mil  CCCC  et  six,  estoient 
coustres  de  l'esglise  Saint-Remy  de  Reins  honestes  personnes  Jehan 
Droulot  de  Leffincourt,  notaire  de  la  court  de  Reins  et  procureur  de  la 
ditte  église,  dit  Pacience,  le  grand  Perrart  et  Aubri  Mélinette. . .  —  C'est 
le  gros  des  coustres  de  l'esglise  de  Saint-Remy  de  Reins.  Premiers,  un 
chascun  coustres  a  un  tonnel  de  vin...  «;  notamment  aux  jours  de 
u  l'Apparition  n ,  des  "  XX  jours  "  ,  de  «  Bonnes  Pasques  " ,  des  "  Ré- 
visions »,  de  "  la  Aliaoust  r .  Cahier  de  parchemin,  8  feuillets.  162  sur 
120  millim.  (XV*  siècle). 

F'ol.  6i)  v°.  "  Benedictio  crucis  sancti  patris  nostri  Benedicti  « 
(XVIP  siècle). 

Fol.  136-146.  [Transaction  relative  à  1']  «  ordre  des  cérémonies 
réciproquement  entre  les  vénérables  chanoines  de  l'église  métropo- 
litaine et  les  religieux  de  Tarchimonastère  de  Saint-Remy  de  Rheims  » 
(12  janvier  1675),  notamment  pour  les  préséances  dans  les  processions 
et  au  chœur. 

Fol.  147.  a  Mémoires  [par  dom  Châtelain]  touchant  les  déjeuners, 
tant  à  la  cathédrale  qu'à  Saint-Remi  et  Saint-Nicaise  »,  de  1564 
jusqu'à  1779,  époque  où  Ton  «  a  supprimé  des  fritures  et  du  poisson 
au  bleu  "  . 

Sur  le  fol.  1,  note  de  Louis  Paris  sur  cet  ouvrage,  qu'il  attribue  à 
dom  Sutaine,  auquel,  d'ailleurs,  on  ne  peut  guère  devoir  que  les 
fol.  75-135.  —  Au  fol.  6,  on  lit  :   u  Donné  à  Povillon-Piérard,  de 


410  MANUSCRITS 

Rheims  (qui  s'est  beaucoup  aidé  de  ce  manuscrit  pour  composer  et 
augmenter  les  siens,  en  1823  et  1824),  par  dom  Blondel,  religieux 
bénédictin  de  la  congrégation  de  saint  Maur,  en  1823  " .  On  notera 
qu'au  verso  du  fol.  2,  ce  même  dom  Blondel  est  dit  «  ancien  religieux 
du  monastère  de  Corbény  «  .  —  Enfin,  au  fol.  3  :  «  Bibliothèque  de 
Povillon-Piérard.  Tome  C,  3,  an  1833  du  catalogue  » . 

XVIII*  siècle.  Papier.  148  feuillets  à  longues  lignes.  244  sur 
176  millim.  Bel.  daim  noir,  recouvert  de  papier.  —  (Don  de  Povillon- 
Piérard)  . 

540  (C .  1 60) .  Pontificale,  ad  usum  ecclesiae  Beatae  Mariae  Bemensis. 

Fol.  3.  a  Incipit  ordo  romanus  de  celebrando  concilio.  Hora  diei 
prima,  ante  solis  ortum,  eiciantur  omnes  ab  çcclesia,  obseratisque 
foribus  [ecclesiae],  ad  unam  januam,  per  quam  sacerdotes  ingredi 
oportet,  ostiarii  stabunt...  ^  —  Fin  de  la  dernière  oraison  :  «  ...  cum 
omni  fiducia  loqui,  per,  etc.  Finitum  est  "  . 

Fol.  9  v°.  Alême  cérémonial,  dont  les  rubriques  n'ont  pas  été  faites. 
«  Unus  ex  senioribus  episcopis  consurgens ,  cunctis  in  terra  adhuc 
jacentibus,  banc  orationem...  »  Plusieurs  variantes  dans  le  choix  et 
la  place  des  oraisons.  Les  derniers  mots  :  «  ...  sine  fine  permanet  in 
sçcula  sçculorum.  Amen  "  ,  appartiennent  à  l'oraison  :  «  Christus,  Dei 
fîlius  " ,  tandis  que  dans  le  texte  précédent  on  terminait  par  l'oraison  ; 
u  Ad  te.  Domine,  interni  clamoris...  " 

Fol.  12  v\  a  Absolucio  generalis  in  Cena  Domini  »  .  Les  prières 
seules,  sans  indication  de  cérémonial. 

Fol.  14.  «  Oratio  in  Cçna  Domini,  ad  missam  »;  avec  préface.  — 
Bénédiction  des  chrêmes. 

Fol.  19.  «  De  confirmandis.  Deus,  qui  apostolis  tuis  sanctum  dedisti 
Spiritum...  et  viam  vobis  pacis  et  caritatis  ostendat.  Amen  «  . 

Fol.  20.  Orationes  variae.  "  Ad  barbas  tondendas  »  ;  «  ad  clericum 
faciendum  »;  «  pro  iter  agentibus  »;  «  ad  consecrandam  patenam  »  ; 
«  ad  calicem  »  ;  a  ad  corporalia  »  ;  u  benedictio  stolarum  «  ;  i«  ad 
omnia  in  usum  basilicç  n . 

Fol.  23.  a  Benedictio  altaris  sive  mensç  Domini,  vcl  tabulç  defe- 
rendç  in  itinere  vel  ubi  nécessitas  extiterit  n ,  avec  la  préface  :  «  Qui 
post  offendicula  » ,  notée  . 

Fol.  24.  «  [Missa]  ad  sponsam  benedicendam.  Exaudi  nos,  omni- 
potens  Deus...  » ,  avec  préface. 


DK    LA   BIBL10Tlll-:(JUI":    1)10    HEIAIS.  411 

Fol.  25  M".  «  Absolutio.  In  primis  cantentur  VII  poenitentiales 
psalmi  et  oratio  doininica...  y> 

Fol.  27  v".  «  Boncdictio  cinerum  »  . 

Ibid.  «  Ad  ancillas  Dei  velandas  » .  —  Fol.  28.  «  Benedictio  [et 
consecratio]  virginiim  » . 

Fol.  29.  "  Ordo  ad  visitandum  infirmum.  Ingrediens  sacerdos 
domum,  dicit  ter...  »  —  On  y  trouve  :  Fol  29  v".  «  Orationes  et 
preces  super  poenitentem  confitenteni  peccata  sua,  sicut  in  Quadrage- 
sima,  feria  iiii"  »  ;  puis  (fol.  32)  :  «  Reconciliatio  poenitentis  ad 
niortem.  Primitus  canantur  VII  poenitentiç  psalmi  «.  —  Communion 
du  malade,  prières  après  la  mort;  lavement  du  défunt;  funérailles. 
V.  Martène,  De  antiqiiis  Ecclesiae  rilihus,  t.  III,  p.  272. 

Fol.  40  v^  "  Ordo  ad  benedicendam  ecclesiam.  Primum  veniat 
episcopus,  indutus  vestimentis  suis...  '  La  cérémonie  débute  par  le 
transport  des  reliques  dans  la  nouvelle  église,  (j-  sacerdotibus  feretrum 
tenentibus,  usque  dum  pontifex  altare  et  omnia  instrumenta  altaris 
sanctificet  "  .  Elle  s'écarte  peu  du  Pontifical  moderne.  Cependant  elle 
ne  désigne  pas  la  langue  du  double  alphabet,  «  alphabetum  "  ;  elle  ne 
mentionne  pas  un  certain  nombre  de  bénédictions  et  d'aspersions. 
A  propos  du  placement  des  reliques  dans  la  confession,  on  rencontre 
cette  rubrique  absolument  extraordinaire  (fol.  53),  que  dom  Hugues 
Ménard  avait  lue  dans  le  Sacramentaire  de  Ratold  ou  de  Corbie 
(S.  Gregorii  papae  opéra  omnia,  t.  III,  p.  436)  :  ^^  Deinde  ponat  très 
portiones  corporis  Domini  intro  in  confessionem ,  et  très  de  incenso, 
et  recludanlur  reliquiç  in  confessione...  n  Toute  cette  partie  doit  être 
empruntée  à  un  recueil  plus  ancien.  —  Fol.  54.  Oraisons  complé- 
mentaires pour  le  mobilier  et  les  vêtements  sacerdotaux;  plusieurs  dif- 
fèrent de  celles  indiquées  plus  haut.  —  Fol.  56  v\  «  Ad  missam  i) . 

Fol.  58  v**.  Cl  Psalmi  cum  orationibus  in  absolutione  iter  agentium 
canendi  » . 

Les  deux  feuillets  qui  précèdent  le  texte  de  ce  Pontifical  ont  été 
utilisés  dès  le  XII*  siècle.  Au  recto  du  fol.  1,  notes  informes  dont  le 
titre  déchiré  pourrait  peut-être  se  rétablir  ainsi  :  a  [Nomina  feminarum 
que  dederunt]  se  altari  Béate  Marie,  sub  capitalicio  trium  obolorum  n  ; 
on  y  relève  beaucoup  de  noms  curieux  de  lieux  et  de  personnes  : 
"  Maria,  uxor  Drogonis,  est  femina  Sancte  Marie,  de  altari,  et  Hecelis, 
frater  suus,  et  Hersent,  mater  sua  «  ;  "  Adlesia,  com  (sic)  familia  sua, 
dédit  se  altari  Sancte  Marie,  per  très  obbolos  »  . 


412  MAMUSCRITS 

Au  verso  du  fol.  2,  on  rencontre  une  autre  liste  de  noms  (m.  d.) 
ayant  trait  au  même  objet  :  «  Hothildis  et  Erembur<i[is  de  Summavera, 
cum  filiis  et  ûliabus ,  sunt  capitecenses  Béate  Marie  Kemensis ,  de 
altari...  « 

Au  verso  du  fol.  1  et  au  recto  du  fol.  2,  on  trouve  une  importante 
liste  de  villages,  où  le  Chapitre  percevait  (Xll"  siècle)  des  droits  dont  la 
désignation  n'est  pas  indiquée.  Ces  villages  sont  groupés  sous  des 
noms  de  personnes  qui  paraissent  être  les  receveurs  de  ces  droits  : 
«  De  decania  Gervasii  :  de  Villa  dominici,  libr.  X  [...];  de  Colummis, 
libr.  xmi;...  " 

A  Tintérieur  du  plat  initial,  on  trouve  cette  réflexion  qui  montre  avec 
quelle  attention  un  lecteur  du  XVlll*  siècle  avait  parcouru  notre  volume  : 
«  Vide  fol.  53  recto,  nec  te  poenitebit  "  ,  faisant  allusion  à  l'impor- 
tante rubrique  que  nous  avons  signalée  plus  haut.  Au-dessous,  il  avait 
écrit  ces  mots  :   «  Vide  folio  46  verso,  47  recto  et  verso,  quo  modo 

canebatur  olim  Prefatio,   scilicet  eo  tono  quo  apud  [ ]  Carmelitas 

presbyteri  eam  cantant  missam  solemnem  diebus  aut  festis  dum  célé- 
brant '^  ,  qui  furent  plus  tard  surchargés  par  une  autre  note  dont  les 
caractères  indécis  rendent  la  lecture  presque  impossible. 

Au  bas  du  fol.  3,  le  bibliothécaire  du  XVlll*  siècle  a  inscrit  la  men- 
tion ordinaire  :  a  Codex  bibliothecae  ecclesiae  Beatae  Mariae  Remen- 
sis,  etc.  «  —  A  la  fin  du  texte,  la  même  main  a  écrit  :  «  Ce  Pontifical 
contient,  etc.  Recensitus  anno  1708".  — Enfin,  au  bas  du  fol.  7  verso, 
on  trouve  encore  :  «  Codex  bibliothecae  ecclesiae  Remensis,  anno  1721 
recog[nitus]  » . 

X«  siècle  (écriture  de  plusieurs  mains,  mais  contempoiaities).  Par- 
chemin. 58  feuillets  à  longues  lignes,  les  fol.  8  et  18  demeurés  blancs. 
260  sur  202  millim.  Rel.  veau  fauve,  sur  carton.  —  (Ex-libris  gravé 
du  Chapitre  :   u  A,  ord.  3,  n°  40  «). 

541  (C.  163).  Pontificale,  adusum  ecclesiae  Beatae  Mariae  Remensis. 

Fol.  1.  «  [Orationes]  pro  iter  agentibus.  Ps.  Ad  le  levavi  animant 
meam...  » 

Fol.  2  v^   «  Absolutio  «  . 

Fol.  3.  "  Ad  peras  benedicendas  »  ;  «  ad  dandas  peras  »  ;  «  ad 
baculos  dandos  «  .  —  «  Benedictio  pro  iter  agentibus  »  . 

Fol.  5  v".  «  Keconciliatio  excommunicati  vel  poenitentis.  Ps.  Miserere 
met,  Deus...  n  —  "  Absolutio  «. 


1 


1)K    LA   DlBLIOTHi':QUE    DIO    REIMS.  413 

Fol.  7  v".  il  Bénédictin  ad  clericiim  faciendum  »  .  —  Vèture.  — 
Fol.  10.  "  Benedictio  ad  cleiicos  facicndos  n . 

Fol.  13  v**.  «  Oralio  ad  condrcnandum.  Spiritus  sanctus  superveniat 
in  te...  " 

Fol.  15.  Ici  commence  le  manuscrit  dans  son  état  primitif.  «  Incipit 
ordo  qualiter  agatur  conciliuin  provinciale.  Prius  dicat  cantor  :  Exaudi 
nos,  Domine...  de  gregum  suorum  pastione  gaudeatis  in  cçlo.  Amen. 
Quod  ipse.  Te  Deum  laudamus  n  .  A  noter  cette  rubrique  :  «  Huic  ora- 
tioni  oratio  paterna  adjungatur...  n 

Fol.  19  v°.  "  Incipit  ordo  in  consecratione  episcopi  " .  Très  impor- 
tants renseignements  sur  le  personnel  assistant  le  consécrateur  et  l'élu; 
sur  l'interrogatoire  du  candidat  à  l'épiscopat,  son  serment  de  fidélité  à 
réglise  de  Reims  et  d'obéissance  au  métropolitain,  sa  profession  de  foi 
aux  canons  de  Nicée,  de  Conslantinople,  d'Ephèse  et  de  Cbalcédoine  ; 
sur  le  discours  du  consécrateur  au  peuple,  la  forme  et  les  cérémonies 
de  l'élection  par  ce  dernier,  celles  de  la  consécration,  la  communion 
de  l'élu  et  la  réserve  des  espèces  eucharistiques  pour  les  quarante  jours 
suivants,  la  remise  de  la  «  formata  » ,  etc.  Mention  du  "  pallium  »  du 
consécrateur  :   «  accinctus  pallio,  sicut  mos  est  in  diebus  festis...   » 

Fol.  44.  «  Incipit  ordo  qualiter  sacri  ordines  fiunt  « .  Dialogue  de 
l'archidiacre  et  de  l'évêque;  cérémonies  des  différents  ordres;  baiser 
du  diacre  à  l'évêque  et  aux  prêtres;  interrogatoire  du  prêtre;  consé- 
cration des  «  oblationes  ■>•> .  Préfaces  notées. 

Fol.  66.  "  Absolutio  in  Cena  Domini...  Tune  egrediatur  pçnitens  de 
loco  ubi  pçnitentiam  gessit,  ut  gremio  presentetur  çcclesiç...  "  — 
Bénédiction  des  3  chrêmes. 

Fol.  75.  a  Benedictio  crucis.  Primitus  fiât  benedictio  salis  etaquç...  » 
—  Fol.  80.  ''  Benedictio  crucis  metallizale  » . 

Fol.  83.  «  Ordo  ad  signum  aecclesiae  benedicendum.  In  primis 
dicatur  letania...  » 

Fol.  91.  «  Benedictio  vasorum  et  linteaminum  ad  altaris  officia  per- 
linentium...  n  —  u  Benedictio  unius  linteaminis  vel  plurimorum  »  ; 
«  ad  albas,  planefas,  stolas  vel  cingulos  benedicendos  »  ;  «  albe,  cum 
amictu  et  cingulo  »  ;  «  unius  planetç  -n  ;  c  unius  stolç  vel  manipuli  »  ; 
«  plurimorum  corporalium  "  ;  u  unius  corporalis  »  ;  «ad  consecrandas 
patenas  »)  ;  "ad  calices  benedicendos  «  . 

Fol.  101.  "  Incipit  ordo  qualiter  dedicatio  aecclesiae  fieri  debeat. 
Primum  veniat  episcopus,  indutus  vestimentis  sacris,  similiter  et  clerus, 


414  MANUSCRITS 

ad  tentorium  in  quo  reliquiç...  »  Litanies,  où  Ton  invoque  les  SS.  Gor- 
gon,  Denis,  Martin,  Julien,  Benoît,  Rémi,  Basle,  et  les  S'^'  Félicité, 
Perpétue  et  Afre,  seules  nommées.  Assez  conforme  au  Pontifical  actuel, 
le  rite  des  cérémonies  offre  cependant  de  nombreuses  variantes,  surtout 
dans  les  dernières  pages;  le  nombre,  l'emploi,  le  placement  et  même 
la  rédaction  des  oraisons  sont  souvent  assez  différents.  Indication  des 
alphabets  grec  et  latin,  celui-ci  de  23  lettres,  celui-là  de  27  lettres. 

Outre  les  préfaces  :  «  Adesto  »  et  :  a  Et  ut  propensiori  » ,  qui  sont 
à  leur  place  normale,  on  en  trouve  une  autre  (fol.  114  v")  :  «  Sancti- 
ficare  per  ipsum  unda  celestis  » ,  pour  la  bénédiction  de  Peau  ;  toutes 
trois  sont  notées.  Transposition  de  Fonction  générale  de  Pautel 
(fol.  133  bis)  avec  la  préface  :  «  Qui  post  offendicula  »,  du  transport 
des  reliques  (fol.  138  v"),  de  Ponction  de  la  porte  (ibid.),  de  l'allocu- 
tion au  peuple  (fol.  140)  et  au  fondateur,  de  Ponction  de  la  confession, 
du  placement  et  du  scellement  des  reliques,  de  la  consécration  de 
Pautel  (fol.  142  et  suiv.),  et  intercalation  (fol.  137)  d'une  oraison  : 
"  Consecratio  basilicç  novç  »  . 

Fol.  146.  Messe  de  Pévêque,  pour  la  dédicace  d'une  basilique, 
ce  sicut  in  Sacramentario  continetur  r,  ,  avec  la  préface  :  «  Supplicantes 
pari  ter  ut  altare  "  . 

Fol.  149.  Oraisons  pour  la  consécration  d'autels  portatifs.  «  Prefatio 
[et  consecratio]  tabulae  itinerariae  » . 

Fol.  152.  «  Reconciliatio  violatç  ecclesiae  " .  Nombreuses  variantes 
dans  les  oraisons.  Mention  [de  Penlèvement  et]  du  replacement  des 
reliques  dans  la  confession. 

Fol.  163  v°.  Oraisons  pour  la  bénédiction  d'une  châsse.  «  Prçfatio 
consecrationis  capsç  » . 

Fol.  167.  «  Benedictio  ad  accerandum  y^  .  Il  est  ici  question  de 
reliques  et  non  d'encens,  comme  l'indique  le  Gtoss.  mediae  et  injimae 
latinitatis,  V  Acerra. 

Fol.  168.  «  Item,  unde  supra,  in  transcursu.  Quesumus,  omnipo- 
tens  Deus,  indefectivam  clementiam  tuam,  ut  hoc  instrumenlum  sanc- 
torum  tijorum  reliquiis  honorificum...  » 

Fol.  169.  «  Consecratio  cymiterii.  In  consecratione  ejusdem  canan- 
tur  VIP*""  psalmi  pçnitentiales...  —  Deus,  qui  es  totius  orbis... 
defensionis  tu§  auxilium  sentiatur  «  .  Les  5  croix  actuelles  sont  rem- 
placées par  4  chandelles.  Les  trois  premières  oraisons  seules  sont  en 
concordance  avec  le  Pontifical  actuel. 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE    DE    REIMS.  415 

On  lit,  au  bas  des  foL  i6-47  et  124-125,  cet  ex-iibris  (XII"  siècle)  : 
«  Liber  Sanrti  Nicbasii  "  .  —  Au  contraire,  au  bas  du  fol.  1,  on  trouve 
cet  autre  (WIII"  siècle)  :  «  Ce  Pontifical  contient  cent  soixante  et  qua- 
torze feuillets,  etc.  » ,  complété,  au  fol.  174  v°,  par  ces  lignes  :  «  Codex 
ecclesiae  Beatae  Mariae  Keniensis,  continens,  etc.  — R[ecensitus]  a[nno] 
1708  «. 

Les  fol.  1-1  i  sont  un  peu  plus  récents  que  le  reste  du  volume. 

W'  siècle.  Parchemin.  174  feuillets  à  longues  lignes,  plus  133  bis 
et  deux  fragments  cotés  144  bis  et  147  bis.  Liicéralion  au  bas  du 
fol.  170.  2()0  sur  195  millim.  Quel. pies  initiales  intéressantes,  de 
couleur.  Deux  petits  dessins  à  la  plume  (XllI*  siècle),  au  fol.  82  v"; 
une  tête  de  chanoine,  au  crayon  (XVII*  siècle),  au  fol.  123  v°.  Rel. 
veau  fauve  sur  carton.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  u  A,  ord.  3, 
n°  41  »). 

542  (C.  209).  Pontificale,  ad  usum  ecclesiae  Beatae  Mariae  Hemensis. 

Fol.  2.  "  Incipit  ordo  in  die  Cène  Domini.  Feria  quinta  majoris 
ebdomade,  id  est  in  Cena  Domini,  mane  primo,  mansionarii  ordi- 
nent...  »  Messe  de  ce  jour,  bénédiction  des  chrêmes,  mandé.  L'abso- 
lution générale  manque. 

Fol.  29.  "  Incipit  ordo  vel  examinatio  in  ordinatione  episcopi.  Pri- 
mum  faciat  clerus  et  populus  electionem  episcopi.  Postquam  autem 
electio  cleri  et  populi  domnique  metropolitani  auctoritate  corroborata 
fuerit,  ipseelectus...  n  Les  promesses  de  soumission  à  Téglise  romaine 
et  à  l'église  de  Reims,  ainsi  que  la  profession  de  foi,  ont  été  ajoutées 
en  marge.  Introduction  de  cette  grosse  variante  :  u  Credis  ipsum 
filium  Dei,  verbum  Dei,  çternaliter  natum  de  Pâtre,  consubstantia- 
lem...  '5  Etc.,  etc.  —  «  Hic  incipit  qualiter  episcopus  ordinetur  in 
Ronia...  «  —  Fol.  41.   «  Missa  episcopi  pro  se  ordinato  » . 

Fol.  42.  <  Benedictio  vel  ordinatio  abbatis,  quomodo  episcopus 
eum  débet  ordinare...  ';  Très  réduite,  la  cérémonie  commence  par 
une  présentation  de  l'abbé  à  l'évêque  par  ses  moines.  Dans  l'interro- 
gatoire de  révoque,  on  remarque  cette  question  :  a  Vis  Remensi 
çcclesie  et  mihi  meisque  successoribus  subjectionem  et  obçdientiam 
exibere.. .?  » 

Fol.  46  v°.   «  Electio  abbatis  canonicorum  «  . 

Fol.  48  v°.  "  Eo  modo  eligatur  abbatissa  quo  de  abbate  superius 
dictum  est;  postea  sic  benedicatur. ..  "  Après  la  prise  du  voile,  on  lit: 
«  Postea  ponat  episcopus  bannum  suum  » . 


416  MANUSCRITS 

Fol.  49  v°.  «  Consecratio  sacraruni  virginum  quç  ût  in  tlpiphania 
Domiiii,  vel  in  feria  v'*  Paschç,  aut  in  natale  Apostolorum.  In  primis 
benedicantur  vehimina  virginum  vel  viduarum...  »  —  Fol.  53  v**. 
u  Missa  pro  ipsa  virgine  » . 

Fol.  53  v°.   a  Ad  sponsas  benedicendas.  Benedictio  anuli  « . 

Fol.  56  v°.   «  Prefatio  in  consummatione  (sk)  capsarurn  » . 

Fol.  58.   «  Prefatio  ciborii,  id  est  umbraculi  altaris  "  . 

Fol.  59.   "  Benedictio  ad  signum  çcclesiç  benedicendum  n . 

Fol.  62.  «  Benedictio  vexilli  r)  .  —  Ibid.  -^  Ad  proficiscendum  in  iti- 
nere  ».  —  Fol.  63.  u  Ad  benedicendum  peram  v  ;  «  ad  dandam 
peram  ^  ;  «  ad  dandum  baculum  »  . 

Fol.  64.  "  Exorcismus  olei  cum  benedictione  ad  omnem  languorem 
corporis  expellendum  n  . 

Fol.  66.   a  In  Purifîcatione  beatç  Mariç,  benedictio  candelarnm  « . 

Fol.  66  v\   "  Benedictio  cynerum  in  feria  iv%  capite  jejunii  >'  . 

Fol.  67.  u  Dominica  in  Ramis  palmarum,  benedictio  palmarum  ». 

Fol.  67  v°.  «  Benedictio  novi  ignis,  in  vigilia  Paschç  »  . 

Ibîd.  u  Benedictio  agni,  in  die  Paschç  r^  . 

Fol.  68.  Benedictiones  variae.  «  Super  vasa  in  loco  antiquo  reperta  »  ; 
«  putei  y)  ;  «  uv§  vel  fabç  »  ;  u  ad  omnia  quçcumque  volueris  »  ;  «  ad 
fruges  novas  »  ;  «  panis  ^  ;   «  novç  domus  » . 

Fol.  69  v°.  <i  Incipit  percunctatio  sive  electio  episcoporum  ac  cleri- 
corum  necnon  populorum  ad  regem  consecrandum.  Admonitio  episco- 
porum ad  regem,  dicendo,  ita  legaturabuno  episcopo  corani  omnibus. 
A  vobis  perdonari  petimus...  —  Besponsio  régis  ad  episcopos.  Pro- 
mitto  vobis  et  perdono...  »  —  Interrogatoire  de  l'élu,  allocution  des 
évêques  au  peuple,  pour  connaître  sa  volonté,  bénédiction  et  consécra- 
tion de  l'élu,  bénédiction  de  l'anneau,  du  glaive,  de  la  couronne,  du 
sceptre,  bénédiction  du  Roi,  nous  retrouvons  presque  mot  pour  mot 
le  texte  de  notre  manuscrit  dans  le  Sacramentaire  de  Ratold  {S.  Gre- 
gorii  magni  opéra  om7iia,  t.  III,  p.  258).  A  noter  cependant  un  triple 
serment  du  Roi  (fol.  70),  et  ces  mots  introduits  dans  la  formule  de 
consécration  :  u  Contraque  omnes  visibiles  et  invisibiles  hostes  idem 
potenter  regaliterque  tuç  virtutis  regimen  administret,  ut  regale  solium 
videlicet  Saxonum,  Mertiorum,  Nordanchimbrorum  sceptra  non  dese- 
rat,  sed  ad  pristinç  fldei  pacisque  concordiam...  »  ,  enfin  quelques 
oraisons  supplémentaires.  —  Fol.  78  v**.   «  Missa  pro  rege  "  . 

Fol.  79.   «  Ad  reginam  benedicendam  « .  Egalement  conforme  au 


J)K    LA   r.lULlOTHKlJUH    l)K    HKIMS.  417 

texte  (lu  Sacranicntaire  de  Hatold,  donné  par  Téditeiir  des  œuvres  de 
S.  Gréjjoire  [I/mL,  t.  III,  p.  2();î). 

Fol.  80.   «  Hcnediclio  vexilli  »  . 

Fol.  80  V".  u  Incipit  ordo  ad  cathecizandos  infantes  in  Sabbalo 
sancto,  id  est  in  vij]ilia  Pasclu^  « . 

Fol.  91  V".  «  Incipit  ordo  ad  visitandum  infirnuini  »  .  Les  litanies, 
1res  courtes,  invoquent  les  SS.  Piat,  Chéron,  Quentin,  Denis,  Hilaire, 
Martin,  Lul)in,  Uerni,  Foi.  On  remarquera  que  plusieurs  de  ces  saints 
appartiennent  à  l'église  de  Chartres. 

Fol.  95.  u  Incipit  conimendatio  anime...  »  —  Prières  des  funé- 
railles. 

Fol.  104  v^  Serment  d'obéissance  de  Févêque  nouvellement  consa- 
cré à  l'église  et  à  l'archevêque  de  Heims.  <  Kgo  [\.j,  ecclesie  ordinan- 
dus  episcopus,  huic  sancte  Uemensi  ecclesie  et  libi  patri  [N.],  tuisque 
successoribus,  secundum  sacros  canones...  » 

Les  six  premiers  feuillets  sont  seuls  notés.  —  Sur  le  fol.  1,  on  a 
inscrit  (XV^  siècle)  le  texte  de  la  bénédiction  pontificale  qui  se  donne 
après  la  messe  et  les  vêpres  :  «  Sit  nomen  Domini  benedictum...  »  — 
Au  bas  du  fol.  2,  le  bibliothécaire  du  XVIIP  siècle  a  noté  :  u  Codex 
IJeatae  Mariae  Kemensis;  continet,  etc.  —  1720  recensitus  >i . 

Fin  du  XII*  siècle.  Parchemin.  104  feuillets,  plus  une  garde  A, 
blanche,  h  la  fin  ;  deux  feuillets  manquent  entre  les  fol.  1-2,  et  entre  les 
fol.  40-41,  enlevés  sans  doute  pour  les  initiales  qu'ils  portaient.  Celles 
qui  subsistent,  aux  fol.  2,  8,  10,  sont  fort  jolies,  or,  couleur  et  goua- 
che, à  rinceaux  d'une  grande  délicatesso;  la  dernière  représentant 
ri''glise  et  la  Synagogue;  d'autres  helles  initiales  (fol.  IG,  20);  très 
intéressantes  lettrines.  Le  texte  et  sa  décoration  sont  de  la  plume  et  du 
pinceau  qui  ont  écrit  et  enluminé  le  Colleclaire  décrit  ci-dessus  sous  le 
n°  307  (C.  IGi).  320  sur  234  jnillim.  Kel.  veau  fauve  sur  hois.  — 
(Kx-libris  gravé  du  Chapitre  :   «  A,  ord.  3,  n"  -4()  ';). 

545  (C.  162).  Pontificale,  ad  usum  ecclesiae  Heatae  Mariae 
llemensis. 

Les  fol.  1-9  sont  adventices,  mais  d'époque  contemporaine. 

Fol.  I.  «  [Missa]  in  veneratione  sanctç  Marie.  Salve,  sancta 
pareils.. .  « 

Fol.  2  v".   u  [Orationes]  ad  confirmandum  » . 

Fol.  4.   a  Absolutio  penitentis,  in  capite  jejunii  »  . 

Fol.  5.   «  Keconciliatio  penitentium,  in  Cena  Domini  n . 

TOME    XXWIII.  21 


418  MANUSCRITS 

Fol.  10.  Bénédiction  de  l'étole  et  du  manipule. 

Fol.  10  V*.  Commencement  du  Pontiflcal.  u  Incipit  ordo  qualiter 
dedicatio  çcclesiç  fieri  debeat.  Primum  veniat  episcopus,  indutus  vesti- 
mentis...  »  —  Litanies,  où  Ton  invoque  les  SS.  Nicaise  et  compa- 
gnons, Denis  et  compagnons,  Quentin,  Sympliorien,  Maur  et  compa- 
gnons, Timolhée,  Apollinaire,  Rémi,  Sixte,  Sinice,  Nivard,  Rigoberl, 
Nicolas,  Julien,  Martin,  Hilaire,  Benoît,  Thierry,  Thiou ,  Basle, 
Entropie,  Foi,  Pétronille,  Colombe,  Geneviève,  Macre,  Gertrude, 
Hélène,  Cilinie,  Bove,  Dode.  —  Le  rite  des  cérémonies  est  assez  con- 
forme au  Pontifical  actuel,  et  ne  s'en  écarte  guère  que  par  l'omission 
de  Paspersion  du  pavé  vers  les  points  cardinaux  et  par  Ponction  géné- 
rale de  Pautel,  mais  les  oraisons  diffèrent  souvent.  A  noter,  pour  la 
bénédiction  de  l'eau  (fol.  21),  l'oraison  :  a  Sanctifîcare  per  ipsum  unda 
celestis  »  récitée  en  forme  de  préface.  Le  transport  des  reliques  et  leur 
placement  dans  l'autel  viennent  à  la  fin  (fol.  38  v"  et  suiv.).  — 
Fol.  43.  Messe  pontificale. 

Fol.  45.  ^'  Prefatio  tabulç  itinerariç  >) .  —  "  Prefatio  tabularum  iti- 
ner[ariarum]  » . 

Fol.  46.  "  Reconciliatio  violatç  çcclesiç  y) . 

Fol.  49  \i\  «  In  consecratione  cimiterii,  episcopus  circumdet  totum 
cimiterium...  — Deus  qui  es  tocius. ..  defensionis  tue  auxilium  sentia- 
tur  ».  Semblable  au  ms.  341.  Aiention  de  4  chandelles  placées  sur 
4  croix. 

Fol.  53.  «  Incipit  ordo  qualiter  sacri  ordines  fiant  » .  Conforme  au 
ms.  341,  mais  on  ne  rencontre  pas  la  rubrique  relative  aux  "  obla- 
tiones  ^ ,  tandis  qu'on  trouve  déjà  la  mention  de  la  récitation  du  Credo 
avant  la  fin  de  la  messe. 

Fol.  67  v°.  «  In  consecratione  episcopi  ordo.  Duni  tercia  cantalur, 
domnus  archiepiscopus  préparât  se  sandaliis  et  ceteris  omnibus...  » 
Très  sensiblement  semblable,  pour  le  cérémonial  et  le  texte,  au  ms.  341, 
mais  dans  une  forme  très  incomplète. 

Fol.  83  v**.  u  Ordinatio  abbatis.  Capitulum  ex  canone  Theoderi  » . 
Intéressants  détails;  pas  de  mention  d'anneau.  Profession  de  foi  et  de 
soumission  à  l'église  de  Reims. 

Fol.  96  v°.  «  Missa  pro  abbate  « . 

Fol.  97  \i\  ti  Ordo  ad  abbatem  canonicorum  faciendum  ».  Investi- 
ture «  per  campanas  (^cclesiç  r> .  Etc. 

Fol.  101.  «  Ordinatio  abbatisse  » . 


Dl-:    LA    niCLIOTHlOQUE    I)K    UKIAIS.  4lîir 

Fol.  108  v°.  «  M  issu  pro  abba  tissa  "  . 

Fol.  109  V".  «  Consocralio  sacrarum  virgimirn,  qii<;  in  Epyphaniavel 
in  II'  feria  Pasclio  aut  iii  Apostoloruni  nataiiciis  celehralur  » .  L'oraison 
"  Deus,  plasinalor  corporuin  '  est  appelée  «  Hencdictio  sancli  Malhei, 
aposloli  r>  .  Après  la  reniise  de  la  couronne  et  la  bénédiction,  on  lit  : 
u  Dein,  publica  voce,  bannuni  cpiscopalein  irnponat,  ne  quis  eas  a 
divino  scrvitio  sub  vexillo  castilalis  itnpediat,  et  ut  bona  sua  cum  pace 
et  quiele  possidcant  »  .  Mention  d'une  réserve  eucharistique  par  ces 
vierges,  pour  8  jours.  —  Fol.  120.  u  Missa  in  natali  vir^jinum  >' . 

Fol.  121   V".    t  (iOnsccratio  vidue  que  fuerit  castitateni  professa  >t  , 
A  noter   la    rubrique   :    «   Postea   episcopus,   auctoritale   cpiscopali 
denuntiet  ci  paceni  et  omnibus  que  possidet  n  . 

Fol.  120.  u  Incipit  ordo  ad  henedicenduin  rejjeni,  quando  novus  ai 
clero  et  populo  subliinatur  in  regnuin.  Primuni  enirn,  eveunte  illo  de 
thalaino,  unus  episcoporuni  dicat  banc  orationem...  ^  Ne  ressemble  en 
rien  au  texte  du  PontiOcal  moderne;  moins  encore  à  celui  de  Katold, 
sijjnalé  dans  le  ms.  342.  U  contient  l'interrogatoire  du  Roi  par  Farcbe- 
vèque,  rallocution  de  celui-ci  au  peuple  pour  demander  la  confirma- 
tien  de  l'élection,  l'oraison  de  cbacun  des  deux  éié(|ues,  l'onction  du 
Hoietla  Préface  :  «  (^reatoromnium,  imperatorangelorum...  » ,  puis  les 
bénédictions  successives  des  attributs  de  la  royauté  :  «  Postea  ab  epi- 
scopis  cnsem  accipiat...  similiter  ab  illis  armillas  et  pallium  et  anu- 
lum...  postea  sceptr«im  et  baculum  »  ;  enlîn,  le  couronnement  du  Roi, 
sa  bénédiction,  sa  profession  de  foi  et  le  baiser  de  paix.  Les  litanies, 
qui  doivent  être  courtes  et  ne  contenir  qu'une  douzaine  de  saints  de 
chaque  ordre  :  '  Id  est  Xll  apostolos,  totidem  martires,  confessores, 
virgines,  etc.  ''  ,  invoquent  les  SS.  Nicaise,  Denis,  Timolhée,  Apolli- 
naire, llemi,  Sixte,  Sinice,  Iligobcrt,  Martin,  Maurille,  Entropie, 
Geneviève,  Colombe,  Scolastique.  —  Fol.  142  v".  Messes. 

Fol.  144.  "  Incipit  bcncdictio  regine  »  .  Cérémonie  assez  éloignée 
du  Pontifical  actuel;  toutes  oraisons  différentes. 

Fol.  149.  u  Missa  de  nuptiis  »  .  N'a  aucun  rapport  avec  celle  donnée 
par  les  Bénédictins  dans  S.  G  reg  or  H  ma  g  ni  opéra,  t.  III,  p.  263. 

Fol.  153  V**.  u  Incipit  ordo  qualiter  agatur  concilium  provinciale. 
Prius  dicat  cantor  antiphonam...  »  Conforme  au  texte  du  ms.  341. 

Fol.  157  v°.  «  [Ordo]  ad  clericum  faciendum  «  . 

Fol.  159.  Prières  diverses  pour  la  consécration  de  la  patène,  du 
calice,  du  corporal. 


420  MAXUSGRITS 

Fol.  IGl.  "  lîeuedictio  coiisecrationis  capsaruin  ;  consecratio  in 
niodiiin  prcfationis  »  .  —  Fol.  1G3.  "  Ad  accerandum  -i .  —  Fol.  164. 
u  In  trauscursu  » .  —  Ibld.  ^  Henediclio[nes]  crucis,  plancle,  stole  vel 
manipiili  •>•> . 

Au  loi.  1,  on  trouve  deiiv  formules  de  bénédiction  épiseopale 
(XIV*  siècle).  —  Au  verso  du  même,  ou  lit  cette  note  (XVIIl*  siècle)  : 
u  Ce  livre  contient,  etc.  «  —  Enfin,  au  bas  des  fol.  8,  9,  10,  ces  mots 
(XVIII''  siècle)  :   «  Codex  Bealae  Alariae  Remensis  « . 

Commencement  du  XIII^  siècle.  Parchemin.  IGG  feuillets,  le  9"  blanc. 
20i'  sur  145  millim.  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Ex-libris  gravé 
du  Chapitre  :  «  A,  ord.  3,  n"  45  »). 

544  (C.  IG5).  Pontificale,  eum  notis,  ad  usuni  ecclesiae  Beati  Ste- 
pbani  Catalaunensis. 

Fol.  1.  "  Iiicipit  ordo  in  dedicatione  ecclesie.  Primitus  convenitfieri 
ab  episcopo  exorcismuni  et  benedictionem  salis  et  aque,  lioc  legendo. . .  » 
Cérémonial  très  réduit,  ne  faisant  mention  ni  des  croix  sur  la  porte,  ni 
de  Paspersion  vers  les  points  cardinaux,  ni  de  Ponction  générale  de 
Pautel  et  de  Poffrande  de  Pencens,  ni  surtout  de  la  consécration  spé- 
ciale de  la  confession  et  de  la  table  d'autel.  Au  contraire,  il  spécifie  que 
les  3  aspersions  extérieures  de  Péglise  doivent  se  faire  successivement 
au  bas,  au  milieu  et  au  baut  des  murs.  Curieux  alpbabet  grec,  dont  les 
noms  des  27  lettres  sont  donnés  au-dessous  de  leur  représentation, 
24  lettres  attribuées  à  Palphabet  latin,  par  l'introduction  du  K.  Orai- 
sons presque  constamment  différentes  de  celles  du  Pontifical  romain. 
Les  litanies  contiennent  les  SS.  suivants  :  Lupence,  liippolyte,  Hlaise, 
Léger,  Denis  et  compagnons,  Xicaise  et  compagnons,  Quentin,  Uemi, 
Martin,  Hilaire,Memmie,  Donatien,  Domitien,  Alpin,  Leudomir,  Klaphe, 
Eloi,  Amand,  Benoît,  Geneviève,  Marguerite,  Julienne,  Tècle,  Cathe- 
rine, Pomme.  —  Fol.  25.  Messe  épiseopale,  avec  la  prose  :  «  Clara 
cborus  ')  . 

Fol.  M  \j\  "  Benedictio  cimiterii  n  .  Pas  d'indication  de  croix  et  de 
luminaire. 

Fol.  3G.  "  Incipit  ordo  qualiter  in  Uomana  ecclesia  sacri  ordines 
fiunt  ».  X'est  conforme  ni  au  ms.  341  ni  au  Pontifical  actuel.  Pour 
l'ordination  du  diacre,  à  propos  du  dialogue,  on  trouve  cette  rubrique 
étrange  :  "  Hec  non  intelligentibiis  arcbidiaconus  cxponat  plcbeio  ser- 
mone  ?> .  Pour  l'ordination  du  prêtre,  on  notera  :    "  Debcnt  presbiteri 


i)i:  L.\  mu  MOT  m:  (JIM  dm  umims.  um 

portioiies  domiiiici  corporis  ah  episcopo  accipere,  do  qiiihiis  porlionihus 
predictis  percipiaiil  coinnuinionern  pcr  XL"  dies,  in  exempluni  Dorniui 
Jlicsii  Christi  (jui  Xli'  dicbiis,  cum  suis  discipulis,  post  rcsnrrcclioneni 
suaiii,  conversatus  est  " . 

Fol.  5i.  X  Iii  conseciatione  cpiscopi  ordo  w .  Même  rédaction  que 
dans  le  ms.  u°  3  43. 

Fol.  70  v".  u  Incipit  ordinalio  abhalis.  Capituluin  Theodcrici  (sic), 
episcopi  n .  Dans  rinterrojjaloire  de  l'évèque,  on  remarque  celle  ques- 
tion :  a  Vis  sancte  Callialaunensi  ecclesie  milii(jue  et  successoribus 
mois  subjeclus  esse?...  -n 

Fol.  78.  '«  In  ordinalione  al)balisse  monaslicam  regiilam  profitenlis. 
Capitulum  Theodori,  episcopi  "  .  —  Fol.  84.   «  Missa  pro  abbalissa  », 

Fol.  85.  u  Consecralio  sacrarum  vir^^inum,  que  in  Fpiphania,  vel 
in  secunda  feria  l*asche,  aut  in  Aposlolorum  nataliciis  cclebratur  » . 
Corïime  dans  le  manuscrit  précédent,  sauf  que  celui-ci  est  noté,  comme 
on  Ta  vu.  —  Fol.  95  v°.   «  Missa  in  natali  virginum  » . 

Fol.  OG  v".  «  Consecralio  vidiic  que  fucrit  castitatem  professa  »  . 
Comme  dans  le  manuscrit  précédent. 

Fol.  loi.  «  Feria  nii'  in  capile  jejunii,  absolulio  »>  .  Différente  de 
celle  du  manuscrit  précédent,  elle  comprend  la  bénédiction  des  cendres, 
la  procession  à  laquelle  prennent  part  les  pénitents,  la  bénédiction  du 
cilice,  etc. 

Fol.  104  V**.  a  Incipit  ordo  in  Cena  Domini.  Ad  confectionem  sacri 
chrismatis  preparentur  XII*^'"  presbiteri...  —  Postea  peragatur  recon- 
cilialio  penitencium  et  coniînunis  absolutio  omnium  qui  sunt  in  eccle- 
sia.  Episcopiis,  ante  fores  ecclesie  stans,  cum  capa  de  pallio,  peniten- 
tibus  in  atrio  cum  archidiacono  expectantibus  dicat...  »  Diffère  en 
plusieurs  points  du  manuscrit  3i3.  Kéconcilialion  des  pénitents,  messe 
pontificale,  bénédiction  des  chrêmes,  allocution  au  peuple,  sonnerie 
des  cloches  dans  toute  la  ville.  A  noter,  la  rubrique  :  «  Henedictio 
Ambrosiana,  ad  consummationem  sancti  chrismatis.,.  ^ 

Fol.  120.  <■'■  Incipiunt  benedictiones  pontificales.  Dominica  prima 
in  Adventu  Domini.  Omnipolens  Deus,  cujus  unigenili  adventum...  n 
Bénédictions  du  Propre  du  Temps,  depuis  FAvent  jusques  et  y  compris 
les2i  dimanches  de  Pentecôte.  — Fol.  144.  Autres  :  «  In  Dedicatione 
ecclesie  »  ;  «  in  anniversario  Dedicationis  ecclesie  »  ;  a  concilii  vel 
synodi  ;i  ;  «  super  rcgem,  tempore  synodi  «  .  —  Fol.  145  v".  a  Inci- 
piunt benedictiones  de  nataliciis  Sanctorum  " .  Ce  recueil  de  bénédic- 


422  MANUSCRITS 

lions  paraît  emprunté  à  la  même  source  que  celui  du  manuscrit  214; 
il  est  notablement  moins  considérable  et  offre  plusieurs  divergences. 

Fol.  156.  Apres  le  Commun  des  Saints,  on  trouve  les  bénédictions 
suivantes  :  «  In  Purificatione  sancte  Mario,  bcnedictio  candelarum  » . 
—  Fol.  157  v°.  a  Benedictio  super  flores  et  buxum  >' . 

Fol.  158.   «  [Ordo]  ad  confirmandum  >)  . 

Fol.  159  v°.   «  [Ordo]  ad  clericum  faciendum  »  . 

Fol.  160  \\  w  Bcnedictiones  patène,  calicis,  corporalium,  vestimen- 
toruni  et  sacerdotalium  indumentorum  » . 

Fol.  163.   «  Reconcilialio  violate  ecclesie  ^  . 

Fol.  166.  «  Consecratio  capsarum  ».  —  Fol.  169.  «  Benedictio 
crucis  lignée,  que  cooî)erienda  est  métallo  '? .  —  Fol.  171 .  «  Benedictio 
crucis  metalliznte  •>■) .  —  Fol.  173.  «  Benedictio  père  »  ;  "  ad  dandam 
pcram  «  ;   «  ad  baciilum  v  . 

Fol.  174.  "  De  synodo.  Oi^îiiiflf*  domnus  episcopus  célébrât  syno- 
dum,  ipsa  die  hoiepulsantur  matnrius  solitoet  cantanlur  titius  (sic),..  » 

Fol.  175.   «  Benedictio  aque  ad  reconcilialionem  violate  ecclesie  »  . 

Fol.  180.  Feuillet  adventice,  portant  la  formule  finale  des  bénédictions 
épiscopales  :  «  Quoâ  ipse  prestare  dignetur,  cujus  regnum  et  impe- 
rium.. .  » 

Le  fol.  A,  feuillet  manqué  du  Pontifical,  porte  cette  note  (XVIIP  siè- 
cle) dans  la  marge  inférieure  :  «  Codex  bibliotbecae  ecclesiae  Beatae 
Mariae  Remensis,  constans  foliis,  etc.  >' 

Au  verso  du  même  feuillet,  on  lit  ce  conseil  (XlIP  siècle)  : 

«  Si  cogitas,  sentis,  opcraris,  consecutus  sis  »  . 

Puis  cette  boutade  (m.  d.)  : 

K  Appétit  et  rctinct,  post  digerit  alcjne  repeilit  » . 

Puis  enfin  cette  recette  pour  les  dents  :  «  Ad  consolidendum  (sic)  dentés. 
R.  sydia,  balastya,  galles,  Ibus,  mastyc,  ossa  dactillorum  vel  mirabo- 
lanorum  et  origanum  »  . 

Fol.  K.  Notes  sans  valeur  sur  la  virginité.  —  Plus  bas,  on  trouve 
celles-ci  (XIV  siècle)  :  «  Ad  crastinum  Assomptionis  béate  Marie,  est 
citatus  domiuus  [episcopus?]  personaliter  Parisius,  coram  domino 
legato  -n .  —  «  Die  sabbati  post  Assumptionem  béate  Marie,  débet  esse 
rex  Francie  apud  Catb[alaunum]  » . 

Au  verso  du  môme  feuillet,  et  sur  le  recto  du  fol.  c,  table  (XIV*  siè- 
cle) des  matières  contenues  dans  le  volume.  Au  verso  de  ce  dernier 


DK    LA    IMDMOTHKQrK    DE    REIMS.  423 

reuillet,  il  en  existe  une  traduction  française  qui  offre  quelques  impré- 
vus, comme  cet  équivalent  des  mots  :  >'  Hcnedictio  patène  >  :  «  la 
béneison  du  couversel  doré  d'argent  qui  est  sor  le  calice...  55  Le  scribe 
la  clôt  par  ces  mots  :  «  Cist  livres  est  apelez  Ponlificaus  à  cvesqne  -^  . 
Au  bas  du  même  feuillet,  une  main  de  la  même  époque  avait  com- 
mencé la  transcription  d'un  itinéraire,  qui  a  été  malheureusement 
grattée  : 

c  Hcc  est  via  de.     .      .      .      .     .     Verdun 

Prima  villa le  Maurru 

oiers  i . 

Au  fol.  n  verso,  on  trouve  une  longue  liste,  qui  paraît  être  une 
collection  de  thèmes  de  sermons  :  «  De  Quis  locus  antiquus,  pro  matri- 
monio;  in  Summa  de  Virtutibus,  sexto  libro,  folio  xir.  —  De  Fili 
hominis,  sume  tibi,  pro  confessione  ;  Ezechielis  v%  et  doniinica  XXXIIP; 
in  Summa...  »  —  Autres,  «  pro  liberatione,  rememoratione,  humili- 
tate,  penitentia,  verbo  Dei,  reparatione  virium,  septem  sacramentis, 
mirabilibus  Domini,  fide,  caritate,  patientia,  perfectione,  malitia  pcc- 
cali,  papelardis,  virtute,  prelato,  carne,  gratia  vel  crismate,  contrittione, 
confessione,  religioso,  prelatis  «  . 

Au  fol,  E,  on  lit  ces  vers  : 
ii  Miracula  sancti  Andrée,  apostoli. 

Alatlieo  lumcii  reddit  pueroquc  juvamen, 
Scortantem  sanaf,  tetroscjue  venire  coartat, 
Dat  vile  jiivenom,  ampnlla  réverbérât  ignem, 
Subniersos(pie  mari  reddit,  partum  parienti, 
Jejunat  pelulaiis,  jejunat  apostolus  orans  t. 

Puis  ceux-ci  : 
"  Miracula  sancti  I^ligii,  episcopi  et  confessoris. 

EIi<{ius  cellas  ex  uno  pondère  binas 

Fccit,  et,  ut  iegitur,  contracta  manns  relevatur  » , 

Puis,  cet  intéressant  document,  copié  par  une  main  contemporaine, 
qui  jette  un  jour  inattendu  sur  la  vie  si  peu  connue  de  l'évêque  de 
Chàlons,  Conon  de  Vitry  :  a  Universis  présentes  litteras  inspecturis, 
frater  Renerus,  Hemensis,  de  ordine  fratrum  Predicatorum,  salutem  in 
Domino  sempiternam.  Noveritis  quod  reverendus  C,  Dei  gratia  Catlia- 
launensis  episcopus,  in  Inventione  sancte  Crucis,  présente  maxima 
multitudine  cleri  ac  populi,  signum  crucis  de  manu  nostra  suscepit 
humiliter  et  dévote,  talibus  pénis  appositis  [et]  conditionibus,et  coram 


7*24  ,MAi\'LSCRITS 

omnibus  facta  protestationo  quod,  si  noluerit  aut  non  potuorit  perso- 
naliter  transfretare,  tenebitur,  ad  sui  voti  redemptionem,  juxla  nostrum 
vel  bonorum  arbitrium  vel  de  bonorum  consilio,  in  subsidium  Terre 
sancte  pro  se  miltere  bellatores.  In  cujus  rei  testimonium,  sigillum 
nostrum  presentibus  litteris  duximus  apponendum.  Actum  anno  Do- 
mini  M'CC'LX"  septimo,  die  predicta  "  .  — An  verso  du  même  feuillet, 
une  lettre  de  Clément  IV  (16  novembre  1267)  remet  à  Haoul  de 
Chevrié,  évêque  d'Albano,  légat  apostolique,  le  soin  de  décider  en  sa 
conscience  si  l'excuse  de  Conon,  fondée  sur  la  faiblesse  de  santé,  le 
grand  âge  et  les  lourdes  dettes  créées  par  ses  prédécesseurs,  doit  être 
admise,  et  s'il  peut  profiter  des  indulgences  accordées  par  le  concile  à 
ceux  qui  se  rendent  personnellement  à  la  croisade.  "  Clemens,  epi- 
scopus,  etc.  Sub  ea  conditione...  Datum  Viterbii,  xvi  kalendas  decem- 
bris,  pontiGcatus  nostri  anno  un"  « . 

Enfin,  sur  la  garde  F,  on  lit  ces  vers  qui  résument  les  pouvoirs  de 
consécration  de  l'évêque  : 

c  Motio,  fractura  mcnse,  dubiiim,  combuslio  dira, 
Templi  rassura,  sacrandi  dant  tibi  jura; 
Mors  et  alterium  [sic)  coliiliisqnc  rcconciliandi. 
Adliitur  (sic)  hiis  si  sit  illic  anaihema  sepultus  a 

Pris  dans  le  sens  inverse,  ce  feuillet  contient  une  sorte  d'inventaire 
du  trésor  de  la  cathédrale  de  Chàlons,  qui  a  été  tellement  raturé  qu'on 
en  déchiffre  à  peine  ces  mots  : 

«  Concordantie sancte,...  — ^Biblia,  XXVlllb.  Xs...  —  Summade  Vir- 
tutibus,  X  Ib.  — Due  Summe super  domiuicas,  1111  Ib. — Duo  Psalteria, 

1111  Ib.  —  Psalterium  domini  Uog[eriJ,  G  s.  — ,  sine  nota,  C  s.  — 

Liber —  Missale  pa[rtitum?],  sine  nota,  XL  s.  — Tunica,  dalma- 

tica,  casula  cum  stolis,...  XX  Ib.  —  Missale...,  cum  notis,  in  duas 
partes.  —  Missale  pa[rtitum],  cum  notis,  in  duas  partes.  —  Ordina- 
rium  [istud?],  XX  s.  —  Collectarium,  de  manu  Robini,  XXX  s.  — 
Liber  Viridis,  XX  s.  —  Item,  liber  Albus,  de  eodem  manu,  XX  s.  — 

Graduale  notatum,  XX  s.  — IllI  Ib.  — —  Summa  :  ...  Ib. 

et  CLlIs. 

Libri  acomodati.  Breviarium  porlalile,  cum  [notis],  in  duas  partes, 
de  Sancto  Stephano.  —  Summa  de  Viliis,  a  sancto  Bernardo.  —  Duo 
libri  domini  Badulphi  de  Pontibus.  —  Passionarium  a  domino  Lam- 
berto  et  ab  eodem  quidam  liber  in  gallico  de  juribus  Cath[alaunensis 
ecclesie  ?]  » . 


DK    LA   BIBLIOTHKCJUI':    \)K    HIOIAIS.  425 

XIV'  siôrle.  Parcliemin.  ISO  roiiillels  h  2  (ol.,  el  G  j^atdes,  a-k,  en 
lêle,  F,  à  la  fin.  302  sur  218  inillim.  Hcl,  veau  fauve,  sur  carton.  — 
(l'A-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  A,  ord.  3,  n»  42»). 


5^5  (C  182).  Poeiiitoiitiale,  ad  usum  ecclesiae  Sancti  Dyonisii 
Hemensis. 

Fol.  A-B.  a  Tabula  omnium  contontoruni  in  hoc  lihro,  ad  facilius 
iiivenienduni  predicla  contenta  »  . 

Fol.  1.  c.  Absolucio  penitenciuni  in  capile  jojunii,  et  modus  (juo 
procedendum  est.  Onines  pénitentes  qui  publicam  suscipiunt  autsusce- 
perunt  penitenciam...  r  —  Fol.  7  v".  liitanies,  où  figurent  les  SS. 
Denis,  Denis  et  compagnons,  Xicaise  et  compagnons,  Maiir,  Timothée, 
Apollinaire,  Quentin,  Hilaire,  Martin,  Nicolas,  Rémi,  Sixte,  Sinice, 
Xivard,  Uigobert,  Lendomir,  Julien,  Henoît,  Thierry,  Thiou,  Basic, 
Gibrien,  Louis,  Gilles,  Anastasie,  Barbe,  Brigitte,  Eutropie,  Scolas- 
tique,  Geneviève,  Pétronille,  Bove,  Dode. 

Fol.  15.  «  Beconciliacio  penitencium,  in  Cena  Domini.  Sedente 
pontiGce,  sea  ejus  penitenciario,  in  sui  absencia  vel  ejus  precepto,  pre 
foribus  ecclesie,  in  habitu  ecclesiastico,  penitentibus  cum  candelis  in 
atrio  ecclesie  eminus  stantibus  cum  archidiacono  vel  alio  sibi  adju- 
tore...  »  —  Agenouillement  des  pénitents   «  ad  pelram  la  Rouelle  ". 

—  Psaumes  de  La  pénitence  récités  à  Saint-Pierre-les-Dames  par  le 
pénitencier.  Voir  à  ce  sujet  ce  que  dit  Marlot  de  l'abbé  de  Saint-Denis, 
pénitencier  de  Beims  [Mctropolis  Remensis  historia,  t.  II,  p.   149-151). 

Fol.  24.  Considérations  sur  la  pénitence  et  conseils  aux  confesseurs. 
"  Misericors  et  niiserator  Dominus,  cujus  misericordie  non  est  numé- 
ros... »  —  Fol.  28.  Auteurs  à  consulter  :  «  Qui  alia  de  ista  materia 
voluerit  videre  et  scire,  potest  studere  doctores  sequentes,  qui  mulla  et 
diversa  de  eadem  penitentia  sollemni  tractaverunt  el  scripserunt; 
primo,  frater  Durandus,  in  suo  libro  super  quartum  Scnlentiarum...  » 

—  Fol.  31  v'.  Conseils  pour  le  choix  et  la  quotité  des  pénitences. 
"  Item  secuntur  qucdani  breviter  extracta  de  imposilione  penitencia- 
rum.  Si  per  ebrietatem  vomitum  quis  fecerit. ..  »  —  Fol.  35  v°.  Mé- 
thode pour  pratiquer  le  jeûne  au  pain  et  k  l'eau  pendant  un  an.  Moyens 
pour  en  adoucir  les  rigueurs.  —  Avis  aux  confesseurs  qui  donneraient 
des  pénitences  insuffisantes. 

Fol.  38.  «  Per  versus  sequentes  cognoscere  potes  casus  remittendos 
cpiscopo  vel  ab  eo  penitenliariis  ordinatis. 


426  MANUSCRITS 

—  [Casus  remittcndi]  ad  episcopum  : 

Qtt'i  facit  incostum,  deflorans  aut  homicida, 
Soi'tilegus,  palrum  perciissor,  ici  sodomita, 
Trans<jressor  uoti,  jjerjuriis  sacrile<;usque, 
Et  mcnlita  fides,  faciens  incendia,  prolls 
Oppresser,  blaspliemus,  hereticus,  omnis  adulter, 
Pontificern  super  Jiiis  tlcvote  semper  adibis. 

—  Casus  remittendi  ad  summum  ponliGcem  : 

Percuciens  clernm,  nccnon  falsarius,  urens 
Ecclesiam,  symon,  audens  celebrare  ligatus, 
Pontificern  summum  suj)er  hiis  tu  semper  adibis. 

—  Nota  quod  feriens  clernm  modis  in  hiis  versibus  contentis  excipitiir 
a  Roma. 

Percuciens  clernm  Romam  pelât.  Excipiunlur 
Nescius,  erudiens,  lenilerque  jocans  minor  etas, 
Janitor,  olïicii  pretexlu,  vimque  repellens 
Femineus  sexus,  infirmans,  religiosus  ; 
Etas,  olficium,  scola,  lutlus,  petlens  vim  vi, 
Clericus  armalus,  soror,  uxor,  filia,  mater  » , 

On  trouve  une  variante  de  ces  vers  dans  Hauréau,  Not.  et  exh\, 
t.  I,  p.  208. 

Fol.  39.  «  Exorcismus  olei,  cum  benedictione  ad  omnem  langorern 
corporis  cxpellendum.  In  tuo  nomine,  omnipotens  Deus,  et  in  Jhesu 
Christi,  filii  tui,  Domini  nostri  signo...  »  Intéressante  nomenclature 
de  maladies. 

Fol.  40  v°.  "  Benedictio  super  candelas,  in  Purificacione  béate  Marie 
virginis  »  . 

Fol.  41.   u  Benedictio  palmarum  r> . 

Fol.  41  v°.  a  Benedictio  novi  ignis  ■-> . 

Fol.  42.   «  Benedictio  agni,  in  die  Pasche  » . 

Fol.  42  V".  Benedictiones  variae.  «  Super  vasa  in  loco  antiqiio 
reperta  »  ;  «  novi  putei  «  ;  "  uve  vel  fabe  -n  ;  ad  omnia  quecumque 
volueris  »  ;  «  ad  fruges  novas  n  ;  "  panis  »  ;  «  nove  domus  "  ; 
u  annuli  » . 

Fol.  44  V".  u  Sequitur  copia  monicionis  Nycholai  pape  contra  bono- 
rum  quorumcumque  mobilium  ecclesie  Sancti  Dyonisii  Remensis  perli- 
nenciuni  delcntores.  Nicolaus,  episcopns,  etc.  Dilectis  filiis  vicedomino 
et  scolaslico  ac  Johanni  Majoris,  canonico  ecclesie  Remensis,  salutem 
et  npostolicam  benedictionem.  Significarunt  nobis  dilecti  filii  abbas. ..  " 


DK  LA  iniujoTHKcjin':  1)1-:  rkims.  427 

(nome,  2()  juin  14i7).  D'après  Alarlot  (Op.  cit.,  t.  II,  p.  117), 
l'abbaye  de  Saint-Denis  était  dé|)osilairc  de  ricbcsses  et  de  titres  à  elle 
con(ics  par  les  habitants  de  Keinis;  il  ne  s'a<]it  ici  que  de  ses  biens 
propres  (ibid.,  t.  II,  p.  15G)  gaspillés  par  les  abbés  à  la  cour  d'Avi- 
gnon. 

Fol.  46.  "  Sequitur  copia  bulle  de  indulgenciis  cufnjtibus  in  ecclesia 
Sancti  Dyonisii  Remcnsis,  in  sollennitatibus  in  ea  contentis  et  scriptis. 
Xicolaus,  niiscracione  divina,  etc.,  Sanclc  Crucis  in  Jérusalem  sancle 
Romane  ecclesie  presbiter  cardinalis,  in  regno  Francie  et  partibus 
adjacentibus  aposlolice  sedis  legatus,  etc.  Licet  is  de  cujns  munere 
venit...  "  (Keims,  14  octobre  1435). 

Fol.  47  v°.  «  Sequitur  copia  bulle  Renedicti  pape,  per  quam  abbas 
et  prior  liujus  ecclesie  Sancti  Dyonisii  Kemensis  possunt  absolvere  suos 
religiosos  a  casibus  minoribus  penitenciariis  pape  reservatis.  Hene- 
•diclus,  etc.  Sacre  religionis  sub  qua  dilecli  (ilii...  »  (à  Saint-Victor  de 
Marseille,  5  juillet  1404). 

Fol.  49.  "  Sequitur  copia  indulgenciarum  bulle  concesse  insigni 
«cclesie  Hemensi  per  dominum  Nycholaum  papam  quintum...  Nicho- 
laus,  etc.  Ecclcsiarum  omnium  et  presertim...  "  (Rome,  24  février 
145-2,  n,  st.). 

Fol.  52.  «  Sequitur  modus  quo  consuetum  est  agerc  in  istii  ecclesia 
Sancti  Dyonisii  Remensis,  in  die  servicii  canonicorum  ecclesie  predictc 
ab  hoc  seculo  decedentium  » . 

Fol.  5i.  «  De  anniversario  fratrum  canonicorum  hujus  ecclesie 
Sancti  Dyonisii  Remensis  » . 

Fol.  55.  «  De  modo  servicii  sororum  nostrarum  conversarumdefunc- 
tarum  et  aliorum  nostrorum  famulorum  »  . 

Fol.  56.  «  De  modo  rescribendi  ad  penitenciarium  per  curatos, 
super  casibus  reservatis  " .  —  «  Rescriptio  penitenciarii  ad  curatum  r.  . 

Fol.  57.  u  Sequitur  quedam  moralitas  de  penitencia.  Penitencia  olim 
<lepingebatur  ad  modum  unius  hominis  nudati...  r, 

Fol.  58.  u  .\ota  versus  sequentes,  et  primo  confitentis  ad  confesso- 
rem  et  confessons  ad  confitentem. 

Penitkns.  —  Adfin  (pio  mon  âme  riifcr  ne  morde, 

Je,  contrit  de  cuer,  recjiiier  miséricorde. 

GoNP'KSSOR. — Se  de  Dien  atlcns  miséricorde, 

En  confession  les  péchés  recorde. 

Pemtkàs. — - j»  (10  vers) 


428  MANUSCRITS 

Fol.  58  V".   "  Secuntiir  dicta  seu  versus  penitentis. 

De  pécher  cesser  vueil, 

D'avoir  péché  griefmont  me  dueil. 

,     .     .     .     »  (12  vers). 

Und.  "  Secuntur  dicta  scu  versus  Christi  ad  penitcntiam  invitantis. 

Adfin  que  de  vos  pécliés  ayés  aligence, 
Faites  frnicts  dignes  de  pénitence, 
Et  à  moy  retournés  de  ciier  parfaitement. 
T>   (12  vers). 

Fol.  59  v°.  «  Ad  pénitentes,  in  die  Cinerum.  Dilectissimi,  prout 
dicil  Apostolus,  non  sunt  condigne  passiones  hujus  temporis  ad  futu- 
ram  gloriam  que  revelabitur  in  nobis...  » 

Fol.  60.  «  Ad  eosdern  pénitentes,  in  die  Cène  Domini.  Carissimi, 
liortor  vos  et  admoneo  in  quantum  possum  ne  de  cetero  iterando  revo- 
cetis  quod  penitendo  diluistis...  " 

Fol.  Gl  v°.  «  Item,  alia  monicio  ad  eosdem  pénitentes  et  in  die  Cène 
predicte.  Dilectissimi,  misericors  et  miserator  Dominus,  cujus  miseri- 
cordie  non  est  numerus...  liée  te  de  stercore  érigent  »  . 

La  garde  initiale  est  un  fragment  de  vidimus  d'officialité  sans  impor- 
tance (XI V  siècle). 

XV^  siècle.  Papier.  6i  feuillets,  plus  a  et  r,  en  tète,  portant  la  table. 
Le  fol.  64  est  blanc.  215  sur  I4S  millim.  Rel.  veau  fauve,  sur  bois, 
très  fatiguée.  —  (Saint-Deni>). 

546 (C.  18i).  MartyrologiumetObituarium.ad  usum  ecclesiaeSancti 
Remigii  Remensis.  —  Régula  S.  Benedicti.  —  Lectiones  evangelii  per 
anni  circulum. 

F'ol.  1.  Formules  pour  transmettre  aux  abbayes  associées  le  décès 
des  religieux  (copie  du  XIIl®  siècle).  "  Viris  venerabilibus  ecclesiarum 
prelatis  et  universij  Christi  fidelibus  ad  (juos  litière  iste  pervenerint, 
salutem.  Milicia  est  vita  hominis  super  terram,sed  non  coronabitur  nisi 
qui...  »  —  Autre.  «  Omnibus,  etc.  Si  legem  Christi,  capitis  nostri, 
desideramus  adimplere...  i?  —  Autre,  a  Quam  vana  sit  et  fragilis,  fra- 
tres  amantissimi,  presentis  vite  jocunditas...  n 

Fol.  2.  Lettre  de  Jean  [de  Clinchamp],  abbé  de  Saint-Rcmi,  faisant 
part  du  décès  des  frères  Guillaume  et  Nicolas,  et  recommandant  le 
porteur  du  présent  rouleau  (copie  de  la  fin  du  XIII*  siècle).  —  Lettre  de 
Garin,  abbé  de  Saint-Vaast  d'.Arras,  à  Fabbé  de  Saint-Rcmi,  recom- 


I)K    LA    IJinLIOÏIlKQl  IC    \)V.    HKIMS.  429 

niaiulant  de  prier  pour  les  religieux  Adam,  .leaii  et  W  iberl,  et  de  noter 
sur  le  rouleau  le  jour  du  passa<je  du  frère  Lauibert  qui  va  le  porter 
(m.  d.).  —  Korniiile  d'avis  de  décès  (m.  d.).  «  Ad  morleni  tendunt 
in<jnol)iliset  gencrosusjustus  ctiiijustus,  pariler  pi<|[er et  studiosus...  » 
Fol.  3.  Lellre  de  Jean  [III],  abbé  de  Saint-Martin  d'Ypres,  pour  le 
même  objet  (m.  d.).  —  Lettre  deTbomas,  abbé  de  Saint-André  [de...], 
au  cbapitre  catbédral  de  Keims,  l'avertissant  du  décès  du  frère  N. 
(copie  du  XIV*  siècle).  —  Avis  du  décès  de  Tabbé  N.,  mort  aux  ides 
d'août,  que  le  grand  âge  et  la  Gèvre  avaient  forcé  de  résigner  depuis 
un  an  (m.  d.).  a  Universis  in  sancta  professione  militantibus  Deo  nostro. 
Grex  pusillus  dolorem  mcrenlium...  Ilie  vero,  cujus  nutu  et  gralia 
datus  nobis  bic  fuerat  in  pastorem,  in  ipsius  introitu  aperuit  manuni 
suam  et  nos  aflluenter  adeo  sua  benedictionc  implevit,  ut  et  ipsa  pre- 
terite  pauperlatis  vestigia  brevis  (^/c)  satis  spacio  complanaret ,  nosque, 
prêter  speni  et  judicium  pluriniorum,  in  statum  priorem  reduceret  et 
cliam  priore  pociorem.  Pia  namque  diligencia  patris  nostri,  non  solum 
posscssiones  ecclesie  de  manu  extranea  revocavit,  set  (sic)  et  alias  quas 
primitus  non  babebat  adjecit,  edificiis  quoque  pulcberrimis  et  pluri- 
mum  sumptuosis  nostrum  itacenobium  venustavit,  ut  locum  squalidum 
et  longuo  (sic)  ncglectu  déforme  speciosum  cfficeret  et  delectabilem  ad 
videndum...  ;> 

Fol.  4.  Kèglement  donné  (octobre  1340)  par  l'abbé  Jean,  pour 
l'infirmeiie  du  monastère  et  pour  l'usage  de  la  viande,  en  cas  de  ma- 
ladie ou  de  vieillesse,  a  omnibus  iilis  qui  per  magistrum  medicine, 
sive  per  magistrum  sirurgie,  necessitatemhabebunt  comedendi  carnes  ^  . 
Distribution  d'amandes  et  de  fruits,  d'orge  mondé,  «  ordeum  paratum, 
avena  parata  » ,  d'épices  diverses,  pain,  poissons,  pitances,  couver- 
tures, etc. 

Fol.  5.  Hèglement(20  avril  1328)  de  tous  les  engagements  souscrits 
par  l'abbaye  de  Saint-Kemi  vis-ci-vis  de  Jean  de  Mont-Saint-Jean,  son 
abbé,  tant  durant  sa  vie  qu'après  sa  mort,  pour  tous  les  dons  qu'il  lui  a 
faits  :  ><  ...  qui  fecit  fieri  quatuor  pcives  argenteos,  duos  ante  corpus 
Domini  et  duos  ante  sepulcbrum  H.  Kemigii,  et  renovari  cupam  argen- 
team  in  qua  reponitur  corpus  Domini  super  majus  altare,  et  duo  can- 
delabra  argentea  que  portantur  in  magnis  solemnitatibus,  et  dédit 
convenlui  quendam  librum  qui  vocatur  Vincentius,  in  quatuor  volu- 
minibus...;  dédit  etiam  conventui  quasi  triginta  libratas  terre  apud 
Hraux...    »    —   Mention    d'un    nouveau    don    (novembre    13 i2)   de 


7^30  MANUSCRITS 

1,000  livres,  par  le  même  abbé,  lesquelles  ont  été  employées  à  acheter 
sur  Crugny,  des  moulins  des  vignes  et  une  maison  qui  appartenaient  à 
Brémonde  de  Cruny,  béguine  demeurant  à  Reims.  —  Association  de 
prières  accordée  à  Gérard  d'Ambonnay,  chanoine  de  Notre-Dame.  — 
Engagement  pris  de  dire  tous  les  jours  une  collecte  pour  le  repos  de 
l'àme  d'Agnès  La  Fournière. 

Fol.  G.  Commencement  du  manuscrit  primitif.  «  Incipiunt  lectiones 
[sancti  evangelii  in]  capitulo  légende  [diebus  dominicis  el]  diebus  festis. 
Dominica  ante  Adventum  Domini.  Cum  sublevasset  oculos  Dominus 
Jhesus  et  vidisset...  »  On  y  remarque  la  rubrique  suivante  (fol.  7)  : 
«  Lectio  quinti  diei  post  Natalem  Domini  " .  Le  recueil  paraît  incom- 
plet, et  ne  contient  aucune  mention  de  la  fête  de  S.  Uemi. 

Fol.  31-98.  Martyrologium  Usuardi.  «  Incipit  marlirologium  per 
anni  circulum.  viii  kalendas  januarii.  Vigilia  Natalis  Domini.  Apud 
Antiochiam  Siriç,  natalis  sanctarum  Virginum  quadraginta,  quç  sub 
Deciana...  «  Nombreuses  et  intéressantes  interpolations  faisant  corps 
avec  la  copie,  relatives  notamment  aux  SS.  Hemi,  sa  relation  (29  dé- 
cembre), sa  translation  (29  mai),  la  dédicace  de  l'église  "  in  honore 
S.  Pétri,  apostoli,  et  sanctorum  marlyrum  démentis  et  Christophori, 
ac  prefati  patroni  nostri  ^  (2  octobre;  ;  Paul,  restaurateur  de  l'église  de 
Verdun  (8  février);  Bove  et  Dodc  (24  avril);  Maternien,  G'  évêque 
de  Ueims  (30  avril)  ;  Gibrien,  sa  déposition  (8  mai),  sa  translation 
(27  septembre);  Siméon,  du  Sinaï,  à  Trêves  (1"  juin)  ;  Thierry,  sa 
déposition  (I"  juillet),  miracle  sur  la  fille  d'un  roi  de  France  ;  Arnoul 
(18  juillet)  ;  Nicaise  (23  juillet)  ;  Sixte,  Sinice  etNivard  (1"  septembre)  ; 
Basic,  sa  translation  (15  octobre);  Berchaire  (IG  octobre);  Sendoux 
(20  octobre);  Cilinie  (21  octobre);  Celsin  (25  octobre);  Junien 
(15  novembre)  ;  Oricle  (18  novembre).  Un  certain  nombre  d'autres 
mentions  ont  été  ajoutées  après  coup.  —  On  y  trouve  aussi  quelques 
notes  intéressantes,  comme  celle-ci  :  1""  janvier,  «  Hodie  venam  in 
capitulo  ";  25  mars,  «  Hodie  vena  in  capitulo  accipi[lur]  »;  3  juin, 
u  Dedicatio  SanctoMariç  in  infirmaria  '  ;  15  septembre,  «  Hodie  omnes 
debent  petere  venas  in  capitulo  » . 

Fol.  98.  Association  de  prières  accordée  par  l'abbé  Pierre  de  Celles 
(11G2-1181)  à  Pierre,  cardinal  évêque  de  Tusculum  (1178-1187?), 
qui  venait  de  présider  le  chapitre  de  l'abbaye. 

Fol.  98  v".  Tableau  de  comput,  pour  le  cours  de  la  lune.  «  Cursus 
lune  per  singulorum  kalendas  mensium...  —  Hanc  idcirco  descrip- 


l)K    LA    HIlîIJOTHKQrK    DM    KKIMS.  431 

simus  pagellain,   ut  piieri  vcl  adolescenciores  IValres   qui  iii  capitulo 
legunt...      —  Fol.  99.  Autre  tableau. 

Fol.  99  V  -100.  AiTan«][emcnt  conclu  (s.  d.)  enlre  l'abbé  Odon  (1118- 
1151) et  Mathilde,  sœurdc  .lean  de  Cbàlons,  cbevalier,  relativement  au 
moulin  de  Cour-Saint-Kcmi,  à  Courtisols.  Copie  du  temps. 

Fol.  100  V".  Associations  de  prières  entre  Hugues,  abbé  de  Saint- 
Kemi  (1151-1  l(>i2),  et  Martin,  abbé  de  Saint-lJrbain-en-Pertois  ;  Pierre, 
abbé  de  Saint-Martin  d'Aumale;  Jean,  abbé  de  lîeaulieu.  —  Associa- 
tion semblable  entre  l'abbaye  de  Saint-Hemi  et  l'abbaye  de  Saint- 
Maurice  d'Agaune.  —  Autre,  conclue  avec  la  chartreuse  du  Mont-Dieu, 
à  la  prière  de  Pierre  de  Celles  :  ^  Xoverint  présentes  et  futuri  quod 
abbas  Petrus  Cellensis,  veniens  de  Monte  Dei,  divertit  ad  capitulum 
Sancti  Kemi<j[ii,petens  societatem  inter  ecclesiam  suam  et  nostram...  » 
—  Autre,  accordée  par  l'abbé  Gui  (l!206?-1212),  à  Roland,  abbé 
de  Moustier-Kamey,  et  à  ses  religieux.  Copies  du  temps. 

Fol.  101.  Conclusions  capitulaires  prises,  du  consentement  de  l'abbfr 
Pierre  (XIV*  siècle),  pour  le  vestiaire  des  moines  envoyés  dans  les 
prévôtés  et  pour  les  distributions  des  anniversaires. 

Fol.  101  v°.  Don  fait  par  Constant,  prêtre,  doyen  de  Joinville,  à 
l'abbaye  de  Saint-Remi,  de  quelques  revenus  sur  Sault-Saint-Remi  et 
Bazancourt,  pour  fondation  d'une  pitance  au  jour  de  S.  Luc.  — Asso- 
ciations de  prières  consenties  par  l'abbé  Hugues  déjà  cité,  à  Colomban, 
abbé  de  Bourcette,  près  Aix-la-Chapelle;  à  Ansoldus,  abbé  de  Saint- 
Corneille  de  Compiègne.  —  Autres,  accordées  par  les  abbés  Pierre  et 
Simon  (1182-1198)  au  prévôt  de  Saint-Pierre  de  Chàlons;  à  Jean, 
sous-prieur  de  Saint-Pierre  de  Corbie  ;  à  Liétard,  convers  du  Mont- 
Dieu. 

Fol.  102-136.  «  Incipit  liber  régule  beati  patris  Benedicti.  Ausculta, 
0  nii,  precepta  magistri...  ;> 

Fol.  136.  Associations  de  prières  accordées  par  l'abbé  Hugues  à 
VV'arambaud,  moine  de  Saint-Crépin  de  Soissons;  à  A.,  prieur  de 
\euvy,  et  à  Renaud,  sous-prieur  de  «  Silva  «  ;  à  Gautier,  chantre  de 
Saint-Amand. 

Fol.  136  v^  Lettre  de  l'abbé  Odon  (1118-1151)  au  comte  Thomas, 
à  propos  d'un  miracle  de  l'apôtre  S.  Thomas.  «  Thome  dilecto  suo, 
frater  Odo,  salutem  in  Domino.  Salutare  est  omnibus  christiani  nomi- 
nis  cultoribus...  majora  impetrare  posse  acclamabant.  Vale  n  .  (V.  Ma- 
billon,  Analecta,  t.  I,  page  334). 


432  AI  A  i\l  se  RIT  S 

Fol.  137-138. 

I  Quatuor  anle  (lies  Nalalis,  solis  ad  ortum 
Tliornas  prcradiat  solem  de  Virgine  natiirn, 
Solis  in  occasu  Thomas  déclarai  idipsurn, 
Gujiis  qiiarta  dies  seqiiilur  natale  beatum  » . 

Association  de  prières  conclue  avec  Tijibbaye  de  Saint-Albaii  "  in 
Anglia  "  ;  avec  Hubert,  moine  de  Cluny;  avec  lîernerède,  moine  de 
Saint-Crépin.  —  Autre,  consentie  par  l'abbé  Pierre  de  Celles,  à  Gilbert, 
moine  de  Saint-Martin  d'Orion.  —  Autres,  consenties  parTabbé  Hugues, 
à  Hunfroy,  moine  de  Cluny,  jadis  chapelain  de  la  comtesse  de  Hlois, 
mère  de  Thibaut  de  Champagne;  à  Girard,  abbé  de  Saint-Clément  de 
Metz;  à  Nicolas,  abbé  de  Saint-Pierre  de  Corbie;  à  Pierre,  jadis  prieur 
de  Souvigny,  sous-prieur  de  Cluny.  —  Autre,  sollicitée  de  l'abbaye  de 
Cluny  par  le  même  abbé  Hugues,  «  Homam  pergens  cum  aliquot  de 
suis  religiosis  fratribus  r,  .  —  Autres  associations,  consenties  à  Tabbaye 
de  La  Crête,  «  Cristensis  »;  à  Geoffroy,  abbé  d'Igny;  à  Robert,  tréso- 
rier de  Saint-Alban;  à  Pierre,  abbé  de  Notre-Dame  «  de  Silva  «  ;  à 
deux  chanoines  de  Notre-Dame  de  Chartreuve  ;  à  Simon,  convers  de 
Foigny  ;  à  Guillaume,  abbé  de  Saint-Maximin  de  Trêves.  —  Autre, 
accordée  par  Tabbé  Pierre  de  Celles  (?),  à  Marc,  abbé  de  Toussaint,  en 
Danemark, 

Fol.  I38v°-186.  Obituaire,  dressé  au  XIP  siècle  sur  des  listes  beau- 
coup plus  anciennes,  multiples  et  mal  classées,  comme  en  témoigne 
cette  inscription  du  4  des  nones  de  septembre  :  «  Guido,  Tilpinus, 
Seulfus,  archiepiscopi  » .  Il  est  divisé  en  deux  parties,  Tune  occupant  le 
verso  des  feuillets,  réservée  aux  religieux  de  Saint-Kemi  et  des  abbayes 
associées  (les  noms  des  prêtres  sont  surmontés  d'une  croix)  ;  l'autre, 
figurant  au  recto,  affectée  d'abord  aux  bienfaiteurs  laïques  des  deux 
sexes,  mais  peu  à  peu  envahie,  par  inadvertance  sans  doute,  pur  les 
membres  du  clergé  régulier  ou  séculier.  — Commencement.  Au  verso  : 
«  Kal.  januarii.  Obierunt  Fulradus,  Grinbaldus,  Gifardus,  Lethardus...» 
Au  recto  :  «  Kal.  januarii.  Odo,rex;  Levildis,  Hildealdis,  Tiwinus...  « 
Intéressantes  mentions  dans  ce  genre  :  «  Balduinus  junior,  prepositus 
Remensis,  monachus  ad  succurrendum  »  (3  cal.  mars);  «  Lambertus, 
qui  fecit  turrem  novam  et  campanam  que  pendet  in  turri  S.  Nicholai, 
et  turibulum  optimum  n  (9  cal.  avril);  «  Maurus,  qui  dédit  nobis  vas 
argenteum  et  pallium  quod  vocatur  Chunradt  n  (i  id.  juin)  ;  «  Guido, 
tliesaurarius,  qui  pavimentum  renovavit  et  très  campanas...  »  (3  non. 


DK    LA    lUlW.IOTIIMQLI':    DK    HKHIS.  433 

scpleinbre).  —  Les  fol.  1 75-1 7G  ont  été  intercalés  au  XV"  siècle,  dans  le 
corps  (le  rObitiiaire.  Ils  relatent  les  fondatioDs  d'anniversaires  de  l'abbé 
Roycr  (  1"297-13I7),  d'Ade  de  Ventelay,  mcre  d'un  sous-prieur,  et  sur- 
tout celle  de  l'archevêque  Samson  ;  de  même,  une  conclusion  capitulaire 
(1311)  réglant  le  repas  des  jours  de  l'Ascension  et  de  Pentecôte:  «unum 
quarterium  mutonis  pi  opter  olus  »;  enfin  un  contrat  passé  entre  l'abbaye 
et  la  confrérie  de  Saint-Gibrien  (22  février  1331),  relativement  à  la 
desserte  quotidienne  d'une  messe  du  matin,  aux  quatre  messes  de 
Requiem,  aux  funérailles  des  confrères  et  à  leur  nombre,  qui  ne  peut 
excéder  cent  vingt. 

Fol.  18G  V".  Texte  de  l'association  spirituelle  conclue  avec  Guerric, 
abbé  de  Saint-Vaast  d'Arras  (1151),  notamment  pour  la  célébration 
des  fêles  patronales  res[)ectives. 

Fol.  187.  Autres  associations,  conclues  par  l'abbé  Pierre  de  Celles, 
avec  Jean  de  Verneuil  et  Pierre  deMelun,  moines  de  Saint-Martin-des- 
Champs;  Jean,  moine  de  Marchiennes;  Nicolas  de  Roye,  moine  de 
Cluny;  Bernard,  abbé  de  Saint-.leau-au-Mont;  Yvon,  prieur  de  Notre- 
Dame  au  faubourg  de  Metz,  avec  assignation  d'un  siège  au  chapitre  ^ 
«  assignavit  etiam  sedem  m  capitulo,  post  Jofridum  Anglicum  »  ;  Foul- 
ques, prieur  de  Saint-Maurice  de  Reims. 

Fol.  187  \\  Règlement  (mars  122G)  de  l'abbé  Pierre  de  Nogent, 
relativement  à  la  réception  des  moines  et  notamment  des  enfants. — 
Amende  honorable  (juin  1228)  d'Adam,  évêque  de  Thérouane,  qui 
promet  à  l'abbaye  de  Saint-Remi  de  ne  plus  lever  de  procuration  suv 
sa  maison  de  Nielles.  —  Association  de  prières  accordée  par  le  même 
abbé  à  Sicard,  moine  de  «  Silva  major  '^  . 

Fol.  188.  Associations  avec  Saint-Médard  de  Soissons,  Saint-Pierre 
de  Chàlons,  Fontevrault  (hommes),  Saint-Pierre  de  Chézy,  Hautvillers, 
Saint-Thierry,  Saint-Pierre  de  Gorze,  Saint-Paul  de  Verdun,  Fonte- 
vrault (dames),  Le  Rcc  ;  autre,  avec  Richer,  moine  de  Saint-Martin 
d'Orion.  —  Ordonnance  de  l'abbé  Pierre  (s.  d.),  pour  distribution  de 
pain,  vin  et  viande  à  100  pauvres,  au  jour  de  Toussaint.  — Association 
entre  Pabbé  de  Saint-Remi,  Simon  (1182-1198),  et  feu  Èble,  abbé  d^e 
Chézy.  —  Autre,  conclue  entre  l'abbé  Pierre  et  Eskil,  archevêque 
de  Lund  en  Suède,  lorsqu'il  présida  le  chapitre  de  l'abb.iye.  — 
Autres,  conclues  par  l'abbé  Simon,  avec  Saint-Eloi  de  Noyon  ;  avee 
Raymond,  abbé  de  Notre-Dame  «  de  Silva  »  .  —  Concession  faite  à 
litre  de  garde,   par  l'abbé  Pierre,   à  Raoul,   moine  de  Saint-Nicaise, 

TOMK  XXX l  III.  28 


434  MANUSCRITS 

de  tous  les  biens  possédés  parTabbaye  de  Saiiit-Kenii  à  Archon. 

Fol.  189.  Associations  de  l'abbé  Simon,  avec  Hugues,  abbé  de  Moire- 
mont;  Jean,  moine  de  Saint-Picrre-aux-Monts;  Thibaut,  moine  de 
Saint-Arnoul  de  Metz;  Clarembaud,  moine  de  Saint-Nicolas-au-Bois  ; 
Renier,  chantre  de  Saint-\icaise  ;  Aimery,  moine  de  Cormery,  actuelle- 
ment prieur  de  Ponts  ;  Conrad,  abbé  de  Saint-Maximin  de  Trêves, 
et  feu  Siguin,  éuêque  "  Biterbicnsi  »  ;  Simon,  moine  de  Saint-Pierre 
de  Chézy.  —  Autre,  de  l'abbé  Ingo ,  avec  Erenfroi,  prieur  de 
Saint-Pry.  —  Anniversaire  d'Odon  de  Sarcy.  —  Association  de  Tabbé 
Simon,  avec  Gautier,  moine  de  Coincy,  «  ut  in  capitulo,  in  claustro, 
in  choro,  in  refectorio  proprium  locum  et  ordinem  suum  teneat,  et  sit 
quasi  unus  ex  professis  nostris,  tam  in  morte  quam  in  vita...  »  ;  Pierre 
d'Aire,  moine  de  Saint-Jean-au-Mont;  Pierre,  prieur  de  Vassy,  moine 
de  Montiérender.  —  Autres,  de  l'abbé  Pierre,  avec  Robert,  moine  de 
Notre-Dame  de  Reading,  «  Radinges  »  ;  Guy,  abbé  de  Bucilly  ;  Guillaume, 
curé  de  '^  Morgnivalle  » . 

Fol.  190.  Associations  de  l'abbé  Hugues,  avec  Bertrand,  abbé  de 
Saint-Gilles;  Saint-André  de  Provence;  Ponce,  abbé  de  Vézelay; 
Hugues,  moine  de  Saint-Vincent;  Thomas,  moine  de  La  Crête;  Notre- 
Dame  de  Mouzon  ;  l'abbaye  de  Saint-Remacle.  — Associations  de  l'abbé 
Pierre,  avec  Raoul,  dit  Arundrer,  moine  d'Igny;  avec  des  moines  de 
Marmoutier  (mention  d*un  miracle  de  S.  Rémi). 

Fol.  191.  Autres,  de  l'abbé  Pierre,  avec  Herlin,  doyen  de  Saint-Cor- 
neille «  in  Aquensiterritorio  »  ;  Odon,  évêque  de  Paris  ;  Pierre,  prieur  de 
Neuvy.  —  Autres,  de  l'abbé  Ingo,  avec  Hugues,  prieur  de  «  Bergis  »  ; 
Jean  de  Chimay,  moine  de  Saint-Michel  en  Thiérachc  ;  Roger  et  Gérard, 
moines  [de  Saint-SilvinJ  d'Auchy.  —  Autres,  de  Pierre,  avec  son 
parent  Thierry;  Robert,  moine  de  "  Silva  major  ^  ;  Garin,  moine  de 
Moutier-la-Gelle.  —  «  Hec  sunt  societales  istius  ecclcsie,  pro  quibus 
prebenda  debetur  ^  :  Saint-Vaast  d'Arras,  etc.  La  même  liste,  plus 
complète,  se  retrouve  au  fol.  193. 

Fol.  192.  Associations  entre  l'abbé  de  Saint-Remi,  Odon  (1118-1 151), 
et  Gontier,  abbé  de  Notre-Dame  de  La  Chalade  ;  Gautier,  abbé  de 
Saint-Martin  de  Laon;  Saint-Maur-des-Fossés;  Girard,  abbé  de  Saint- 
Remi  de  Sens,  Notre-Dame-de-Haute-Fontaine,  Sainte-Catherine-du- 
Mont,  Saint-Bertin  de  Saint-Omer,  Mont-Notre-Dame  de  Rennes,  Saint- 
Michel  de  Sigeberg.  —  "  Statutum  estadomno  Hugone,  abbate...,  ut 
in  crastino  Puriûcationis  béate  Marie,  celebretur  générale  officium  pro 


DE    LA   BIBLIOTHEQUE    DE    REIMS.  435 

aolinubus  palruin  et  nialruni  nostruruni  omnium  horiim  qui  iiitus  et 
foris  suiit...  5 

FoL  193.  Associations  avec  Thierry,  moinede  Gorze,  et  avecl'abbaye 
d'Anchin.  —  Autres,  de  Tabbc  Pierre  de  Celles,  avec  Gui  II,  abbé  de 
Saint-Xicaise  ;  Gui,  abbé  de  Saint-Martin  d'Orion;  Eble,  abbé  de 
Saint-Pierre  de  Montiércnder  ;  les  abbayes  de  Saint-Gilles,  de  Saint- 
André  de  Provence,  de  Sainte-Madeleine  de  Vézelay,  de  Saint-Remacle, 
de  Marmoutier,  de  Saint-Iiénigue  de  Dijon,  de  Notre-Dame  de  VVor- 
chester,  des  Dunes,  de  Moutier-Kamey  '  Arremanensis  »  (sic) y  de  Saint- 
Victor  de  Marseille. 

Fol.  194.  Associations  de  Tabbé  Pierre  de  Nogent  (1226),  avec 
C.,  abbé  de  Prémontré;  avec  C,  abbé  de  Cîteaux  (m.  d.).  —  Autre, 
de  l'abbé  Odoa,  avec  Renaud  Perugun,  moine  de  Cîteaux..  — Autre,  de 
l'abbé  Déodat  (1238),  avec  Aubert,  moine  de  Saint-Pierre  de  Melun, 
prieur  «  de  Fonte  HadulO  ».  — Lettre  de  Guillaume,  archevêque  de 
Reims,  rendant  (octobre  1223)  aux  religieux  de  Saint-Remi  le  libre 
usage  des  revenus  du  monastère,  dont  il  avait  eu  quelque  temps  la 
direction  et  la  réforme.  —  Lettre  de  l'abbé  Pierre  (mars  1227)  déci- 
dant que  les  pitances  de  vin,  qui  donnent  lieu  à  de  nombreuses  diffi- 
cultés, seront  remplacées  par  200  muids  de  vin  pris  sur  ses  vignes 
propres  de  Murigny,  et,  à  leur  défaut,  sur  celles  de  Sacy,  Villers- 
Alierand,  Chenay  et  Hermonville.  —  Associations  de  l'abbé  Pierre, 
avec  Jean  de  Chimay,  archevêque  «  Nixiensis  » ,  et  avec  Nicolas,  abbé 
de  Saint-Michel  en  Thiérache. 

Fol.  195-198.  Autres,  avec  Geoffroy,  sous-prieur  de  Lagny;  Hai- 
mard  de  Senlis,  c  clerico  domini  Régis  »  ;  Hilduin,  moine  de  Saint- 
Remi  de  Sens  ;  Hélie,  archevêque  de  Rordeaux,  et  quelques  digni- 
taires ;  Eustache,  prieur  et  prévôt  de  Saint-Jean-au-Mont;  Guillaume, 
évêque  de  Coventry,  et  quelques  dignitaires;  Odon ,  abbé  de  Marmou- 
tier; Thomas,  abbé  de  Saint-Jean-au-Mont;  Saint-Rénigne  de  Dijon; 
Thibaut  de  Crugny,  moine  de  Saint-Thierry;  Notre-Dame  de  ll'or- 
chester  (anniversaire  de  l'évêque  IVlstan  et  fête  de  S.  Osvvald)  ;  Saint- 
Rerlin  de  Saint-Omer;  Jean,  moinede  Saint-Magloire;  Foulques,  abbé 
des  Dunes;  Léger,  éiêque  d'Avignon;  Henri,  abbé  de  Saint-Rénigne  de 
Dijon;  Saint-Pierre  de  Moutier-Ramey  u  Arremanensis  ;>  ;  Saint-Victor 
de  Marseille  ;  Gautier,  abbé  de  Saint-Médard  ;  Hugues ,  abbé  de  Saint- 
Pierre  de  Chàlons;  Godon,  moine  deNogent;  Richard,  abbé  de  Saint- 
Edmond   «  de  Anglia  »  ;  frère  Rainaud  Le  Peintre;  Raimond,  moine 


436  MANUSCRITS 

de  Saint-Crépin  de  Soissons;  Etienne,  moine  de  Mainioutier ;  Guidry, 
abbé  de  Saint-Pierre  de  Gorze;  lîenoît,  sous-prieur  de  Marnioutier; 
«  ecclesiam  Frontisvallis  {sic)  »  ;  Thibaut,  moine  de  Saint-Médard  ;  plu- 
sieurs moines  de  Saint-Victor  de  Marseille  et  Grimaud,  moine  de  Saint- 
Berchaire;  Nicolas,  abbé  de  Saint-Nicaise,  et  Etienne,  sous-prieur; 
Hugues,  abbé  de  Montiérender;  Arnoul,  fondeur  de  cloches  (entre  1 141- 
1162);  Saint-Pierre  de  Gemblours  et  Saint-Vanne  de  Verdun;  Hfigues, 
moine  de  Cluny,  prieur  de  u  Luziaco  »  ;  Pierre,  moine  d'igny;  Saint- 
Pierre  de  Chézy  ;  Angubran,  abbé  d'Hautvillers  :  «  Licet  diversarum 
numerositas  ecclesiarum...  »  ;  Saint-Thierry;  Barthélémy,  abbé  de 
Saint-Paul  de  Verdun;  dames  de  Fontevrault  etdeSaint-Pierre  deUeims; 
moines  de  Cluny,  de  Saint-Bertin  et  de  Saint-\Iartin-dcs-Champs. 

Fol.  198  v°.  Association  entre  Odon,  abbé  de  Saint-Hemi,  et  Pierre, 
abbé  de  Cluny.  —  Autres,  avec  Boson,  abbé  du  Bec;  Amédée,  prieur 
du  Val-Saint-Pierre,  et  Gérard,  prieur  de  La  Val-Dieu,  chartreux. 

Fol.  199.  Mention  détaillée  des  dons  faits  à  l'abbaye  par  le  reli- 
gieux Jean,  jadis  procureur  de  la  cour  ofliciale  :  autel  de  «  Driecorte  " , 
vêtement  précieux  et  ornemenls  pour  le  culte,  ustolas  de  Alemannia» , 
missel  en  3  volumes,  vitre  de  prix  à  Tinfirmerie  :  «  reparavit  eliam 
intirmariam  auxilio  monachorum  et  posuit  in  ea  vilrinam  precio  C  soli- 
dorum  »  (XIl"  siècle).  —  Association  des  abbés  Gui,  Milon  et  Ingo, 
avec  Hugues  de  Toiry,  abbé  de  Saint-Riquier;  Hervéc,  moine  de  Saint- 
Denis  ;  Olhon,  abbé  de  Saint-Laurent  de  Liège;  miilre  Peregrino, 
chapelain  du  pape;  moines  de  Saint-Martin  de  Glandières;  Pierre, 
moine  de  Saint-Pierre-aux-Monts;  Pierre,  moine  de  Saint-Martin- des- 
Champs;  Uaoul,  abbé  de  Saint-Eloi  de  Noyon;  Roger,  abbé  de  Saint- 
Jean-au-Mont;  H.,  abbé  de  Cluny;  Herbert,  moine  de  Saint-Thierry; 
Nicolas,  moine  de  Saint-Jean-au-Mont. 

Fol.  200.  Réorganisation  des  offices  de  cellérier  et  d'infirmier  de 
l'abbaye,  par  Guillaume,  archevêque  de  Reims  (1197),  et  reconstitu- 
tion de  la  dotation  de  ces  offices. 

Fol.  200  v".  Don  de  Pautel  de  Dricourt,  par  le  même  archevêque 
(1188),  pour  son  anniversaire;  à  cette  occasion,  le  donateur  fait  la 
liste  de  tous  les  anniversaires  que  Pabbaye  a  déjà  souscrits. 

Fol.  201  v°.  Don  parle  même,  pour  le  même  objet  (I  192),  des  autel» 
de  Ville-en-Selve  et  de  Louvois.  —  Confirmation  (5  février  1202)  de 
ce  don  pur  le  pape  Innocent  III  :   «  Solet  annuere...  » 

Fol.  202.  Réorganisation  delà  cuisine,  sur  des  revenus  fixes  ajoutés 


I)i:    I,  A    r.Ilil-IOTHKQlK    DM    HKIMS.  VH 

par  l'abbé  Iii<jo  (1:203)  à  ceux  que  l'abbé  Pierre  y  avait  déjà  affectés. 
Héorgaiiisalion  des  prévôtés  de  Miellés,  d'AlIiancelles  et  de  Hraux,  des 
pècberies  de  la  Vesle,  du  moulin  de  Sapicoiirt,  etc.,  etc.  Intéressante 
liste  des  villa*]es  qui  fonrnissent  l'office  de  la  cuisine. 

Fol.  20  4  \\  Approbation,  par  rarclievcque  (luillaurne  (1189),  du 
don  d'une  partie  de  dîme  sise  à  Taissy,  par  Xicolas  de  Taissy,  clie- 
valier. 

Fol.  205.  Affectation,  par  l'abbéSimon,  de  cereveniiet  d'autrcspris 
à  Condé-sur-Marne,  aux  distributions  d'anniversaires  (1 197).  — Lettre 
du  même  abbé,  concédant  le  moulin  de  Monceaux,  moyennant  un  tré- 
cens  annuel,  et  ré<]lant  les  charges  de  l'anniversaire  de  Simon,  cheva- 
lier de  Houit,  sur  des  biens  sis  à  Bazancourt  et  à  Villers-Allerand 
(1197).  —  Affectation,  par  l'abbé  Ingo,  des  revenus  de  la  chênaie  de 
Givry  à  l'office  de  la  cuisine  (1205). 

Fol.  206.  Restitution  aux  religieux,  par  l'abbé  Simon,  des  revenus 
de  la  cuisine  et  de  l'infirmerie,  sous  certaines  conditions  (1 197). 

Fol.  207.  Confirmation,  par  l'abbé  Pierre,  des  décisions  précé- 
dentes (s.  d.). 

Fol.  208.  Réorganisation  de  la  cuisine,  par  Fabbé  Pierre  (1203),  et 
affectations  mensuelles  des  revenus  fonciers  qui  y  sont  attribués. 

Fol.  209  v^  Réorganisation  de  l'infirmerie,  par  le  même.  Intéres- 
sants détails  sur  l'abatage  des  animaux,  la  préparation  des  mets,  la 
barbe,  la  saignée,  le  médecin,  les  bains  des  moines,  «  balnea  sano- 
rum  >y ,  etc.  (s.  d.,  XIP  siècle). 

Fol.  211.  Confirmation  par  l'abbé  Milon  (1206)  des  réformes 
tentées  par  ses  prédécesseurs  dans  les  offices  de  la  cuisine,  l'infirmerie 
et  les  anniversaires.  —  Association  avec  l'abbaye  de  Saint-Remi  de 
Sens  (mai  1208)  et  échange  d'un  doigt  de  S.  Hilaire  contre  un  de 
S.  Rémi.  —  Autre,  conclue  entre  Gui,  abbé  de  Saint-Remi,  et  Ancher, 
abbé  de  Montiérender  (s.  d.). 

Fol.  212.  Xouvelle  réorganisation  de  la  cuisine  et  de  rinfirmerie 
(février  1213);  fixation  des  droits  des  sergents  fieffés  de  la  cuisine  et 
des  officiers  de  la  table  de  l'abbé;  curieuses  indications  sur  le  traitement 
des  malades,  la  séquestration  des  moines  lépreux  ou  fous,  etc.,  etc. 
Fol  215.  Associations  spirituelles  accordées  par  l'abbé  Pierre  à 
Gamaliel,  moine  de  Marchiennes;  à  Henri,  moine  de  Saint-Jean  de 
Laon;  à  Jean  de  Langres,  moine  de  Saint-Rénigne  de  Dijon;  à  Thibaut 
de  Sézanne  et  Renaud  de  Saint-Firmin,  moines  de  La  Chanté;  à  Jean, 


438  MANUSCRITS 

feu  abbé  de  Saint-Basle;  à  Ponsard,  moine  de  Saint- Vanne;  à  Guil- 
laume, prieur  a  Luviniensis  «  ;  à  Martin,  moine  de  Saint-VIarlin-des- 
Champs;  à  Raoul,  abbé  de  Saint-Jean-des-Vignes;  à  Robert,  moine  de 
Saint-Pierre  de  Chézy.  —  Autre,  donnée  par  l'abbé  Déodat,  à  Bernier, 
moine  de  Saint-Corneille  de  Compiègne. 

Fol.  216.  Nouvelle  et  très  intéressante  réglementation  des  repas  du 
couvent,  par  l'abbé  Pierre  (mai  1220).  —  Achat  de  la  portion  du  vivier 
de  Fléchambaut  possédée  par  le  Chapitre  (1216?).  —  Réglementation 
de  la  pêche  sur  Fléchambaut,  le  moulin  d'Huon,  Cormontreuil  et 
Vrilly,  et  dispositions  nouvelles  pour  l'office  du  cellérier  (juin  1216.) 
Fol.  217.  Charte  d'Etienne,  doyen,  et  du  Chapitre  de  Laon,  rappe- 
lant et  confirmant  les  termes  d'une  association  spirituelle  et  tempo- 
relle conclue  anciennement  avec  l'abbaye  de  Saint-Remi.  —  «  Ce  sont 
les  utilles  et  li  aisément  de  la  chambre  enmi  que  li  convens  a  fait 
achater  des  deniers  dou  couvent  r,  (janvier  1299).  Inventaire  publié 
par  M.  L.  Dcmaison,  dans  les  Trav.  de  V Académie  de  Reims,  t.  LXXll, 
p.  117-119. 

Fol.  218.    K  Littera  avenatici  per  totam  Quadragesimam  «  .  Règle- 
ment par  l'abbé  Roger  des  pitances  en  temps  de  Carême,  à  propos  de 
l'anniversaire  de  l'abbé  Azenaire  (12  mars  1299).  —  Conclusion  capi- 
tulaire  édictée  par  l'abbé  Odon  (janvier  1257),  portant  qu'à  l'avenir 
l'abbé  n'aliénera  aucune  maison  ou  prieuré,  sous  quelque  prétexte  ou 
nécessité  que  ce  soit.  —  Autre,  de  l'abbé  Roger  (1316).  portant  que 
les  marguillicrs  sont  exempts    des  tailles  du  ban  de  Saint-Remi.  — 
Échange  de  livres.   «  Domnus  Henricus  de  Bena  habet  Decretum  con- 
ventus  de  littera  Garneri,  tali  condicione  quod  ipsum  Decretum  ad 
usum  suum  possidebit,   et  propter  hoc,  per  licentiam  domni  Rogeri, 
abbatis,  dédit  convenlui  quoddam  aliud  Decretum  positum  ex  nunc  in 
armario  claustri  et  quasdam  Décrétâtes  quas  adhuc  possidet  predictus 
Henricus;  post  mortem  vero  ipsius  Henrici,  predictum  Decretum  de 
littera  Garneri  ad  antedictum  conventum  cum  predictis  Decretalibus 
revertetur;  si  vero,  Domino  volente,  predictum  Henricum  ad  aliquani 
promoveri  contingeret  dignitatem,   statim   predictum  Decretum  red- 
deret  conventui  antedicto  «  . 

Fol.  219.  Bulle  d'Innocent  IV  (18  août  1254)  :  «  Ut  pulchra  et 
décora...  n,  accordant  k  l'abbé  de  Saint-Remi  le  droit  de  porter 
l'anneau,  la  mitre,  la  tunique,  la  dalmatique,  les  gants  et  les  sandales, 
et  de  bénir  les  calices,  pâlies  et  autres  ornements.  —  Lettre  d'associa- 


n:;  la  hibliothkqle  di:  hmims.  439 

lion,   (lomioo  (s.    d.)  par  Aiibert,   abbé  de  Saiiit-IIubcrl  d'Ardenne. 

Fol.  ^220.  Atïortalion,  par  l'abbé  Pierre  (121  G),  de  10,000  des 
21,000  harengs  dus  annuellement  par  la  prévôté  de  Nielles,  à  des 
pitances  spéciales  pendant  la  durée  de  l'Avent.  —  Compromis  passé 
(février  1217)  entre  l'abbaye  et  le  Chapitre,  fixant  les  formes  et  con- 
ditions de  la  réception  de  cehii-ci  par  celle-là,  quand  les  chanoines 
vont  en  procession  à  Saint-Uemi,  de  façon  à  éviter  les  scandales  des 
années  précédentes. 

Fol.  221.  Confirmation  par  Honorius  lll  (22  avril  1217)  :  "  Cum 
a  nobis  petitur...  ^  ,  de  la  cession  faite  par  le  Chapitre  k  Saint-Hemi 
delà  partie  du  moulin  et  du  vivier  de  Fléchambaut  qui  lui  appartenait 
(septembre  1215). 

Fol.  222.  Confirmation  parle  même  (17  avril  1217)  :  «  Justis  peten- 
tium  desideriis...  «  ,  de  l'attribution  qui  a  été  faite  de  nouveaux  revenus 
au  réfectoire  et  à  l'infirmerie.  —  Associations  accordées  par  l'abbé 
Pierre  à  Guillaume,  évèque  de  Comminges;  à  Hubert,  moine  de  Saint- 
Pierre-de-Montmajour;  à  Héri ,  sous-prieur  de  S.iint-Martin-des- 
Champs;  à  Pierre,  moine  de  Cluny,  prieur  de  Dammarie  en  Lorraine. 
—  Statuts  capitulaires  sur  la  discipline  intérieure  (s.  d.,  XIII*  siècle), 
le  silence,  l'office,  le  séjour  au  dortoir,  les  repas  et  la  distribution  des 
reliefs  aux  pauvres.  —  Associations  données  par  l'abbé  Pierre  à  ïloric 
de  Chocherel ,  moine  de  Cluny;  à  Tliomas,  moine  de  Saint-Pierre- 
d'Orbais;  à  Philippe,  prieur  dOrbais. 

Fol.  223.  Don  par  l'abbé  Pierre  (février  1246),  à  son  couvent,  du" 
vivier  qu'il  a  fait  creuser  dans  le  jardin  de  l'abbaye.  ■ —  Autorisation 
du  même  (s.  d.),  à  Godin  de  Pontbair,  de  constrijire  un  moulin  à 
(^  Thasnaio  »  .  —  Associations  données  à  iMathieu  Pujet,  moine  de 
"  Ligeto  "  ;  Michel,  abbé  de  Saint-Jean-au-Mont;  Maynard  Barrieira, 
moine  de  Saiut-Étienne  de  Vaux;  Philippe,  curé  du  Chêne.  —  Con- 
clusion capitulaire  relative  à  la  «  minulio  "  et  à  l'assistance  à  l'olfice 
pour  ceux  qui  l'ont  subie  (Xlll"  siècle).  —  Mention  de  l'anniversaire 
de  Helvide,  fille  d'Odon  Le  Moine  (1248). 

P'ol.  224.  Règlement  de  l'abbé  Pierre  (juillet  1225),  fixant  les 
dates  des  «  minutiones  »  et  la  nourriture  que  ceux  qui  l'auront 
subie  recevront  à  l'infirmerie  ou  au  réfectoire.  —  Compromis- 
enlre  cet  abbé  et  ses  religieux,  portant  que  la  maison  du  Chêne 
appartiendra  en  propre  à  l'abbé,  et  qu'au  contraire  le  clos  de  la 
maison  et  le   pressoir,   la  mairie,  le   ban,  la  justice,  le  moulin,  etc.,. 


UO  MANUSCRITS 

d'Hermonvillc  appartiendront  en  entier  au  couvent  (date  effacée). 
Les  fol.  A-B,  D-E  faisaient  partie  d'un  recueil  canonique  (XIII*  siècle) 
sans  valeur.  —  Le  fol.  c,  qui  a  été  (gratté  pour  servir  de  garde,  est  un 
fragment  de  rouleau  de  la  justice  de  Saint-Hemi  (XIV^  siècle).  —  En 
haut  des  fol.  G  et  102,  on  lit  (XIV*  siècle)  :  "  Liber  Sancti  Hemigii 
Remensis  » . 

XIP-XIV*  siècle.  Parchemin.  224  feuillets,  moins  le  154*  omis,  plus 
cinq  gardes,  A-n,  en  lôle,  c-E,  à  la  fin.  Iniliales  enlevées,  avant  lallévo- 
lulion,  aux  fol.  31,  102,  lOi.  200  sur  212  millim.  Kel.  moderne 
veau  fauve,  à  fermoirs.  —  (Sainl-Remi). 

547  (C.  187).  Martyrologium  et  Obituarium,  sccundum  usum 
ccclesiae  Sancti  Remigii  Remensis,  ad  usum  praepositurac  de  Mersen. 

Fol.  1-G.  Calendrier.  Parmi  les  fétcs  on  remarque,  outre  les  saints 
rémois,  les  saints  et  saintes  Aldetrude,  Gerlac,  Oswald,  Gertrude, 
Monulplie  etGondulphe,  «  Dedicalio  Aquen[sis]  >i ,  Arnoul,  Cuné;{onde, 
Remacle,  Gorgon,Thodart,  Lambert,  Goéric,  "  Victoris  et  Visi,  marty- 
rum  r> ,  Amour,  Géréon  et  compagnons,  "Maurorum)^  ,VVillibrod,  Vanne. 

Fol.  7.  «  Prefatio  que  in  pluribus  libris  ascribitur  Bede  super  opère 
Martirologii.  Plurcs  autem  ipsam  excerptam  dicunt  ex  libris  beati 
Augustini,  episcopi.  Festivitates  sanctorum  apostolorum  seu  martirum 
antiqui  Patres...  — Epistola  seu  prefatio  Lsuardi  monacbi  ad  Karolum, 
regem,  super  opère  Martirologii.  Domino  regum  piissimo,  Karolo 
augusto.  Usuardus,  indignus  sacerdos  ac  monachus,  perhennem  in 
Cliristo  coronam.  Minime  vestram  latet  celsitudinem...  —  De  arte 
inveniendi  qualiter  sit  pronuncianda  luna,  qualibet  die,  secundum 
numerum  suprapositum  singulis  litteris  Martirologio  et  ubi  singulis 
annis  littera  mutetur.  Sciendumest  quod  qualibet  littera  alphabeti,  que 
in  hoc  Martirologio  in  inferiori  linea  usque  ad  T  litteram...  —  Kalen- 
dis  januarii ,  etc.  Gctava  Nativitatis  Domini  nostri  Jbesu  Christi ,  et 
Circumcisio  ejusdem.  In  Cesarca  Capadocie,  depositio  sancti  Rasilii, 
episcopi...  n  Notre  texte  s'écarte  sensiblement  de  la  version  initiale 
d'Usuard  ;  les  éléments  de  celle-ci  sont  largement  interpolés  ou 
transposés.  D'autre  part,  de  noïnbreux  saints,  S'*  Gudule,  de  Bruxelles, 
S.  Patient,  de  Metz,  S.  Guillaume,  évéquc  de  Bourges,  S.  Airy, 
évêque  de  Trêves,  etc.,  etc.,  s'y  rencontrent  intercalés  dans  le  texte, 
Presque  toutes  ces  divergences  concordent  avec  les  versions  d'Héringen, 
d'Anvers,  d'Utrecht,  de  Leyde,  de  Louvain,  d'Albergen,  de  Bruxelles, 


DE    LA   lUDLIOTIIMQrE    I)K    HKIMS.  ^Vl 

dont  parle  le  P.  SoUier  (p.  liv-iai  et  lix-lx)  diins  son  édition  d'IIsiiard 
{Marlf/rofoyiiim  Usuardi,  monachi,  Anvers,  1714)  et  qu'il  a  consignées 
dans  ses  -^  Auctaria  » . 

Fol.  108.  a  In  nomine  sancte  et  individuo  Trinitatis.  Incipit  proloyus 
reyule  sancti  Henedicti,  abbatis.  Ausculta,  o  fili,  preccpta  magistri...  » 

Fol.  l;J8.  Fvanjjelia  missae,  pcr  circulum  anni.  «  Dominica  prima 
Adventus.  Sccunduni  Mallieuni.  In  illo  tempore,  cum  appropinquas- 
sent  llicrosolimis...  « 

Fol.  150  v°.  Cérémonie  de  la  profession  monastique.  «  Post  evange- 
lium,  aut  si  eadem  die  Credo  cantetur,  procédât  abbas  vel  prepositus 
ad  allare,  circa  finem  symboli,  et  ibi  assistens  novicius  légat  suam  pro- 
fessionem...  n  —  Fol.  157.  Formule  de  la  profession  de  foi.  On  y  lit 
ces  curieuses  indications  :  u  ..  .et  secundum  regulam  beali  Henedicti,  in 
hoc  monasterio  de  Mersen  per  prepositum  solito  gubernari,  ad  honorem 
sanclorum  apostolorum  Pétri  et  Pauli,  Bcrtholotnei  {sic)  etbeatiUemigii, 
Francorum  apostoli,  fundato  ;  promitto  etiam  obedientiam  us(jue  ad 
mortem  reverendo  in  Christo  patri  donnno  Arnoldo  deGlimis,  moderne 
ipsius  monasterii  preposito,  et  successoribus  ejus  canoniceintranlibus^î . 

Fol.  158.  Obituaire.  Les  rares  inscriptions  qui  ont  pu  être  faites 
sont  iniéressanles  :  5  mai.  "  Obiit  Gerberga ,  humilis  Francorum 
regina  ac  ducissa  Lotbarie,  fundatrix  monasterii  de  Merssen  ».  — 
11  juin,  u  Obiit  nobilis  vir  Jacobus  de  Glimis,  pater  prepositi  de 
Merssen  ».  —  30  juillet.  "  Obiit  dompnus  Xicholaus  de  Wercko,  pre- 
positus de  Merssen  »  .  —  24  septembre.  «  Obiit  Hillegundis  deOImeu, 
uxor  quondam  magistri  Emondi  de  Ly  n  .  —  28  novembre.  «  Anno 
M  V'XI,  dompnus  Petrus  de  Gomont  acepit  (sic)  possessionem  et  intra- 
vit  ad  preposituram  de  Merssen,  pro  abbatc  et  conventu  Sancti  Kemi- 
gii  n .  —  22  décembre.  «  Obiit  domnus  Henricus  de  Dadenbcrch,  qui 
quondam  fuit  prepositus  in  Mersen,  xxii'  mensis  decembris  anno 
MCCCC°LXXX1"«. 

Les  gardes  .4,  b,  collées  sur  les  plats,  appartiennent  à  un  Antipho- 
naire  noté  du  Xlil"  siècle.  Sur  la  première,  on  lit  ce  vers  singulier  ; 

a  Offendit  Chrislum  qui  cluuderc  iicgligit  istiim  n . 
On  y  trouve  aussi  la  cote  «  66  »  de  la  bibliothèque  de  Saint-Remi. 

XIV*  siècle.  Parchemin.  183  feuillets,  plus  157  his;  le  107  blanc. 
Longues  lignes  pour  le  Martyrologe  et  TObituaire;  2col.  pour  le  reste. 
Très  intéressantes  initiales  de  couleur,  mi-parties,  à  rinceaux  bizarres 


'i2  !»a\l:sciuts 

et  î\  lilifijranes  d'une  «grande  délicatesse  intéressants  à  étudier,  aux 
fol.  7,  108,  110,  138;  quelques  curieuses  lettrines.  288  sur  210  mil- 
lim.  Rel.  veau  noir  sur  bois.  —  (Saint-Remi,  n"  66). 


548  (N.  fonds),  u  Necrologium  archimonasterii  Sancti  Remijjii 
Remensis,  transcriptum  et  reparatum  annis  1758  et  1759,  cura  et  opère 
ffatris  Pétri  Ghastelain,  ejusdem  archimonasterii  decani,  thesaurarii  et 
sacristae  n  . 

Fol.  2.  «  Auno  ab  incarnatione  Domini  DCCCCXLV,  régula  S.  Bene- 
dicti,  quaedudum  defecerat,  restitnta  est  in  monasterio  Sancti  Remigii, 
jubente  Hugone,  comitis  Heriberli  filio,  et  arcbiepiscopo  Remensi,  cuni 
consilio  Erchamboldi,  abbatis  Sancti  Benedicti  supra  Ligerim,  ordinato 
ibi  Hincmaro,  Sancti  Remigii  monacho.  —  iiic  defunctorum  scribantur 
nominafratrum  qui  vitani  monasticam  sunt  professi.  Sigloardi,  Remigii, 
Rothmari,  Gifardi,  Hodoardi,  Leudoini,  Rodrici,  Kmmonis...  »  Suit 
une  longue  et  très  précieuse  liste  de  noms.  D'abord  inscrits  seuls,  ces 
noms  sont  ensuite  accompagnés  du  nom  de  famille,  auquel  se  joignent 
bientôt  les  indications  de  la  fonction  des  personnages  dans  l'ordre 
ecclésiastique  ou  conventuel,  du  lieu  d'origine,  de  la  date  de  décès, 
puis  enfin  toute  une  notice  biographique.  A  titre  d'exemple,  en  voic^ 
une  des  moins  prolixes  :  «  Guillelmus  Moët,  prepositus  de  Brans  et 
archiprior,  detulit  sanctam  ampullam  ad  ccclesiam  Remensem,  pro 
inauguratione  régis  Henrici  2,  25  jnlii  1547;  obiit  13  martii  1554; 
jacet  in  claustro  cum  epitaphio  «  .  Arrêtée  à  l'année  1778,  sur  la  men- 
tion de  dom  Vincent,  dernier  bibliothécaire  de  l'abbaye,  l'œuvre  de 
dom  Châtelain  a  été  continuée  par  Povillon-Piérard,  dernier  possesseur 
de  ce  manuscrit,  jusqu'en  1821.  —  On  y  voit  défiler  non  seulement 
les  officiers  claustraux  de  toutes  les  époques  et  les  titulaires  des  divers 
prieurés  ou  prévôtés  de  Saint-Bemi,  mais  encore  un  grand  nombre  de 
religieux  d'abbayes  ou  de  prieurés  de  l'ordre  bénédictin.  —  Notes  bis- 
toriques  nombreuses  sur  les  reliques  de  S.  Marconi  et  de  S.  Oricle,  la 
châsse  de  S.  Rémi,  les  sacres  des  rois  François  I*%  Henri  II,  Louis  XIII, 
Louis  XIV  et  Louis  XV,  le  cloître,  les  cimetières,  l'église  et  les  chapelles 
de  Saint-Remi,  les  tombeaux  et  les  épitaphes  qui  s'y  rencontraient,  les 
eaux  À£  Plombières  (1585),  etc.  —  A  noter,  enfin,  les  œuvres  de  plu- 
sieurs religieux  conservées  en  manuscrit  dans  la  bibliothèque  de  la 
maison,  telles  que  :  la  Defensio  Arnaldina  (1700),  de  Robert  Philip- 
ponat,  d'Épernay,  les  histoires  de  Saint-Remi  de  Henri  Eget,  de  Reims 


DE    I,.A    nir.LIOTIIKQlK   I)K    RKIMS.  VV:) 

(y  1718),  el  (le  Fr.  \,c  Vacher,  de  Paris  (y  1733);  les  livres  spirituels 
(le  G.-Fr.  de  Turnienies,  de  Paris  (y  1734)  ;  le  Traité  de  Fontcnges,  de 
Fr.  Febves,  de  CIcrmont  (-[-  1736)  ;  le  Fanatisme  deVéglisede  Tournay^ 
de  X'orbert  Jomart,  d'Hesdin  (-[-  1738);  l'histoire  du  chanoine  de  La 
Salle,  fondateur  des  Frères,  celle  de  Maillefer  (j-  17()1). 

XVIIl"  siècle.  Papier.  23  feuillcls.  280  sur  205  rnillim.  Non  relié. 
—  (Povillon-Piérard). 

549  (C.  188).  Martyrologium  et  Obituarium,  ad  usum  ecclesiac 
Sancti  Theoderici.  —  Régula  S.  lîenedicti.  —  Lectiones  evangelii  pcr 
anni  circulum. 

Fol.  1-77.  Martyrologium  Usuardi.  «  ix  kalendis  januarii.  Vigilia 
\atalis  Domini.  Apud  Autiochiarn  Syrie,  natalis  sanctoruni  Quadra- 
ginta...  »  Cette  copie,  établie  sur  la  fin  du  XlIP  siècle,  contient  de 
nombreuses  et  intéressantes  interpolations,  relatives  notamment  aux 
SS.  Julien,  du  Mans  (27  janvier)  ;  Hélène,  arrivée  de  son  corps  à  Haul- 
villers(7  février);  Victor,  de  Mouzon  (9  février);  Thierry,  son  inven- 
tion (19  avril)  «  in  monte  Or  n ,  sa  déposition  (1"  juillet),  sa  transla- 
tion (23  octobre),  son  élévation  solennelle  (11  décembre);  Maternien 
(30  avril)  ;  Barthélémy,  sa  translation  de  Lippari  (13  juin),  son  arrivée 
(25  octobre)  ;  Sixte  et  Sinice  (1*"^  septembre)  et  Xivard,  25*'  évéque  de 
Reims;  Teutléchilde,  abbessede  Jouarre(10  octobre);  lîasle  (15  octo- 
bre et  26  novembre);  Sendoux  et  Madeloup  (12  octobre)  ;  «  in  monte 
Or,  adventus  et  cxccptio  béate  Secunde,  virginis  et  martyris,  cum  reli- 
quiis  sanctarum  Albine,  V^erasie  atque  Essentic  ;;  (7  novembre). 

Fol.  77  v".  Mention  contemporaine  (27  octobre  1243)  de  la  dédicace 
du  grand  et  du  petit  autel  de  la  crypte  de  la  nouvelle  église  de  Saint- 
Thierry,  par  Gérard,  évéque  de  Cambrai.  Parmi  les  reliques  citées  : 
"  de  camisia  béate  Virginis  "  ;   "de  limatura  sancte  Crucis  "  . 

Fol.  78.  Mentions  (XIII''  siècle)  de  la  dédicace  de  Fautel  de  la  Tri- 
nité, par  Farchevêque  Samson  (1155);  de  l'autel  des  Apôtres,  par  Bar- 
thélémy, évéque  de  Beauvais  (  17  janvier  1166)  ;  de  l'autel  de  S.  Laurent 
(21  janvier  1 166)  ;  des  autels  de  la  Vierge,  de  S.  Etienne,  de  S.  André, 
par  l'archevêque  Samson  (1151)  ;  de  l'autel  de  S'"  Croix,  dans  la  crypte, 
"  in  sepulchro  r.  (1115);  de  l'autel  de  S.  Martin  (1121);  de  l'autel  de 
S'*  Croix,  dans  la  nef.  Intéressantes  mentions  de  reliques,  notamment 
de  S.  Rémi.  —  c  Sciant  omnes  tam  présentes  quam  futuri  a  Theo- 
baldo  de  Croini,  monacho  et  tliesaurario  nostro,   sudaria  SS.  Théo- 


\k\  MANUSCRITS 

derici  et  TheodulG  alque  Rigoberti  in  sepulchro  esse  posita  in  lapide 
niagno  subtiis  pedes  angeli  justa  hoslium  [âc]  >>  (XIII*  siècle).  — 
Dédicace  (20  août  1225)  de  l'autel  de  Notre-Dame,  dans  la  chapelle 
de  l'abbé  Milon,   «  super  curiam  ;) ,  par  Foulques,  évêquc  de  Toulouse. 

Fol.  78  v°-79.  Calendrier  perpétuel,  en  deux  tableaux,  avec  noie 
explicative. 

Fol.  79  v°.  Mention  contemporaine  (1261)  des  distributions  dues  au 
couvent  pour  les  anniversaires  de  Tabbé  Jean  et  de  tousses  parents 
bienfaiteurs.  —  Convetition  entre  Raoul,  abbé  de  Saint-Thierry,  et 
Tabbé  de  Sainte-Colombe  de  Sens,  spécialement  délégué  par  le  Pape 
(1338),  stipulant  qu'on  prendra  sur  les  vignes  de  Villers-Franqueux 
les  revenus  nécessaires  à  l'entretien  d'un  écolier  :  «  pro  pensionibus 
unius  scolaris  et  magistri  monasterii  r,  . 

Fol.  80-85.  Calendrier  (XI V"  siècle),  donnant  les  différentes  fêtes 
de  S.  Thierry,  S.  Thiou,  S.  Barthélémy  et  S.  Renoît.  Nombreuses 
indications  compiitaires  et  quelques  dates  de  l'histoire  sainte.  —  Au 
fol.  81,  on  lit,  dans  la  marge,  cette  indication  contemporaine  :  "  Anno 
Domini  M"  CC"  XXX°  primo,  tercio  ydus  martii,  recepimus  oleum 
béate  Katherine,  virginis  ac  martyris,  ab  ecclesia  Letiensi  » , 

Fol.  86.  Tableau  des  réguliers  et  du  terme  pascal.  «  Si  quis  per 
istos  regulares  videlicet  XIX  termines  cujuscumque  anni  invenire 
cupit...  «  Il  est  suivi  de  ces  vers  : 

«  A  festo  stelle  numeramlo  pcrficc  lune 
Qii-HJiaginla  (lies,  ibi  Septiiagnsima  fiel. 
Kt  si  bissextus  fiicrit,  siipcradditur  unus. 

—  Allitonans  Domirius  diviiia  gerens  bonus  extat; 
Gratuito  celi  fcrt  aurea  doua  fideli, 

—  Cuncta  Creatoris  facit  ardua  dicla  fidclis; 
Bclliger  est  gatidens  celcstibus  estibus  ardens. 

— -  In  gravibns  kausis  bostis  grave  justior  lieres 
Laudatnr  jus,  graiia  karis  hoste  karcndis 
Kriideles  houiincs  luror  incitai  hoste  karentes  rt. 

—  «  Hoc  est  sacramentum  quod  curati  parrochiarum  nostrarum 
debent  facere,  stola  super  coUum.  Ego,  N.,  presbiler,  curatus  de...  j' 
—  Mention  (XI 11^  siècle)  des  trois  messes  d'anniversaire  fondées  par 
l'archevêque  Pierre  Barbet  (1274-1298),  sur  les  revenus  de  la  dîme 
d'Amifontaine,  a  Arnica  « .  —  Curieuse  note  mnémonique  relative  aux 
réguliers  : 


Dl-:    LA    lillILIOilIlOQlIl':    DK    RKLMS.  445 

c  (I)  Kxcluinunt,  (II)  tristes,  (III)  indiimcMitis  (IIII)  spoliati  ; 

(V)  Lujjent,  (VI)  precaiitcs;  (VII)  Iclaniur,  (VIII)  {i[lori(icali; 

(I\)  DfiMiilaiit,  (\)  humilos,  (\I)  cariialihus  (\II)  eiaciiali; 

(XIII)  (ii-iinina  (^MIII)  (Icspiciuiit  ;  ( \V)  rcdiimint  (XVI)  scelus;  (WII)  cdificati, 

(WIII)  Meiislma  (X\)  mundificanl  • . 


Toi.  87-lî5().  Obituairc  dressé  dans  le  dernier  tiers  du  XIII*  siècle, 
sur  des  listes  préalablement  classées,  comme  nous  le  montre  cet  extrait 
relevé  au  15  des  calendes  de  mars  :  «  Thomas,  Kemensis  archiepisco- 
pus  n  (-j-I^G3);  Ci  Simon,  episcopus  [Voviomensis]  {-[  1148)...  »  Les 
jours  de  l'année  étaient  divisés  à  l'origine  en  deux  alinéas,  l'un  pour 
les  religieux  de  Saint-Thierry  ou  des  abbayes  associées,  l'autre  pour  les 
ecclésiastiques  ou  laï({ues  bienfaiteurs;  les  inscriptions  postérieures, 
dont  la  dernière  paraît  être  de  1G20,  n'ont  pas  souvent  tenu  compte  de 
cette  classification.  Commencement  :  «  ix  kaL  januarii.  Guiterus,  Eus- 
tachius,  Philipus,  U'ilardus,  Egidius ,  Lambertus,  monachi...  »  — 
A  coté  de  nombreux  archevêques  de  Reims ,  on  trouve  cités  des 
évoques  d'Amiens,  Cambrai,  Chàlons,  Laon,  Moyon  et  Soissons,  et, 
parmi  les  très  nombreux  religieux  inscrits,  on  rencontre  de  fréquentes 
mentions  de  religieux  de  Saint-Sauveur  d'Anchin  et  de  Saint-Martin  de 
Tournai.  On  remarque  en  outre  de  nombreuses  iiidications  de  dons 
et  ad  opus  Fabrice  i  (XV^  siècle),  de  pitances  s»ipplémentaires  aux  jours 
de  fête,  de  biens  ruraux  nouvellement  acquis  à  Aumenancourt,  Con- 
treuves,  Orainville,  Pétéghem,  Pouillon,  Puisieux,  «  Trecees  » ,  Tri- 
gny  et  Villers-Franqueux.  —  Enfin  le  chant  des  «  0  »  de  l'Avent  est 
confié  tour  à  tour  aux  officiers  de  la  maison  (XIII"  siècle)  :  a  abbas, 
prepositus,  elcmosinarius,  thesaurarius,  camerarius,  prepositus  do 
Trigni,scriba,  infirmarii  "  .  —  L'Obituairc  est  clos  par  cette  liste  (m  d.)  : 
«  Isti  dehent  annotari  in  hoc  Martirologio  :  monachi  Sancti  Pétri  Gan- 
densis...  "  (Mentions  de  Saint-Martin  de  Tournai,  Saint-Jean  de  Laon, 
Saint-Vincent  de  Laon,  Saint-Ilemi  de  Ueims,  Saint-Nicaise  de  Heims, 
X'otre-Dame  d'Homblières,  Saint-Faron  de  Meaux,  Saint-Iîasle,  Saint- 
Pierre  de  Chàlons,  Saint-Vanne  de  Verdun);  «  abbates  Sancti  Salva- 
toris  Aquicincti. w.  n  Au  XI V"  siècle,  on  a  ajouté  les  moines  de  Saint- 
Sauveur  d'Einham,  et,  au  XVI'  siècle,  ceux  de  Saint-Michel  en  Thié- 
rache.  —  u  Ter  in  anno  legimus  brèves  in  capitule,  scilicet...  » 

Fol.  137.  u  Infirmarii  debent  bec  anniversaria  que  sequuntur.  Pro 
domino  Johanne,  milite  de  Sarceio,  XX  s.  par.,  super  minutam  deci- 
mam  de  Aguillicurle...  «   (XIII*  siècle). 


446  MAALSCRITS 

Le  verso  du  feuille!,  demeuré  blanc,  a  été  employé  (m.  d.)  à  la  copie 
.de  quelques  pièces.  1".  Considérations  spirituelles  sur  la  contrition. 

»  ïu  qui  di«{ne 

Vci  indigne 
Hic  lïieris  proclamalus, 

Tarn  bcnijjne, 

Velud  ignc 
Cariialis  itiflammatus 


Qui  pro  se  nicliil  raeruit  ».  (9  strophes) 

Sur  ce  petit  poème,  qu'on  a  attribué  à  tort  à  S.  Bernard,  v.  Hauréau, 
Poèmes  latins  atlribués  à  S.  Bernard,  p.  31,  et  Not.  et  extr.,  t.  IV, 
p.  32G,  et  VI,  p.  177-178. 

2°.  Note  sur  le  serment  que  doivent  prêter  à  Tabbaye  les  curés  qui 
relèvent  d'elle.  3°.  Formule  d'excommunication  (XIU^  siècle)  contre  les 
personnes  qui  font  du  tort  à  Saint-Thierry  :  «  Auctoritate  Dei  omni- 
potentis,  Patri  et  Filii  et  Spiritus  sancti...  « 

Fol.  139-172.  Règle  de  S.  Benoît,  u  Ausculta,  o  lili,  precepta  ma- 
gistri...  doctrine  virtutumque  culmina,  Deo  protegente,  pervenies  » . 

Fol.  173-183.  Evangiles  de  Tannée.  [Dominica  ante  Adventum 
Doniini].   «  Cum  sublevasset  oculos...  » 

Fol.  183  v°.  Associations  spirituelles  accordées  par  l'abbé  Jean 
(1 20 1-1 300),  à  Jean,  moine  de  Foigny,  et  à  Simon  de  Besannes,  moine 
d'Hautvillers. 

Fol.  184.  Copie  (XllP  siècle)  des  fondations  d'anniversaires  des 
abbés  suivants  :  Albert  (f  1063?),  don  de  biens  à  Thil(?)  «  Tilia- 
cum  "  ;  Uaimbaud  (\  1078-1084?),  donateur  de  la  chasse  d'argent  des 
SS.  Thierry  et  Thiou  et  de  biens  à  Sommepy;  Nicolas  (f  cal.  mars) 
(ne  figure  pas  dans  la  Gallia  christlana)^  «  qui  palliuin  dédit  «  ;  Richer 
(yGid.  mai)  (ne  figure  pas  dans  la  Gallia)^  don  de  terres  à  Toussi- 
court;  Gaucher  (f  10  cal.  juin  1197?),  biens  sur  Atliies. 

Fol.  185.  Fondations  semblables  du  clerc  Haimon  ;  de  Hélie,  doyen 
de  Saint-Thierry;  de  Eudes,  frère  de  maître  Ponce;  d'Audry,  abbé  de 
Saint-Thierry  (f  17  cal.  décembre  1156),  dîmes  à  Courcy;  de  R.,  fon- 
dation de  la  pitance  du  jour  de  S'"  Catherine  ;  de  l'abbé  Héribert 
(f  6  cal.  décembre  1186?);  de  Renier  Le  Juif,  de  Péronne;  d'Ernaud 
d'Orient,  biens  sur  Saint-Obeuf;  de  Gérard  Le  Maigre,  «  qui  prius 
apud  vicum  qui  Domna  Maria  vocatur,  curiam  ecclesie  Beati  Theoderici 


I)K    LA    B11JLI0THI':(JLI':    \)K    KEIMS.  U7 

inullis  opprossioiiibiis  iiiqiiictaverat  » ,  dimc  de  lîouniyncreux,  «  Bof- 
finiacus  rivus  n;  de  rarcliidiacrc  Alexandre,  de  Sibille,  femme  de 
Milon  de  Hreuil;  de  Hobert  de  Buissy,  chanoine  de  Reims  ;  de  Hairy, 
clerc  de  Trigny,  une  vigne  «  en  viez  Marzèle  ^ . 

Fol.  187  \°.  "  Ci  est  li  nombres  des  choses  qui  sont  en  moutier  : 
VII  calices,  III  cncensiers  d'argent  et  II  acerres  d'argent,  IIII  bacins  et 
II  chandélabres  d'argent,  XII  messes,  XII  chasures,  XII  paires  d'estoles, 
XXXII  aubes  parées,  XXXI  chape,  XI  saintuaires,  XXVIII  philatières, 
un  dras  d'or,  XI  cruis  d'argent,  I  coltenier  et  I  agende,  et  VI  tables 
d'argent,  et  VI  paires  de  domaticle  et  VI  tuniches  »  (XIII®  siècle).  — 
«  S'est  li  cens  qe  li  enfremier  ont  à  lîains...  »  (m.  d.).  —  Note  sans 
importance  sur  le  sacre  de  Charles  VIII,  le  30  mai  1  484.  —  Associa- 
tion spirituelle  entre  les  abbayes  de  Saint-Thierry  et  de  Saint-Michel 
en  Thicrache ,  conclue  entre  les  prieurs  Gérard  et  Gobert  Oger 
(l"mai  1523?). 

Fol.  188.  Note  sur  plusieurs  anniversaires  fondés  (XIIP  siècle).  — 
Notes  contemporaines  sur  la  dédicace  des  nouveaux  autels  de  l'église 
abbatiale,  par  l'archevêque  Juhel  (7  mai  1249).  —  Note  (m.  d.)  sur 
la  dédicace  du  grand  autel  par  Guy,  évêque  de  Noyon  (21  novembre 
1273).  —  Autre  note  contemporaine,  sur  la  dédicace  de  l'autel  de 
Saint-Jean-Baptiste  (25  octobre  1517).  —  «  Li  ordcnamce  (sic)  des 
bourgois  en  la  terre  le  Roi  et  en  Champaine  fu  prononcié  et  publié  le 
jour  saint  Jasque  et  saint  Christofle.  Et  avoit  ancore  aucunes  choses  qui 
sambloient  oscures;  si  seront  desclariés...  n  (XIV*'  siècle). 

Fol.  189.  «  Nomina  abbatum  istius  loci  post  restitutionem  mona- 
chorum.  Ayrardus,  qui  primus  in  hoc  loco  vicem  rectoris  supplevit...  » 
(Airard,  Chrétien,  Asson,  Joibert,  Dominique,  Albert,  Raimbaud, 
Richer,  Raoul,  Geoffroi,  Guillaume,  Herlin,  Audry,  Albert,  Herbert, 
Gaucher,  Foulques,  Milon,  Gérard,  Jean  Faget.  La  liste  a  été  ultérieu- 
rement augmentée  de  Raoul  de  Sarcy  et  Jean  de  Dormans  et  leurs 
successeurs  jusques  et  y  compris  Foucauld  de  Rochechouart,  mais  de 
malheureux  essais  de  lecture  à  l'aide  de  noix  de  galle  ont  rendu  presque 
impossible  l'utilisation  des  dernières  inscriptions).  Intéressants  détails 
sur  l'œuvre  de  ces  abbés,  notamment  en  ce  qui  concerne  la  construction 
de  l'église  abbatiale.  On  remarquera  encore  que  l'abbé  Richer  ne  Ogure 
pas  dans  la  Gallia  chrisUana. 

Au  verso  du  même  feuillet,  on  lit  (fin  du  XIII*' siècle)  :  «  Anno  incar- 
nali  Verbimillesimo  centcsimo  nono  decimo,  indictione  duodecimo  {sic)^ 


448  MANUSGIIITS 

anno  domni  IlodulG  archiepiscopi  XII,  ordinationis  vero  domni  Gau- 
fridi  abbatis  Vil,  date  suntsocictates  iste.  In  priinis  domno  abbati  Sancti 
Pétri  Gandavi,  qiiam  hic  annotari  placnit,  dcind<î  aliis.  Titulus  ecclesie 
Sancti  Pétri  Gandensis.  Jugi  sit  memoria  fixum...  n  Ces  associations, 
qui  ne  sont  pas  toutes  de  l'époque  qui  vient  d'être  indiquée,  visent 
Saint-Pierre  de  Gand  (abbé  Arnoul),  Saint-Iîertin  de  Saint-Omer, 
Einham,  Notre-Dame  d'Af(lin<}hem,  Saint-Médard  de  Soissons,  Saint- 
Nicolas-au-Bois,  Saint-Lambert  de  Liossies,  Saint-Q)uentin-en-rîle, 
Saiiit-Micaise  de  Heims,  Saint-Hubert  d'Ardenne,  Saint-Colomban  de 
Luxeuil,  Saint-lVinnoc  de  lîergues,  S  lint-Kemi  de  Heims  (abbé  Hugues), 
Saint-Sauveur  d'Anchin,  Notre-Dame  de  Mouzon,  Saint-Denis  de  Reims, 
Prémoiitré,  Saint-Pierre  de  Reims,  Saint-Basle,  Saint-Nivard  d'Haut- 
villers,  Saint-Pierre  de  Cbézy  (abbé  Simon),  Cluny  (abbé  Pierre), 
Saint-Pierre  de  Honneconrt,  Notre-Dame  d'Homblières  (abbé  Rénier), 
Saint-Jean  de  Laon  (abbé  Enguerrand),  Saint-Gilles  en  Provence, 
Saint-Vincent  de  Laon  (abbé  Hugues),  Sainl-AIartin  de  Tournai,  Saint- 
Faron  de  Meaux  (abbé  Renaud),  Saint-Vanne  de  Verdun  (abbé  Conon), 
Saint-Urbain  de  Perthois  (abbé  Airaud),  Notre-Dame  de  Chartreuves 
(abbé  Guillaume),  Belval,  Sepl-Fontaines  et  Elabemont,  Prémontré 
(ofGce  de  S.  Chrysogone).  La  suite  manque. 

Au  dos  du  volume,  on  lit  ce  titre  bizarre  :  «  De  antiquis  ritibus 
ecclesie  S.  Theodorici  "  .  —  De  même,  k  l'intérieur  du  plat  initial,  on< 
voit  que,  se  Gant  au  premier  feuillet  qui  a  été  refait,  le  bibliothécaire 
de  Saint-Thierry  a  daté  à  tort  notre  manuscrit  en  ces  termes  :  «  Mss. 
saeculi  XV  « . 

XIII«  siècle.  Parcliepiin.  193  feuillets,  et  2  gardes  blanches,  a,  en 
lèle,  R,  à  la  On.  Le  fol.  5i,  rafait  en  papier,  délabré.  270  sur 
188  millim.  Rel,  veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry,  n®  120). 

5t50  (N.  fonds).  «  Necrologium  vêtus  ecclesiae  Remensis,  scriptura 
ad  annum  1260,  ad  cujus  marginem  annotatae  sunt  variantes  quaedara 
lectiones  ex  alio  antiquiori  quod  dono  dédit  Odalricus,  praepositus 
ejusdem  ecclesiae,  ad  annum  1060,  et  additamenla  excerpta  ex  altero 
posteriori  scripto  ad  annum  1400  »  .  —  Copie  de  De  La  Salle. 

Page  2,  on  trouve  des  notes  sur  les  anciens  Nécrologes  de  l'église  da 
Reims,  notamment  sur  celui  qui  de  la  bibliothèque  de  la  reine  Christine 
passa  dans  celle  du  cardinal  Ottoboni,  celui-Là  même  dont  le  titre  ci- 
dessus  parle  en  ses  dernières  lignes,  et  auquel  le  présent  manuscrit  a> 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE   DK    RIMMS.  449 

fait  des  emprunts  considérables.  C'est  ce  texte  qui  a  servi  de  base  à 
l'édition  qu'a  donnée  Varin,  dans  les  Archives  de  la  ville  de  Reims,  Sta- 
tuts, t.  I,  p.  G2-105. 

Page  89.  Etat  des  joyaux  légués  par  Tarchevêque  Gervais  à  l'église 
de  Reims.  Tiré  du  fol.  23  de  notre  manuscrit  actuel  n^  15. 

Page  91.  Testament  du  prévôt  Odalric.  Tiré  du  fol.  9  du  même. 

Les  pages  95-97  demeurées  blanches  ont  été  utilisées  par  le  posses- 
seur du  manuscrit,  L.-J.  Uaussin.  On  y  trouve  des  «  Kemarques  sur 
les  habits  des  chanoines  » . 

De  même,  sur  le  fol.  a,  la  même  main  a  consigné  des  notes  sur 
le  pied-lève  dû  par  l'archevêque  et  sur  les  prébendes  canoniales.  On  y 
trouve  aussi  le  document  suivant  :  «  Ordo  receptionum  DD.  archiepisco- 
porum,  dignitatum  et  canonicorum  praebendatorum  aliorumque  bene- 
Gciatorum  in  sancta  et  venerabili  ecclesia  metropolitana  Remensi.  Ut  nota 
sint  successoribus  nostris,  canonicis  Remensibus  futuris,  quae  ex  libris  et 
scripturis  antiquis  sanctae  et  venerabilis  ecclesiae  nostrae  metropolilanae 
Remeusis  didicimus. . .  »  La  fin  de  ce  texte  est  écrite  sur  les  pages  97-99. 

Fin  du  XVII*  siècle.  Papier.  99  pages,  plus  un  feuillet  initial  a. 
270  sur  195  milliui.  Rel.  parch.Mnin,  au  noui  du  possesseur,  dont 
l'ex-libris  gravé,  aux  armas,  est  collé  à  l'intérieur  du  plat  initial  :  «  Ex 
bibliotheca  Lud.  Hieron.  Raussin,  D.  medici  in  Universitate  Remensi  ». 
—  (Fonds  Raussin). 

5ol  (N.  fonds).  «  Obiluarium  insignis  ac  metropolitanae  ecclesiae 
Remensis,  ex  vetustissimo  codice  manuscripto,  jussu  Capituli  ejusdem 
ecclesiae  de  novo  descriptum,  anno  Domini  MDCLXI  n . 

Ce  texte,  copié  par  de  La  Salle,  est  beaucoup  plus  étendu  que  celui 
du  manuscrit  d'Odalric,n*'  15  ci-dessus,  mais  moins  considérable  et  con- 
séquemment  plus  ancien  que  celui  du  manuscrit  n°  350  qui  précède. 

Il  occupait  le  n°  17  dans  le  portefeuille  XX  d'où  il  a  été  récemment 
détaché. 

XVII*  siècle.  Papier.  24  feuillets.  198  sur   138  millim.  Non  relié. 

552  (N.  fonds).  Obituarium  ecclesiae  Sancti  Pétri  ad  Moniales 
Remensis. 

Fol.  1.   "Kalcndis  januarii.  Obierunt  Elizabeth,  abatissa,  et  Richar- 
dus,  monachus,  et  Lucinna  (?),  Deo  sacrata,  et  Dionisia,  monacha,  et 
Helivendis  (?),  laica,  que  dédit  nobis  caliccm  pro  anniversario  suo,  et 
Hasundis(?),  Deo  sacrata,  etTheobaldusLeChatelain,civisRemrnsis...  » 
TOME  xxxviii,  2.; 


450  MANUSCRITS 

Transcrit  par  Adrien  Duchénoy,  sur  une  mauvaise  copie  tirée  du 
tome  I"  de  \ Histoire  de  la  ville  de  Reims,  de  J.  Rogier  (Bibl.  nat.,  Fonds 
franc.,  n°  833 i).  L'auteur  l'avait  empruntée  à  a  un  vieil  manuscrit  des 
dames  de  Saint-Pierre  de  Reims  »  . 

XIX^  siècle.  Papier.  43  feuillets.  315  sur  200  millim.  Non  relie. 

555  (M.  fonds).  Martyrologe  des  saints  du  diocèse  de  Langres,  suivi 
d'une  «  Liste  des  saints  et  dévots  personnages  qui  n'ont  point  de  jours 
assignés  pour  leurs  festes,  et  dont  on  ignore  le  jour  de  leur  mort  » . 
Notes  biographiques  par  J.-B.  Charlet,  prêtre  de  Langres,  chanoine  de 
Grancey,  chapelain  de  l'hôpital  de  la  Charité  de  Langres  (1703). 

Copié  sur  le  manuscrit  de  la  Bibliothèque  de  Langres. 

XIX"  siècle.  Papier.  Petit  in-4;°.  134  pages.  Cahiers  non  reliés.  — 
(DonDeulhn). 

554  (C.  183).   "  Martyrologium  Romanum  illustratum  » . 

Cet  ouvrage  est,  à  proprement  parler,  un  index  géographique  assez 
étendu  de  tous  les  noms  de  lieux  qui  se  rencontrent  dans  les  Martyro- 
loges. Il  se  divise  en  treize  tables  comprenant  toute  la  catholicité. 

La  table  IIP  est  consacrée  à  la  France  et  aux  Pays-Bas  (fol.  8  v^-SS). 

Fol.  79  v**.  «  Catalogus  sanctorum  quibus  in  Martyrologio  nuUa 
positio  ascribitur  «  . 

Fol.  88  v°.   a  Festa  positione  carentia  n  . 

Fol.  90.  «  Tabula  alphabetica  locorum  Martyrologii,  in  qua  pauca 
positionis  ignotae  asterismo  discernuntur  » .  C'est  la  table  de  l'ouvrage. 

Fol.  96.  «  Chronologia  et  topographia  sanctorum  qui  Benedictinis 
colendi  proponuntur  in  Breviario,  aliorumque  paucorum  " . 

Fol.  104.   «  Nomina  divoruni  suis  in  locis  omissorum  » . 

Fol.  105.  «  Index  nominum  sanctorum  qui  colendi  proponuntur  in 
Breviario  bénédictine  » . 

Au  fol.  94,  on  lit  cette  épigramme,  d'une  main  différente  ; 

«  D'où  vient  que  ces  saints  qu'on  nous  mande 
Du  côté  du  pays  latin, 
Ne  font,  quels  honneurs  qu'on  leur  rende. 
Merveille  petite,  ni  grande? 
D'où  vient  qu'on  les  invoque  en  vain, 
Comme  on  invoqueroit  ou  Luther  ou  Calvin? 
—  D'où  vient?  J'admire  la  demande! 
C'est  que  ce  sont  tous  saints  de  contrebande  s . 


\)K    LA   BIBLIOTHKQUI-:    DK    UKIMS.  451 

Wlll-  siôcle.  Papier.  I0(î  CeuilleLs.   188  sur  123  millim.  Uel.  par- 
chemin. —  (Estampille  auv  armes  de  Saint-.Vicaise). 


5i>4>  (N.  fonds).  Calendrier  liturgique,  provenant  d'un  livre  d'heures, 
à  l'usage  de  Reims. 

On  y  trouve  les  fêtes  des  SS.  Rigobert  (janvier  et  juin),  Rémi 
et  Hilaire,  Macre,  Rove  et  Dode,  Pons,  Potence,  Alédard,  Thierry, 
iXicaise (juillet  et  décembre),  Symphorien,  Timothée  (août  et  décembre), 
Loup  et  Gilles,  Frémy,  Rémi  (octobre),  Rasle,  Crépin  et  Crépinien, 
Liénart,  Rrice  (écrit  en  rouge).  A  noter,  au  27  février,  l'adjonction 
(1680)  d'une   "  sainte  Vénisse  « , 

Un  des  possesseurs  de  ce  livre,  Claude  Jabron,  né  dans  la  région 
d'Épernay  ou  d'Ay,  baptisé  le  21  mars  1G49,  a  noté  sur  ce  calendrier 
toutes  les  étapes  de  sa  vie  conjugale.  On  y  voit  qu'il  eut  neuf  enfants, 
dont  quatre  (1670-1676)  de  Claude  Collange,  qui  mourut  le  5  février 
1680,  et  cinq  (1680-1690)  de  Françoise  Boudin,  qu'il  avait  épousée 
après  vingt-deux  jours  de  veuvage,  et  qu'il  enterra  le  16  mars  1691. 
On  y  lit  aussi  ce  détail  :  «  Ce  jour  27  [de  juillet],  j'estois  à  la  Sainte- 
Baume,  en  Provence  >• . 

Fin  du  XV*  siècle.  Parchemin.  6  feuillets,  marge  fleuronnée  or  et 
couleur,  182  sur  136  millim.  Non  relié.  —  (Achat). 

556  (X.  fonds).  Calendrier  liturgique  russe,  à  l'usage  des  Vieux 
croyants. 

Première  partie.  Fol.  1.  «  L'ordre  du  chant  ecclésiastique  et  de  l'as- 
semblée de  toute  l'année  [pour  les  fêtes  fixes  du  Temps  et  des  Saints], 
depuis  le  mois  de  septembre  jusqu'au  mois  d'août,  d'après  la  règle  de 
la  Sainte-Laura  de  notre  saint  et  théophore  père  Sabba  le  Sacré,  à 
Jérusalem  » . 

Ce  calendrier  donne,  outre  le  nom  des  saints,  l'indication  du  lieu 
où  ils  ont  vécu,  leur  parenté,  la  date  de  la  mort,  de  l'invention  ou  du 
transport  des  reliques.  Aucune  mention  des  saints  des  XIIP  et 
XIV  siècles.  Inscription  complète  et  détaillée  de  ceux  de  la  période 
moscovite  des  XV*  et  XVP  siècles,  notamment  de  ceux  de  la  région  de 
Novgorod.  Les  plus  récentes  fêtes  citées  sont  le  transport  des  reliques 
du  saint  tzarévitch  Dmitry  d'Onglitch  cà  Moscou,  en  1606,  et  la  fête 
nationale  de  M.-D.  de  Kazan,  établie  par  le  tzar  Michaïl  Féodorovitch 
Romanof,  élu  en  1613.  Aucune  indication  postérieure  à  la  canonisa- 


452  MANUSCRITS 

tion  du  patriarche  Joseph,  mort  vers  1650.  On  notera  la  mort  du 
métropolite  S.  Philippe,  indiquée  au  23  décembre  au  lieu  du  9  jan- 
vier; celle  de  S.  Sabba,  archevêque  et  précepteur  de  la  Serbie,  au 
14  janvier,  et  non  au  8  février;  l'inscription  en  noir,  et  non  en  rouge, 
de  S.  Etienne,  Tilluminateur  de  Perm,  mort  en  1396;  l'absence  de 
S.  Maxime  le  Grec,  écrivain  et  correcteur  de  livres  liturgiques,  admi- 
rateur de  la  Renaissance  italienne.  A  noter  enfin,  au  14  avril,  les  saints 
martyrs  de  Lithuanie,  mis  à  mort  pour  la  tonsure  de  la  barbe,  et,  en 
plusieurs  endroits,  les  SS.  Zozime  et  Sabbatias,  du  couvent  de  Solo- 
vetzk,  à  la  mer  Blanche. 

Deuxième  partie.  Fol.  94  \i\  Table  des  fêtes  mobiles,  ou  clef  de  la 
Paschalie.  Commence  à  Tan  7290  d'Adam,  soit  1782  de  notre  ère,  et 
s'arrête  à  7349  ou  1841. 

Fol.  100.  «  Paschalia  '^ ,  ou  table  perpétuelle  pour  la  recherche  de 
la  lettre  pascale. 

Fol.  125.  Cours  de  la  lune.  Fin  :  «  La  fin  de  ces  cycles  constitue 
l'année.  La  Pàque  commence  avec  le  premier  cycle.  La  Saint-Nicolas 
termine  le  nombre  ci-dessus  •>•> . 

Écrit  de  façon  soignée,  où  la  langue  russe  moderne  est  largement 
mélangée  de  vieilles  formes  slavonnes.  —  Nombreuses  indications  de 
comput. 

Les  notes  qui  précèdent  sont  dues  à  l'obligeance  de  M.  S.  Sloutsky, 
de  Moscou,  et  de  M.  Laloy,  sous-bibliothécaire  à  la  Bibliothèque 
nationale. 

XVIIÏ'  siècle.  Papier.  145  feuillets;  les  98-99  blancs.  106  sur 
82  millim.  Rel.  veau  noir  gaufré  sur  bois,  l'un  des  fermoirs  perdu. 
—  (Don  de  M.  le  baron  de  Baye,  29  mars  1895). 

557  (N.  fonds).  Recueil  de  fragments  liturgiques. 

I.  Fragment  d'un  Sacramentaire  de  Reims,  du  XP  siècle.  Quatre  feuil- 
lets, 2  et  2,  qui  paraissent  être  les  fol.  b,  dj  g,  j  d'un  cahier  a-k. 

Offices  des  Jeudi,  Vendredi  et  Samedi  saints.  —  Fol.  b.  Partie  de  la 
réception  des  catéchumènes.  —  Fol.  d.  Partie  de  la  cérémonie  du 
mandé.  —  Fol.  g.  Epitre  du  Vendredi  saint.  —  Fol. y.  Partie  de  la 
cérémonie  du  baptême  par  immersion. 

Parchemin.  270  sur  185  millim.  Ces  feuillets  servaient  de  cou- 
vertures à  des  registres  de  catholicité  de  Reims,  des  années  1690  et 
1692. 


DE    LA   BIBLIOTHKQUR    DE    REHIS.  453 

11.  Fragment  d'un  Missel  noté,  de  la  fin  du  XII' siècle.  Deux  feuillets 
in-folio  portant  les  fêtes  de  S.  André,  S"  Lucie  et  la  Dédicace. 

Parclienua  écrit  sur  2  col.  Ancienne  couverture  d'un  registre  de 
catholicité  de  Reims,  pour  1691. 

m.  it  Premières  vêpres  [et  complies]  du  sacre  » .  L'hymne  "  Veni, 
Creator  » ,  non  conforme  au  texte  actuel. 

XVlll*  siècle.  Papier.  8  feuillets.  220  sur  145  millim.  Cahier  détaché 
d'un  recueil  sur  le  sacre.  Provient  dti  fonds  Deullin. 

IV.  Fragment  d'un  Hymnaire,  sans  notes  (XVIIl"  siècle). 

Fol.  1.  Invention  et  Translation  de  S.  Firmin.  Hymnes  (Chevalier, 
Rep.  hymn.,  n"'  13983,  20887,  20948).  —  Fol.  2.  Fête  de  S.  Firmin. 
Hymnes  (n"'  6509,  3166,  63il  ,  20886  a  authore  D.  D.  Delfaut, 
can[onico]  Amb[ianensi]  »).  —  Fol.  4.  Déposition  de  S.  Blimond 
«  Blithmundus  » .  Hymnes  (n'"  12146,  12135).  —  Fol.  5  \\  Transla- 
tion de  S.  Valéry.  Hymnes  (n-  7529,  16529,  8121).  —  Fol.  7. 
Relation  des  reliques  du  même.  Hymnes  (n"'  16643,  16228,  8355, 
7146).  —  Fol.  9.  Octave  du  même.  Hymnes  (n"'  15871,  12091).  — 
Fol.  10.  Déposition  de  S.  Valéry.  Hymnes  (n-  8133,  3369,  12528). 
—  Les  fol.  12-13  forment  une  plaquette  en  4  pages  in-8,  intitulée  : 
Sanclo  Luciano,  Bellovacorum  jprimo  episcopo  et  martyrij  contenant 
les  hymnes  (n"'  15893,  16200,  16050),  et  signée  :  «  Hos  hymnos, 
procurante  clarissimo  viro  D.  Jacquin,  in  aeternum  sui  erga  divum 
Lucianum  monumentum  scripsit  Santolius  Victorinus  "  .  —  F'ol.  14. 
uProprium  temporis  paschalis  ^  .Hymnes  (n"'  5924,  7721).  — Fol.  15. 
Pentecôte.  Hymne  (n"  16576).  —  Fol.  15  \i\  S.  Éloi.  Hymnes 
(n"'  16364,  15594).  —Fol.  17.  S.  Chrodegand.  Hymnes  (n"'  17070, 
16853,  14802).  —  Fol.  18.  «  Ode  ^  à  la  Vierge  (24  vers  en 
6  strophes). 

c  0  quaiitas  animus  linguaque  gratias 


Papier.  18  feuillets.  236  sur  178  millim.  Précédemment  relié  dans 
un  recueil  imprimé. 

V.  Hymne  pour  la  fête  des  SS.  Lazare,  Marthe  et  Marie  (Chevalier, 
Rep.  hymn.,  n"  9059). 

Copie  moderne,  papier. 

VI.  Fragment  d'un  Lectionnaire,  de  la  fin  du  Xlll*  siècle. 

Fol.  1.   a  Hec  omnia  olim  figuraliter  precesserunt,  et  nostra   tem- 
pora  quasi  digito  demonstraverunt  »  .  —  Fol.  2.    «  In  Cena  Domiai. 


454  MANUSCRITS 

Kevertar  ad  Jherusalem  cum  misericordia,  et  çdificabitur  domus  mea, 
dicit  Dominus.  Sicut  sçpe  dixi  vobis,  karissimi,  Jherusalem  dicitur 
visio  pacis...  "  —  Fol.  5  v\  "  De  Pascha  Domini.  Hçc  est  dies  quant 
fecit  Dominus  ;  exultemus  et  letemur  in  ea.  Omnes  dies,  karissimi,  Domi- 
nus sua  majestate  fecit...  » 

Au  bas  du  dernier  feuillet,  on  trouve  le  nombre  «  VII  »,  qui  nous 
donne  la  place  de  ce  cahier  complet  dans  le  manuscrit  primitif.  On  y 
lit  aussi,  d'une  main  contemporaine,  cet  ex-libris  :  "  Liber  sancti  Bar- 
tholomei  apostoli  et  sanctorum  confessorum  Theoderici  et  Theodulû  » . 

Parchemin.  8  feuillets  écrits  sur  2  col.  307  sur  222  millim.  Ils 
servaient  de  gardes  dans  un  manuscrit. 

VII.  Fragment  d'un  Bréviaire,  du  XIIP  siècle.  Comprend  les  3'  et 
5*  dimanches  de  Pentecôte,  avec  les  fériés. 

Parchemin.  4  feuillets,  2  et  2,  écrits  sur  2  col,  305  sur  232  millim. 

VIII.  Extrait  moderne  (XIX^  siècle)  des  fol.  109  et  suivants  du  Bré- 
viaire de  Saint-Thierry,  n''  278  (XIP  siècle),  pour  l'office  de  S'"  Marie 
Madeleine,  avec  l'hymne  (Chevalier,  Rep.  hymn.,  n"  18976).  On  a 
copié  à  la  suite  ceci  :   «  P.  de  Rosenheim,  canon  Scripturae  sacrae  : 

Astra  polum  juncta  terram  Genesisque  patres  dat, 
Bis  binis  verbis  simul  et  plagis  patet  Exodus 


Nos  voluit  bene  sic  Apocalypsis  fore  cautos  s . 

(72  vers). 

Papier.  6  feuillets.  197  sur  158  millim. 

IX.  Fragment  d'un  Processionnal  (?),  du  XV*  siècle.  Contient  la  pro- 
cession des  Rameaux. 

Parchemin.  2  feuillets  in-foi.  cotés  xii-xni.  Longues  lignes.  Employé 
comme  couverture  d'un  registre  de  catholicité  de  Reims,  pour  1676. 

X.  Fragment  d'un  Pontifical  noté,  de  la  fin  du  XV«  siècle. 

Fol.  25,  27,  28,  30.  «  Ordinations  du  sous-diacre  et  du  diacre  » 
Sur  le  dernier  feuillet,  est  demeuré  collé  le  reçu  délivré  au  curé  de 
la  paroisse  Saint-Jean  de  Reims  (1698),  par  le  greffier  conservateur 
des  registres  de  catholicité  de  l'Election  de  Reims.  — Fol.  49-54.  Con- 
sécration d'une  église.  Le  fragment  commence  à  l'alphabet  latin,  dont 
il  fournit  un  joli  spécimen,  et  s'arrête  au  cours  de  la  préface  : 
«  Adesto  » .  —  Fol.  57,  59,  60,  62,  75,  76,  81,  86.  Suite  de  la  céré- 
monie précédente,  jusqu'à  V Introït  de  la  messe. 

18  feuillets,  écrits  à  longues  lignes.  Initiales  de  couleurs,  à  rehauts 
d'or  d'une  grande  finesse  d'exécution,  sur  fonds  de  couleur  également 


DE    LA   BIBLIOTIIKQUE   DE    REIMS.  455 

rehaussés,  avec  motifs  de  feuillages  dans  les  marj^es.  Jolies  lettrines 
traitées  dans  le  même  genre.  Conservés  2  à  2,  ces  feuillets  avaient  été 
utilisés  comme  couvertures,  en  1G97,  sur  les  registres  de  catholicité 
des  paroisses  Saint-Martin,  Saint-Etienne,  Saint-Denis,  Saint-Julien, 
Saint-Michel,  Sainte-Madeleine  et  Saint-Symphorien  de  Heims. 

XI.  Fragment  d'une  traduction  française  delaBible(finduXIII''  siècle). 

Les  morceaux  «,  b  forment  un  feuillet  et  contiennent  l'histoire  de 
l'une  de  Balaam (Nombres,  ch.  xxii,  13-41  ;  xxiv,  1-G).  Les  morceaux  c,</ 
forment  également  un  feuillet  et  donnent  un  épisode  de  l'histoire  de 
Samuel  (Rois,  I,  xii,  8-25;  xiii,  1-18). 

Les  premiers  mots  du  chap.  xiii  dul*""  livre  des  Rois  montreront  que 
cette  traduction  n'estpas  littérale  :  «  GomeDeus,  par  lapréère  Samuel, 
fist  toner  forment  et  merveillose  pluie  enveia  en  terre.  Saiil  esteit  fîz 
d'un  an  quant  il  comença  à  régner,  et  II  régna  en  Israël.  Geste  parole 
fait  si  à  entendre  :  Innocenz  et  humiles  come  enfes  esteit  Saiil  quant 
primes  régna,  et  la  bonté  II  ans  li  dura.  Saiil  eslut  treis  milie  cham- 
pions d'Israël  et  esturent  od  lui  li  dui  milie  en  Magnias  et  el  mont  de 
Béthel...  r^ 

Parchemin.  Quatre  morceaux  formant  2  feuillets,  pet.  in-fol.  2  col. 
—  (Don  de  M.  P.  Contant,  octobre  1887). 

558  (C.  205).  Livre  d'heures  de  René,  duc  d'Alencon. 

Fol.  1-12.  Calendrier.  On  y  remarque  entre  autres  les  fêtes  solen- 
nelles inscrites  en  or,  telles  que  «  l'Invencion  S.  Taurin  «  ;  d'autres, 
tracées  en  bleu,  parmi  lesquelles  '^  Aquilin,  Aubin,  Léon,  archevesque, 
Yves,  Désir,  Godart,  Leufray,  Thibaut,  Turian,  Philebert,  Melon, 
Emond  ^i  ;  d'autres  enfin ,  en  lettres  rouges  :  «  Honorine,  Mausse 
«Maximus  '^  et  Vénérend,  la  Translacion  S.  Urin  (sic)^  Evod,  Aquilin  et 
Cler,  Taurin,  Liénard,  Vivian,  les  XI  mille  Vierge,  Séverin,  Ursin  »  ; 
la  plupart  se  rapportant  aux  diocèses  d'Evreux  et  de  Rouen. 

Fol.  13.  Evangile  selon  S.  Jean. 

Fol.  19.  "  Oraison  dévoste  de  la  benoite  vierge  Marie.  Obsecro  te, 
domina  sancta  Maria,  mater  Dei...  »  — Fol.  23  v°.  Autre  «  oraison 
très  dévoste  :  0  intemerata  et  in  eternum  benedicta...  » 

Fol.  27.  Petit  office  de  la  Vierge.  —  Fragment  de  l'office  du  S.  Esprit 
et  de  celui  de  la  Croix.  Lacune  entre  les  fol.  actuels  67-68. 

Fol.  80.  Psaumes  de  la  pénitence. 

Fol.  93.  Litanies,  oii  l'on  rencontre  les  noms  des  SS.  Martin,  Mé- 


456  MANUSCRITS 

dard,  Julien,  Nicolas,  Maur,  Wandrille,  Catherine,  Barbe,  Anne,  Foi 
tt  Fides " ,  Espérance  «  Spes  » . 

Fol.  98.  Office  des  Morts. 

Fol.  132  V".  "  Oratio  devota.  Stabat  mater  dolorosa...  n  — Fol.  135. 
«  Oraisou  très  dévote  :  Ave,cujusconceptio. ..  »  (Chevalier,  Rep.  hymn., 
n*»  1744). 

Fol.  136v\  "Nous  trouvons  es  Escripture  que  nostre  benoit  Sauveur 
Jliésucrist  s'apparut  une  fois  à  monseigneur  saint  Grégoire,  lui  estant 
[ravy]  en  contemplation  ou  secret  de  sa  (sic)  messe,  en  la  forme  de  la 
présentation  cy  démonstrée.  Lequel,  considérant  que  toute  l'éficace  de 
la  rémission  des  péchiez  procède  du  mérite  de  sa  passion,  donna 
quatorze  mil  ans  de  vray  pardum  à  tous  vrays  confés  et  repentans 
qui,  les  genoulz  fléchiz  en  terre  devant  semblable  représentacion,  dé- 
votement diront  sept  fois  :  Pater  noster  et  Ave  Maria,  avec  les  sept 
oraisons  qui  s'ensuivent.  Et  depuis,  autres  papes  y  ont  adjousté  grande 
quantité  montant  comme  l'en  treuve  à  quarante  six  mille  ans  ou  environ . 
Oratio.  0  Domine  Jhesu  Christe,  adoro  te  in  cruce   pendentem...  « 

Fol.  139.  «  Pape  Boniface  a  donné  à  tous  ceulx  qui  diront  dévote- 
ment ceste  oraison  qui  s'ensuit,  antre  l'élévation  du  Corpus  Domini 
et  le  àei'vemQY  Agnus  Dei,  deulx  mil  ans  de  vray  pardon.  Domine  Jhesu 
Christe,  qui  hanc  sacratissimam  carnem...  » 

Fol.  140.  Oraisons  diverses  à  S.  Laurent,  S.  Fiacre,  S.  Sébastien, 
S.  Jean-Baptiste,  S.  Jacques,  S.  Nicolas,  S.  Claude,  S.  Martin, 
S"  Barbe,  S'*  Marie  Madeleine,  S'*  Marguerite,  S'"  Anne,  S'"  Apollonie. 

Ce  volume  est  d'exécution  très  soignée.  Toutes  les  pages  sont  riche- 
ment encadrées,  mais  dans  le  mauvais  goût  de  l'époque,  avec  feuillages, 
rinceaux,  animaux  grotesques,  dont  plusieurs  coiffés  du  capuchon  ou  de 
la  mitre  (fol.  65);  à  noter  un  combat  de  coqs  (fol.  13).  L'artiste  a 
essayé,  aux  fol.  49,  131,  149,  une  manière  en  damier  d'un  curieux 
effet;  le  premier  notamment  est  d'une  exécution  remarquable.  Très 
jolies  lettrines.  Sujets  peints  prenant  toute  la  page,  aux  fol.  13,  19,  27 
(l'Annonciation;  la  scène  est  dominée  par  le  S.  Esprit,  sous  forme 
d'une  colombe,  et  par  Dieu  le  Père,  sous  les  traits  d'une  statuette  placée 
dans  une  niche),  38,  49,  50,  51,  58,  62,  66,  70,  73,  80  (David  et 
Bethsabée),  98  (office  des  Morts),  132  (Mater  dolorosa),  136  (messe 
de  S.  Grégoire).  Le  fol.  150  est  demeuré  blanc;  son  encadrement  est 
intéressant;  une  banderole  s'enroule  autour  d'un  arbre  et  porte  cette 
invocation  à  la  Vierge  :  «  Jésus,  Maria,  o  Mater  Dei,  mémento  mei  » , 


DE    LA   lilBLIOTHl'OUI']    DE    REIMS.  457 

tandis  qu'un  tronc  à  deux  branches,  surmonté  d'un  L  couronné,  soutient 
Técu  de  France  et  celui  d'Alençon  (bordure  de  gueules  portant  des 
besants  d'or  en  nombre  indéterminé).  Au  verso,  mêmes  écus,  mais  la 
banderole  donne  cette  inscription  :  «  Vive  le  Roy  de  France!  vive  le 
duc  d'Alençon  !  »  Il  n'est  peut-être  pas  invraisemblable  de  penser  que  le 
propriétaire  de  ce  livre  fut  ce  René  (1476-14912)  qui,  après  avoir  été 
l'ami  de  Louis  XI,  fut  enfermé  par  lui  dans  une  cage  de  fer  et  dépouillé 
de  ses  biens. 

Au  verso  du  fol.  c,  on  lit  cet  ex-libris  (XIT  siècle)  :  «  A  maistre 
Mathurin  Gouyn  r^  . 

Fin  du  XV«  siècle.  Vélin  de  choix.  150  feuillets  à  longues  lignes, 
plus  les  gardes  .i-c,  en  tête,  et  d-e,  à  la  fin,  blanches.  Souillures  aux 
fol.  87-88  et  135-136.  223  sur  158  milliin.  Rel.  velours  rouge  sur 
carton. 

5i59  (X.  fonds).  Livre  d'heures  de  Menault  de  La  Salle. 

Fol.  2.  «  Inicium  sancti  evangelii  secundum  Johannem.  Gloria  tibi, 
Domine.  In  principio  erat  Verbum...  v 

Fol.  5-10.  Calendrier.  Les  1"  et  6  janvier  s'appellent  «  le  jour  de 
l'an  » ,  "  le  jour  des  Roys  "  .  La  Transfiguration  n'y  figure  pas.  A  noter 
la  fête  de  «  Saint-Martin  de  bouillant  »  .  Une  main,  que  nous  qualifie- 
rons plus  loin,  a  ajouté  :  S.  Ménault  et  S"  Elisabeth. 

Fol.  11.  Petit  office  de  la  Vierge.  —  Fol.  58.  Heures  de  la  Croix. 
^Fol.  62.  Heures  du  S.  Esprit. — Fol.  66.  Psaumes  de  la  pénitence. 

Fol.  76  \\  Litanies.  Invocation  des  SS.  Quentin,  Christophe,  Alpin, 
Martin,  Nicolas,  Catherine,  Marguerite,  Pome.  Le  frère  de  cette  der- 
nière, S.  Memmie,  paraît  avoir  été  oublié  parle  scribe. 

Fol.  80.  Office  des  Morts. 

Fol.  115.  Légende  rimée  de  S"  Marguerite. 

«  Après  la  sainctc  passion 
Jhésucrist,  à  l'Ascension, 
Quant  il  fut  ou  ciel  montés 


Or  déprions  tous  à  la  pucelle 
Margueritte,  la  Dieu  ancelle, 
Que  pour  nous  prist  au  Créateur 
Que  en  son  siècle  nous  doient  honneur 
Et  à  sa  joye  puissions  venir 
Lassus  tout  droit  en  paradis.  Amen  » . 

(245  vers). 


458  MANUSCRITS 

Fol.  123.  Table,  moderne. 

Demi-encadrements  de  feuillages,  couleur  et  or,  à  toutes  les  pages. 
Sujets  peints,  de  bonne  conservation,  riches  de  coloris,  sinon  de  dessin  : 
Fol.  2,  S.  Jean  écrit  son  évangile;  fol.  11,  TAnnonciation  ;  fol.  21, 
la  Visitation;  fol.  30,  Naissance  du  Christ;  fol.  35,  les  Anges,  bergers 
et  bergères  dans  la  campagne;  fol.  39,  Adoration  des  Mages;  fol.  43, 
Circoncision;  fol.  47,  Fuite  en  Egypte;  fol.  53,  Couronnement  de  la 
Vierge;  fol.  58,  Crucifiement;  fol.  62,  Descente  du  S.  Esprit;  fol.  66^ 
David  chante  les  psaumes;  fol.  80,  morts  appelant  à  eux  un  pape, 
un  cardinal,  un  évêque  et  un  chanoine;  fol.  115,  S"  Marguerite 
triomphe  du  dragon.  —  Le  fol.  1  porte  une  très  jolie  miniature,  pas- 
tichée habilement,  dans  le  goût  du  livre,  par  M.  Charles  Givelet,  de 
Reims,  et  représentant  le  martyre  de  S.  Etienne,  avec  ce  titre  :  «  Les 
présentes  heures,  toutes  au  long  sans  requérir,  avec  les  figures...  appar- 
tiennent à  Estienne  Saubinet,  demourant  à  Rains,  rue  de  Venise, 
M  VIII*^  LU  n  .  La  table  est  de  la  même  main. 

Au  fol.  B  verso,  on  lit  :  «  Icelles  Heures  appartiennent  à  Menault 
de  La  Salle,  chevalier  et  homme  d'arme  du  roy  de  France  Charles 
huitiesme  à  présent  reignant,  dans  sa  (sic)  compagnie  d'ordonance  de 
messire  Pierre  de  Rohan,  seigneur  de  Gié,  maréchal  de  France,  demeu- 
rant à  présent  à  ma  garnison.  Tan  mil  IIUMIII"  VI,  à  la  ville  de 
Soissons,  Tannée  de  mon  mariage  avec  Izabeau  Tonnart.  J'ay  esté 
depuis  aux  expéditions  de  Rretaigne,  Tan  mil  IIIMIII"  VII,  VIII,  IX, 
X  et  XI,  jusque  au  mariage  de  Charles  et  d'Anne  de  Rretaigne, 
et  es  expéditions  de  Naples,  en  mil  1111=  1III"XIIII  et  IIII"XV,  avec 
messire  Pierre  de  Raiart,  dit  le  Chevalier  sans  peur.  Icelle  Izabeau  est 
fille  de  Saudouin  (sic)  Tonnart,  cappitaine  du  bourg  S'-Vas,  pour  la 
quelle  j'ay  acheppté  icelles  Heures  « .  Si'gné  :  «  Menault  de  la  Salle, 
manu  propria  » ,  avec  parafe.  —  "  Mil  IIITIIII"  .  Demeurant  en  la  cité 
de  Soissons.  Achepié  à  Paris,  la  dicte  année,  IIII  escus  quart  soleil  » . 

«  La  ditte  paire  d'heures  m'est  eschu  au  partage  de  mon  père  Lan- 
celot  Delasalle,  le  v*  octobre  mil  V'^L.  11  est  mort  le  xxvii'  septembre 
mil  V'  L  ;  il  est  enterez  à  Soissons,  en  l'esglise  de  S'-Vaast  » .  Signé  : 
«  Lancelot  de  La  Salle  » ,  avec  parafe. 

De  même,  sur  le   fol.  b,  on  lit  :   «  A  Jean  Delasalle,  chanoine  de 
S.  Gervais  de  Soissons,  en  mil  V'^VII  » .  Signé:  «  L.  de  La  Salle,  1625  « . 
Au-dessous  encore,  cette  note  (XVIIP  siècle)  :   «  A.  S.  de  la  Salle, 
gentilhomme  des  vénerie  et  fauconnerie  de  France  » . 


DE    LA   BIBLIOTHEQUE   DE    REIMS.  459 

Enfin,  au  verso  du  fol.  a,  on  trouve  la  date  «  1  480  ^ . 

On  lira  avec  intérêt  les  opinions  successives  et  contradictoires  de 
M.  H.  Jadart,  A.  Bonvallct  et  L.  Demaison  {Revue  de  Champagne  et 
Brie,  t.  \XV,  anc.  série,  p.  242-255  et  417-420,  et  t.  I,  nouv.  série, 
p.  172-176)  sur  toutes  ces  notes,  dont  l'écriture,  Torlhographe  et  la 
rédaction,  sinon  les  éléments  historiques,  doivent  être  considérés 
comme  apocryphes. 

Fin  du  XV*  siècle.  Vélin  de  choix.  123  feuillets,  plus  5  gardes,  a-':, 
en  tête,  d-e,  à  la  fin;  ces  deux;  dernières  blanches  comme  le  fol.  65. 
198  sur  139  millim.  Spleudide  reliure,  maroquin  La  V^allière,  plais 
hiseaulés,  gaufres  de  fers  spéciaux  (semis  d'animaux  et  de  fleurs  de  lis) 
reproduisant  ceux  du  volume  dans  son  ancien  état;  tranche  dorée, 
guillochée  et  peinte.  —  (L^gs  Etienne  Saubinel). 

560  (N.  fonds).  Livre  d'heures. 

Fol.  1-12.  Calendrier  écrit  en  français.  On  y  relève  les  noms  sui- 
vants :  "  Frambourg,  Lucien,  Sauveur,  Satir,  Mor,  Lomer,  Kadegunde, 
Marteau;  —  Bride,  Salnion,  Scolace,  Disier,  Victor,  Véran,  Badoue; 
—  Aubin,  Maurine,  Boutoul,  Blanchart,  Macédone,  Longin,  Édouart, 
Patris,  Eufren,  Humbert,  Mondain,  Ligier,  Salbine;  —  Urbain,  Pro- 
cope,  Gobbert,  Presme,  Anachet,  Léonde,  Alayolice,  Profert;  —  Flo- 
rent, Béath,  Alénier,  Gengulf,  Audronie,  Yves,  Wandrille,  Audebert, 
Didier,  Géréon,  Pétrenelle;  —  Lieffart,  Alédard,  Landrin,  Aignan, 
Ysidoire,  Boutoul,  Marine,  Lyeffroy;  —  Thibauld,  Appolin,  Domi- 
nique, Procope,  Zézin,  Curin,  Landrin,  Spérat;  —  Osonant,  Gon, 
Donne,  Mémer,  Grand,  Philebert,  Thymon,  Piacre  ;  —  Gile  et  Leu,  Gode- 
gran,  Victorin,  Clou,  Omer,  Prothin,  Lyeffart,  Signe,  Hostête,  Firmin, 
Presme;  —  Bemy,  Légier,  Fransoys,  Foy,  Géréon,  Vena[n]t,  Curient, 
Gérard,  Anthioche,  Cerbon,  Campraise,  XI""  Vierges,  Mellon,  Gacien, 
Magloire,  Crespinet  Crespinien,  Amant,  Marri,  Germain,  Quentin;  — 
Lyé,  Liénard,  Herculain,  Ling,  Brice,  Maclou,  Aignen,  Mauduit, 
Enemond,  Columbain,  Geneviève;  — Flain,  Clandrieu,  Fare,  Nychaise, 
Fuscien,  Ladre,  Flamen,  Avoye,  Enville,  Supplice  »  . 

Fol.  13.  Evangiles  selon  S.  Jean,  S.  Luc,  S.  Matthieu,  S.  Marc. 

Fol.  18  v°.  Oraisons  à  la  Vierge. 

Fol.  26  v°.  a  Pape  Boniface  a  donné  à  tous  ceulx  qui  diront  dévo- 
tement l'oreison  qui  s'ensuit,  entre  la  élévation  du  Corpus  Domini  et 
le  dernier  Agnus  Dei,  deux  mille  ans  de  vray  pardon.  Domine  Jhesu 
Christe,  qui  banc  sacratissimam...  -n 


460  MAMUSGRITS 

Fol.  27  V".  Autres  oraisons  avant  et  après  la  communion. 

Fol.  30.  Petit  office  de  la  Vierge.  —  Fol.  96.  Office  de  la  Croix  — 
Fol.  101.  Office  du  S.  Esprit. 

Fol.  106.  Psaumes  de  la  pénitence,  suivis  des  litanies  des  saints 
(intercession  des  SS.  Denis,  Christophe,  Martin,  Dominique,  Bernard, 
Maur,  François,  Bernardin,  Benoît,  Fiacre,  Eloi,  Claire,  Badegonde, 
Scolastique,  Suzanne,  Anne,  «  Auteberta  » ,  Bose,  Julienne). 

Fol.  127.  Office  des  Morts. 

Fol.  174.  Prose  à  la  Vierge,  c^  Ave,  mundi  spes.  Maria...  ^5  (Che- 
valier, Repert.  hymnol.,  n°  1978,  avec  variante). 

Fol.  175  V.  Prose  à  Jésus-Christ,  a  Christe,  fîli  summi  Patris,  per 
amorem...  »  N'est  pas  dans  le  Repert.  hymnol.  de  M.  l'abbé  Chevalier. 

Fol.  177.  ce  Nous  trouvons  es  Escriptures...  «  Comme  dans  le  ma- 
nuscrit 358. 

Fol.  180  v°.  «  Orayson  dévote  à  Jhésucrit.  0  bone  Jesu,  salvator 
mundi,  salva  nos...  ^  —  Autre,  à  Dieu  le  Père. 

Fol.  186.  Prières  à  S.  Christophe,  S.  Sébastien,  S.  Claude,  S'^  Ca- 
therine. 


Fol.  190  x\ 


a  Glorieuse  vierge  Marie, 
A  toy  me  rens;  et  si  te  prie 
Que  tu  me  vueilles  ayder 
En  tout  ce  que  je  ay  mestier; 
Garde  mon  corps  de  villenie 
Et  prens  mon  âme  eu  ta  baillie 


Dans  les  marges  du  calendrier,  un  des  possesseurs  a  placé  des 
quatrains  français  ou  latins,  qui  ne  sont  relevés  ni  par  l'idée  ni  par  la 
langue.  Voici  les  deux  plus  intéressants  : 

«  En  juing  les  biens  commencent  à  meurir, 
Aussi  fait  l'homme,  quand  a  trente  six  ans. 
Pour  ce,  en  tel  temps,  doit  il  femme  quérir, 
Se,  luy  vivant,  veut  pourveoir  ses  enfans  ». 

—   «  Remigi,  Franciscum  mone 
Provideat  durae  hyemi. 
Lucas  jam  pluit,  Severinus  flat, 
Simon  gelât  » . 

En  maints  endroits  du  volume,  il  a  de  même  semé  les  oraisons  en 
vers  ou  en  prose. 


1 


DK    LA    lilBLIOTHKQll':    DK    REIMS.  461 

Fol.  28  \\   ^^  Oratio  devota  ad  beatam  virf][inem  Mariam. 

Mère  do  Dieu,  qui  fustes  mise 

Et  assise 
Là  sus  au  ihrosne  divin, 
Eu  ccstc  présen(e  église 

Sans  feintises 
Suis  venu  à  ce  matin, 
Comme  vostre  pèlerin 


Fol.  61  \i\  Conseils  de  vie. 


«  Les  vrays  thrésors  pense  d'aquerre 
Là  sus  au  ciel,  non  en  la  terre! 


La  pièce  se  continue  autour  de  chacune  des  pages  peintes,  en  une  ou 
plusieurs  strophes  adaptées  au  sujet  représenté. 

Fol.  94  v°.  Regrets  de  Pilate.   "  Ecce  Homo  exposé  à  tous  estats. 

Voici  l'Homme  saint,  innocent  et  juste, 
A  moy,  prévost  dessoubs  César  Auguste, 
De  par  les  Juifs  faulsement  accusé. 


Fol.  99.  Prière  à  la  Croix. 


«  Sainle  vraie  Croix  aourée, 
i}ui  du  corps  Dieu  aournée, 
Et  de  sa  sueur  arousée. 
Et  de  son  sang  enluminée; 
Par  ta  vertu,  par  ta  puissance, 
Deffens  mon  corps  de  méchance. 
Et  m'olraie  par  ton  plaisir 
Que  je  puisse  confès  mourir.  Amen  i 


173  W  Oraison. 


•  Vray  Dieu,  donnés  moy  de  mon  estât  cognoissance, 
De  vostre  mort  et  passion  mémoire  et  souvenance, 


Fol.  179.  A  côté  d'un  losange  de  35  sur  27  millimètres,  on  lit  : 
"  C'est  icy   la   mesure   de  la  playe  du  costé  de  Nostre-Seigneur 

Jhésus-Christ,   laquelle  fut  apportée  de  Constantinople  à  l'empereur 

Charlemaigne  dedans  un  coffre  d'or...  •> 

Fol.  179  v°.  Bénédictions  de  Dieu  le  Père,  Dieu  le  Fils,  Notre-Dame, 

S"  Catherine  et  S"  Marguerite,  dans  ce  genre  :  «  Benedictio  f  sanctae 

Catharinae,  virginis,  sitsemper  mecum.  Amen  ». 


462 


MANUSCRITS 


Ibid.  Oraison  à  Jésus-Christ,  précédée  de  cette  note  :  "  Geste  oraison 
a  esté  trouvée  à  Romme,  sur  le  sépulchre  de  la  vierge  Marie,  et  a  telle 
vertu  que  qui  la  dira  ou  fera  dire  une  fois  le  jour  ou  la  portera  sur  soy 
en  escript,  jà  ne  mourra  en  eaue,  ne  en  feu,  ne  en  bataille,  ne  de  mort 
subite,  ne  fouldre,  ne  tempeste,  ne  cherra  où  elle  sera;  et  si  celui  qui 
la  portera  avoit  Tennemy  dedans  le  corps,  bientost  départira;  la  femme 
qui  travaille  d'enfant  bientost  enfantera  sans  péril.  Et  est  cette  oraison 
ensuyvante  escripteà  Homme,  à  S'-Jean-de-Latran,  [ad]  Sancta  Sancto- 
rum,  en  lettres  d'or  couverte  dessus  de  voirre  «  . 

Fin  du  XV*  siècle.  Parchemin.  191  feuillets.  148  sur  102  millim. 
Pages  peintes,  à  encadrements  exécutés  avec  assez  de  finesse,  mais  fort 
défraîchis,  aux  fol.  13,  30,  50,  62,67,72,  76,  81,  89,  96,  101,  106, 
127;  mêmes  sujets  que  dans  le  manuscrit  précédent.  A  noter  le  pinacle 
en  forme  d'éteignoir  placé  au-dessus  de  la  tête  de  Dieu  le  Père.  Rel. 
maroquin  violet,  gardes  de  moire  bleue.  —  (Achat  à  la  vente  Barbier, 
1897). 


561  (V.  fonds) .  "  Heures  dédiées  au  Roy,  oiî  il  est  enseigné  la  manière 
comme  le  chrestien  doit  employer  le  jour  au  service  de  Dieu,  le  tout 
escritpar  Claude  Loyseau,  1668  " .  En  français. 

Fol.  II.  «  Au  Roy  v, . 

Fol.  II  v°.  «  Table  des  lestes  mobiles,  allant  de  1663  à  1685  « . 

Fol.  III  v°.  a  Kalendrier  royal  »  .  Curieuses  éphémérides  sur  l'ordre 
du  S.  Esprit,  le  départ  de  Louis  XIV  de  Paris  (1649),  le  sacre  de  Fran- 
çois I",  l'épée  et  le  "  rozier  d'or  »  donnés  à  Louis  XllI  et  à  la  reine 
par  le  Pape  (1616),  l'assassinat  de  Charles  P"^  à  Londres  (1649)  et 
l'arrivée  de  la  reine  à  Paris  (1644),  la  mort  du  cardinal  de  La  Roche- 
foucauld (1645),  l'incendie  du  Palais  de  Paris  (1618)  et  de  la  Sainte- 
Chapelle  (1630),  la  paix  deRueil  (1649),  la  mort  duP.  Bernard  (1641), 
la  bataille  d'Ivry  (1590),  la  mort  de  Marguerite  de  Valois  (1615),  les 
carrousels  à  l'occasion  du  mariage  de  Louis  XIII  (1632),  le  baptême 
de  ce  roi  (1613),  la  naissance  du  duc  d'Orléans  (1603)  et  son  mariage 
(1627),  la  mort  de  Henri  HI  (1589),  du  maréchal  de  Biron  (1602), 
de  Henri  IV  (1610),  du  maréchal  d'Ancre  (1617),  de  S.  François  de 
Sales,  de  Cinq-Mars  et  de  de  Thou  (1642),  de  Louis  XIII  (1643),  de 
Saint-Preuil,  l'incendie  du  Pont-au-Change  (1621),  sa  reconstruction 
en  pierre  (1641)  et  sa  destruction  par  «  les  grosses  eaux  »  (1651),  la 
reprise  des  îles  Sainte-Marguerite  et  Saint-Honorat  sur  les  Espagnols 
par  le  comte  d'Harcourt  (1637),  la  paix  avec  le  roi  d'Angleterre  (1629) 


1)K    l.A    BIBLIOTIIKQI  l!:    DK    RKIMS.  463 

«aprc'z  la  deffaitc  de  Houquincan  • ,  les  batailles  de  l'île  de  Ré  (1627), 
d'Avesncs  (1035),  de  Kocroi  (1043)  et  de  Lens  (1048),  la  prise  de 
«  la  pucelle  (iraveliiie  ^  (1044),  l'érection  de  la  statue  de  Henri  IV  au 
Pont-Neuf  (1027),  la  journée  de  Castelnaudary  (1032),  la  prise  des 
villes  de  Philipsbourg,  d'Arras  et  de  Dunkerque,  la  réception  de  Tam- 
bassadeur  du  roi  de  Pologne  à  Paris  (1045),  la  mort  de  Mostradamus 
(1500)  et  de  Marie  de  Médicis  (1042),  la  prise  de  La  Rochelle  (1028) 
et  le  retour  triomphal  du  roi  Louis  XIII  à  Paris. 

Fol.  XI  v°.  a  Epistre  au  lecteur  dévot,  portant  instruction  de  ce  que 
Ton  doit  espérer  se  servant  de  ce  livre  » . 

Fol.  XIII  v°.  Évangiles. 

Page  1.  Prières  du  matin  et  du  soir.  —  Autres  pour  différentes 
occasions  et  diverses  fêtes.  —  Page  2.  «  L'exercice  ordinaire  du  chres- 
tien  r>  .  —  Page  18.  Prières  pour  tous  les  jours  de  la  semaine.  — 
Page  30.  «  Prières  pour  assister  au  S.  Sacrifice  de  la  messe  » . 

Page  00.  Office  de  la  Vierge.  —  Page  227.  <  Manière  de  réciter  le 
rosaire  avec  dévotion  » . 

Page  207.  Psaumes  de  la  pénitence.  —  Page  289.  Litanies.  S.  Joseph 
n'y  figure  pas.  —  Prières  diverses. 

Page  305.  Vêpres  des  Morts.  —  Page  320.  Paraphrase  sur  le  Libéra 
me.  Domine. 

Page  330.  Litanies  du  S.  Nom  de  Jésus.  —  Litanies  de  la  Vierge. 

Page  340.  Office  du  S.  Sacrement,  avec  litanies. 

Page  300.  «Instruction  pour  l'examen  particulier  " .  —  Oraisons 
diverses,  notamment  à  S.  Joseph,  S"  Anne,  S'*  Geneviève. 

Page  399.  «  Heures  canoniales  '^ ,  à  none.  —  Page  410.  Vêpres  et 
complies. 

Page  441.  Hymnes  pour  toute  l'année.  —  Page  472.  «  Complainte 
à  la  vierge  Marie  :  Stabat  Mater...  i» 

Page  479.  Prières  pour  recevoir  le  précieux  corps  de  Jésus-Christ 
au  S.  Sacrement  de  l'autel. 

Page  492.  Invocation  du  S.  Nom  de  Jésus. 

Page  493.  "  Amande  honorable  à  Jésus  dans  le  très  S.  Sacrement 
de  l'autel,  qui  se  fait  le  3'  dimanche  de  chaque  mois,  dans  l'église 
du  grand  Hostel-Dieu  de  Nostre-Dame-de-Pitié  du  pont  du  Rhosne,  en 
la  ville  de  Lion,  pour  le  peut  de  respect  qu'on  luy  porte  et  pour  les 
outrages  qu'il  y  reçoit  des  hérétiques,  des  libertins  et  de  la  pluspart 
des  chrestiens,  célébrée  pour  la  première  fois  en  1608  "  . 


464  MANUSCRITS 

Quinze  gravures  de  Mariette,  Moncornet,  Jaspar  Isac,  H.  Veyen, 
intercalées  dans  le  texte,  représentant  les  SS.  Claude,  Jeanne,  Mar- 
guerite, Pierre,  Philippe,  Marie  Madeleine,  etc. 

XVII*  siècle.  Papier.  525  pages,  moins  140-149  omises,  plus 
XVI  feuillets  en  tête;  les  pages  519-522  transposées  entre  celles  cotées 
502  et  503.  191  sur  137  millim.  Rel.  maroquin  noir,  tranche  dorée. 
—  (Legs  Et.  Saubinet). 

562  (N.  fonds).  ^  Petit  exercice  de  la  journée,  dans  lequel  sont  con- 
tenues des  prières  pour  les  principales  heures  et  une  instruction  de  la 
confession  et  communion,  avec  un  ad  vis  général  pour  vivre  chrestiéne- 
ment  « .  En  français. 

XVII*  siècle.  Papier.  117  pages,  plus  l^bis  et  14Z>/.?,  et  un  feuillet  a, 
portant  le  litre.  166  sur  110  millim.  Rel.  maroquin  noir,  dos  fleur- 
delisé. 

565  (N.  fonds).  «  Manuale  christiani  fidelis,  cum  precibus,  psalmis, 
canticis,  prosisque  ad  ritum  Ecclesiae,  quibusvis  horis,  aetati,  statui  ac 
ordini  quamprimum  accomodatis.  Scripsit  Thomas  Desain,  natus 
25  9^™  1662,  mortuus  7''''^  1740,  notarius  regius,  Remis  »  . 

Fol.  i-ii.  Titres  donnés  ci-dessus.  —  Fol.  ii  v\  u  Tabula  festorum 
mobilium  »  (1715-1734).  — Fol.  m  v\  Calendrier.  —  Fol.  xii  v°. 
«  Supputatio  annorum  a  creatione  naundi  usque  ad  presentem  annum 
^eparatae  salutis,  1715  «. 

Page  1-140.  Prières  diverses.  —  Page  141.  Psaumes  de  la  pénitence. 

Page  154.  Litanies  rémoises. 

Page  168.  Psaumes  adaptés  aux  heures  de  Toffice.  —  Page  233. 
Hymnes,  notamment  pour  S.  Nicaise  :  «  Pastores,  teneri  presidium 
gregis  "  (Chevalier,  Rep.  hymnol.j  n"  14641);  S.  Rémi  ;  «  Vos  thura, 
Franci  »  [ibid.,  n"  22157).  —  Fol.  275  Proses  diverses.  — Page  285. 
Cantique  des  Trois  enfants,  d'Isaïe,  d'Ezéchiel,  d'Anne,  de  Moyse 
(Exode  et  Deutéronome),  d'Habacuc,  de  Zacharie,  de  Notre-Dame, 
de  S.  Siméon,  Te  Deum.  —  Page  310  v".  Symbole  de  S.  Athanase.  — 
Page  315.  Litanies  du  S.  Nom  de  Jésus  et  de  la  Vierge. 

Page  327.  "  Litanye  qui  se  chante  eu  l'église  métropolitaine  de 
Reims,  après  la  première  collecte  de  la  messe,  par  deux  chanoines 
prestres  et  deux  enfans  de  cœur,  lorsque  Monseigneur  Farchevesque  y 
ofGcie  " ,  ou  Laudes. 


Dl-:    LA    niBLIOTHEQll!:    I)l<:    HEIAIS.  465 

Au  bas  du  fol.  i,  on  lit  :   «  Kmpturn  a  domino  Desain,  procuratore, 

iîlioTlioniae,  notarii  regii,  178^".  —  Tout  à  côté,  cachet  do  propriété, 

aux  armes  :    «  Sig[illuin]  dom[ini]  de  Recourt  n ,  qui  paraît  désigner 

un  possesseur  intermédiaire  entre  l'auteur  du  livre  et  son  fils. 

Coininenceinonl  du  WIII*  siècle.  Papier.  330  pagos,  plus  xii  fol.  en 
têle.  Gravures  de  Landry  et  Bouché  aux  pages  10,  3i,  54,  70,  92, 
1 10,  1  40.  149  sur  92  millim,  Uel.  veau  noir,  tranche  dorée.  —  (Achat). 

504  (N.  fonds).   "  Thesauriolus  ad  usum  N.  M.  1700»  . 

Sorte  de  Bréviaire  privé  donnant,  pour  toutes  les  fêtes  de  Tannée, 
un  office  dont  les  divisions  sont  :  a  Ad  primam  "  ,  «  ad  secundam  «  ,  «  ad 
tertiam  ^ ,  et  parfois  «  ad  primas  "  ,  «  ad  secundas  vesperas  » ,  et  dont  le 
texte  est  un  mélange  de  prières  liturgiques  et  d'oraisons  particulières, 
avec  grand  appoint  d'hymnes  empruntées  aux  Sanleuil,  à  Coffin,  à 
Guyet,  <à  Vaillant,  etc.  —  Page  2.  «  Benedictiones  ad  primam  » .  — 
Page  3.  Propre  du  Temps.  —  Page  115.  Propre  des  Saints.  — 
Page  232.  Commun  des  Saints. 

On  remarque  (p.  59)  un  office  «  de  Compassione  B.  M.  virginis  »; 
(p.  204),  «  gratiarum  actio,  pro  dono  professionis  religiosae  » ,  que 
l'auteur  a  datée,  en  ce  qui  le  concerne:  «  10*  octobris  1757  »  ;  (p.  260), 
tt  in  natali  sancti  missionarii  v  ;  (p.  262),  a  in  natali  sancti  régis  »  ; 
(p.  265),  «  in  natali  justi  ^  ;  (p.  282),  «  in  natali  sanctae  penitentis  "  . 

Des  notes  placées  sur  les  pages  1  et  288  nous  indiquent  que  ce  livre 
a  été  donné  à  Povillon-Piérard,  par  dom  Bernard  religieux  bénédic- 
tin de  Reims,  en  décembre  1835,  et  qu'il  était  l'œuvre  de  dom  Laleu, 
religieux  et  bibliothécaire  de  Saint-\icaise  de  Reims. 

On  trouve  aussi,  sur  la  page  1,  cette  mention  autographe  :  u  Biblio- 
thecae  publicae  Remensi  hune  manuscriptum  obtulit  die  28"  decem- 
bris,  anno  reparatae  salutis  1844,  Povillon-Piérard,  Remus  ».  — 
A  l'intérieur  de  la  première  garde,  on  trouve  le  billet  de  mort  de  dom 
Bernard,  prêtre  habitué  de  Saint-Jacques,  «  desservant  de  la  chapelle 
des  Marais  »   (23  avril  1838). 

XVIIP  siècle.  Papier.  289  pages.  192  sur  135  millim.  Rel.  par- 
chemin. —  (Povillon-Piérard). 

565  (M.  fonds).  Sonnet  «  sur  le  tableau  présenté  à  la  sainte  Vierge 
et  donné  à  Nostre-Dame,  le  premier  jour  de  may  1656,  par  Jean 
Blaru  et  Antoine  Turpin,  marcliands  orfèvres  n  de  Paris  (?),  suivi  d'une 
«  prière  pour  le  Roy,  à  la  Sainte  Vierge  » . 

TuuE  xxxvni.  30 


466  MANUSCRITS 

Chef-d'œuvre  de  calligraphie  en  italique  et  petit  romain,  les  titres 
couleur  et  or,  jolies  initiales  ;  le  tout  signé  :  a  M.  Jarry  scribebat,  1656  »  . 
—  «  E.  Villequin,  peintre  du  tableau  n  .  Sur  Tœuvre  du  célèbre  «  écri- 
vain du  roi  ",  V.  Xouv.  Biogr.  gén.,  t.  XXVI,  col.  385-386. 

XVII'  siècle.  Placard  vélin  de  choix.  335  sur  240  millim.  Cadre  or, 
du  temps. 

566  (N.  fonds).  Lectiones  Jeremiae  prophetae  in  Hebdomada 
sancta,  cum  notis. 

Fol.  1.  «  Feria  quinta,  in  Coena  Domini.  Lectio  I.  Incipit  lamenta- 
t  tio  Jeremiae  prophetae.  Aleph.  Quomodo  sedet  sola  civitas...  » 

Fol.  7.  "  Feria  sexta,  in  Parasceve.  Lectio  I.  De  lamentatione  Jere- 
miae prophetae.  Heth.  Co<i[itavit  Dominus...  » 

Fol.  13.  «  Sabbato  sancto.  Lectio  1.  De  lamentatione  Jeremiae  pro- 
iphetae.  Heth.  Misericordiae  Domiui. ..  r, 

Livre  de  luxe,  dont  le  texte  est  entièrement  écrit  à  la  main.  Sa 
superbe  décoration,  qui  rappelle  absolument  la  manière  de  Pierre 
Famelart,  déjà  admirée  dans  les  mss.  238-2  i6,  et  qui  a  conservé  toute 
sa  fraîcheur,  comprend,  outre  les  lettrines,  un  joli  frontispice  et  une 
initiale  à  rinceaux,  or  et  couleurs,  au  fol.  1,  trois  culs-de-lampe  en 
camaïeu  rehaussé  d'or,  aux  fol.  6,  12,  18,  enfin  deux  initiales  égale- 
ment à  sujets  en  camaïeu,  aux  fol.  7  et  13.  Les  titres  de  couleur  sont 
t  diaprés  d'or. 

Fin  du  XVIP  siècle.  Vélin  de  choix.  18  feuillets.  290  sur  216  millim. 
Rel.  veau  noir  sur  carton;  doubles  gardes  papier  peigne  de  l'époque. 
—  (Achat,  1898). 

567.    a  Index  scriptorum  ecclesiasticorum,  cum  censuris  »  . 

Cette  série  de  notices,  qui  commence  à  S.  Jacques  et  s'arrête  à 
Thomas  de  Vio,  de  Gaëte  (1530),  est  suivie  d'une  table  alphabétique, 
et  ne  comprend  que  les  29  premiers  feuillets. 

Fol.  31.  (^  Index  omnium  conciliorum,  numéro  212  «.  Les  conciles 
y  sont  classés  sous  les  rubriques  suivantes  :  «  Generalia,  catholica  et 
conûrmata  a  Romano  pontifice;  —  generalia,  partim  confirmata,  par- 
tim  reprobata;  —  haeretica  et  penitus  reprobata;  —  particularia,  tam 
probata  quam  non  probata;  —  particularia,  reprobata  r. . 

Fol.  34  v\  [Index  haeresiarcharum].  Suite  de  notices  sur  les 
diverses  hérésies  et  leurs  fauteurs,  depuis  Thébute  jusqu'aux  hérésies 


DE    LA    BIBLIOTHEQUE    DE    REIMS.  46T 

qui  eurent  pour  théâtre  la  Hongrie,  en  1567.  Les  notices  concernant 
les  hérésiarques  du  XVI*  siècle  sont  particulièrement  étendues. 

En  tète  du  fol.  a,  on  lit  cette  note  d'une  main  contemporaine  : 
«  Scripsit  [hune  libruin  Guillelnius]  Carterus,  in  turre  Londinensi 
incarceralus,  paulo  ante  martyrium  suum,  anno  Doniini  1583,  circa 
festum  sancti  Michaelis  "  .  Sur  cet  auteur,  voy.  Nie.  Sander,  De  origine 
et  progressa  schismatis  x^nglica/u  (In^oUtadi,  1588),  p.  347,  et  Dia- 
rium  rerum gestarum  in  turre  Londinensi  (  1  Ojuillet  1 582-2 1  janvier  1 584) . 

En  tète  du  fol.  1,  on  lit  aussi  :  tt  Th.  Roland,  théologal  de  lleims  »  . 

XVI*  siècle.  Papier.  99  feuillets,  plus  une  garde  A,  en  lêle,  et 
11  leuillds  blancs  à  la  fin.  196  sur  140  millim.  llel.  parchemin.  — 
(Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  H,  ord.  4,  n®  32  »). 

508  (E.  213).  Cujusdam  incerti  librideCoelesti  hierarchia,  deEccle- 
«iastica  hierarchia,  de  Divinis  nominibus,  de  \Iystica  theologia,  B.  Dio- 
nysio  Areopagitae  assignati,  de  graeco  in  latinum  pcr  Johannem  Sco- 
thum  translati.  —  Ejusdem  incerti  epistolae. 

Fol.  1.  "  lu  historia  Martiniana  legitur  quod  Michael,  imperator 
Constantinopolitanus,  misit  domino  Ludovico,  régi,  filio  Karoli  magni, 
libros  beati  Dyonisii  Ariopagite...  — Prologus  Johannis  Scothi  in  libris 
B.  Dyonisii  Ariopagite.  Gloriosissimo  regum  catholicorum  Karolo 
Johannes,  extremus  extrême  sophie,  id  est  sapientie  studentium,  salu- 
lem.  Valde  quidem  admiranda...  »  —  Fol.  7.  «  Prologus  Anastasii, 
ecclesie  Romane  bibliothecarii,  in  libris  B.  Dyonisii  Ariopagite.  Inter 
cetera  studia  que  tam  laudabilis  actio  quam  saluberrima  commo- 
nitio...  ') 

Fol.  9.  a  Prologus  Athanasii  [sic)  in  libro  de  Celesti  iherarchia. 
Quoniam  prudentie  vestre  serenitatem. . .  —  Epigrama  in  libro  de  Celesti 
iherarchia.  Angelice  sapiencie...  —  Quod  divina  illuminatio  veniens 
improvisa  manet  in  se  simpla  et  unit  ad  se  et  convertit  illuminata. 
Omne  datum  optimum  et  omne  donum  perfectum  desursum  est...  et 
super  nos  secretum  silencio  honoriflcantes.  Explicit  liber  B.  Dyonisii 
Ariopagite  de  Celesti  iherarchia  » .  Comparez  avec  S.  Dionysti  Areopagitae 
opéra,  cum  scholiis  S.  Maximi  et  paraphrasi  Pachymerae.  Anvers,  1634, 
t.  1,  p.  1-228. 

V.  aussi  l'œuvre  de  S.  Denis  dans  la  Max.  Bibl.  Patrum,  t.  II, 
p.  115-376,  et  la  critique  de  cette  œuvre  dans  VApparatus  ad  Max. 
Bibl.  Patrum  (1713),  p.  170-210. 


468  MANUSCRITS 

Fol.  30.  "  De  Ecclesiastica  iherarcliia  librum  cumpresbitero  Thimo- 
theo  Dyonisius,  presbiter.  Que  sit  ecclesiastice  iherarchie  traditio  et  ejus 
speculatio.  Quoniam  quidem  secundum  nos...  repositosin  te  divini  ignis 
accendens  usque  vapores,  etc.  Explicit  liber  B.  Dyonisii  Ariopagite  de 
Ecclesiastica  iherarchia  «  .  [Ibid.,^.  229-436). 

Fol.  56  V.  «  Prologus.  Senior  hospicii  et  mee  sponcionis...  —  Epi- 
grama  libri  de  Divinis  nominibus...  —  Nunc  igitur,  o  béate,  post  theo- 
logicas  ypotiposes...  ad  simbolicam  autem  theologiam,  Deoduce,  trans- 
ibimus.  Explicit  liber  B.  Dyonisii  Ariopagite  de  Divinis  nominibus  n . 
(Ibid.,  p.  437-893). 

Fol.  96.  "  Prologus  in  Mistica  theologia.  Ante  misticani  theologiam 
simbolica  erat  transferenda...  —  Trinitas  supersubstantialis  super 
divina...  —  De  unitiva  consurrectione.  Tu  autem,  o  amice  Thimothee» 
circa  mislicas...  ab  omnibus  absolute,  simpliciter  et  super  tota. 
Explicit  Mistica  theologia  B.  Dyonisii  Ariopagitç  » .  [Ibid,,  t.  11^ 
p.  1-60). 

Fol.  99.  «  Incipiunt  epistole.  Prima  epistola.  Ténèbre  ocultantur 
lumine...  »  (Ibid.,  p.  61).  —  Ibid.  '«  Epistola  2"  ad  Gayum.  Quo 
quidem  et  super  omnia...  »  [Ibid.,  p.  68).  — Ibid.  «  Epistola  3' adi 
Gayum.  Subito  est  quod  prêter  spem...  r^  (Ibid.,  p.  72).  —  Fol.  99  v"". 
«  Epistola  4' ad  Gayum.  Quando,  dicis,  Jhesus...  r>  (Ibid.,  p.  74).  — 
Fol.  100.  "  Epistola  ad  Dorotheum,  ministrum.  Divina  caligo  est...  » 
(Ibid.,  p.  81).  —  Ibid.  «  Epistola  ad  Sosipatrem,  sacerdotem.  Ne 
opineris  hic...  »  (Ibid.,  p.  85).  — Ibid.  «  Epistola  Polycarpo,  summo 
sacerdoti.  Ego  non  sum  adversus  Grecos...  »  (Ibid.,  p.  88).  — 
Fol.  loi  v°.  a  Epistola  ad  Demofîlum,  monachum.  Hebreorum  historié 
dicunt...  »  (Ibid.,  p.  104).  —  Fol.  106.  «  Epistola  ad  Tytum,  disci- 
puliim,  querentem  que  est  sapientie  domus,  quis  creator,  que  esce  et 
quispotus.  Sanctus  Thimotheus,  opulcherrime  Tite...  ï^  (Ibid.,^.  141). 
—  Fol.  109.  «  Epistola  ad  Johannem,  evangelistam.  Saluto  te  animam 
sanctam,  o  dilecte,  et  mihi  hoc  est...  »  [Ibid.,  p.  178).  —  Fol.  109  v". 
«  Apollofanio  consecrato  et  conphilosopho  D\onisius  Ariopagita.  Nunc, 
nunc  ad  te  mihi  sermo  dirigitur...  ita  nam  in  Jhesu  esse  et  vita  nostra 
est;  letus  jam  moriar  cum  in  eo  vives.  (Ibid.,  p.  273).  Expliciunt  librt 
et  epistole  S.  Dyonisii  Ariopagite  » . 

Le  scribe  prend  congé  du  lecteur  en  ces  deux  vers  : 

•  Explicit  iste  liber,  scriptor  sit  crimitie  liber. 
Explicit,  expliceat.  Qui  plus  vult  scribere  scribat  «, 


DE    LA    lUHMOTllKQllO    DM    11  Kl  M  S.  469 

qu'il   accoinpa«îiie  (l'un   monogramme   malheureusement  peu   déchif- 
frable. 

Aux  fol.  5  v"-()r°,le  même  scribe  a  placé  une  liste  des  ouvrages  pcrdu^ 
de  S.   Denis  :   «  Libri  H.   Dyonisii  de  quibus  meiisioncm  facit  in  libris 
sequcntibus,  et  illos  non  habemus,  quos  sub  tali  signo  repperics...  » 

L'ex-libris  de  l'abbaye  de  Saint-Denis  est  inscrit  en  tête  du  fol.  1 
(XVil*  siècle)  :   «  Kx  libris  S.  Dyonisii  Remensis  r  . 

XV'  siècle.  Parchotnm.  111  feiiillels  à  longues  lignes,  et  une  garde 
initiale,  a,  blanche.  280  sur  195  millim.  Hel.  veau  brun  gaufré  de 
l'époque,  mauvais  élat.  —  (Saint-Denis). 

56Î)  (E.  217).  Libri  duo  de  Singularitate  clericorum  et  de  Sacrificiis 
propitiationis  Origeni  Adamantio  adscripti.  —  Gaudentii,  Brixiensis 
episcopi,  sermones  XVll  ad  Hcnevoliim.  —  Ejusdem,  ad  Germanium, 
de  Villico  iniquitatis.  —  Ejusdem,  ad  Paulum,  diaconum.  —  Inno- 
centii,  pa|)ae  primi,  epistola  qiiaedam.  —  S.  Hilarii  de  Synodis. 

Fol.  1.  Titre  écrit  en  capitale  et  onciale.  «  In  hoc  corpore  conti- 
nentur,  id  est  de  Singularitate  clericorum  Origcnis,  de  Sacrificiis  pro- 
pitiationis, et  alia  opuscula  (iaudeiili[i],  episcopi,  quaeposthaec  degesta 
sunt  sub  signo  secundo.  —  Incipit  de  Singularitate  clericorum.  Emi- 
seram  (juidem  vobis  ante  tempus  epistolam. . .  et  Deus  pacis  et  dilectionis 
erit  vobiscum.  Amen  « .  Public  par  Baluze,  à  la  suite  des  œuvres  de 
S.  Cyprien  {S.  Caecilii  Cypriani,  episcopi  Carlhaginensis,  opéra.  Paris, 
172G,  p.  CLXi-cxci'i). 

Fol.  22  v".  "  Incipit  Origenis  de  Sacrificiis  propitiationis  et  de  duo- 
bus  hircis  corum  unus  sors  est  Domini  et  unns  apopompei  qui  mittitur 
in  hcremum,  et  de  ingressu  pontificis  sanct.i  sanctorum.  Die  propitia- 
tionis indigent  omnes  qui  pcccaverunt...  inimicam  destruxerit  niortem 
ipse  Dominus  noster  Jhesus  Christus,  qui  est  via,  veritas  et  vita,  cui 
gloria  et  iniperium  in  secula  seculorum.  Amen  » .  [Origenis  Adamantii 
opéra  omnia,  t.  I,  p.  93-98). 

Fol.  32  v°.  «  Incipit  pracfatio  Gaudentii,  episcopi,  ad  Benivolum, 
magistrum  memoriae.  Servo  Christi  Benivolo  Gaudeiitius,  episcopus. 
Cum  communis  voti  fuerat  ut  ea...  »  —  Fol.  38.  Tractatusin  Exodum, 
nocte  vi[gi]liarum,  de  Pasche  observatione.  Oportuno  tempore,  Dominus 
Jhesus  beatissimam  festivitatem  Paschae...  »  [Bibl.  max.  Patrum,  t.  V, 
p.  945).  —  Fol.  40  v°.  «  Incipit  tractatus  secundus,  regressis  a  fonte 
neophitis,  de  ratione  sacramentorum  quaecatecuminos  audirenoncon- 


470  MANUSCRITS 

<|riiit,  licet  eadem  scripta  in  evangeliis  patere  omnibus  videantur.  Résur- 
gente Christo  a  morfuis...  '^  (Jhid.,  p.  946).  —  Fol.  44.  «  Incipit 
tractatus  tertius,  prima  dominichae  [sic)  Paschne.  Deus  loquitur  per 
prophetam...  «  [Jhi(J.,  p.  948).  —  Fol.  46.  «  Incipit  tractatus  quartus, 
de  lectione  Exodi.  Carnalem  judaicae  Paschae...  »  (Ibid.,  p.  949).  — 
Fol.  48.  «  Incipit  tractatus  quintus.  Ordinem  lectionis  Exodi...  »  [Ihid.y 
p.  950).  —  Fol.  50.  a  Incipit  tractatus  sextus.  Quantum  Deus  Pater, 
pervirtutem  suam...  "  {Ibid.,  p.  951).  —  Fol.  52.  a  Incipit  tractatus 
septimus.  Discussis  validioribns  mandatorum  paschalium  membris...  v 
(Ibid.,  p.  952).  —  Fol.  54  v°.  «  Incipit  tractatus  de  lectione  Evangtlii 
primus,  qui  est  in  ordiue  octavus.  Post  illius  finem  traclatus  quem 
dilectioni  vestrae...  "  (Ibid.,  p.  953).  —  Fol.  60.  a  Incipit  de  eadem 
lectione  [tractatus]  secundus,  qui  est  in  ordine  VIIII.  Explanavimus 
hesterno  die  caritati  vestrae...  »  (Ibid.,  p.  956).  —  Fol.  67.  «  Incipit 
iterum  de  Exodi  lectione  octavus,  qui  est  in  ordine  decimus.  Explicitis 
his  quae  preposueram  disseranda.. .  »  (Ibid.,  p.  959).  —  Fol.  70. 
"  Finitis  paschalibus,  incipiunt  excepti  tractatus  de  diversis  capitulis, 
quorum  primus  est  de  Paralytico.  Memini  me  superiore  tractatu...  " 
(Ibid.,  p.  961).  —  Fol.  73.  «  lacipit  de  eo  quod  ait  Dominus  Jhesus  : 
NuTic  judicium  est  hvjus  mundi.  Post  illarn  Del  Patris  vocem...  ^  (Ibid.., 
p.  962).  —  Fol.  75.  «  Item,  die  Natalis  Domini,  contra  avaritiam 
Judae  et  pro  pauperibus.  Per  omnes  divini  eloquii  libros...  "  (Ibid., 
p.  963). —  Fol.  78  v°.  a  Item,  tractatus  depromissione  adventus  Para- 
cliti.  Ineffabilis  providentia  unigeniti  filii  Dei...  «  (Ibid.,  p.  965). — 
Fol.  80  v".  u  Item,  tractatus  ejusdem  de  Machabeis  martyribus,  die 
natalis  eorum.  Si  quis  vestrum,  fratres  dilectissimi,  fortasse...  -ii  (Ibid., 
p.  966).  —  Fol.  83.  "  Incipit  ejusdem  tractatus  quem  prima  die  ordi- 
nationis  ipsius  quorundam  civium  notarii  exceperunt.  Inperitiae  meae 
conscius...  r  (Ibid.,  p.  968).  —  Fol.  84  v".  «  Item,  tractatus  ejusdem, 
die  dedicationis  basilicae  concilii  sanctorura.  Divinis  muneribus  et 
caelestibus  beneficiis...  "  (Ibid.). 

Fol.  88  v".  «  Item,  responsio  ejusdem  ad  Germanium,  de  Vililjico 
iniquitatis.  Servo  Christi  Germinio  Gaudentius  episcopus.  Sapientem 
virum...  n  (Ibid.,  p.  970). 

Fol.  93.  «  Item,  responsio  ejusdem  ad  Paulum,  diaconum,  deeo  quod 
Dominus  Jhesus  dixit  Apostolis  :  Quia  pater  major  me  est.  Ante  istum 
sacri  evangelii  locum. . .  habitationem  domus  ejus  perpetuam  promereri, 
ah  ipso  Dei  filio  scmpitcrno,  cujusregni  non  erit  finis  »  .  (Ibid.,  p.  973). 


DE    LA    BlliLIOTHKQllE    DE    REIMS.  47li 

Fol.  98  \\  u  Dilectissimis  fratribus  Aiirelio,  Alspio  (sic),  Aiiguslino, 
Evodio  et  Possidonio  Innoccntius.  Fraternitalis  vestrae  litteras  pleiius 
Gdei...  Data  pridie  kaleiidas  fcbruarii,  gloriosissimi  Theodosi  [anno...] 
quietiuni  {lisez  :  qui  et  .lulii)  qiiarti  Pallidium  (lisez  :  Pallidiique)  con- 
sulum  '^  .  ('ette  lettre  du  pape  Innocent  I"  se  trouve  imprimée  dans  les 
Sacros.  concilia  de  Labbe  (t.  Il,  p.  1290),  moins,  toutefois,  les  mots 
dont  nous  venons  d'essayer  la  restitution. 

Fol.  100.  «  Incipit  tractatus  S.  Hilari[i].  Vobis  enim,  fratres,  vobis 
dico,  qui  jam  non  lacté  alimini..  Deus  Dominus  noster  incontaminnios 
vos  et  inlaesos  in  die  reielalionis  reservet,  opto,  fratres  karissimi. 
Finit  tractatus  S.  Hi[ari[i]  "  .  [S.  Hilariiepiscopi opéra,  ^.  1200-120G). 
C'est  un  fragment  du  traité  «  De  Synodis  " . 

Au  bas  des  fol.  7-8,  23-24,  39-40,  55-56,  69-70,  85-86,  101,  on 
lit  cet  ex-libris  en  capitale  rustique  contemporaine  :  a  Sanctae  Mariae 
Hemensis  ecclesiae  '^  .  D'autres  feuillets  portaient  une  indication  qui  a 
été  grattée. 

A  l'intérieur  du  plat  final,  on  trouve  cette  note  :   "  Iste  liber  est  de 
antiquis  libris  ecclesie  Remensis,  et  erat  in  capitulo.  Et  sunt  in  eo  valde 
plures  tractatus  et  diversi,  et  primo  tractatus  Oregenis  de  Singularilate 
clericorum  et  tractatus  ejusdem  Origenis  de  Sacrificiis  propitiationis; 
post  prefatio  Gaudentii  episcopi  ad  Benivolum,  magistrum  memoriae, 
et  capitula  ;  postea  tractatus  in  Exodum,  et  sunt  septem  tractatus;  post 
sequitur  tractatus  delectione  Evangclii  primus,  qui  est  in  ordineoctavus, 
et  postea  secundus  tractatus  de  eadem  lectione  evangelii,  qui  est  in 
ordine  nonus  ;   et  postea  sequitur  de  lectione  Exodi,  qui  est  in  ordine 
decimus  ;  postea,  finitis  pascbalibus  misteriis,  incipiunt  excepti  tractatus 
de  diversis  capitulis,  quorum  primus  tractatus  est  de  Paralitico  ;  post 
sequitur  tractatus  de  hoc  verbo  quod  dicit  Salvator  :  Nunc  est  judicium 
mundi ;  deinde,  in  die  Natalis  Domini,  contra  avaritiam  Jude  et  pro 
pauperibus.  Item,  tractatus  de  promissione  adventus  Paraclyti  ;  item, 
tractatus  de  Machabeis  martyribus  ;  ilem,  tractatus  ejusdetn  de  prima 
die  sue  ordinationis;  item,  tractatus  de  die  dedicationis  basilice  concilii 
sanctorum  ;    item,    responsio  ejusdem  ad  Germanium,  de  Villico  ini- 
quitatis  ;   item ,   responsio  ejusdem    ad   Paulum ,  dyaconum ,    de  hoc 
quod  Christus  dixit  :  Quia  pa  ter  major  me  est  ;  item,  quidam  tractatus 
S.  Hylarii.  Et  in  hoc  finitur  liber  iste,  qui  continet  in  toto  101  folia, 
et  nescitur   quis   eum    dederit   ecclesie,   et  bene   indiget   religari.    Si 
quis  autem  furaverit,  anathema  sit.  Qnotatus  [et  numeratus]  per  [me 


Ji72  MANUSCRITS 

Eg.    de]    Asperomonte,    die   xiiii"  maii,  anno  Domini  M^CCCC/XII".  "  1 

IX*  siècle.  Parcliemin.  101  feuillets  à  lonj^ues  lignes  et  une  garde  a, 
blanche,  en  tête.  238  sur  191  millim.  Rel.  chamois  jadis  noir,  sur 
bois.  —  (Ex-lihris  gravé  du  Chapitre  :  «  A,  ord.  3,  n°  36  »). 

570  (E.  218).  «  Epistole  S.  Cypriani,  martyris,  Cartaginensis  epi- 
scopi,  numéro  LXXXXI  n  . 

Fol.  1.  «  Epistola  ad  Donatum,  de  comptentu  [sic]  mundi.  Bene 
admones...  »  [S.  Caecilii  Cijpriani,  episcopi  Carthaginensis  et  marlyris, 
ojiera,  Paris,  1726,  p.  1).  —  Fol.  5.  «  De  habitu  virginum.  Disciplina 
custos  spei...  "  {p.  173).  —  Fol.  11  v°.  «  De  oratione  dotninica. 
Evangelica  prçcepta...  »  (p.  204).  —  Fol.  21  v".  «  De  niortalitate. 
Etsi  apud  plurimos...  «  (p.  229).  —  Fol.  28.  «  Rogatiano,  praesbytcris 
et  caeteris  coufessoribus  fratribus,  de  observatione  discipline.  Etjam- 
pridem  ad  vos...  r,  (p.  H).  —  Fol.  29  v".  «  De  cçlo  [lisez  :  zelo)  et 
livore.  Celare  (lisez  :  zeXiive)  quod  bonum  videas...  >'  (p.  255).  — 
Fol.  35.   "  De  opère  et  elemosina.  Magna  et  mulla  sunt...  «  (p.  237). 

—  Fol.  43.  "  De  bono  et  [sic)  pacientia.  De  pacientia  loquuturus...  » 
(p.  247).  — Fol.  50  V".  "  Celio  [sic)  fralri,  desacramentodominicicalicis. 
Quamquam  scio,  frater  carissiine,   cpiscopos  plurimos...  «    (p.   104). 

—  Fol.  56.  «  Pape,  praesbytcris  et  dyaconis  Rome  consistentibus  [sic). 
'Quanquam  sibi  bene  conscius   animus...    r,    (p.  42).  —  Fol.  58  v"\ 

«  Aduersns  Novatiannm,  scismaticum,  de  Fcclesiç  unitate.  Quom  [sic) 
moneat  Dominus...  »  (p.  193).  —  Fol.  67.  u  De  lapsis.  Pax  ecce...  « 
{p.  181).  — Fol.  78.  «  Demetriano.  Oblatrantem  le...  ..  (p.  216).  ~ 
Fol.  85  v°.  Cl  Moysi  et  Maximo,  praesbytcris,  et  céleris  coufessoribus 
fratribus.  Et  cunctos  vos  pariler...  i  (p.  24).  —  Fol.  87.  a  Maximo 
et  Nicostrato  et  céleris  coufessoribus,  [ut  ad  unitatem  redeant].  Quom 
(sic)  fréquenter...  )>  (p.  58).  —  Ibid.  «  Prçsbyteris  et  diaconibus  fra- 
tribus, [ut  confessoribus  in  carceve  conslitutis  omnis  humanilas  prae- 
beatur].  Quanquam  scio  vos...  "  (p.  50).  —  Fol.  88.  «  Nemesiano, 
Fçlici,  Lucio  et  alteri  Fçlici,  Litteo,  Pollianio(m'),  Victori,  Laderi  (sic) 
€t  Daturo  (sic),  coepiscopis,  item  comprçsbyteris  et  diaconibus  in 
métallo  constitutis  martyribus  Dei  Patris.elc.  Gloria  quidem  vestra...  » 
(p.  158).  —  Fol.  90.  «  Fratri  et  collegç  Lucio  [sic).  Exultanlibus  et 
letantibus  nobis...  «  (p.  162).  —  Fol.  90  v".  «  Cypriano  patri  Neme- 
sianus,  Daturus  (sic),  Fçlix  et  Victor.  Magnis  seusibus...  »  (p.  161). — 
Fol.  91 .  "  Presbyteris  et  diaconibus  fratribus  Rome  (sic)  consistentibus. 


DM    LA    inHLlOTHKOLK    DK    HKIMS.  473 

Quales  lilteras.. .  »  (p.  45).  — Fol.  1)1  v".  lisdcm.  «  Quoiiiain  coin- 
peri...  »  (p.  !2li).  —  Fol.  92  v*.  u  Cornelio,  [de  Novati  sceleribus|.  Kt 
cuin  dili}{entia...  "  (p.  63).  — Fol.  93  v°.  Cornelio  fratri,  [(juod  ad  coii- 
l'essores  a  Xovaliano  seduclos  litteras  fecerit] .  i'  Ft  relijjiosum  nobis...» 
(p.  58).  —  Ibid.  uCyprianus,  Liberalis,  C;ilideiuus(A7'6),Nicoinede.s,Ceci- 
lius,  Jiiliiis,  Mauticius  [sic)^  Félix,  Successus,  Fauslinus,  Fortiinatus, 
Victor,  Saturniniis,  Euticcs,  lambus  (sic),  alius  Satuiniiuis,  Auielius, 
Friscus(5/c),  Herculianus  [sic),  Victoricus,  Quintus,  Honoralus,  Manta- 
neus,  Horthensianus,  Gerianus  [sic),  Tabus  (sic),  Donatus,  Pomponius, 
Policarpus,  Demetrius,  alius  Donatus,  Puanus  (5?c),  Fortunatus.llogalus 
et  Miimillijs  (sic)  Cornelio  fratri.  Statiieramus  qiiidem...  )'  (p.  77).  — 
Fol.  95  v°.  [Oratio  Cypriani  Antiocheni,  quam  sub  die  passionis  suae 
<lixit].  u  Domine  sancte,  pater  agios...  «  (p.  xxxiii).  —  Fol.  97. 
»' Antlioniano  fratri,  [de  Cornelio  et Movatiano].  Accepiinus  litteras...  " 
(p.  iS^).  —  Fol.  105.  "  Seajjero  (sic)  et  Rogatiaiio  et  cçteris  confesso- 
ribus  [in  carcere  constitutis].  Saluto  vos...  »  (p.  IG;)).  — Fol.  106  v°. 
"  In  laudem  niartyrii.  Etsi  incongruens  est...  »  (p.  343).  —  Fol.  114  V. 
«  Martyribus  et  confessoribus.  Exulto  letus  et  gratulor...  «  (p.  16).  — 
Fol.  116.  "  Moysi  et  Maxinio,  prçsbiteris,  et  confessoribus  cçteris 
dilectissiniis  fratribus.  Gloriam  fidei...  »  (p.  33).  —  Fol.  117.«Pres- 
byteris  et  diaconibus  fratribus,  de  deprecando  Deuni  pro  peccatis 
nostris  Quanquani  scio,  fratres  carissirni,  pro  timoré...  »  (p.  13).  — 
Fol.  119.  «  Presbyteris  et  diaconibus  et  plebi  uniuersç.  In  ordiuatio- 
nibus  clericis...  "  (p.  46).  — Fol.  119  v°.  "  Prçsbyteris  et  diaconibus  et 
■jilebi  uni  verse  fratribus,  [de  Cclerino  lectore  ordinato].  .^giiosccnda  et 
amplectenda  snnt...  -n  (p.  47).  —  Fol.  121.  a  Plebi  Thibari  consis- 
4enti,  exortatoria  [ad  martyrium].   Cogitaveram  quideni...   »    (p.  90). 

—  Fol.  125.  tt  Jubaiano  fratri,  [de  hereticis  baptizandis].  Scripsisti 
mihi,  frater  carissime,  desiderans...  n  (p.  129).  —  Fol.  131  v**. 
«  Quinto  fratri.  Retulit  ad  me,  fiater  carissime,  Lucianus...  "  (p.  126). 

—  Fol.  133.  «  Cyprianus,  Liberalis,  Calidouius  (sic),  Julius  (sic), 
Primus,  Cecylius,  Policarpus,  Nicomedis,  Félix,  Mauricius  (sic),  Suc- 
cessus,  Lucianus,  Honoratus,  Fortunatus,  Victor,  Donatus,  Lucius, 
Herculanus,  Pomponius,  Demetrius,  Quintus,  Saturninus,  Januarius, 
Marcus,  [alius  Saturninus],  alius  Donatus,  Hogatianus,  [Sedatus,  Ter- 
tullus,  Hortensianus],  item  alius  Saturninus,  Satins  Januario,  Satur- 
oino,  Maximo,  Victori,  alii  (s/c)  Victori,  Cassio,  Proculo,  Mediano  (^/c), 
Citino,  Gargilio,  Eititiano  (sic),  alii  (sic)  Gargilio,  alii  (sic)  Saturnino, 


474  MAi\USCRlTS 

Vemesiano  (sic),  Hapulo(5/c),  Anthoniano,  Rogatiauo,  Hoiiorato  fralri- 
bus,  de  hiis  qui  apud  herelicos  baplizati  videotur.  Quom  (sw)  sirnul;" 
in  concilio...  "  (p.   124).  —  Fol.   134  v°.   «  Conventus  episcoporum  « 
numéro  LXXXVII,   [de  haereticis  baptizandis].  Quom   [sic)  in  unum- 
Carthagini  convenissent...  «  (p.  329).  —  Fol.  140  v°.  «  Pompeio  fra- 
tri,  [contra  epistolam  Stephani  de  haereticis  baptizandis].  Quanquam  ; 
plene  ea...  >'  (p.    138).  —  Fol.    144.   u  Magno  filio,    [de  baptizandis- 
Novatianis  et  de  hiis  qui  in  lecto  gratiam  consequuntiirl.  Pro  tua  reli- 
giosa...   »    (p.    151). —  Fol.    147  \°.    «  Magno.  Quesisti  etiam,   fîli  i 
carissime,  quid  mihi...  «    (p.    156).  — Fol.   149  1'".   a  Presbjteris  eti 
diaconibus  et  plebi  universe  dilectissimis  fralribus,  [de  Numidico  ordi-» 
nato  piesbytero].  Nunliandum  vobis  fuit...  o  (p.  48).  —  Fol.  lid  his. 
«  Cyprianus,  Cecylius,  Primus,  Polycarpus,  Nicomedes,  Lucianus  {sic), 
Successus,  Sedatus,  Fortunatus,  Januarius,  Secundidus  (sk),  Pompo- 
nius,    Honoratus,   Victor,   Aurelius,   [Satius,   Petrus,  alius  Januarius, 
Saturninus,   alius  Aurelius],  Venantius,  Q^ietus,  Rogatianus,  Tenax, 
Félix,  Faustus,  Quintus,  alius  Saturninus,  Lucius,  Vincentius,  Libosus, 
Geminius,  Marcellus,    lambus,   Adelphus,  Vicloricus  et  Paulus  Felici 
prçsbitero  et  plebibus  consistentibus  ad  Legionem  et  Asturice,    item 
Lelio,  diacono,  et  plebi  Emerite  consistentibus  fratribus.  Quom  (sic)  in 
unum  convenissemus...  "  (p.  117), — Fol.  152.  «  De  infantibus  bapti- 
zandis, Cyprianus  et  ceteri  collège  quiin  consilio  affuerunt  numéro  LWI, 
Fido  fratri.  Legimus  litteras  tuas,  frater  carissime,  quibus...  »  (p.  07). 

—  Fol.  153  V".  «  Eugratio  (sic),  fratri  dilectissimo,  [de  histrione].  Pro 
dilectione  tua  atque  verecundia...  -n  (p.  101).  —  Fol.  154.  «  Cornelio 
fratri,  [in  exilio,  de  ejns  confessione].  Cognovimus,  frater  carissime,. 
fidei  ac  virtutis...  »  (p.  94). —  Fol.  155  v°.  Eodem,  [de  Fortunato  et 
Felicissimo,  sive  contra  haereticosj.  «  Legi  litteras  tuas,  frater  caris- 
sime, quas...  '>  (p.  79). —  Fol.  164.  Eodem,  [de  ordinatione  ejus  a  se 
comprobata  et  de  Felicissimo].  u  Quod  servis  Dei  et  maxime  sacerdo- 
tibus...  »  (p.  56).  —  Fol.  165.  Eodem,  [quod  ordinationem  Novaliani  ' 
non  receperit].  «  Venerunt  ad  nos,  frater  carissime,  missi...  »  (p.  55). 

—  Fol.  166.  Eodem,  [de  illius  reditu  ex  schismate] .  «  Egisse  nos  et 
agere...  »  (p.  61).  —  Fol.  166  v°.  «  Plebi  universe,  [de  quinque 
presbyteris  schismaticis  factionis  Felicissimi].  Quanquam ,  fratres- 
carissimi,  Briecius  Cdelissimus...  «  (p.  52).  —  Fol.  169.  «  Epitecto 
fratri  et  plebi  Assurris  consistentibus,  [de  Fortunatiano ,  quon- 
dam  eorum  episcopo].  Graviter  et  dolenter  motus  sum...  n  (p.  110).. 


DE    LA    BIBLIOTHEIJI  E    DE    REIMS.  475 

—  Fol.  170.  «  Cyprinno  carissimo  et  dilectissiino  Félix,  Jader,  I^olit- 
miis  {sic),  una  cum  prc^shiteris  et  omnibus  diaconibus  nobisciim  corn- 
morantibiis  apud  nietallum  Sejjnensem  {sic).  Kesalutavimus(5?c)  tc,fraler 
carissinie,  per...  «  (p.  1G3).  — Fol.  170  v°.  u  Presbyteris  et  diaconibus 
et  plebi  Fiirnis  consistentibus,  [de  Victore,  qui  Faustinum  presbyterum 
tutorem  nominavit].  Graviter comnioti  sunius...  y^  (p.  114).  —  Fol.  171. 
«  CyprianiJscumcolle(]isLuciofratri,  [papa  Komano,  reuerso  ab  exilio]. 
Et  nuper  quidem  tibi...  «  (p.  96).  — Fol.  172.  «  Cyprianus  qui  et 
Tbeseius  Florentiocui  et  Pupiniano  fratri,  [de  obtreclatoribus].  Ejjote, 
frater,  credideram...  »  (p.  121).  — Fol.  175.  a  Maximo  presbytero, 
item  Urbano  et  Sydonio  et  Machario,  fratribus,  [de  reditus  ex  scbis- 
mate,  congratulatoria].  Lectis  litteris  vestris...  "  (p.  65). —  Fol.  176. 
«  Cypriano,  pape  (sic),  Moyses  et  Maximus,  presbyteri,  et  Nicoslrutus  et 
Rufinus  et  ceteris  {sic)  qui  cum  eis  sunt  confessores.  Inter  varios  et 
multipliées...  r>  (p.  34).  —  Fol.  178.  «  Cyprianus,  Gecilius,  Victor, 
Sedulius  (sic),  Tertullus  cum  presbyteris  qui  présentes  aderant,  Pom- 
ponio  fratri,  [de  virginibus].  Leginius  litteras  tuas...  d  (p.  102).  — 
Fol.  180.  a  Ouod  ydola  dii  non  sint.  Quod  idola  dii  non  sint  et...  » 
(p.  225).  —  Fol.  183.  «  Forlunato,  C.irissimo  {sic),  Optato,  Pri- 
vatiano,  Donaculo  (sic)  et  Felici,  fratribus,  [de  iis  qui  per  tormenta 
superantur].  Scripsistis  mihi...  n  (p.  76).  —  Fol.  183  v°.  «  Hogatiano 
fratri,  [de  diacono  qui  contra  episcopum  contendit].  Graviter  et  dolen- 
ter  commoti...  v  (p.  112).  — Fol.  184  v°.  «  Cyprianus  et  cçteri  Ste- 
phano  fratri,  [papae,  de  concilio].  Adquedam  disponenda...  n  (p.  128). 

—  Fol.  186.  (i  Cornelio  fratri,  [de  confessoribiis  ad  unitatem  reversis]. 
Ouantam  solliciludinem...  "  (p.  60).  —  Fol.  186  v".  Eodein,  [de 
factione  Novatiani  cum  suis].   "  Ne  qiiid  minus  nd  pœnam...  «  (p.  62). 

—  Fol.  187.  Eodem,  [de  Polycarpo  Hadrumetino].  «  Legi  litteras  tuas, 
frater  carissime,  quas  per  Primitium...    »    (p.   59).  —  Fol.   187  v"' 

«  Januario,  Maximo,  Proculo,  Victori,  Modiano,  Nemesiano,  Nampulo 
et  Honorato  fratribus,  [de  redemptione  fratrum  ex  captivitate  barbaro- 
rum].  Cum  maximo  animi...  n  (p.  99).  —  Fol.  188  v\  «  Plebi  in 
evangelio  stanti.  [Liber  de  speclaculis].  Ct  me  satis  contristat...  » 
(p.  339).  —  Fol.  191  v°.  a  Benedicto,  dulcissimo  parenti  Turasio. 
Caritatis  tu§  scripta...  ^  (p.  168).  —  Fol.  194  W  a  Presbyteris  et 
diaconibus  Rome  consistentibus.  Quom  de  exitu  (sic)  boni  viri...  » 
(p.  8).  —  Ibid.  Eisdetn.  u  Post  factas  ad  vos  litteras...  »  (p.  31).  — 
Fol.  195  v°.  Eisdem.   «  Et  dilectio  communis  et  ratio...  "  (p.  39).  — 


476  MANUSCRITS 

Fol.  196.  "  Calidonio  (sic)  et  Herculiano  (*?c),  collegis,  item  Rogatiano 
et   Huniidico  {sic)y  compresbyteris.  Vehementer  contristatus  sum...  n 
(p.    51).  —  Fol.  196  v°.   «  Calidonio  fralri.  Accepi  litteras  tuas...  n 
(p.  28).  —  Fol.   197.    "  Saluto  vos  incolumis,   per  Dei  gratiam...  « 
(p.  9).  —  Fol.  197  v\  «Optaverani  quidem...  r^  (p.  9).  —  Fol.  198 v\ 
«  [Ad  plebem].  Ingemiscere  vos  et  dolere...  n    (p.  21).  —  Fol.   199. 
[Ad  cleriim,  de  lapsis  et  catecuminis,   ne  vacui  exeant].   «  Miror  vos, 
fratres  carissimi,  ad   inultas  epistolas...   »    (p.  22).  —  Fol.   199  v°. 
u  Dominus  loquitur  et  dicit...  »  (p.  26).  — Fol.  200.  "  [Lapsis].  Domi- 
nus  noster,  cujus  precepta...  »  (p.  37).  —  Fol.  200  v".  [Ad  Snccessum, 
de  nuntiis  Roma  reversis  persecutionern  niintiantibus].   a  (Jt  non  vobis 
incontinenti...   »    (p.    165).  —  Ibid.    [Ad  clerum  et  plebem,  de  suo 
secessu  paulo  ante  passionem].  "  Quom  perlatum  ad  nos..."  (p.  166). 

—  Fol.  201.  [Ad  clerum,  de  quibusdam  presbyteris  qui  lemere  pacem 
lapsis  dederunt,  necdumsedata  persecutione,  et  citra  conscientiam  epi- 
scoporum] .  u  Dum  (sic)  pacientiam  meam...  )>  (p.  18).  —  Fol.  202. 
[Ad  martyres  et  confessores  qui  bipsis  patierunt  pacem  dari].  «  Solli- 
citudo  loci  nostri...  «  (p.  19).  —  Fol.  203  [Ad  clerum,  de  litteris 
Romam  missis  et  de  Saturo  lectore  et  Optato  bypodiacono  factisj.  «  Ne 
quid  vos  vel  conscientiam...  »  (p.  33).  —  Fol.  203  v°.  [Cypriano 
fratri  Maximus,  Urbanus,  Sidonius  etMacharius,  de  suo  redituex  schis- 
mate].  «  Certissimum(5/cl  est...  »  (p.  64). — Ibid.  [Caldonu  ad  Cypria- 
num].  «  Nécessitas  temporum  facit...  »  (p.  27).  —  Fol.  204.  [De  mon- 
tibus  Sina  et  Sioii].  «  Probatio  capitulorum...  ii  (p.xxiii). — Fol.  208  v°. 

u  Presbyteris  et  diaconibus  fratrihus.  Legi  litteras  vestras...  »  (p.  22). 

—  Fol.  209.  Eisdem,  [de  cura  pauperumet  peregrinorum].  «Saluto  vos, 
fratres  karissimi,  per  Dei  gratiam.. .  »   (p.  49). — Ibid.   «  Quirinofilio. 
Obtemperandum...  opto  te,  fili  karissime,  semper  bene  valere    Amen 
(p.  274).  Fpistolarum  diui  (^ypriani  liber  explicit  foeliciter.  Chère  ". 

Contemporain  des  incunables,  ce  livre  imite  assez  bien  les  impres- 
sions de  l'époque,  tant  pour  les  initiales  peintes  en  rouge  et  en  bleu, 
que  pour  récriture  qui  est  due  à  une  main  italienne.  —  Sur  le  fol.  1, 
on  lit  :  u  Ex  libris  Sancti  Dionisii  Remensis  »  ,  et  plus  bas,  d'écriture 
à  peine  plus  récente  :  «  Ex  monasterio  canonicorum  regularium  Sancti 
Dyonisii  Remensis,  1674  » . 

XV"  siècle.  Papier  vélin  de  choix,  malhpiu  enscment  piqué.  210  feuil- 
lets (1-209  et  149  bis).  281  sur  200  millim.  Rel.  basane  fauve  sur 
carlon.  —  (Sainl-Dcnis). 


I)K    LA    RIBLIOTIIKQUK    DM    HKIMS.  /,T7 

571  (E.  210).  B.  Hilarii  do  Trinilato  lihri  \II.  —  Kjusdem  liber 
de  Synodis.  —  Kjusdem  libri  ad  Constancium  et  contra  Auxentiuni. 

Vol.  I  V'.  «  Jeroniinus,  de  libro  iii  viris  illuslribus.  Hyladus,  urbis 
Pictavorum  Aquitanice  episcopus,  factione  Saturnini,  Arelatcnsis  epi- 
scopi...  »  —  "  Item  Jeronimus,  in  epistola  ad  Paulinum,  presbiterum. 
Sanctus  Hylarius  jjallicano  cotcnno  attollitur...  » 

Fol.  2.  «  Incipit  liber  S.  Hylarii  de  Trinitate  primns.  Circnrrispi- 
cienti  michi  proprium  vite  butïiane...  aut  carnis  sacramentum  in 
Domino  Jhesu  Christo  hoc  se  semper  scirc  quod  natas  est  » .  — 
Fol.  1  'il .  a  Oratio  S.  Hylarii.  Ego  quidetn  in  quantum,  conccsso  mibi 
hoc  a  te  spiritu...  in  te  et  ex  te  et  apud  te  semper  Deus,  qui  est  bene- 
dictus  in  sccula  seculorum.  Amen.  Explicit  liber  duodecimus  S.  Hylarii, 
episcopi,  de  Trinitate  "  .  {S.  Hilarii,  Piclavorum  episcopi,  opéra.  Paris, 
1693,  p.  765-1144). 

Fol.  148  v°.  "  Incipit  epistola  S.  Hylarii  in  libro  de  Synodis  contra 
omnes  hereses.  Dilectissimis  et  beatissimis  fratribus  episcopis  Germanie 
prime, etc.  Constilutum  mecum  habebam,fratres  karissimi...  — ■  Exem- 
pluni  biasphemie  apud  Syrmium,  per  Osium  et  Potamium  conscripte. 
Heretici  ita  credunt.  Curn  nonnuUa  pularetur  esse  de  fide  disceptatio... 
absolutionem  religiosam  et  unitati  congruam  efferemus  »  .  —  Fol.  155. 
«  Expositio  ecclesiastice  fidei  que  exposita  est  in  synodo  habito  per 
eucenias  {sic)  Antioehene  ecclesie,  cui  interfuere  episcopi  nonaginta 
septem,  cum  in  suspicionem  venisset  unus  ex  episcopis  quod  prave 
sensisset.  Credimus  consequenter  evangelice  et  apostolice  traditioni. . .  » 
—  Fol.  156.  "  Fj  les  Serdica  conscripta.  Sancta  synodus  in  Serdica 
congregata...  — Credimus  in  unum  Deum,  Patrem...  »  — Fol.  157. 
«  Exemplum  Gdei  Syrmio,  ab  orientalibus,  contra  Fotinum  scripte. 
Credimus  unum  Deum,  Patrem...  »  —  Fol.  166  v°.  a  Fides  Nicea 
conscri[)ta.  Credimus  in  unum  Deum,  Patrem...  sed  per  omousion 
oportet  intelligi.  Explicit  liber  S.  Hylarii  de  Synodis  » .  La  fin  n'est  pas 
conforme  à  l'édition.  {Ibid.,  p.  1149-1206). 

Fol.  168  v°.  «  Incipit  liber  ejusdem  contra  Constancium  augus- 
tum.  Tempus  est  loquendi,  quia  jam  preteriit  tempus  tacendi...  aequa- 
nimiter  imperitus  in  tuis,  insolenter  in  Dei  rébus  ignarus  »  .  (Ibid., 
p.  1237-1260). 

Fol.  176.  "  Incipit  tractatus  S.  Hylarii  ad  Constancium  augustum. 
Benefica  natura  tua...  de  se  loquitur  ipsa  sententia  "  .  (Ibid.,  p.  1217- 
122  i). 


478  MANUSCRITS 

Fol.  178.  «  Incipit  tractatus  ejusdem  ad  eumdem,  quem  Constanti- 
nopoli  eidem  ipse  tradidit.  Non  sum  nescius,  piissime  imperator...  ab 
ea  juxta  ista  non  dissonans  «  .  (Ibid.,  p.  1225-1232). 

Fol.  180.  u  Incipit  exempluin  blasphemie  Auxentii,  arriani.  Beatis- 
simis  et  gloriosissimis  imperatoribus  Valentiniano  et  Valenti,  augustis, 
Auxentius,  episcopus  ecclesie  catholice  Mediolanensium.  Ego  qiiidem, 
piissiini  imperatores...  bec  relractari  non  oportere  »  .  {Ibid.,  p.  1270- 
1272).  — Fol.  180  \J°.  «Tractatus  S.  Hylarii  adversus  Auxentium, 
arrianum,  episcopum  Mediolanensium.  Dilectissimis  fratribus  in  fide 
paterna,  etc.  Speciosum  quidem  nomen...  anatheniatizatis  arrianis, 
Christum  Deum  verum  predicabunt  «  .  {Ibid.,  p.  1263-1269). 

Au  verso  du  fol.  148,  on  lit  cet  aide-mémoire,  de  la  main  du  scribe  : 
a  In  Germania  prima  est  Maguntia;  in  secunda,  Agrippina  colonia  ;  in 
Belgica  prima,  Treveris;  in  Belgica  secunda,  Remis;  in  Lugdunensi 
prima,  Lugdunum;  in  Lugdunensi  secunda,  Rotomagis;  in  Novem- 
populana  est  Tolosa  »  . 

En  tête  du  fol.  2,  on  trouve  Tex-libris  (XIV*  siècle)  :  «  De  conventu 
Sancti  Dyonisii  Remensis.  —  A  » ,  complété  plus  bas  par  un  signe  de 
reconnaissance  bibliographique. 

XlIP  siècle.  Parchemin.  183  feuillets  à  2  col.  333  sur  246  millim. 
Lettrines  mi-parties  bleu  et  rouge,  llel.  veau  blanc  sur  bois.  —  (Saint- 
Denis)  . 

372  (E.  220).  B.  Hilarii  de  Trinitate  libri  XII.  —  Ejusdem  liber 
adversus  omnes  haereses,  seu  de  Synodis.  —  Ejusdem  libri  ad  Constan- 
cium  et  contra  Auxentium.  —  Boecii  libri  de  Trinitate.  —  Ejusdem 
libri  ad  Johannem,  diaconum,  et  contra  Eutychen  et  Nestorium. 

Fol.  1  v°.  «  Incipit  liber  S.  Hilarii,  Pictavensis  episcopi,  de  Trini- 
tate primus.  Circumspicienti  michi...  «  Le  même  que  le  précédent. 

Fol.  155.  «Incipit  liber  S.  Hylarii,  episcopi,  adversus  omnes  here- 
ses.  Dilectissimis  et  beatissimis  fratribus...  »  —  Fol.  157.  «  Exem- 
plum  blasphemiç  apud  Syrmium,  per  Osyum  et  Potamium  conscriptç  »  . 
—  Fol.  161  v° ,  a  Exposicio  çcclesiasticç  Odei  qu§  exposita  est  in 
synodo  habita  per  encenias  Antiochçnç  çcclesiç  consummatç,  quam 
€xposuerunt  qui  affuerunt  episcopi  nonaginta  septem,  cum  in  suspi- 
cionem  venisset  quod  unus  de  episcopis  prava  sentiret  » .  —  Fol.  163. 
(i  Fides  secundum  orientis  synodum.  Sancta  synodus  in  Serdyca  con- 
gregata...  »   —  Fol.  164.  «  Exemplum  fîdei  Syrmio,  ab  orientalibus, 


DE    LA    BIBLIOTHEQUE    DE    REIMS.  479 

.  contra  Folinum  scriptt;  "  .  — Fol.  173  v°.  «  Fides  Nichena  conscripta»  . 

Fol.  17(>.  ^  Incipit  liber  primas  S.  Hylarii,  episcopi,  contra  Constan- 
ciiiin  au(|ustum  «  . 

Fol.  1S3  \°.  u  Incipit  tractatiis  S.  Hylarii,  episcopi,  ad  Constancium 
impcratorem  "  . 

Fol.  185  v°.  «  Incipit  liber  secundus  S.  Hylarii,  episcopi,  ad  Constan- 
cium imperatorem,  quem  Constantinopoli  eidem  ipse  tradidit,  id  est 
dédit  ^  . 

Fol.  187  v°.  "  Incipit  exemphim  blasphemiç  Auxcncii  n  .  —  Fol.  188. 
u  Tractatus  S.  Hylarii,  episcopi,  adversus  Auxencium,  arrianum, 
Mediolanensium  episcopum  «  .  Tous  ces  traités  comme  dans  le  manus- 
crit précédent. 

Fol.  190  v".  «  Iheronimus,  in  epistola  ad  Paulinum,  inter  cetera, 
ait  :  Sanctus  Hylarius...  »  Comme  dans  le  ms.  précédent,  avec  adjonc- 
tion de  ces  mots  :   «  Verum  est  hoc  " . 

Fol.  191.  «  Incipit  prçfacio  in  libro  Boçcii  de  Trinitatç  [sic).  Iste 
Boecius  consul  fuit  Homanorum,  Theoderico  (sic)  duce...  —  Anicii 
IManlii  Severini  Bo§cii  quinto  consule,  etc.  Incipit  liber  Boçcii,  quo- 
modo  Trinitas  unus  Deus  ac  non  très  dii.  Investigatam  diutissimç  quçs- 
tionem,  quantum  nostre  mentis  ifrniculum...  —  Christianç  religionis 
reverenciam . .  .  quantum  imbecillitas  subtrahit  vota  supplebunt  ». 
Imprimé  pour  la  première  fois  dans  l'édition  générale  des  œuvres  de 
Boèce  donnée  à  Venise,  en  1492.  V.  Hain, /?^jo.  bibliogr.,  n°  3351.  La 
meilleure  édition  est  celle  de  Bàle  (1570). 

Fol.  195.  «  Anicii  Manlii  Severini  Boecii  et  ialu[stris]  ex  consule 
ordinato  patricii,  ad  Johannem,  diaconum.  Utrum  Pater  et  Filius  et 
Spiritus  sanctus  de  divinitate  substancialiter  prçdicentur.  Quçro  an 
Pater  et  Filius  et  Spiritus  sanctus...  racionemque  tuam  conjunge  n. 
{Ibid.). 

Fol.  195  v°.  u  Item,  ejusdem  Boçcii  ad  eundem  Johannem.  Quo- 
modo  substanciç  in  eo  quod  sint  bon§  sint,  cum  non  sint  substancialia 
bona.  Postulas  ut  ex  ebdoniadibus  nostris  ...omnia  igitur  substancia- 
liter sunt  bona  « .  {Ihid.). 

Fol.   197.  «  Christianam  fidem  novi  ac  veteris  Testamenti  ...  laus 

perpétua  Creatoris.   Explicit  liber  primus.  —  Incipit   liber  II  Anicii 

Manlii  Severini  Boecii  quinto  consule  et  inlustri  ex  consule  ordinato 

patricii.  Incipit  liber  contra  Eutychen  et  Nestorium.  Domino  sancto  ac 

♦venerabili  patri  Johanni,  diacono,  Boecius  filius.  Anxie  te  quidem  diu- 


480  MANUSCRITS 

que  sustinni...  "  Incomplet  de  la  fin,  l'ouvrage  s'arrête  sur  ces  mots  : 
ce  ...  nequeenim  tanta  indigencia  in  Adam  fuisse  credenda  est  ut,  nisi 
manducasset,  vi[...]  »  [Ibid.). 

Les  gardes  a,  b,  collées  sur  les  plats  intérieurement,  portent  la  table 
d'un  Lectionnaire  du  Xlll*  siècle. —  Une  main  du  XVII'  siècle  a  trans- 
crit sur  le  fol.  1  une  table  fantaisiste  de  l'ouvrage.  —  Au  bas  du  verso 
du  dernier  feuillet  de  chacun  des  cahiers,  du  fol.  8  au  fol.  192  inclus, 
on  lit  cet  ex-libris  contemporain  du  texte  :  "  Liber  sancti  Bartholomei 
apostoli  et  sanctorum  confessorum  Theoderici  et  Theodulfn)  .  —  Enfin, 
en  haut  du  fol.  2,  on  aperçoit  encore,  malgré  le  lavage,  la  signature  : 
.(  L.  Art.  d'Anglade  « . 

XIII«  siècle.  Parchemin.  206  feuillels  à  2  col.  328  sur  227  millim. 
Très  intéressantes  initiales,  les  unes  peintes,  les  autres  dem 'urées  au 
trait,  à  l'encre,  représentant  des  personnages  on  des  animaux,  parfois 
simplement  des  motifs  décoratifs  peu  usités,  aux  fol.  1,  10,  18,  26,. 
37,  48,  64,  78,  91,  114,  131,  143,  153,  161,  164,  173,  176,  191, 
195,  197.  Kel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry,  n"  22). 

375  (E.  221).  Optati,  Milevitani  episcopi,  ad  Parmenianum  libri  VII, 
de  schismate  Donatistarum. 

Fol.  1.  Titre  en  capitale  et  onciale.  «  Optati  Milibitani  libri 
numéro  Vil.  In  hoc  libro  primo  continentur  qui  in  persecutione  fue- 
rint  traditores  et  causae  schismatis  et  ubi  et  a  quibus  schisma  sit  factum. 
—  Cunctos  nos  christianos,  carissimi  fratres,  omnipotenti  Deo  fides 
una  commendat...  «  Au  lieu  de  finir  sur  les  mots  :  «  infatuatos  esse 
intellegere  noluerunt  " ,  comme  dans  la  Max.  Bibliolh.  Patrum,  notre 
texte  poursuit  ainsi,  en  28  lignes,  au  bas  du  fol.  63  :  «  Nam  et  illud 
quale  est  ut  si  seductioni  vestrae...  et  longe  fueratquod  videbatur  audi- 
tum  5^ ,  et  continue  sans  alinéa,  par  ces  lignes  que  l'édition  susvisée 
rattache  au  3*  livre  :  --i  Sed  ut  ad  paulo  ante  dicta  redeamus...  nostrum 
non  potestis  damnare  juditium.  Explicit  liber  Optati,  episcopi  catholici, 
libri  numéro  VII,  ad  Parmenianum,  scismaticorum  auctorem  n .  Insérée 
dans  la  Max.  Bïbl.  Pairum,  t.  V,  p.  342-370,  sans  les  sommaires 
qui  sont  dans  notre  manuscrit,  l'œuvre  d'Optat  a  été  publiée  à  Paris, 
en  1700  [S.  Optati  Af ri,  Milevitani  episcopi,  de  schismate  Donatistarum)^ 
in-f%  puis  de  nouveau,  en  1842  [S.  Optati  Afri,  Milevitani  episcopi,  et 
S.  P.  N.  Cyrilli,  Hierosolymitani  archiepiscopi ,  opéra),  in-8®. 

Au  verso  du  fol.  65,  une  main  du  commencement  du  XIII*  siècle  a 
copié  les  deux  importants  documents  qui  suivent  : 


DE   LA   BIBLI0THI-:QIIE   de    REIMS.  481 

1"  Lettre  du  roi  Louis  VU  à  la  commune  de  Kcims  :  u  Ludovicus, 
Dei  gratia  Fraiicorum  rex  et  dux  Aquitanorum,  majori  totique  com- 
munii;  Hemensi,  fidelibus  nostris,  salutem.  Scitis  quia  nos  humili  peti- 
cioni  et  prçcibus  vestris...  » 

2"  Lettre  du  même  aux  mêmes  :  ^<  Ludovicus,  Dei  gratia  rex 
Francorum  et  dux  Aquitanorum,  salutem  et  gratiam  suam.  Gravissi- 
mum  nobis  est  id  quod  vos  facitis,  quod  nulla  alia  communia  facere 
prçsumit,  et  modum  Laudunensis  communiç  qui  vobis  prepositus  (sic) 
estomnino  excedilis...  ^  Publiées  avec  quelques  variantes  dans  Marlot 
(Melropolis  Remensis  hisloria,  t.  II,  p.  32(3-327). 

Au  bas  du  fol.  1,  on  trouve  Tex-libris  (XII'  siècle)  :   u  Liber  çccle- 
siç  Sancti  Theoderici  ;  anathema  sit  auferenti  » ,  et,  en  haut  du  fol.  2 
cet  autre  :  «  L.  Art.  d'Anglade  » . 

Commencement  du  IK«  siècle.  Parchemin.  65  feuillets  à  loncrues 
lignes  ;  la  marge  du  dernier  coupée  dans  le  bas.  272  sur  223  millim. 
Rel.  veau  fauve  sur  carton,  —  (Saint-Thierry,  n*»  138). 

57 i  (E.  222).  Passio  S.  Adriani,  martyris.  —  B.  Gregorii  Nazian- 
zeni  Apologeticus.  —  B.  Ambrosii  liber  de  Arbore  interdicta.  — 
BB.  Basilii  et  Johannis  Chrysostomi  dialogus  de  Sacerdotio.  — Liber  de 
Singularitate  clericorum,  Origeni  adscriptus. 

Fol.  l.«  Incipit  passio  sancti  Adriani,  martyris,  cum  sociis  suis 
XXIII,  quae  est  vi  idus  septembris.  Factum  est  secundum  jussionem 
tiranni  Maximiani,  ut  ingrederentur. ..  perfecto  corde  ibidem  Domino 
Christo  serviant,  cui  esthonoret  gloriain  seculaseculorum.  Explicitpas- 
sio  sancti  Adriani  sotiorumque  ejus  XXIIII  »  [sic).  Comparer  avec  .4c/« 
SS.,  septembre,  t.  III,  p.  218-230,  et  avec  Vitae  SS.,  t.  IX,  p.  88-93. 

Fol.  16.  "  Incipit  prefatio  in  Apologetico  Gregorii,  episcopi  Nan- 
zanzeni  (sic).  Proficicenti  (sic)  michi  ex  urbe...  —  Incipit  Apologeti- 
cus Gregorii,  episcopi  Nazanazeni  (sic),  in  latinum  translatus  ex  greco. 
Victus  sum  et  fateor  me  esse  superatum...  ut  in  templo  ejus  omnes 
dicamus  gloriam,  grex  simul  et  pastores,  in  Christo  Jhesu  Domino 
nostro,  cui  est,  etc.  Explicit  Apologeticus  Gregorii,  episcopi  Nazan- 
zeni  ^  .  (S.  GregoriiNazianzeni  opéra.  Paris,  1609,  t.  I,  p.  726 et  1-45). 

Fol.  28.  «  Incipit  de  Arbore  interdicta.  In  veteri  Testamento,  id  est 
in  Genesi,  legimus...  qui  non  audes  loqui  de  conservo  tuo.  Explicit 
sermo  de  Adam  et  de  Arbore  interdicta  «  .  (Divi  Ambrosii  opéra,  i.  I, 
p.  541-548).  Nombreuses  variantes. 

TO.ME  xxxviir.  31 


482  MANUSCRITS 

P'ol.  29  v°.  "  Dialogus  Basilii  Cesariensis,  fratris  Gregorii,  [Nysseni 
episcopi,  et  Johannis  Chrysostomi,  de  Sacerdotio] .  Mihi  quidem  multi 
fuerunt  amici  cerli...  in  die  illo  périclitantes  in  eterniim  tuuni  recipins 
tabernaculum.  Explicit  liber  sancti  Johannis  » .  (iS.  Johannis  Chryso- 
stomi opéra,  t.  V,  p.  409-478). 

Yo\.  51  V'.  i'  Desiderabam  vos,  o  fîlii,  quia  et  pari  mensura...  n  Le 
texte  s'arrête  sur  ces  mots,  au  bas  du  même  feuillet  :  "  et  nullus  est 
talis  architectus  » . 

Fol.  52.  Fin  d'une  antre  copie  du  traité  a  de  Sacerdotio  »  donné 
ci-dessus  :  "  ...in  aeternum  tuum  recipias  tabernaculum.  Explicit 
liber  sancti  Johannis  et  BasiHi  -n  . 

Fol.  52  v°.  "  Incipit  liber  Origenis  de  Singularitateclericorum.  Emis- 
seram  (sic)  quidem  vobis  ante  tempus...  mortificate  ergo  membra  vestra 
qu§  sunt  super  terram.  Fornicationem...  ))  Incomplet  de  la  fin. 
V.  ms.  369,  fol.  1. 

Le  feuillet  de  garde  a,  collé  à  l'intérieur  du  plat  final,  est  un  frag- 
ment de  compte  des  frais  faits  pour  la  réception  de  l'archevêque  îlobert 
de  Courtenay  :  «...  Le  venredi  devant  la  Triniteit,  l'an  mil  III*  et 
XVIII,  vint  messires  de  Reins  en  palais.  Despens  fais  pour  lui...  »  — 
Au  haut  du  même  feuillet,  on  lit  la  note  :  «  Liber  iste  est  de  antiquis 
libris  ecclesie,  et  erat  presens  in  capitule.  Quis  hune  dederit  Sancte 
Marie  Remensi...  nescitur.  In  quo  libro  primo  est  legenda  seu  bios  (?) 
sancti  Adriani,  episcopi  et  martiris;  2"  Apologeticus  Gregorii  Nazaneni 
[sic)  ;  3°  Sermo  de  Adam  et  de  Arbore  interdicta;  4"  Dyalogus  Basilii, 
Cesariensis  episcopi,  et  Johannis  Crisostomi,  in  quinque  (sic)  libris  ; 
5°  et  ultimo,  liber  Origenis  de  Singularitate  clericorum.  Fuit  liber  iste, 
qui  continet  59folia,  quotatus  per  Egidium  de  Asperomonte,  xviii«maii 
anno  M^CCCC^XII"»  .  —  Le  premier  recueil,  qui  compte  deux  cahiers, 
porte  au  commencement  et  à  la  fin,  dans  la  marge  inférieure,  l'ex- 
libris  contemporain  :  a  Sanctae  Mariae  Remensis  çcclesiae  » ,  en  capi- 
tale rustique.  — Le  second  recueil  (fol.  16-51),  d'écriture  un  peu  plus 
récente,  porte  dans  la  marge  inférieure  de  son  premier  feuillet  (fol.  16) 
l'ex-dono  suivant  qui  le  date  :  «  Ragenerus,  prçpositus,  dédit  Sanctç 
Mariç  Remensi  «.  Le  Chapitre,  à  son  tour,  inscrivit  (XIII*  siècle),  en 
tête  du  même  feuillet,  son  ex-libris  :  "  Liber  Sancte  Marie  Remensis  i? . 
—  A  l'intérieur  du  plat  initial,  on  trouve  aussi  la  cote  ordinaire  : 
u  b  162». 

X«  (fol.  1-15  et  52-59)-fm  du  X«  siècle   (fol.   16-51).  Parchemin. 


DE    LA    lUBLIOTHEQUK    DE    REIMS.  4S3 

59  feuillets  et  unej][arde  a,  h  la  fin,  collée.  272  sur  207  rnillirn.  pour 
le  piemifM"  recueil;  275  sur  221  pour  le  reste.  Rel.  veau  blanc  sur  hois. 
—  (Ex-libris  jjra\é  du  Chapitre  :   «  A,  ortl.  2,  n°  23  "). 


57o  (E.  291).  Collectanea  tlieologica  graccornm  Patnim. 

La  notice  ci-flessous  est  enipninlée  pour  une  partie  (p.  56-57) 
au  Catalogue  des  manuscrits  grecs  des  départements  donné  par  M.  Omont 
(1886)  dans  le  Catalogue  général. 

Fol.  l  v°.  Constanlini  Palaeocappae,  hujus  libri  scriptoris,  epistola 
dedicatoria  Carolo  a  Lotharingia,  archiepiscopo  Hemensi.  Latine. 

Fol.  2.  Index  latinns  eorum  quae  in  codicc  continentur.  —  Fol.  4. 
Index  graecus  eorumdem. 

Fol.  5.  "  [Heati]  Theodoriti,  episcopi  Cyrensis,  explicationes  et  dis- 
solutiones  dubiorum  divinae  Scripturae  quae  in  Levitico,  IVumcris, 
Deuteronomio,  Jesii  iVave  et  .ludicibus  inveniuntur  «  .  —  «  HoXkav.ox) 
^ïv  YjIÛv  eïûYiToci...  Bvaiav  eveyy.etv  "  .  {B.  Theodoretl,  episcopi  Cy ri, opéra 
omnia.  Paris,  1642,  t.  I,  p.  114-224).  La  fin  non  conforme. 

Fol.  92.  «  Beatissimi  Hippolyti,  papae  Romani  et  martyris,  demons- 
tratio  Jesu  Christi,  servatoris  nostri,  ex  divinis  Scripturis,  et  anti- 
christi»  .  —  "  BouXyjGsyroç  aou  xai  a/xt'êEtav...  ^o^aî^oov  Trarépa,  aùrô) 
Y,  (^6^«,  xtX  '5  .  Sur  les  œuvres  de  S.  Hippolyte,  v.  Cave,  Scriptorum 
eccles.  Hist.  lilt.  Genève,  1705,  p.  61-65.  Elles  ont  été  éditées  à  Ham- 
bourg (1716-1718),  en  2  vol.  in-fol. 

Fol.  119.  "  S.  Gregorii  [IVeocaesariensis]  de  Anima,  ad  Tatianum  »  . 

—  «  Tôy  Tzzd  4*^)^"^^  (jot  ).6yov...  à'pa  loyŒY]  ri  ^"^jri  "  .  D'après  Cave 
{Ibid.jip.  82-83),  Tattribution  de  cette  œuvre  à  Grégoire  de  Néo-Césarée 
ne  serait  pas  certaine. 

Fol.  123.  <f  [Nicetae  Acominati],  Choniatae,  et  aliorum  de  Anima '^  . 

—  a  W-oyjn  loyiyiYi  îaziv^  ovale/....  x-ç  wnr/î  a^vasi  ".  —  Fol.  126  v\ 
"  De  modo  quo  anima  corpus  ingreditur,  et  de  dissolutione  "  . —  «  ToO 

Tyjç  elay.piGîodç,  iwv  ^vyOiv...  ovzt  i/.eT<xaTocatv  va^iarazoci  "  .  Une  traduc- 
tion latine  de  Fœuvre  de  Nicétas  Acominat  se  trouve  dans  la  Bibl. 
max.  Patr.,  t.  XXV,  p.  54-180. 

Fol.  133.  a  Sancti  Anastasii,  patriarchae  Antiocheni,  de  Providentia, 
et  unde  mala  bonis  viris  et  bona  malis  contingant  «  .  —  «  EpwTyictç. 
Ç^QL^^zï'ZOLi  Tidaoc  Yi  rCôi)  av9p(07rcoy  cpuctç...  " 

Fol.  141  v°.  «  Sancti  Johannis  Damasceni  quod  Deus  non  est  causa 
malorum  )>  [de  fide  orthodoxa,  IV,  27].  — «  EBoçïarl  tyj  BsiccTf.af?j... 


48i  MANUSCRITS 

cx.\)z(xi  xarà  dvvaiiLV  » .  (5.  P.  N.  Johannis  Damasceni  opéra  omnia.  Pans, 
1712,  t.  I,  p.  301-304).  Non  conlbrme. 

Fol.  142  v°.  "  Maximi,  philosophi  christiani,  de  Materia,  quod  [non] 
sit  ingenita,  neque  maloruin  causa  ».  —  ^  Oxl  ^h  à^wcnov...  r/îv  wXy]^ 
(^stV-yuTai.  TaOra   duo   tov   Tuepi    vXyjç  Xoyou  Ma^t'iJLou  7rape/-êéêXyjTai  "  . 

Fol.  149  \\  "  Origenis,  de  eo  quod  quae  bona  sunt,  et  quae  mala, 
quodque  alla  suscipiuntur  voluntate  nostra,  alia  vero  non  nostra  volun- 
tatecontiiiguntJuxtaChristi  disciplinani,non  ut  Aristoteles  arbitratur»  . 

".ovit  5).  [Origenis  Adamantii  philocalia.  Paris,  1624,  p.  408-428). 

Fol.  156.  «  [Sancti]  Joannis  Damasceni  cur  Deus,  praesentiens  et 
praecognoscens  homines  peccaturos  et  nullam  poenitentiam  acturos, 
eos  creavit  r)  [de  fîde  orthodoxa,  IV,  21].  —  "  O  0£Ô;  ^C  ayaÔo- 
XYixa..,  TOVTov  ïvcx.izojj.ivnvTcc  n  (5.  P.N.  Johannis  Damasceni  opéra,  t.  I, 
p.  291-292). 

Fol.  156  \\  a  Origenis,  ut  nullus  eo  offendatur,  in  legendis  divinis, 
quod,  cuni  obscurum  sit,  intelligi  non  potest,  cujusmodi  sunt  aenig- 
mata  et  parabolae  ».  —  "H  ^sv  axpa  wcféXeta. ..  ^stpova  zatapystrat  5) . 
(Origenis  Adamantii philocalia ,  p.  101-105). 

Fol.  158.  «  Ejusdem,  de  iis  quae  in  divina  Scriptura  videntur  ha- 
bere  aliquid  lapidis  offensionis,  vel  petrae  scandali  ».  —  «  Eav  ttots 
avayivcoaitwv. . .  àvèiz^eÙDmov  ypd^iioc  5>  .  [Ihid.,  p.  95-98). 

Cette  belle  copie,  dressée  par  Constantin  Paléocappa,  écrivain  ori- 
ginaire de  l'île  de  Crète,  a  fourni  Tune  des  planches  du  tome  II  de  la 
Paléographie  universelle  de  Sylvestre  (1839).  Elle  est  ornée  d'un  grand 
frontispice  enluminé,  aux  armes  du  cardinal  Charles  de  Lorraine 
(1555-1574),  avec  la  pyramide  fleurie  emblématique  et  la  devise:  «  Te 
stante,  virebo  » .  La  même  pyramide  se  retrouve  aux  fol.  92  et  119. 

En  haut  du  fol.  1,  on  lit  (XVIII*  siècle)  :  a  Archimonasterii  S.  Hemi- 
gii  Remensis,  cong[regationis]  S.  Mauri.  —  517  ». 

XVI*  siècle.  Papier  oriental,  à  grandes  marges,  159  feuillets. 
495  sur  306  millim.  Rel.  velours  rouge,  avec  tranche  dorée  et  guillo- 
chée;  des  creux  réservés  dans  les  plats  montrent  qu'ils  portaient  jadis 
un  motif  ornemental  représentant  la  pyramide  ornée  de  lierre,  sym- 
bole du  cardinal.  —  (Saint-Remi). 

576  (E.  229).  B.  Ambrosii  opéra  quaedam. 

Fol.  1.   ^  Incipiunt  dicta  sancti  Ambrosii  de  Salomone.  Mirum  satis 


I 


DE    LA    niBLIOTUMQUE    I)K    REIAIS.  485 

est,  (lilcclissinii  fraircs,  quod  inhoccapiUilo  snpicDlissimus  liominurn... 
talis  autcni  via  rnulieris  mcretricis  que,  postcaquam  abliita  est,  dicit  se 
nihil  fecisse  «  .  {Divi  Amhrosii  opéra,  t.  II,  p.  Ii370-1375). 

Fol.  10.  «  Incipit  saiicti  Amhrosii,  e[)iscopi,  de  divinis  misteriis.  De 
moralibus  cotidiamiin  sermonem  habuimus...  veritalem  regeneralionis 
opcratur  .  .  {Ibid.,  t.  IV,  p.  305-316). 

Fol.  27  v".  (i  Incipit  de  Gedeon.  Hierobahal  ciim  siib  arbore,  ut 
legimus...  inlcsi  possimus  calcare  vesligium,  per  Jhesum  Christum 
Dominuui  nostruni,  cui,  etc.  t  {Ibid.,p.  169-174).  C'est  le  prologue  du 
traité  :  «  De  Spiritu  sancto  »  . 

Fol.  33  v°.  "  Incipit  de  vinea  Nabuthe  israhelitae.  Nabuthe  historia 
tempore  vêtus  est...  si  primç  laqueos  prevaricationis  cvaserint  « . 
(Ihid.,  t.  I,  p.  697-718).  La  fin  non  conforme. 

Fol.  66  v°.  "  Incipit  apologia  David;  apologia  id  est  excusacio. 
Apologiani  prophète  David  presenti  arripuimus  stilo...  ut  Christi  sibi 
gratiam  mercarentur,  cui  est  honor  et  gloria,  laus,  perpetuitas,  cum 
Deo  Pâtre  et  Spiritu  sancto  a  saeculis  et  nunc  et  seniper  et  in  omnia 
saecula  seculorum.  Amen  ^  .  [Ihid.,  p.  625-638). 

Fol.  109.  "  Incipit  Paschç  mystcrium.  Paschae  mysterium  de  fide 
omnibus  credenlibus.. .  et  dominus  dominorum,  absque  initio,  sine 
fine,  in  Pâtre  regnans  cum  Spiritu  sancto  nunc  et  semper  et  in  secula 
seculorum.  Amen.  Explicit  Paschae  mysterinm.  Amen  y  .  [Ihid.,  t.  IV, 
p.  293-296). 

Au  bas  du  fol.  1,  on  lit,  en  capitale  rustique  contemporaine  de 
Touvrage,  ces  mots  qui  semblent  indiquer  qu'il  n'était  pas  seul  dans  la 
reliure  originelle  :  «  Dédit  Sanctae  Mariae  Remensi  »  .L'ex-libris  exis- 
tait complet  sous  cette  forme,  au  bas  des  fol.  27-28  et  62-63  :  «  Hiiic- 
marus,  archicpiscopus,  dédit,  etc.  r>  ,  mais  il  a  été  gratté,  pour  un 
motif  qui  nous  échappe.  Au  bas  des  fol.  32-33,  on  a  enlevé  seulement 
le  nom  et  la  qualité  de  l'archevêque;  au  bas  des  fol.  87-88,  on  s'est 
même  borné  à  gratter  le  qualificatif  "  archiepiscopus  »  ;  au  verso  du 
fol.  112  et  dernier,  le  nom  et  la  qualité  ont  été  au  contraire  scrupu- 
leusement respectés.  —  L'ex-libris  (XIII'  siècle)  :  «  Liber  Béate  Marie 
Hemensis  »,  qu'on  trouve  en  haut  du  fol.  1,  est  confirmé  par  cette 
note  au  crayon  (XIV^  siècle)  jetée  au  bas  du  fol.  112  :  a  Iste  liber  est 
Remensi  ecclesie  reddendus  »  et  par  cette  mention  (XVIP  siècle),  au 
bas  du  fol.  1  :  a  Ex  dono  Hincmari,  archiepiscopi  ".  —  La  reliure 
récente  (XVIII*  siècle)  a  fait  sans  doute  tomber  la  note  habituelle  de 


486  MANUSCRITS 

Gilles  d'Aspremont  qui  avait  folioté  l'ouvrage,  mais  sur  la  garde  a  et 
sur  le  fol.  112  nous  lisons  celte  vérification  :  «  Ce  volume  contient 
cent  douze  feuillets.  Lempereur  »)  ,  et  cette  autre,  sur  la  seule  garde  a  : 
«  Il  commence  par  ces  mots  :  Incipiunt  dicta  sancti  Amhrosii  de  Salo- 
mone,  et  finit  par  ceux-cy  :  Explicit  Paschae  mislerium.  Amen,  en  grosses 
lettres  rouges.  Larmoise  r^ .  —  Enfin,  sur  le  fol.  I,  la  cote  ordinaire  : 
«138  b  .. 

IX«  siècle.  Parchemin,  112  feuillets  et  une  garde  a,  blanche,  en 
tête.  236  sur  186  millim.  Initiales  nii-parlies  rouge  et  jaune,  aux 
fol.  1,  10,  34,  Q>^,  109.  Rel.  veau  fauve,  sur  carton.  —  (Ex-libris 
gravé  du  Chapitre  :  «  A,  ord.  3,  n°  32  »). 

577  (E.  230).  B.  Ambrosii  opéra  quaedam.  —  Rufini  Aquileiensis 
de  Fide  symboli.  —  Victoris,  Tunensis  episcopi,  de  Delapsis. 

Fol.  1.  "In  nomine  Domini  nostri  Jhesu  Christi  incipiunt  libri  bea- 
tissimi  Ambrosii,  Mediolanensis  episcopi,  primus  de  Misteriis  et  sextus 
de  Sacramentis  "  .  —  De  Mysteriis.  «  De  moralibus  cotidianum  sermo- 
nem  habuimus...  veritatem  regenerationis  operetur.  Finit  de  initiandis 
féliciter  ..  V.  ms.  376,  fol.  10. 

Fol.  10  v°.  «  Incipit  de  Sacramentis  liber  primus.  De  sacramentis 
quae  accepistis  sermonem  adorior...  et  ad  prçmia  virtutum  pervenire 
possitis,  per  Dominum  nostrum  Jhesum  Christuui,  cui  est  gloria, 
honor,  laus,  perpetuitas  a  seculisetnunc  [et]  semper  et  in  omnia  sçcula 
seculorum.  Amen  «.  {Divi  Ambrosii  opéra,  t.  IV,  p.  315-344). 

Fol.  32.  u  Incipit  domni  Ambrosii  de  Paradyso.  Et  plantavit  Deus 
paradysum  in  Aeden,  etc.  De  paradiso  adoriendus  (sic)...  metemus  ea 
quae  sunt  spiritalia.  Explicit  Paradi[sus],  disputatio  deservandaanimae 
puritate  .>  .  {lôid.,  t.  I,  p.   137-170). 

Fol.  63.  «  In  nomine  sanctae  Trinitatis  incipit  liber  sancti  Ambrosii, 
episcopi,  de  Virginibus  primus.  Si  juxta  caelestis  sententiam  veritatis... 
et  jam  bonorum  propugnacula  struat  vota  meritorum.  Explicit  de  Vir- 
ginibus liber  II  r.  .  [Divi  Ambrosii  opéra,  t.  V,  p.  527-546).  e  IIP  livre 
manque. 

Fol.  81.  "  Incipit  tractalus  episcopi  Augustini  de  Fide  simboli,  ad 
Laurentium,  papam.  Mihi  quidem,  fidelissime  papa  Laurenti,  ad  scri- 
bendum...  a  confusione  et  obprobrio  aeterno,  per  Christum  Dominum 
nostrun],  per  quem  est  Deo  Patri  omnipotenti  cum  Spiritu  sancto 
gloria  et  imperium  in  sçcula  seculorum.  Amen  »  .  Cette  œuvre,  attri- 


I 


Dl-:    LA   BIBLIOTHÈQUE    DK    RI-lIMS.  487 

buée  à  tort  ici  à  S.  Augustin,  est  de  Rufiri  d'Aquilce  et  se  trouve  dans 
S.  Eusehii  Hieronym'i  opcra,  t.  V,  p.  127-146. 

FoL  109.  i'  Incipit  liber  saiicti  Victoris,  Tonensis  episcopi  historio- 
<]raplii,  de  Delapsis.  Paenitentiae  officia  et  mérita  narraturus,  niihi, 
frater  carissime,  puto  non  verbis...  et  in  orationibus  tuis  nulla  capiaris 
oblivione  Victoris.  Amen  » .  Sur  Victor  de  Tunes,  voir  Ceillier,  Hist. 
des  auteurs  ecclés.,  t.  XVI,  p.  5 i  1-543. 

Deux  gardes,  a,  b,  collées  à  l'intérieur  des  plats,  en  tête  et  à  la  fin, 
d'écriture  un  peu  plus  ancienne  que  celle  du  texte,  appartiennent  à 
l'évangile  selon  S.  Luc.  —  Ce  manuscrit  a  été  écrit  pour  le  Chapitre, 
sur  l'ordre  de  l'archevêque  Hincmar,  comme  en  témoigne  l'ex-dono 
contemporain,  en  capitale  rustique,  qui  se  lit  au  bas  des  fol.  48-49  et 
76-77  :  «  Hincmarus,  archiepiscopus,  dédit  Sanctae  Mariae  Remensi  »  , 
et  dont  une  porlion  subsiste,  au  has  du  fol.  1,  laissant  entendre  que  le 
volume  n'est  plus  complet  aujourd'hui.  Tel  qu'il  est  cependant,  il  offre 
un  intérêt  particulier,  en  ce  sens  que  trois  scribes  ont  concouru  à  la 
copie  que  nous  avons  sous  les  yeux.  Au  bas  du  fol.  1,  on  lit  :  «Pars 
Huberli  «  ;  au  bas  du  fol.  63  :  «  Incipit  pars  Aderhardi  "  ;  enfin  au  bas 
du  fol.  109  :  «  Pars  Berulû  «  .  —  Notons  encore,  au  bas  du  fol.  139  v% 
un  ex-libris  du  XP  siècle,  en  minuscule  :  «  Hincmarus,  archiepiscopus, 
dédit  Sanctae  Mariae  Remensi  '),à  côté  duquel  se  lit  la  note  de  Gilles 
d'Aspremont  qui  a  folioté  le  volume  :  "  Istud  volumen  est  de  antiquis- 
simis  libris  ecclesie  et  erat  in  capilulo;  in  quo  continentur  primo  sex 
libri  beati  Ambrosii  de  Misteriis  et  Sacramentis;  deinde  liber  ejusdem 
Ambrosii  de  Paradiso  sive  de  servanda  anime  puritate  ;  et  post  liber 
ejusdem  de  Virginitate  sive  de  Virginibus;  postea  sequitur  tractatus 
beati  Augustin!  de  Fide  simboli,  ad  Laurentium,  papam;  deinde  liber 
sancti  Victoris  de  Lapsis,  lonensis  (sic)  episcopi  hystoriographi,  et  in 
hoc  finitur  liber  iste,  et  continet  in  toto  folia  139.  Hune  librum  dédit 
domnns  Hincmarus,  archiepiscopus  « .  Sur  les  fol.  1  el  139,  on  lit 
aussi  :  '^  Ce  volume  contient  cent  trente-neuf  feuillets.  Lempereur  r>  ; 
enfin  le  fol.  1  porte  la  cote  :  «  153  "  —  La  première  partie  du  codex 
(fol.  1-62)  contient  d'assez  fréquentes  notes  tironiennes  dans  les  marges. 
—  A  l'extérieur  du  plat  final,  reste  d'un  titre  du  XV^  siècle,  contem- 
porain de  la  reliure. 

\\^  siècle.  Parchemin.  139  feuillets  et  2  gardes  a,  b,  en  tête  et  à  la 
fin,  collées.  256  sur  224  millim.  Ilel.  chamois  jadis  noir,  sur  bois.  — 
(Ex-libiis  gravé  du  Chapitre  :  «  A,  ord.  2,  n«  16  »). 


488  MANUSCRITS 

578  (E.  224).  B.  Ambrosii  tractatus  super  psalmum  CXVIII"™.  — 
Ejusdem  liber  de  Officiis.  —  Ejusdem  liber  de  Paradiso.  —  Epistola 
ejusdem  ecclesiae  Vercellensi.  —  Ejusdem  de  obitu  Valentiniani.  — 
Ouaedani  B.  Hieronymi  epistolae.  —  Libri  III  paschales  Theophili 
Alexandrini  ad  totius  ^gypti  episcopos.  —  Epist  la  Epiphanii  ad  Hie- 
ronymum. 

Fol.  1  v°.  Copie  contemporaine  du  prologue  qu   suit. 

Fol.  2.  "  Incipit  tractatus  sancti  Ambrosii  de  psalmo  centesimo 
octavo  decimo.  Licet  mistice  velut  tub§...  —  Beati  immaculati,  inquit, 
in  via,  qui  ambulant  in  lege  Domini...  «  Comme  dans  le  ms.  71  ci- 
dessus. 

Fol.  109.  a  In  nomine  sancte  Trinitatis,  incipit  tractatus  sancti 
Ambrosii,  episcopi  et  confessoris,  de  Officiis.  Liber  primus.  Non  arro- 
gans  videri  arbitror,  si  inter  filios...  plurimum  instructionis  conférât. 
Explicit  liber  tertius  de  Officiis  " .  {Divi  Ambrosii  opéra,  t.  V,  p.  421- 
526). 

Fol.  145  v^  "  Incipit  liber  sancti  Ambrosii,  episcopi,  de  Paradyso. 
De  paradyso  adoriendus  (sic)  sermo  non  mediocreni  metum...  si  vero 
spiritalia  seminaverimus,  metemus  ea  que  sunt  spiritalia.  Amen. 
Explicit  liber  de  Paradyso  » .  (Ibid.,  t.  I,  p.  137-170). 

Fol.  157.  u  Incipit  epistola  beati  Ambrosii,  episcopi,  ad  Vercel- 
lenses.  Ambrosius,  Christi  vocatus  episcopus,  Vercellensi  çcclesiç  et 
bis,  etc.  Conficior  dolore  quia  Ecclesia  Domini...  sobrietas  doctrine 
fidelis  sine  heresis  temulentia.  Explicit  epistola  ad  Vercellenses  ^ .  [Ibid., 
t.  V,  p.  1134-1154). 

Fol.  163.  «  Incipit  liber  beati  Ambrosii,  episcopi,  de  morte  Valen- 
tiniani. Et  si  incrementum  doloris  sit...  maturiore  suscitatione  compen- 
ses. Explicit  »  .  {Ibid.,  p.  695-712). 

Fol.  168.  «  Hieronimus  ad  Pammachium  et  Marcellam.  Rursum 
orientalibus  vos  locupletor  mercibus...  "  [S.  Eusebii  Hieronymi  opéra, 
t.  IV,  p.  689). 

Fol.  169.  «Incipit  epistola  paschalis  Theophili,  Alexandrine  urbis 
episcopi,  prima,  ad  totius  Egypti  episcopos,  de  greco  in  latinum  a  beato 
Hieronimo  translata.  Sollemnitatis  auguste  sermo  divinus...  et  ab  bis 
accipite  pacificas  juxta  ecclesiasticum  morem  litteras.  Finit  Theophili, 
episcopi  Alexandrini,  epistola  paschalis  ad  totius  Egypti  episcopos 
prima  « .  {Ibid.,  t.  IV,  p.  691-705). 

Fol.  173  v**.   «  Incipit  epistola  ejusdem  paschalis  secunda.  Christum 


DE    LA    niBLIOTHEQUE    DE    REIMS. 


489 


Jhesuin,  Doininiiin  gloric;,  fralrcskarissinii. ..  salntate  inviccm  in  osciilo 
sanclo.  Saliilant  vos  qui  meciim  sunt  fratres.  Explicit  epistola  paschalis 
beati  Tlicophili,  Alcxandrini  episcopi,  ad  totius  Ij^gypti  episcopos  »  . 
{Ihid.,  p.  705-716). 

Fol.  177.  ^(  Incipit  ejiisdom  ad  totius  Egypti  episcopos  epistola  pas- 
chalis tertia.  Nunc  (juoque  Dei  viva  sapienlia...  bis  ergo  scribitc,  et  ab 
eisjuxta  morein  çcclesiasticas  suscipite  litleras.  Explicit  epistola  pas- 
cbalis  111%  etc.  ^   {Ihid.,  p.  716-727). 

Fol.  181 .  "  Incipit  çpistola  Epypbanii  ad  Hieronimum,  presbyteruni. 
Domino  amantissimo  filio  ac  Hieronimo,  presbitero,  et  cunctis,  etc., 
Epypbanius  in  Domino  salutem.  Generalis  epistola  quç  ad  omnes  catbo- 
licos  scripta  est...  qui  tecum  in  monasterio  Domino  serviunt  et  tecum 
et  per  te  plurimum  salutamus  "  .  (Ihid. ,  p.  599-600). 

Ihid.  "  Incipit  epistola  S.  Hieronimi,  presbiteri,  ad  Theophilum,  epi- 
scopum.   Dilectissimo  atque  amantissimo  papç  Tbeophilo,  episcopo, 
Hieronimus  in  Domino  salutem.  Paucis  in  exordio  placet  judicium  veri- 
tatis...  voluntati  veniam  commodabis  n  .  (Ihid.,  p.  727-728). 
Fol.  181  \\  Symbole  de  \icée. 

Ihid.  "  Hec  reliquie  continentur  in  ecclesia  Lateranensi.  In  çcclesia 
Lateranensi  que  caput  est  mundi,  que  patriarchalis  est  et  imperialis, 
sedis  est  apostolicç  cathedra  pontificalis.. .  sunt  et  ibi  acoliti,  id  est 
ceroferarii,  lectores,exorcistç  etostiarii,  quorum  quisque  suum  implere 
nititur  officium  »  .  C'est  une  description  de  la  basilique  et  un  tableau 
du  personnel  qui  la  dessert.  Sur  la  basilique  du  Latran,  voir  Rasponi, 
De  hasil.  et  pair.  Lateranensi. 

Fol.  182.  "  De  archa  federis,  utrum  Rom§  sit,  quidam  dubitant...  » 
Ihid.  «  In  palatio  est  quoddam  sancti  Laurentii  oratorium,  in  quo 
tria  sunt  altaria.  Primum,  in  archa  cipressina  quam  Léo  tercius  condi- 
dit,  très  capsç  sunt...  in  alio  sancti  Pétri  altario  nemo  nisi  papa  vel 
episcopus;  in  tercio  vero  cardinales  vel  sacerdos  legitimus  r, .  Voir  Ma- 
rangoni,  Istoria  del  venerabile  e  anlichissimo  oratorio  di  S.  Lorenzo. 

Au  bas  du  fol.  181  v°,  après  les  derniers  mots  du  dernier  traité,  on 
lit  cette  réflexion  du  scribe  :  "  Sicut  cum  bos  dissolvit  aratrum,  vel 
sicut  nauta  cupiens  lit[t]us  pertingere  plantis,  sic  mihi  sate  sulcum 
extremum  n . 

Une  main  contemporaine  a  inscrit  en  minuscule,  au  bas  du  fol.  2, 
Tex-libris  suivant  :  «  Liber  ecclesiç  Sancti  Theoderici  ;  si  quis  abstulerit, 
anathema  sit  »  .  Plus  loin,  à  la  même  date,  on  a  écrit,  dans  cette  minus- 


490  MANUSCRITS 

cule  allongée  qu'on  rencontre  dans  les  chartes  de  Tépoque  (fol.  170- 
171,  177-178)  :  "  Liber  çcclesiç  Sancti  Theoderici  ».  —  Enfin,  au 
fol.  2,  on  rencontre  la  trop  fameuse  signature  :  "  L.  Art.  d'An- 
glade  " .  —  Un  peu  bref,  le  titre  doré  du  dos  (XVIII^  siècle)  porte  ; 
"  Anibrosius  in  psalnium  118  ». 

X1I«  siècle.  Parchemin.  182  feuillets  à  2  col.,  plus  un  demi-feuillet 
coté  m  bis.  360  sur  240  niillim.  Initiales  dessinées  au  trait  sur  fonds 
de  couleurs  variées,  représentant  des  dragons  et  des  enroulements 
fleuronnés  ;  plusieurs  sont  très  intéressantes,  notamment  celles  des 
fol.  91  et  105.  Uel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry,  n°  23). 

570  (E.  227).  B.  Ambrosii  plnres  libri  de  Patriarchis.  —  B.  Cy- 
priani  Carthaginensis  de  Oratione  dominica.  —  Kuffini  Aquileiensis  de 
Eide  symboli. 

Fol.  1  v°.  Le  volume  s'ouvre  sur  un  grand  titre  occupant  toute  la 
page,  écrit  en  capitale  avec  lettres  inscrites  ou  liées  :  «  Hic  continentur 
libri  sancti  Ambrosii,  Mediolanensis  episcopi ,  qui  de  Patriarchis 
inscribuntur,  in  primis  de  Abraham  liber  1;  de  Ysaac  et  Anima  liber 
unus,  de  Bono  mortis  liber  unus,  de  Esau  et  Fuga  seculi  liber  unus, 
de  Jacob  et  Vita  beata  libri  duo,  de  Joseph  liber  unus,  de  Benedic- 
tionibus  patriarcharum  unus,  de  Apologia  David  liber  unus,  de  Nabuthe 
et  Achab  liber  unus.  Fiunt  simul  X.  Expositio  quoque  sancti  Cypriani 
In  Dominicam  oracionem  atque  Explanatio  Bufîni  in  Symbolum  » . 

Ibid.  «  Incipit  liber  primus  sancti  Ambrosii  de  Patriarchis.  Abraham 
libri  hujus  titulus  est...  et  bona  senectute  complevit  diem  ».  (D/vi 
Ambrosii  opéra,  t.  I,  p.  266-310).  Le  2^  livre  manque. 

Fol.  21.  «  De  Ysaac.  In  pâtre  nobis...  servare  se  débet  et  custodire  ^ . 
(/M.,  p.  3i8-374). 

Fol.  39  \i°.  "  De  Bono  mortis.  Quoniam  de  anima  superiore  libro... 
perpetuitas  a  sçculis  et  nunc  et  semper  et  in  omnia  sçcula  sçculorum. 
Amen  »  .  (Ibid.,  p.  375-396). 

Fol.  55.  "  De  Esau  et  Fuga  seculi.  Frequens  nobis  de  fugiendo 
seculo...  cui  regnum  est  a  sçculis  et  nunc,  etc.  »  (Ibid.,  p.  449-468). 

Fol.  69  \\  «  De  Jacob  et  Vita  beata.  Necessarius  ad  disciplinam 
...  summa  animi  tranquillitate  perfusus  ».  (Ibid.,  p.  397-410).  — 
a  Superiore  libro  de  virtutum  prçceptis. . .  atroci  peremptus  est  morte  » . 
(Ibid.,  p.  415-446). 

Fol.  90.  "  De  sancto  Joseph,  patriarcha.  Sanctorum  vita  cçteris 
normavivendiest. ..  audite Israël  patremvestrum  »  .  (Ibid.,  p.  473-510). 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE    DE    REIMS.  491 

Fol.  105  v°.  "  De  Bencdictionibus  patriaichaniin.  Prinium  oniniutn 
quantam  disciinus  parciitibus  referre  rcverentiam...  ego  plantavi, 
Apolio  rigavit  )^ .  (Ihiil.,  p.  51l5-5;îO). 

Fol.  1 12  V**.  «  De  Apologla  sancti  David.  Apologiam  prophctç  David 
présent!  arripuimus  .stilo...  laus,  perpetuitas  cum  Deo  Pâtre  et  Spirilu 
sancto  aseculis  et  luinc  et  seniper  et  iii  omnia  secula  seculoruni.  Amen  " . 
(Ibid.,  p.  625-638). 

Fol.  123  \\  «  De  Nabutlie  israhelita.  Nabuthç  bistoria  temporc 
vêtus  est...  oinnipotentis  Dei  proniissa  accipere  mereamur.  Amen  ». 
{Ibid.,  p.  697-718).  La  On  non  conforme. 

Fol.  133.  «  Incipit  expositio  sancti  Cypriani,  episcopi  et  mart\ris, 
in  Dominicam  orationem.  Evangelica  precepta,  fratres  dilectissimi, 
iiibil  aliud...  et  gratias  agere  non  desinamus.  Amen  ».  (S.  Caecilii 
Cypriani j  episcopi  Carlhaginensis,  opéra,  p.  204-216). 

l'ol.  139.  "  Incipit  explanatio  Ruûni  in  Symbolum.  Micbi  quidem, 
fidelissime  papa  Laurenti,  ad  scribendum  animus  tam  non  est  ciipidus. . . 
liberari  a  confusione  et  obprobrio  sempiterno.  Per  Gbristutn  Dominum 
nostrum,  per  quem  Deo  Patri  omnipotenti  cum  Spiritu  sancto  gloria  et 
imperium  in  secula  seculorum.  Amen  r .  (S.  Hieronymi  opéra,  t.  V, 
p.  127-146). 

Fol.  153.  S.  Ambrosii  alia  apologia  Davidis.  «  Portasse  plerosque 
psalmi  titulus...  babes  judicium,  quia  futura  prçscripsit  ».  (Divi 
Ambrosii  opéra,  t.  I,  p.  639-662). 

Au  verso  du  fol.  160,  on  trouve  cette  recette  médicale  transcrite  par 
une  main  contemporaine  : 

"  Contra  tussim  aridam.  Tantum  contundes  arciotiti  quantum  capa- 
bilis  est  cortex  ovi,  et  ex  tribus  ouis  relinquetur,  et  bine  faciès  tortel- 
luiM  in  oleo  fringcndum,  et  fringendo  non  sit  reversatus,  neindurescat. 
Quem  tijssi  laborans  mane  jejunus  comedat.  At,  postquam  bora  sexta 
pretericrit,  quodcumque  volueris  licenter  edat,  prêter  lac  et  piscem 
aut  caseum,  quoadusque  dies  decem  transierint.  Hisopi,  mente  arefactç, 
gligani  desiccati,  marrubii  viridis,  seminis  etiam  papaveris,  sulphuris 
quoque  et  mellis...  uncia  una,  terens  in  unum  rédige,  et  in  vino 
calenti  resolutum  bibes,  et,  ex  eo  bibens,  adtende  ne  excédas  modum 
unius  coclearis.  Item  tussi  medenda,  sive  sit  arida,  sive  bumida.  Arse- 
nicon,  croci  et  piperis  ana  (?)  unam  dragmam  teres  et  in  vino  résolves, 
deinde  cum  mellis  modico  aut  oleo  prius  tepefacta  potabis  "  . 

Puis  cette  autre  :  «  Pulvis  medicatoria  ad  diversos  capilis  bumores, 


492  MANUSCRITS 

sive  ad  tussis  molesliarn  propellendam.  Hisopo  binos  denarios  et  tan- 
tundem  origani  et  piperis  si  usque  ad  pulverem  pariter  in  pila  contii- 
deris,  et  bibalur  cum  modico  vini  ante  guslum  illius  cibi,  multum 
prodcsse  expertum  est  «  . 

En  haut  du  fol.  1 ,  on  trouve  l'ex-libris  (Xll^  siècle)  :  «  Liber  aecclesiç 
Sancti  Theoderici  ».  —  De  même,  au  fol.  3  :   «  L.  Art.  d'Anglade  » . 

XIP  siècle.  Parchemin.  160  feuillets,  la  152  réduit  à  un  fragment  ; 
les  1-152  à  longues  lignes;  les  153-160  à  2  col.,  reliés  après  coup  à 
l'ouvrage  précédent.  2S6  sur  198  niillim,  Rel.  veau  fauve  sur  carton. 
—  (Saint-Thierry,  n«  26). 

580  (E.  228).  B.  Ambrosii  V  libri  de  Trinitate  seu  de  Fide.  — Ejus- 
dem  de  Incarnatione  dominica.  —  B.  Augustini  sententiae  excerptae 
de  confessione  peccatorum.  —  Liber  de  miracnlis  beatae  Mariae.  — 
B.  Athanasii  sermo  de  miraculo  imaginis  Christi. 

Fol.  1.  Table  du  temps.  «  In  hoc  corpore  continentur  libri  sancti  ac 
beatissimi  Ambrosii,  ortodoxi  episcopi  :  de  Trinitate  libri  quinque;  de 
Dominica  incarnatione  liber  I;  sentencie  sancti  Augustini,  episcopi, 
de  confessione  liber  I  r> . 

Ibid.  «  Incipit  epistola  Graciani  imperatoris  ad  sanctum  Ambrosium. 
Ambrosio,  religioso  sacerdoti  omnipotentis  Dei,  Gracianus  augustus 
Cupio  valdeque  recordor...  —  Incipit  tractatiis  sancti  ac  beatissimi 
Ambrosii,  episcopi,  de  Trinitate,  ad  Gracianum  imperatorem.  Regina 
austri  venit...  sed  quomodo  detrahes  eum  qui  alta  scrutatur  Dei  "  ? 
(Divi  Ambrosii  opéra,  t.  IV,  p.  53-170).  La  fin  non  conforme. 

Fol.  72.  «  Incipit  liber  sancti  Ambrosii,  episcopi,  de  Incarnacione 
dominica.  Debitum  cupio  solvendum,  sed  hesternos...  et  per  omnia 
penetrans  spirituum  intelligibilium  »  .  [Ibid.,  p.  273-294). 

Fol.  84.   "  Symbolum  vere  fidei.  Credimus  simplicem  naturam  divi 
nitatis...  »  Comme  dans  le  manuscrit  128. 

Fol.  84  \°.  i^  Incipiunt  sententiç  sancti  Augustini,  episcopi,  de 
confessione  peccatorum.  Sentite  de  Domino  in  bonitale...  bene  facit 
aversum  convertere,  pugnantem  adjuvare,  vincentem  coronare.  Expli- 
ciunt  sentencie  exceptç  ex  libris  sancti  Augustini,  episcopi,  de  confes- 
sione peccatorum  « . 

Fol.  110.  Fragment  d'un  recueil  de  miracles  de  Notre-Dame,  auquel 
doit  se  rapporter  cette  note  contemporaine  qui  a  été  ajoutée  à  la  table 
qu'on  a  trouvée  plus  haut  (fol.   1)  :  «  De  miracnlis  béate  Marie  libri 


\)K    LA    HinLIOTlIK^Jl  K    DM    UKIMS.  493 

duo  ■.  —  Le  coinmencement  manque,  u  ...  promota,  cum  duobus 
pueris  pactuni  ex  placito  locat,  vicenos  cuiquc  solidos  pollicens,  si  eum 
uti  docebunt  sçqucncia  trucidaient.  Erant  autein  ii,  ut  fertur,  génère 
Nervii,  qui,  vindeniialibus  lucris  adacti,  in  provinciam  Lauduncnseni 
sese  contulcrant...  liberacionis  eduxit.  Vocabatur  auteni  mulier  eadem 
Theodeberga  "  .  Cette  Tlicodeberge  avait  été  condamnée  au  bûcher  par 
le  vidame  de  Laon,  Ybert,  contemporain  de  révéque  Hélinand.  — 
FoL  110  v°.  «  De  quodani  infirmo,  Petro  nomine.  In  (îracianopolitano 
terrilorio,  vir  quidam,  ex  vidua  que  sil)i  nupserat,  privignum  habue- 
rat...  y^  —  Fol.  113.  «  Ad  sanctam  Mariacn  sanctumque  Johannem, 
evangelistam,  oracio.  Erumnarum  et  dolorum  plena  gerens  viscera... 

—  Et  Johannes,  tu  qui  tantç  castitatis...  «  —  Fol.  114.  «  De  llilde- 
fonso,  archiepiscopo.  Fuit  in  Toletana  urbe  quidam  archiepiscopus...  « 

—  Fol.  114  v°.  «  De  (juadani  muliere  quç  fidem  sibi  videbatur  amit- 
tere.  Miraculuni  me  referre  non  piget...  »  —  Fol.  IIG.  «  De  quadam 
matrona  Britannie,  Asserunt  quidam  antiqui  relatores  Britanniam 
dictam  majorem  a  distancia  minoris  quç  partes  incolit  occidentis,  fore 
prç  omnibus  terris  opulentam,  omnibus  diviciis  refertani,  ac  nobili- 
tatam  nrbibus,  castellis  ac  vicis,  et,  ut  prçdiximus,  nulla  ei  regio 
similis  in  diviciis...  "  —  Fol.  116  v\  ;'  De  imagine  cerea  quam  fece- 
rant  judei.  Aleminimus  et  meminisse  delectabile  est,  o  domina,  quali- 
ter...  «  C'est  en  somme  une  prière  à  la  Vierge;  quant  au  miracle,  il  est 
incomplet.  —  Fol.  117.  «  Qualiter  ab  ea  pauper  in  fînem  vocatus  est. 
Vir  quidam  pauper  degebat  in  quadam  villa...  »  —  Ibid.  «  De  quodam 
monacho  per  sanctam  Mariam  casligato.  In  monasterio  Sancti  Pelri, 
quod  est  ante  urbem  Coloniam,  erat  quidam  frater...  »  —  Fol.  118. 
«  De  quodam  peregrino  eunti  ad  Sanctum  Jacobum.  \eque  hoc  debemus 
silere  quod  beatç  memori§  domnus  Hugo,  abbas  Cluniacensis,  solet 
narrare,  de  quodam  sui  monasterii  fralre.  Idem  vero  frater  dicebatur 
Giraldus...  "  —  Fol.  118  v".  "De  quodam  presbitero.  Sacerdos 
quidam  erat  parroechiç  cujusdam  ('cclesi;  serviens...  »  — Ibid.  «De 
duobus  fratribus  in  urbe  Roma  et  de  orto  Sancte  Agnelis  et  de  tribus 
domibus  Sancti  Laurentii  quas  unus  ex  istis  injuste  rapuit.  Erant  duo 
fratres  in  urbe  iloma,  quorum  unus  vocabatur  Petrus,  admodum 
prudens  et  slrenuus,  çcclesiç  Sancti  Pétri  archidiaconus...  »  — 
Fol.  119  v^  a  De  Iheronimo,  cancellario  Dominç  nostrç'.  Apud  civi- 
tatem  qui;  vocatur  Papia...  »  —  Ibid.  «  De  quodani  clerico  a  nupciis 
per  beatam  Mariam  revocato.  In  territorio  civitatis  quç  dicitur  Pysa,  erat 


494  MAMUSGRITS 

quidam  clcricus,  ecclesio  Sancti  Cassiani  canonicus...  "  — Fol.  120. 
«  De  festivitate  Concepcionis.  Tempore  quo  Normanni  Angliam  invase- 
runt,  erat  quidam  abbas,  Elsinnus  nomine,  constitutus  in  ecclesia  sancli 
Augustini,  Anglorum  apostoli...  r^  —  Fol.  120  x''.  ce  Quod  cuidam 
morienti  matrem  se  misericordiç  dixerit.  Meminimus  et  meminisse 
delectabile  est  qualiter  ad  commendandum...  »  C'est  la  prière  qu'on  a 
rencontrée  plus  haut  (fol.  116  v°).  —  Ibid.  u  De  quadam  muliere  que 
conjugatum  virum  a  latere  uxoris  distrahebat.  Est  preterea  aliud  quid- 
dam  relatu  brève,  exemplo  magnificum,  cui  erigende  sunt  aures  omnium 
peccatorum.  Ex  relacione  Atrebatensis  episcopi...  »  —  Fol.  121  v\ 
«  De  quodam  priore.  Apud  civitatem  que  vocatur  Papia,  in  monasterio 
Sancli  Saluatoris...  ^  — Ibid.  «  De  panno  pristino  colori  reddito.  Sancti 
Michaelis  archangeli  nomine  consecrata  quçdam  çcclesia  est  quç  clausa 
dicitur  ab  incolis...  r  —  Fol.  122.  «  Beatus  Iheronimus,  de  imagine 
béate  Mariç.  De  illa  autem  vere  incontaminata  virgine...  d  — 
Fol.  122  v°.  "  De  fure  suspenso  et  per  bealam  Mariam  liberato.  Sicut 
dicit  beatus  Gregorius  de  septem  stellis...  jî  —  Fol.  123  v°.  a  De  morte 
apostate  Juliani  imperatoris.  Julianus,  impius  imperator,  pergens 
adversus  Persas,  venit  in  partes  Cçsariensium  civitatis...  «  — 
Fol.  124  v^  «  Sermo  de  penitencia  Theophili,  qui  Christum  abnegavit 
et  per  beatam  virginem  Mariam  veniam  promeruit.  Factum  est  autem, 
priusquam  incursio  fieret  in  Romana  republica...  "  —  Fol.  125.  «  De 
alio  muto  per  visionem  sanato.  Vidimus  et  alium  de  pago  Laudunensi, 
desuper  fluviolum  Seram  nomine...  '  —  Fol.  125  v°.  "  De  bubulco 
blasphemo  et  punito.  ServuscujusdammilitisSuessionensis,  operi  rusti- 
cano  deputatus...  «  —  Fol.  126.  ^  De  oculo  femine  sanato  et  puero 
contracto  et  erecto.  Femina  quçdam  oculum  dolebat,  et  cçlidoniam  seu 
quaslibet  herbas  adhibuit  ne  doleret...  r,  — Fol.  126  v°.  "  De  surdo  et 
muto  Atrebatense.  Quidam  surdus  et  mutus  de  Atrabatensi  pago,  intel- 
ligens...  ^  —  Fol.  127.  «  De  puero  Coloniensi  et  muliere  a  demone 
sanata.  Sed  et  quidam  puer,  nacione  Coloniensis,  nutriebatur  in  pago 
Belvacensi,  apud  castrum  Clarum  montem  nomine...  ^  — Fol.  127  v". 
«  De  furioso  divite  Doacensi.  Prçterea  ex  Castro  quod  dicitur  Doacus, 
versus  pagum  Atrebatensem,  quidam  furiosus  nomine  Guarinus...  »  — 
Fol.  128.  «De  oberrantibus  reductis  ad  viam  per  beatam  Mariam.  Obhçc 
et  alia  celeberrima  Dei  Christi  et  virginis  Mariç  matris,  fama  vulgante, 
miracula,  concursus  et  occursus  diversç  çtatis  utriusque  sexus  diversç 
condicionis  longe  lateque  ad  urbem  Suessonicam ,  ob  amorem  et  pietatem 


DE    LA    ninLIOTlIÈQUE    DE    REIMS.  V05 

sancto  virginis  Marii;  fiebat.  Tiiiic  elexciti  honiines  et  fominç  de  Montibus 
in  Hainaco  iisque  ad  viginti  quinque  numéro  carpcbant  iter  quod  dncit 
ad  Sanctuni  Qnintinnm...  "  —  Fol.  129.  «  De  fcmina  quç  peperi 
lapides.  Apud  villarn  qiu;  dicitur  Hcrala,  in  torritorio  Sucssioniensi  {sU')y 
que  et  ipsa  est  niatris  (;cclesie  beatornm  martyrnm  Gervasii  et  Prothasii, 
Miulier  qn(;dam...  n  —  Ibid.  «  De  paralitico  sanato.  Quidam  parali- 
ticus  in  porticu  ejusdem  ecclesiç...  »  —  Fol.  129  v".  a  De  femina 
ceca  et  illumiuata.  Qurdam  mulier,  mater  familias,  de  lîlericuite,  que 
villa  est  prope  Cociacum,  capta  oculis  cecitate...  »  —  Ibid.  «  De  qua- 
dam  muliere  [de  Ruminiaco,  in  pago  Laudunensi],  que  virtute  invisibili 
prohibebatur  ab  ingressu  templi.  Anno  igitur  ab  incarnacione  Domini 
nostri  Jhesu  Cbristi  millesimo  centesimo  tricesimo  primo,  Luce  evan- 
gelisle,  non  dedignatus  est  Deus  iterum  gorificare  nomen  suum  etiam 
inusitato  miraculo.  Papa  Innocencius,  ab  emulo  suo  Roma  pulsus,  ab 
(;cclesiis  cisalpinis  et  regibus  et  principibus  terrç  honorifice  susceptus, 
monasterium  Sancli  Medardi  Suessione,  quod  est  trans  fluvium  situm, 
recens  dedicaverat...  "  —  Fol.  130  v°.  "  De  inflato  mulieris  utero  et 
sanato  festis  pascalibus.  Apud  castrum  quod  Nigilla  dicitur,  in  Viro- 
mandensi  pago  situm,  mulier  quçdam...  »  —  Ibid.  «  De  infirmo  per 
panem  sanato  qui  soccum  tetigerat.  Dicite,  inquit,  justo...  est  igitur 
locus  juxta  castrum  Batpalmas,  locus  autem  ille  Latgniacicurtis  dici- 
tur... n  — Fol.  131  v**.  «  De  duobus  scutiferis  de  capcione  liberatis.  Duo 
pueri  sciitiferi,  de  pago  Laudunensi,  capti  et  abducti  ultra  silvam  quç 
Tberescbia  dicitur,  ad  castrum  quod  Advesniç  vocatur,  et  uterque  in 
cippn  conjecti  fiierant.  Diim  itaque  sibi  asservantur,  alter  eorum,  ille 
qui  major  natu  fuerat,  (erat  autem  nepos  Milonis  de  Asceiaco),  recor- 
datus  est  quod,  ad  constructionem  ecclesie  beato  virginis  Marie  Sues- 
sionensis,  inter  alia  quibus  opus  fuerat,  qnidam  etiam  clavos  ferreos 
defcrebant  et  offerebant.  Vovit  ergo  centum  clavos...  n  —  Fol.  132. 
«  De  maire  quç  fllium  suum  reduxit  liberum  de  capcione.  Apud  Sanc- 
tum  Richarium  in  Pontico,  qui  viens  est  in  pago  Ambianensi,  cuidam 
feneratori...  "  —  Fol.  132.  a  De  femina  cçca  et  illuminata.  Quçdam 
c<,'ca,  de  Cenomannensi  territorio,  audivit  famam  virtutum  quas  faciebat 
Dominus  Suessione...  n  —  Fol.  132.  «  De  Radulfo  Cautello.  Thomas 
autem,  domiims  castri  quod  Cociacus  vocatur,  in  Laudunensi  pago 
situm,  iturus  ad  regem  Anglorum,  quendam  ex  clientibus  suis  Radulfum 
agnomento  Cautellum...  «  —  Fol.  133.  «  De  duabus  mulieribus 
ardenlibus  et  restinctis.  Duc  mulieres  de  Monasterio  in  Der,  quarum 


496  MANUSCRITS 

altéra  maxillam  igné  peresam,  cum  horrore  spectaculum  sui  exhibebat, 
altéra  vero  manum  et  brachium  igné  tabifîco  consumptum,  putridas 
carnes  etluridas  et  ad  omnium  nauseam  fetentes  prç  se  grstabat,  véné- 
rant Suessionem...  »  —  Fol.  133.  "  De  igné  novo.  Annus  Domini  qui 
ab  incarnacione  ejus  die  iniciiim  accipit  computari  millesimus  cen- 
tesimus  tricesimus  primus  inchoabat,  anno  Ludovici  vicesimo  tercio  et 
Philippi,  ejus  (ilii,  secundo,  die  sancti  Vincencii,  martyris...  » 

Fol.  133  v°.  "  Sermo  sancti  Atbanasii,  episcopi,  de  mirabilibus  que 
facta  sunt  per  imaginera  Domini  nostri  Jhesu  Christi,  in  Biriio  civitate, 
v"  idus  novembris.  Elevate  oculos  sensus  vestri...  n  Voir  notre  ma- 
nuscrit 139,  fol.  135  \j\ 

Fol.  135  v°.  «  Oracio  pura.  Ave,  Maria,  gratia  plena,  Dominas 
tecum;  benedicta  tu  in  mulieribus,  et  benedictus  fructus  ventris  tui. 
Ave,  cçli  janua,  Dei  mater  et  filia...  »   (81  lignes). 

Fol.  136.  "  Epistola  papç  Paschalis  de  decimis.  Paschalis,  episcopus, 
seruus  servorum  Dei,  venerabili  fratri  Baldrico,  Noviomensi  seu  Torna- 
censi  episcopo,  salutem  et  apostolicam  benedictionem.  Fraternitati  tuç 
jam  secundas  litteras  misimus,  ut  monacbis  Sancti  Martini  de  injuriis 
illis  justiciam  faceres  quas  a  Tornacensibus  clericis  paciuntur  ...  Data 
Lateranis,  per  manum  Jobannis,  diaconi  cardinalis,  iiii'"  idus  novem- 
bris »  .  (1103-1113,  d'après  Jaffé,  Reg.  pontif.,  n"  4699). 

Fol.  137.  Variante  d'une  épigramme  bien  connue,  en  douze  hexa- 
mètres, sur  les  trois  maris  de  sainte  Anne. 

tt  Mupta  fuit  Joachim  mater  prius  Anna  Marie. 
Deluncto  Joachim,  Cleophe  fit  nupta  secundo. 
Mortuus  est  Gleophas  ;  Salome  fit  tercio  nupta. 
Nascitur  ex  Joachim  virgo  benedicta  Maria; 
Altéra  de  Cleopha  generatur  dicta  Maria; 
Tercia  de  Salorae  fuit,  et  vocala  Maria. 
Filia  sed  Joachim  fît  Joseph  nupta  Maria; 
Traditur  Alpheo  conjunxque  secunda  Maria; 
Et  Zebedeo  fit  tercia  nupta  Maria. 
Nascitur  ex  prima  Jhesus  sine  sorde  Maria; 
Jacobus  Alphei  Cleopha  matre  Maria; 
Jacobus  ex  alia  cum  fratre  Johanne  Maria  » . 

Voir  notre  manuscrit  249,  fol.  149  v°. 

Ibid.  Poème  sur  le  massacre  des  Innocents  et  la  fuite  en  Egypte. 

tt  Marie  nitidam  veneretur  quisque  figuram. 
Res  nova,  que  Deus  est  homo.  Cur?  Sola  pietate 


Vobis  vita  datur  mortalibus. 


DK    LA    BIBLIOTHEQLK    DE    KKIiMS.  497 

Arbor  felici  dat  porna  Dei  genitrici, 

Virgo  gorit  florem,  flos  virge  prebct  odorcm  « .  (26  vers). 

Au  bas  du  verso  des  fol.  7,  15,  21,  37,  45,  53,  01,  G9,  77,  85, 
93,  101,  IIG,  132,  on  lit  Tex-Iibris  cofitemporain  :  «  Liber  sancti 
Bartbolornei,  apostoli,  et  sanctoruni  confessorum  Tlieoderlci  et  Tbeo- 
dulG  "  .  —  A  noter,  comme  curiosité  paléographique,  les  cédilles 
placées  sous  les  lettres  jï?  et  q  dans  les  abréviations  de  pr a e  et  de  quae. 

XII*  siècle.  Parchemin.  137  feuillets  à  2  col.  et  2  gardes  blanches, 
A,  en  lètc,  n,  à  la  lin;  le  premier  (euillet  lacéré;  nombreuses  marges 
coupées,  315  sur  220  millim.  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Sainl- 
Thlerry,  n°  27). 

581  (E.  231).  Liber  Ambrosii  de  Bono  mortis.  —  Nicolai  Bonavie, 
de  laudibus  Hieronymi.  —  Firmiani  Lactantii  liber  de  Ira  Dei.  — 
Ejusdem  liber  de  Opificio  hominis.  —  lî.  Johannis  Chrysostorni,  quod 
nemo  leditur  nisi  a  semetipso.  —  B.  Bonaventurae  liber  de  corpore 
Christi,sive  de  Praeparatione  ad  missam. 

Fol.  1.  "  Liber  beati  Ambrosii  de  Bono  mortis.  Qnoniam  de  anima 
superiori  libro...  plenitudo  divinitatis,  et  ipsi  est  decus,  honor  et  glo- 
ria,  perpetuitas  a  seculis  et  nunc  et  semper  et  per  omnia  secula  secu- 
lorum.  Amen.  Explicit  liber  B.  Ambrosii  de  Bono  mortis.  Deogratias» . 
(Divi  Ambrosii  opéra,  t.  I,  p.  375-396). 

Fol.  23.  «  Nicolai  Bonavie,  Lucani,  ad  universum  littcratorum 
cetum,  de  maximi  Iheroninii  laudibus  incipit  féliciter.  Tam  multe  et 
tam  varie  laudes...  exultemus  in  celesti  gloria,  quam  nobis  omnibus 
largiri  dignetur  qui  vivit  in  secula  seculorum.  Amen.  De  maximi  Ihe- 
ronimi  laudibus  explicit  ».  —  La  main  du  scribe  a  ajouté  ces  lignes 
intéressantes  :  "  Recensita  intra  delubrum  Andrée  dedicatum,  Patavi, 
inter  missarum  sollempnia,  pridie  kalendas  octobrias,  a  Chrisli  nata- 
liciis  annum  nobis  agentibus  millenum  et  quatricerium  decimum,  co- 
ram  Deo  et  amabilibus  episcopis  »  .  Sur  le  B".  Bonavita,  tertiaire  fran- 
ciscain, né  à  Lugo  (1375),  v.  Acta  SS.,  mars,  t.  I,  p.  122-123. 

Fol.  31.  a  Ex  verbis  Jeronimi.  Lactancius,  quasi  quidam  fluvius 
eloquentie...  — -  Idem  Jeronimus.  Lactancium  propter  erudicionem... 
—  Idem  Jeronimus,  in  libro  de  Viris  illustribus.  Firmianus,  qui  et 
Lactancius,  Arnobii  discipulus...  —  Firmiani  Lactancii  divinarum 
institucionum  adversus  gentes  libri  septem.  Et  primo  de  falsa  reli- 
gione,  aliqua  excepta  notabilia  subscripta  notantur  in  brevi.  De  falsa 
religione,  libro  primo.  Si  quidem  sibi...  »  Ce  commencement  n'appar- 
TOMK  xxxvni.  32 


498  MANUSCRITS 

i  tient  ipas  à  l'ouvrage  annoncé  :  «  De  falsa  religione  «,  qui  est  le  pre- 
mier 'des  sept  livres  :  «  De  divinis  institutionibus  adversus  gentes  »  . 
.D'ailleurs,  dès  le  feuillet  suivant,  le  scribe  reprend  ainsi  : 

Fol.  32  v°.  «  Firmiani  Lactancii  de  Ira  Dei.  Animadverti  sepe,  Do- 
nate,  plurimos  id  existimare...  ut  et  propicium  semper  habeamus  et 
nunquam  vereamur  iratum.  Explicit  Firmiani  Lactancii  de  Ira  Dei 
liber.  Deo  gracias  «.  {L.  C.  Firmiani  Lactancii  opéra  omnia.  Paris, 
1748,  2  in-4";  t.  II,  p.  127-179). 

Fol.  60.  "  Lactancius,  de  Opificio  hominis.  In  summis  necessitatibus 
ac  supra  vires  nostras  libellum  volui  iutirnare,  quem  ad  te  rudibus  pêne 
verbis,  proutingenii  mediocritas  tulit,  Demetriane,  perscripsi,  utcolhi- 
dianum  stiidium  meum  nosces...  ab  erroribus  liberatos  aH  iter  céleste 
deduxerit.  Explicit  Lactancius  de  Opific'o  hominis,  alias  de  l'troque 
homine  «.  Comme  on  le  voit,  notre  texte  s'éloigne  considérabletricnt 
de  celui  qui  a  été  donné  dans  Téditi  m  précitée  (p.  71-125),  sous  le 
titre  :  De  Opificio  Dei  vel  Formalione  hominis  liber,  ad  Demetrianum,  au- 
ditorem  suum. 

Fol.  87.  a  Johannis  Crisostomi.  Quod  nemo  potest  ledi  nisi  a  semet- 
ipso.  Scio  quod  crassioribus  qmbusque  et  presentis  vite  illecebris 
inhabitantibus...  nocere  nequaquain  poterunt  ei  qui  a  semetipso  non 
leditur.  Explicit  liber  iste  Johannis  Oisostomi,  recte  et  vere  Os  auri  » . 
{S.  Johannis  Chri/sostomi  opéra,  t.  V,  p.  637-65  î). 

Fol.  107.  a  Incipit  tractatus  et  sermo  Boneventure  de  Corpore 
Christi.  Ad  honorem  gloriose  ac  individue  Trinitatis  et  ad  honorera 
excelleutissimi  Sacramenti...  quod  ipse  tibi  et  michi  prestare  dignetur. 
Amen  »  .  {S.  Bonaventurae  opéra  omnia,  t.  Vil,  p.  67-71). 

La  gardes,  en  tète  du  volume,  est  intéressante.  Elle  porte  'l'abord 
une  table  contemporaine  du  volume  :  "  Tabula.  Ambrosius,  de  Bono 
mortis.  Laudes  beati  Jeronimi.  Firmiani  Lactancii  de  Ira  Dei.  Lac- 
tancius, de  Opificio  hominis.  Crisostomus,  quod  nemo  leditur  nisi 
a  seipso.  Calumnia  Luciani,  ex  greco  (4  feuillets,  enlevés  entre  les 
fol.  106-107  actuels,  paraissent  avoir  reçu  ce  traité  aujourd'hui 
manquant).  Bonaventura,  de  Corpore  Christi  d  .  Elle  donne  aussi  cette 
note,  également  contemporaine  :  «  Scriptum  Constancie,  in  concilio 
generali,  anno  Domini  M"  CCCC"  XVI",  apostolica  sede  vacante  r, . 
Enfin  elle  offre  cette  mention  autographe  :  «  Ego,  Guillelmus,  cardi- 
nalis  Sancti  Marci,  hune  libnim  dono  librarie  ecclesie  Remensis  "  .  — 
^a  garde  c  complète  le  renseignement  bibliographique  en  ces  termes. 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE    DE    REIMS.  499 

d'une  écriture  contemporaine  :   «  Hic  [liber]  cathenatus  21' junii  anno 
142G  » .  — Notons  enOn,  au  fol.  1,  la  cote  :  «  184  visa  » . 

XV*  siècle.  Parchemin.  115  feuillets  mimérolés,  plus  43  bis  et  86  bis 
et  2  gardes  a,  b,  en  tête,  et  c,  à  la  fin;  les  fol.  8G  bis,  a,  c,  blancs. 
Encadrements  à  miniatures,  aux  fol.  1  et  23,  aux  armes  du  donateur, 
dans  l'initiale  :  de  gueules,  à  la  bordure  enyrêlée  d'or,  à  une  ren- 
contre de  cerf  de  même,  timbrées  d'un  chapeau  de  cardinal.  207  sur 
138  millim.  Rel.  moderne  veau  rouge  sur  carton,  à  fermoir  de  cuivre. 
—  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  C,  ord.  4,  n"  G7  »). 

582  (E.  233).  B.  Jobannis  Cbrysostomi  libri  II  de  Compunctione 
cordis.  —  Ejusdem  de  Reparatione  lapsi.  — B.  Augustini  Retractatio- 
num  libri  II.  —  Ejusdem  liber  contra  Academicos.  —  Ejusdem  liber 
de  Ordine. 

Fol.  1.  "  Incipit  liber  beati  Jobannis  Crisostomi,  episcopi  Constan- 
linopolitani,  de  Cordis  compunctione,  ad  Demetrium,  episcopum.  Cum 
te  intueor,  béate  Demetri,  fréquenter  insistentem...  vitam  quidem 
atque  opéra  negligenti.  Amen  i5 .  —  Fol.  21  v".  «  Incipit  ejusdem  se- 
cundus»  ad  Stelecum,  hominem  Dei.  Et  quomodo  potest  Geri  quod 
imperas...  in  mortalibus  flammis  ».  {S.  Johannis  Chrysostomi  opéra, 
t.  V,  p.  478-504). 

Fol.  36.  De  Reparatione  lapsi.  «  Quis  dabit  capiti  meo  aquam... 
alia  ultra  medicamenta  non  queras.  Explicit  liber  sancti  Johannis, 
episcopi  Constantinopolitani,  de  Reparatione  lapsi  »  .  [Ibid.,  p.  833- 
858). 

Fol.  79.  Retractationum  S.  Augustini  libri  duo.  Le  commencement 
de  ce  traité  manque.  Les  premiers  mots  appartiennent  au  27*  para- 
graphe :  «...  nisi  quod  cum  volumus  sit  ubi  prius  et  maxime  est 
ipsum  velle  sive  ullo...  alios  a  me  dictos  retractare  cepissem.  Aureli 
Augustini,  episcopi,  Retractationum  libri  duo  expliciunt  « .  (S.  Aurelii 
Augustini  opéra,  t.  1,  p.  3-63). 

Fol.  98.  «  Aureli  Agustini,  episcopi  catholici,  Achademicorum  liber 
primus  incipit.  0  utinam,  Romanianae  [sic),  hominem  sibi  aptum. .. 
modestius  tamen  et  citius  quam  speraveram  fecimus.  Expliciunt  libri 
très  Aureli  Augustini  Achademicorum  » .  {Ibid.^  p.  249-296). 

Fol.  134  v°.  «  Incipit  de  Ordine  liber  I.  Ordinem  rerum,  Zenobi, 
cumsequi  ac  tenere...  cum  jam  nocturnum  lumen  fuisset  inlatum. 
Explicit  libri  Aureli  Augustini  de  Ordine  II  » .  (Ibid.,  p.  315-351). 
Au  bas  du  fol.  78,  on  retrouve,  malgré  un  grattage,  cette  très  curieuse 


500  MANUSCRITS 

conjuration  du  mal  de  dents  (XI*  siècle)  :    «  Idoloy,  Sadaloy,  Deme- 
daloy  ;  liberator  dentium  meorum  » . 

La  première  partie  du  vol.  actuel  (fol.  1-78)  porte,  au  bas  du  fol.  1, 
l'ex-libris  (XII"  siècle)  :  «  Liber  Sancti  Theoderici  ;  anathema  sit 
auferenti  »,  et,  au  bas  du  fol.  78,  cet  autre  (XIV*  siècle)  :  «  Liber 
sancti  (sk)  Theoderici  et  Theodulfi  et  sancti  Barlholomei  apostoli; 
auferenti  sit  anathema  '>  ;  enfin,  au  fol.  1,  la  signature  :  «  L.  Art. 
d'Anglade  »  .  La  seconde  partie,  plus  ancienne,  porte  au  contraire,  au 
bas  des  foL  101-102,  123-124,  147-148,  la  mention  contemporaine 
du  texte  :  "  Hincmarus,  arcliiepiscopus,  dédit  Sanctae  Mariae  Kemensi  » , 
et  formait  jadis,  dans  la  bibliothèque  du  Chapitre,  un  manuscrit  spé- 
cial de  92  feuillets.  —  La  garde  a,  collée  à  l'intérieur  du  plat  initicil, 
est  un  feuillet  de  Sacramentaire  du  X*  siècle;  la  garde  b,  collée  à  l'in- 
térieur du  plat  final,  appartient  à  un  commentaire  ou  à  une  homélie 
sur  l'évangile  de  Pâques. 

IX«  siècle  (fol.  79-171)-XI«  siècle  (fol.  1-78).  171  feuillets  et 
2  gardes  a,  b,  en  tête  el  à  la  fin,  collées.  270  sur  193  millim.  ReL 
veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry,  n*"  36  et  51). 

385  (E.  232).  B.  Johannis  Chrysostomi  et  B  Basilii  dialogus  de  Sa- 
cerdotio.  —  B.  Johannis  Chrysostomi  quaedam  opuscula.  —  Eutropii 
et  Pauli  diaconi  libri  XVII  de  Historia  Romana.  —  Amalrici  Augerii 
Chronicon  Bomanorum  pontificum. 

Fol.  1.  "  Incipit  liber  dyalogi  Johannis  Crisostomi  et  Basilii,  Cesa- 
riensis  episcopi,  de  Dignitate  sacerdocii,  libri  sex  et  de  vita  solitaria. 
Michi  qnidem  mulli  fuerunt  amici  certi...  in  eternum  tuum  recipias 
tabernaculum.  Explicit  dyalogus  Crisostomi  et  Basilii  Cesariensis  de 
Dignitate  sacerdotali  » .  (S.  Johannis  Chrysostomi  opéra,  t.  V,  p.  409- 
478). 

Fol.  34  v°.  L'ouvrage  qui  devait  suivre  celui-ci  était  ainsi  annoncé  : 
«  Prefacio  in  libellum  Martini,  episcopi,  ad  Miroveum  regem,  de  Qua- 
tuor viitutibus.  Gloriosissimo...  n  La  copie  s'arrête  à  cette  réclame,  et 
les  deux  feuillets  35-36  qui  devaient  la  porter  n'ont  pas  été  utilisés. 

Fol.  37.  «  Incipit  epistola  Crisostomi  ad  Theodorum,  monachum. 
Si  fletus  possit  et  gemitus  per  litteras. ..  ex  litteris  tuis  maximum  nobis 
gaudinm  esse  venturum.  Amen  ».  [Ibid.,  p.  859-866). 

Fol.  40  v°.  «  Ejusdem  de  Militia  sperituali  [sic).  Bona  quidem  sunt 
et  utilia...  «  [Ihid.,  p.  625). 


DE    LA   lUBLIOTIIEQUE    DE    REIMS.  5;)1 

Fol.  42.  u  Tiactatiis  Crisostomi  [ad  Theodorurn,  lapsum],  de  Kepa- 
ratione  lapsi.  Quis  dabit  capili  meo  aquam...  alia  ultra  medicamcnta 
non  queras.  Finit  de  Kcparalioiie  lapsi  " .  {Ilfid.,  p    833-858). 

Fol.  GO.  u  Epislola  Pauli  Dyaconi,  monasterii  Sancti  Bencdicti,  in 
ystorins  Eutropii.  Domine  Adilperge,  eximie  suminequc  dominatrici, 
Paulus  exignus  et  snpiex.  Cuni  ad  imitacionem  excellentissimi  com- 
paris...  —  Incipitprinius  liber  Eutropii  Romane  hystorievelprenostice. 
Frinius  in  Ytalia,  ut  quibusdam  placet,  regnavit  Janus...  quia  non 
restant  adhuc  que  de  Justiniani  augusti  felicitate  dicantur,  in  sequenti, 
Deo  presule,  libello  promenda  sunt.  Explicit  liber  Eutropii  vel  XVII'" 
et  ultimus  Hystorie  Romane  «  .  —  L'ouvrage  se  poursuit  en  ces  termes  : 
u  Cum  jam,  ut  premissum  est,  Romanorum  desierit  aput  Italos  impe- 
rium...  et  ejus  in  loco  Anastasius,  presbiter,  ordinatus  est.  Explicit 
liber  XVII"'  de  Historia  Romana  »  .  La  première  édition  de  l'œuvre 
historique  d'Eutrope  avec  la  continuation  de  Paul  Diacre  est  de  Rome 
(14-1). 

Fol.  125.  Actus  pontiGcum  Romanorum.  L'ouvrage  s'ouvre  sur  une 
table  alphabétique  des  papes,  dont  le  renvoi  à  la  pagination  n'a  pas 
été  fait.  Viennent  ensiâle  des  listes  méthodiques  :  «  Sequitur  de  pre- 
dictis  Romanis  ponlificibus  qui  pro  Deo  interfecti  fuerunl.  Et  primo 
Jhesus  Cliristus,  Dei  filius.  Item,  beatus  Petrus...  —  Seqtiilu:  de  aliis 
supradiclis  Romanis  pontificibus  qui  per  violenciam  vel  fraudem  sedem 
apostolicam  occupaverunt.  Et  primo  Constanlinus,  secundus  papa. 
Item  Johannes...  —  Sequitur  de  aliis  Ronianis  pontificibus  antedictis, 
qui  de  collegio  cardinalium  tantum  assumpti  fuerunt.  Et  primo  beatus 
Petrus,  apostolus.  Item,  Formosus...  —  Sequitur  de  prefatis  Romanis 
pontificibus  qui  primo  religiosi  extiterunt.  Et  primo  Silvester,  papa 
secundus,  qui  fuit  monachus  monasterii  Floriacensis...  —  Sequitur  de 
sanctis  passagiis  ultra  citra  marinis  concessis  et  factis  per  dictos  Ro- 
manos  pontifices  et  sub  quibus  ipsorum.  Et  primo  fuit  passagium 
ultramarinum  inceptum  et  factum  tempore  Urbani,  pape  secundi... 
contra  Sarracenos  qui  vénérant  ultra  marc  pro  Yspania  occupanda. 
Explicit  prima  tabula  hujuslibri  in  nomine  Domininostri  Jhesu  Christi» . 
—  Fol.  128.  "  Reatissimo  patri  in  Christo  et  suo  vicario  glorioso  ac 
domino  nostro  precipuo  domino  Urbano,  digna  Dei  providencia  papa 
quinto,  vester  devotus  capellanus,  Amalricus  Augerii  de  Biterris, 
prior  vestri  monasterii  Sancte  Marie  de  Aspiranno  per  priorem  soliti 
gubernari,  ordinis  sancti  Augustini,  Elnensis  diocesis,  etc.  Sanctissime 


502  MANUSCRITS 

pater  et  domine,  quia  sensualitas  humana...  Explicit  prohemium  hu- 
jns  libri,  ad  laudem  et  memoriam  ejusdem  domini  nostri  Urbani,  pape 
qiiiuti  »  (1362-1370).  —  Fol.  129.  L'oiivrn<|e,  qui  se  compose  d'une 
série  de  notices  biographiques  des  papes,  commence  ainsi  :  "  Jhesus 
Christus,  Dei  filius,  secundum  suam  divinitatem,  a  Deo  Pâtre  est  geni- 
tus...»  Il  s'arrête  sur  cette  notice  consacrée  à  Clément  H  (1046-1047): 
ce  Clemens  secundus,  post  dictum  Gregorium  sextum,  per  violenciam  et 
intrusionem,  in  Romanum  pontificem  fuit  assumptus,  et  post  beatuni 
Petrum  apostolum  extitit  papa  centesimus  et  sexagesimus,  anno  a  nati- 
vitate  Domini  millesimo  quadragesimo  nono  secundum  unam  croni- 
cam,  sed  secundum  aliam  dicitur  de  quinquagesimo  '  .  Les  initiales 
dont  la  place  avait  été  laissée  n'ont  pas  été  peintes. 

L'œuvre  d'Amaury  Augier  a  été  éditée  dans  le  t.  II  du  Corpus  histo- 
ricum  medii  aevi  d'Eccard,  et  dans  le  t.  111,  part,  ii,  des  Scriptores  rer. 
Italie,  de  Muratori. 

Sur  le  fol.  A,  on  lit  cette  table  contemporaine  du  volume  :  "  Dyalo- 
gus  Crisostomi  et  Basilii  Cesariensis  de  Dignitate  sacerdotali.  Item, 
epistola  ipsius  Crisostomi  ad  Theor^orum,  monachum.  Epistola  beati 
Augustini  ad  Cirillum,  de  laudibus  beati  Jeronimi.  Item,  prefacio  in 
libellum  Martini,  episcopi,  ad  Miraneum  (sic)  regem,  de  IlII  virtutibus. 
Cujus  secundum  folium  incipit  :  Prestiti  et  finitur  :  esse  non  dehet;  ulti- 
mum  folium  incipit  :  [eonjtempnens  eundem  et  ultima  pagina  :  hac 
quoque  vicii  » . 

La  signature  de  Guy  de  Roye,  qu'on  trouve  en  haut  du  fol.  123  verso, 
montre  que  le  volume  primitif  ne  comprenait  que  les  123  premiers 
feuillets  du  recueil  actuel,  bien  que  l'Histoire  d'Eutrope  ait  reçu  une 
pagination  spéciale.  — Sur  le  fol.  b,  on  relève  cette  note  (m.  d.),  qui 
paraît  viser  la  même  partie  :  «  Ext[imatur]  I  f[loreno]  eu  [m]  d[imid]io  »  . 
—  La  signature  de  Guy  de  Roye  clôt  également  le  dernier  ouvrage,  au 
bas  du  fol.  182  verso.  —  Au  verso  du  fol.  208  et  dernier,  on  lit  encore 
celte  note  qui  paraît  dater  la  reliure,  malheureusement  délabrée  : 
a  Folia  in  isto  volumine  papiri,  in  quo  sunt  plures  libri,  sunt  in  toto, 
îibsque  custodiis,  208,  CCVIIl,  quorum  XXV  ultima  sunt  non  scripta, 
notata  per  me  Egidium  de  Asperomonte,  die  xxvi  mensis  octobris 
anni  Domini  MCCCC"'  XII ""'  ^ .  —  Enfin,  sur  le  fol.  1,  la  cote  ordi- 
naire :   «  145  visa  '^ . 

XV«  siècle.  Papier.  208  feuillcls,  plus  54  lis;  les  35,  36,  57-59, 
123-124,  183-208  blancs.  Pagination  en  chiffres  arabes  de  l'époque. 


DE    LA   BIBLIOTHKQI  l<:   DE    REIMS.  503 

305  sur  225  millim.  pour  les  fol.  1-12  5;  300  sur  212  millim.  pour 
les  loi.  124-208,  cnix-ci  rognés.  Rel.  dos  de  veau  blanc  sur  bois,  le 
dernier  plat  perlant  une  élicpielle  de  papier  aux  armes  peintes  de 
Guy  de  Hoye.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :   ^  C,  ord.  1,  n»  5  »). 

584  (E.  254).  Tichonii  Vil  libri  Hegularnm. 

Fol.  1.  ^'  Incipit  liber  rigulnruni  Tyconii.  Ncccssarium  duxi  antc 
oninia  qnae  mihi  videiilur  libelluni  regularcm  sciibere...  donec  de 
medio  ejus  discedat  ]^>clesia  » .  —  Fol.  4.  «  De  Domino  et  corpore 
ejus.  Régula  de  Doniini  corpore  bipertito.  Régula  bipertiti  corporis... 
florere  atque  perire  tcslatur  «  .  —  Fol.  6.  "  Incipit  [de]  promissis  et 
lege  régula.  Auctoritas  est  divina  neminem  aliquando...  discedente 
Loth  a  Sodoniis  n .  —  Fol.  15  v".  u  Incipit  de  specie  et  génère.  De 
specie  et  génère  loquinmr...  sed  adversus  spiritalia  nequitiae  in 
caelestibus  ^ .  —  Fol.  26  v°.  «  Incipit  de  temporibus  régula.  Tern- 
poris  quanlitas  in  Scripturis  fréquenter...  non  putavimus  alio  pro- 
peianles  «  .  —  Fol.  32.  u  Incipit  regiila  de  reca])ilulalione.  Inter 
régulas  quibus  spiritus  legem  signavit...  filioli,  abstinete  vos  a 
simulacris  v.  —  Fol.  33  v°.  u  Incipit  de  diabuli  {sic)  et  corpore 
ejus  régula.  Diaboli  et  corpore  ejus  ratio...  iterum  occidit  sol  meri- 
die  et  tenebris  cavit  super  terram.  Finit  liber  Tyconii  i) .  Edité  par 
Sybel,  De  VII  regulis  Tijchonii  ad  interpretandum  sanctam  Scriptu- 
ram.  Halae,  1756,  in-4°,  et  Rurkitt,  The  rides  of  Tijconius,  freshly 
edited  from  the  mss.  with  an  exammation  of  his  wilness  to  Uie  old  latin 
version. 

Fol.  36.  '  Reatissimo  papae  Damaso  Hieronimus.  Nowum  opus  me 
facere  cogis...  « 

Aux  fol.  1-35,  16-17,  on  lit  l'ex-dono  contemporain  :  «  Hincmarus, 
archiepiscopus,  dédit  Sanclae  Mariae  Remensi  "  .  —  Sur  le  fol.  37, 
Gilles  d'Aspremont  a  noté  :  «  Libellus  iste  in  quo  continentur  Régule 
Tyconii  et  in  quo  sunt  34°'  folia  sine  primo  folio  et  isto  ultimo  que 
faciunt  custodiam  libri,  est  de  libris  antiquissimis  istius  ecclesie,  quem 
quondam  bone  memorie  domnus  Hincmarus,  ar(hiepiscopus,  dédit 
Sancte  Marie  Remensi.  Anima  ejus  in  pace  requiescat,  et  mortuus 
est  fere  erant  quingenti  et  XXX"  anni  quando  ego  Egidius  de  Aspero- 
monte,  canonicus  hujus  ecclesie,  hune  libellum  cum  ceteris  ipsius 
Hincmari  quotavi  seu  numeravi  ethanc  litteramscripsi,  videlicetdiexiiii 
mensis  maii,  anni  Domini  M""  CCCC""' XII  ""',  et  ipse  domnus  Hincmarus 
obiit  anno  Domini  octingentesimo  ocluagesimo  11°,  et  XXXVII"  anno  sui 


304  MANUSCRITS 

episcopatus,  obiit  ncmpe  scptimo  mcnse  scilicct  mi*  die  julii.  Oratc 
Demn  pro  co,  ut  ipse  [oret]  pro  [cotatore]  r^  . 

An-dessous,  on  lit  :  «  Recensio  praesentis  codicis  facta  fuit  anno  1  412, 
die  xn  mensis  maii,  per  .'Egidium  de  Asperornonte,  ecclcsiae  Beatae 
MariaeRemensiscanonicum. —  Rec[ensio]  iterum  a[nno]  1708,  m[ense] 
iiov[embris]  « .  —  Au  dos  du  même  feuillet,  on  lit  cette  inscription  du 
XV*  siècle  :  «  Ex  libraria  insignis  ecclesie  Remensis  n .  —  Notons  enOn 
qu'au  bas  du  fol.  1,  on  trouve  la  note  ordinaire  :  u  Codex  bibliothecae 
ecclesiae  B.  Mariae,  etc.  r> ,  qui  est  de  la  recension  de  1708,  et  qu'en 
haut  du  même  feuillet  une  main  du  XVll*  siècle  donne  au  lecteur  cet 
avis  :  «  De  hoc  Tyconio  D.  Augustinus,  lib.  3  de  Doctrina  christiana  «  . 

1X«  siècle.  Parchemin.  37  feuillets  à  2  col.  2il  sur  203  millim. 
Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (E\-Iihris  gravé  du  Chapitre  :  «  A, 
ord.  3,  n"  35  »). 

585  (E.  249).  B.  Hieronymi  tractatus  contra  Luciferianos.  — 
Altercatio  B.  Athanasii  contra  Arrium,  Sabellium  et  Fotinum.  —  Acta 
concilii  Francofurtensis  (794)  contra  Elipantum,  Tolalanum  episco- 
pum.  —  Alcuini  et  Elipanti  epistolae  et  opuscula.  —  Confessio  fidei 
Felicis,  Urgellilani  episcopi.  —  Ejusdem  epistola. 

Fol.  l.  «<  Incipil  epistola  Hieronimi,  presbiteri,  adversus  Luciferia- 
num.  Proxime  accedit  quidam  Luciferi  sectator...  novi  facilius  eos 
vinci  posse  quam  persuaderi.  Explicit  adversus  Luciferianum  »  .  (S, 
Hieronymi  opéra,  t.  IV,  p.  289-306). 

Fol.  14  v\  «  Incipit  altercatio  Athanasii  contra  Arrium,  Sabellium 
vel  Fotinum,  hereticos.  Cum  in  manus  strenui  lectoris... — Incipit 
qualiter  res  a  principio  gesta  est.  Cum  apud  Nicheam  urbem,  a  tre- 
centis  decem  et  octo  episcopis...  ad  victoriae  palmam  pure  fidei  ad- 
sertur  valeat  pervenire.  Explicit  altercatio  r)  .  (5.  P .  N .  Athanasii  opéra, 
X.  Il,  p.  632-642).  —  Fol.  54  v".  «  Incipit  sententia  judicis  Probi. 
Probus  judex  dixit  :  Amore  veritatis  et  fidei...  verc;  integn^que  confes- 
sionis  pri'miuni  indubitata  sorte  capescant.  Amen.  Explicit  sententia 
judicis  Probi  inter  Athanasium,  episcopum  catholicum,  et  Arriuin,- 
Sabellium  et  Fotinum,  hereticos  «  .  (Ibid.,  p.  660-667). 

Fol.  61.  «  Adrianus,  papa,  sanctae,  catolicae  atque  apostolicae  pri- 
maeque  pontifex  sedis.  Dilectissimis  fratribus  et  consacerdotibus  nos- 
tris  Galliciis  Spaniisque  ccclesiis  presidentibus  in  roseo  Chrisli  san- 
<juine  salutem.  Si  tamen  licet  de  omnibus  fratribus...  sicut  dignum 


DK    LA    lUBLIOTlIEQlK    DM    UKIMS.  505 

est  vccio  fidei  que  est  in  Christo  Jhesii  Domino  nostro,  qui  cuin  I*atre 
el  Spirilu  sancto  vivil  et  régnât  Deus  in  Trinitale  perfccta,  per  oninia 
seciila  seculoruin.  Amen  » .  (V.  Labbe,  Sacrosancta  concilia,  t.  VII, 
p.  IOIi-1021). 

Fol.  68.  Titre  en  capitale  rustique.  "  Incipit  libellus  sacrosullabus, 
catliolico  salubriter  editus  stilo,  in  concilio  divino  nutu  habito  in  sub- 
urbanis  Moguntie,  metropolilanae  civitatis  regione  {sic)  (iermaniae,  in 
loco  celcbri  qui  dicitur  Francono  Furo,  sub  praesenlia  clementissimi 
principis  domni  Caroli  gloriosique  régis,  anno  felicissimo  regni  ejus 
XXVI  et  XX.  Placuit  igitur  sancto  venerandoquc  concilio  quatenus  bic 
libellus,  pro  causa  fidei,  ad  provincias  Galliciae  ac  Spaniarum  mitti 
deberet,  [ad]  noxios  resecandos  errores,  specialitcr  autem  ad  Klipan- 
dum,  Tolitanae  sedis  episcopum,  in  quo  omnis  bujus  negotii  constat 
materia  questionum.  Sancto  incitante  Spiritu  ac  zelo  lidei  catbolice. ., 
sit  omnium  Cbristianorjim  moderantissimus  gubernator,  auxiliantc 
Domino  nostro  Jhesu  Cbristo,  qui  cun)  Pâtre  et  Spiritu  sancto  vivit  et 
régnât  Deus  in  Trinitate  perfecta,  per  omnia  secula  saeculorum. 
Amen»    (//»/</.,  p.  1022-1032). 

Fol.  77  v\  u  Sancta  synodus  et  venerabilcs  in  Cbristo  Patres,  cum 
omnibus  episcopis  Germaniae.  Galliae  et  Aequitaniae  (sic)  et  toto  catbo- 
licae  pacis  clero,  praesulibus  Hispaniae  et  caeleris  ibideui  cbristiani- 
tatis  nomen  babeutibus,  in  Domino  Deo,  Dei  filio  vero  et  proprio  Jbesu 
Christo,  aeternae  beatitudinis  salutem.  In  nomine  Domini  nostri  Jbesu 
Christi,  qui  dixit  :  Ubi  sunt  duo  vel  très...  in  qua  est  aeterna  beatitudo 
et  beata  aeternitas  et  laus  et  gloria  in  omnes  aeternitates.  Amen  » . 
{Ibid.,  p.  1032-1047). 

Fol.  90  v°  u  Carolus,  gratia  Dei,  rex  Francorum  et  Langobardorum 
ac  patricius  Romanorum,  filius  et  defensor  sanctae  Dei  ecclesiae,  Ele- 
pando,  Toletanae  civitatis  metropolitaiio,  et  caeteris  in  partibus  Hispa- 
niae consacerdotibus  ortodoxae  fidei  et  fraternae  caritatis  in  Christo 
Deo,  Dei  filio  proprio  et  vero,  optamus  salutem.  Gaudet  pietas  cliris- 
tiana  divinie  scilicet  atque  fraterne...  adimplendam  humane  salutis  »  . 
(Ihid.,  p.  1047-1054).  La  fin  non  conforme. 

Fol  95  v*.  [1°]  a  Kpistola  Alchuini.  Venerabili  in  Christi  caritate 
amabili  patri  Elipanto,  episcopo,  ccclesiasticae  pacis  filius,  Albinus, 
levila,  salutem.  Perfectio  fraternae  caritatis...  »  (B.  Flacci  Albini  sive 
Alchwmi,  ahhatis,  opéra.  Paris,  1617,  col.  901-910). 

Fol.  101.  [2°]  «  Epistola  Elip.inti  ad  Albinum.  Revcrentissimo  fratri 


506  MANUSCRITS 

Albino,  diacono,  non  Christi  ministro,  sed  antifrasi  beato,  fetidissimi'' 
discipulo,  tempore  gloriosi  principis  in  flnibus  Austriç  exorto,  nc-vo-^ 
Arrio,  sanctorum  venerabilium  patrum  Ambrosii,  Agustini,  Isidori,. 
Hieronimi  doctrinis  contrario,  si  converterit  ab  errore  viae  suae  a  Do-- 
inino,  aeternam  salutem,  et  si  noluerit,  aeternam  damnationem.  Epi- 
stolam  tuam  a  recte  fidei  tramite...  y^  [Ibid.,  col.  919-924). 

Fol.  108  v°.  Ici  un  scribe  maladroit  a  transcrit  comme  texte  la  table 
du  codex  qu'il  copiait,  laquelle  nous  donne  Tordre  des  matières  qui; 
précèdent  et  qui  vont  suivre,  et  que  nous  numérotons  entre  [].  "  Ini 
hoc  codice  continetur  :   [1°]  Epistola  Albini  magislri  ad  Elipantum, 
Toletanum  episcopum,  exhortatoria  in  catliolica  fîde.  [2°]  Item,  epistola^ 
ejusdem  Elipanti  ad  Albinum,  responsiones  retinens  prioris  epistole. 
[3°]  Item  libelli  duo  ejusdem  Albini  contra  epistolam  quam  sibi  idem^ 
Elipantus  direxit,  evacuans  pravasillius  adsertiones.  [4"]  Item,  ejusdem- 
Albini  libelli  duo  de  Incarnatione  Christi  et  de  duabus  in  eo  naturis  et 
de  veritate  unius  personae.   [5°]  Item,  ejusdem  Elipanti  ad  Felicem,, 
episropum.  [6°]  Item,  ejusdem  Felicis  epistola,  de  fîde  catholicaetquo- 
modo  conversus  fuerit  ab  errore  Hispauiç  sectae  "  . 

Fol.  109.  [3°]  "  Dominis  in  Christi  caritate  venerabilibus  atquc  di- 
lectissimis  Laidrado,  episcopo  Lugdunensi,  etc.  Scio  me  debitorem  esse 
in  officio...  —  [Adversus  Elipantum  liber  primus].  Paratum  cor  meum,, 
Deus...  liberius  incipiamus  ».  —  Fol.  121  v°.  «  Liber  secundus. 
Olim  itaque  in  populo  Dei...  cum  nova  luce  novum  tertii  libelli  facia- 
mus  exordium  » .  [Ihid.,  col.  925-960). 

Fol.  131.  [4*]  a  Liber  tertius.  Dum,  Spiritu  sancto  gubernante,  ora- 
tionis  nostrae  navigium...  esse  ratum  arbitror  » .  —  Fol.  141.  «  Liber 
quartus.  Quamvis  diverso  modo...  in  saecula  sempiterna  « .  {Ibid.,  col. 
960-992).  On  remarquera  que  notre  manuscrit  lie  ces  deux  traités- 
aux  deux  précédents  contrairement  aux  indications  de  la  table  qui  pré- 
cède, contrairement  t^ussi  aux  divisions  adoptées  dans  l'édition  citée. 

Fol.  151.  [5°]  ce  Videbatur  mihi  condignum  preponere  opusculo  huic 
nostro  epistolam  quam  caritatis  officio  patri  Elipanto  olim  direxi...  in- 
desiderio  perpetuae  prosperitatis  et  salutis.  —  Mirabile  testimonium 
sancti  Augustini  in  psalmo  quinquagesimo...  —  In  presenti  disputa- 
tione,  si  eveniat  causa...  sola  namque  Filii  persona  adsumpsit  homi- 
nem  -n .   (Ibid.,  col.  993-995).  —  Fol.    153.    «  Epistola  Elipanti  ad* 
Felicem  nuper  conversum.   Domino,   Felicç  sciente,  vos  reddo...   uti 
perveniat  ad  vos  » .  [Ibid.,  col.  995-997). 


DE    LA   BIBLIOTHKQLIE    DE    REIMS.  507 

Fol.  \5Af.  «  Confessio  fidei  Felicis,  OigcUetanae  sedis  episcopi,  quam 
ipse  spretuni  errorern  smiin  in  conspectu  ediditet  eis  qui  in  ipsoerrore 
ei  dudum  consentientes  fuerant  direxit.  In  Dei  nornine,  Félix,  olirn 
indigniis  episcopus ,  dominis  in  Christo  fratribus  Emani,  presbi- 
tero,  otc. ,  etc.  De  caetero  ad  agnitionem  vestram...  »  {Ib?d.,  col.  998- 
1004).  On  ne  connaît  pas  d'autre  manuscrit  de  la  profession  de  loi  de 
l'évèque  d'Drgel. 

Fol.  158.  [6"]  «  F'iliae  in  Christo  carissimae,  devotus  in  Christo 
pater,  saluteni.  Sepius  vestrae  probatissimae  caritati...  et  omnia  quae 
in  eis  sunt  »  .  {!bi(L,  col.  1004-1008). 

Fol.  160  v°.  Une  main  à  peine  postérieure  a  transcrit  ces  vers  : 

u  Epitafium  Ottonis,  imperatoris. 

Ciijus  ad  impeiiurn  tremuore  duces,  bonus  omnis 
Quem  coliiit  populique  suum  novere  parentem, 
Otto,  decus  (livum,  Gcsar  clarissime,  nobis 
Immeritis  rapuit  te  lux  sepirna  decembris  t. 

—  «  Epitafium  Lolharii,  régis  « .  Cette  dernière  n'a  pas  été  copiée. 
Puis,  plus  bas,  ce  mauvais  vers  : 

u  Omoia  sunt  boua,  sunt  quia  tu  bouus  omnia  condis  -n . 

Le  volume  porte  un  certain  nombre  de  notes  bibliographiques.  C'est 
d'abord  l'ex-dono  :  «  Hincmarus,  archiepiscopus,  dédit  Sanctae  Mariae 
Remensi  »  ,  qu'une  main  contemporaine  a  inscrit  en  cnpitale  rustique  au 
bas  des  fol.  1,  22-23,46-47,70-71,94-95,  118-119,  142-143,  156- 
157  ;  puis  ces  mots  (XIIP  siècle),  au  verso  du  dernier  feuillet  :  "  lîeate 
Marie  Hemensi  " . —  G.  d'Aspremont,  à  son  tour,  écrit  ceci  (fol.  160  v'')  : 
"  Iste  liber  est  de  antiquissimis  libris  istius  ecclesie  Hemensis  et  diu 
fuit  in  capitulo,in  quodam  scrinio  adornato  (??),quod  tria  prima  folia 
sunt  devastata.  Hune  librum  dédit  Sanctae  Mariae  Hemensi  vir  reco- 
lende  ac  digne  memorie  domnus  Hincmarus,  quondam  Kemensis  archi- 
episcopus ;  in  quo  sunt,  absque  primo,  folia  160,  hoc  est  centum  et 
LX'*.  Et  in  eo  sunt  plures  libri  :  1"  Epistola  et  disputatio  Jeronimi  ad- 
versus  Luciferianum  ;  2°  Altercatio  seu  etiam  disputatio  Atanasii  [sic) 
contra  Arium,  Sabellium  et  Fotinum,  hereticos,  Probo  philosophe 
existente  judice  et  sententiam  inferente  pro  Athanasio  et  pro  episcopis, 
pro  fide  catholica.  Item,  epistola  Adriani,  pape,  episcopis  Hispanie. 
Item,  libellus  catholicus  qui  dicitur  Sacrosullabus,  editus  in  concilio 
apud  Francfordium,  tempore  Karoli,  imperatoris,  et  missus  ad  Hispa- 


508  MANUSCRITS 

niam,  ad  Toletaniim  episcopum,  et  vocatur  epistola  Albini  magistri  ad 
Klipantum,  Toletaniim  episcopum,  exhortatoria  in  (ide.  Item,  epistola 
ejusdem  episcopi  miserrimi.  Item,  libelli  duo  quos  idem  Albinus  eidem 
episcopo  remisit  contra  primas  ejus  assertiones.  Item,  ejusdem  Albini 
duo  libelli  de  incarnatione  Verbi  et  de  duabus  naturis  inChristo.  Item, 
epistola  ejusdem  Elipanti  ad  Felicem,  episcopum,  et  iterum  epistola  ejus- 
dem Felicis  ad  alium  (5ic)Elipantum  qui  conversus  fuerit  ab  errore  secte 
Hispanie  ad  fîdem  catholicam.  Hic  liber  qui  continet  IGOfolia  numerata 
ac  quotata  per  Egidium  de  Asperomonte,  die  xvii"  maii,  anno  Domini 
M°  CCCC°  XII"  )) . —  Puis,  au  verso  de  la  garde  a,  cette  autre  note  a  pris 
place  :  "  Libri  in  hoc  volumine  contenti  :  Dialogus  S.  Hyeronimi  adversus 
Luciferianos.  Altercatio  Athanasii  contra  Arrmm,  etc.  Acla  concilii 
Francofordiensis,  etc.  «  Signé  :  u  God'inot  ».  — Notons  encore  celte 
autre  (fol.  160)  :  «  Ce  manuscrit  contient  cent  soixante  feuillets.  Il 
commence  par  ces  mots  :  Incipit  epistola  Hyeronimi,  presbileri,  adversus 
Luciferianum,  et  finit  par  ceux-ci  :  mare  et  omnia  quae  in  eis  sunt  "  . 
Signé  :  «  Larmoise  »  .  Puis  enfin  celle-ci  :  "  Codex  ecclesiae  Beatae 
Mariae  Remensis,  recensitus  anno  MCCCCXII  per  Egidium  de  Aspe- 
romonte, dictae  ecclesiae  canonicum,  quod  indicat  praesentis  paginae 
scriptura  haud  lectu  facilis.  — Iterum  recensitus  anno  1707  j^  ,  qui 
complète  une  autre  note  de  la  môme  main  inscrite  en  haut  du  fol.  1. 

IX«  siècle.  Parchemin.  160  feuillels.  248  sur  194  millim.  Les  pre- 
miers et  derniers  feuillels  giUés  par  Teau;  les  3  premiers  en  partie 
détruits.  Rel.  veau  fauve  sur  carlon.  —  (l'ix-libris  gravé  du  Chapitre  : 
«  A,  ord.  3,  n''33.)). 

586  (E.  248).  B.  Hieronymi  epistolae  CLVIII. 

Fol.  I.  Table  des  lettres  avec  leurs  Initia. 

Fol.  2.  a  Epistola  prima,  de  questionibus  diversis.  Dilectissimo 
filio  Hieronimo  Damasus.  Dormienlem  te...  »  (S.  Hieronymi  opéra,  t.  II, 
p.  561).  —  Epistola  2.  Hieronymi  ad  Damasum.  «  Postquam  episto- 
lam...  r>  {Ihid.,  p.  562).  —  3.  Interrogatio  Damasi.  «  Cur  Deusloqui- 
tur...  »  [Ibid.,  p.  566).  —  4.  Hesponsio  Hieronymi.  «  Hoc  vero  pro- 
blema...  »  (Ibid.).  —  5.  Interrogatio  Damasi.  «  Cur  Ysaac  justus  ..  " 
(Ibid.,  p.  568).  —  6.  Kesponsio  Hieronymi.  «  Differo  paulisper...  " 
(Ibid.). —  7.  Hieronimus  ad  Damasum.  «  Origenes,  cum  inceteris...  " 
(Ibid. y  p.  807).  —  8.  "  Incipit  homelia  ejusdem  de  Cautico  canlico- 
rum.    Tractatus.    Quomodo    didicimus    per    Moysen...  i)    [Ibid.].    — 


I)l<:    LA    BIBLIOTHEQUE    DE    REIMS.  509 

"  Omelia  secunda.  Omnes  anime  motiones...  »  {Ibid.,  p.  816).  — 
9  (lA'l).  Hieronynius  ad  Traïujiiillimiin.  —  10.  Damasus  ad  Hicro- 
nyniuni  {Ibid.,  t.  IV,  i,  p.  145).  —  11.  Hieronymus  ad  Damasum 
{ïbid.).—  12  (XIV).  Ut  supra.—  13  (XVI).  Ut  supra.  —  14.  Ut  supra. 
«  Scptuagiiita  :  Et  missum  est...  »  {Ibid.,  t.  III,  p.  523).  —  15.  Ut 
supra.  "  Et  faclum  est  in  anno...  ^^  (ïbid.,  t.  III,  p.  515).  — 10.  Ut  supra 
(Ibid.,  t.  IV,  I,  p.  149).  —  17  (LXVIIl).  Augustinus  ad  Hieronymum. 

—  18  (LXIX).  Hieronymus  ad  Augustinum.  —  19  (LXVI).  Ut  supra. 

—  20  (LXXIII).  Augustinus  ad  Presidium.  —  21  (LXXII).  Augustinus 
ad  Hieronymum.  —  22  (LXV).  Ut  supra.  —23  (LXXl).  Hieronymus 
ad  Augustinum.  — 24  (LXVII).  Augustinus  ad  Hieronymum.  —  25.  Ut 
supra  (Ibid.,   p.  609).  —  26  (LXXIV).  Hieronymus  ad  Augustinum. 

—  27  (LXXVl).  Augustinus  ad  Hieronymum.  —  28  (LXXVHI).  Hie- 
ronymus ad  Marceliinum  et  Anisachiam. 

Fol.  29.  29*  lettre.  «  Incipit  liber  sancti  Augustini,  episcopi,  ad  sanc- 
tum  Hieronimum,  de  Origine  anime.  Deum  nostrum  qui  nos  vocavit... 
quam  in  suis  sacramentis  commendavit  posse  liberari  n .  [Ibid.,  t.  V, 
p.  307-316). 

Fol.  32  v°.  30.  «  Item  Augustini  liber  ad  Hieronimum,  de  eo 
quod  scriptum  est  in  epistola  Jacobi  :  Qui  totam  legem  serva- 
verit,  ojfendat  aulem  in  uno,  factus  est  omnium  l'eus.  Quod  ad  te 
scripsi...  ut  ad  nobiscum  communicare  digneris  ».  [Ibid.,  p.  302- 
307). 

Fol.  35.  31  (LXXIX).  Hieronymus  ad  Augustinum.  —  32  (LXXX). 
Ut  supra.  —  33  (LXXVII).  Ut  supra.  —  34  (LXXXI).  Hieronymus  ad 
Augustinum  et  Alipium,  episcopos. 

Fol.  36.  35.  a  Explanatio  fidei  sancti  Hieronimi  ad  Augustinum  et 
Alipium,  episcopos,  missa.  Credimus  in  Deum,  Patrem  omnipotentem, 
cunctorum  visibilium  et  invisibilium  conditorem...  »  {Ibid,,  p.  122, 
avec  la  suscription  «  ad  Damasum  "  ).  —  Ibid.36{V).  Hieronymus  ad 
Heliodorum,monachum.— 37  (XXXIV).  Ad  Nepotianum.— 38(XLIX). 
Ad  Paulinum,  presbyterum.  —  39  (L).  Ut  supra.  —  40.  Ad  Aman- 
dum,  presbyterum  (Ibid.,  t.  IV,  i,  page  160).— 41  (XXXIII).  Ad 
Pammachium.  — 42  (XL).  Pammachius  et  Oceanus  Hieronymo. — 
43  (XLI).  Hieronymus  ad  eosdem.  "  Scedule  quas  misistis...  »  — 
44.  Ad  Oceanum.  a  Sofronius  Eusebius  Hieronimus  Oceano  suo  salu- 
tem.  Deprecatus  es,  ut  tibi  breviter...  »  {Ibid.,  t.  V,  p.  412).  — 
45  (LXXXII).  Ut  supra.  —46  (CI).  Ad  Evangelum,  presbyterum.  — 


510  MANUSCRITS 

4.7.  Ut  supra  (Ibid.,  t.  II,  p.  570).  —  48  (XV).  Ad  Marcum,  presbyte- 
rum.  —  49  (XCIV).  Ad  Avitum. 

Fol.  59  v°.  50.  "  Incipit  definitio  fldei  simbolique  Nicenique  con- 
cilii,  translata  a  beato  Jeronimo.  Credimus  in  unum  Deum,  Patrem 
omnipotenlem...  »   (Ibid.,  t.  V,  p.  122). 

Fol.  61.  51  (XCIX).  Ad  Hxsuperantium.  —  52  (XC).  Ad  Rusticum. 

—  53  (XLVIII).  Ad  Desiderium.  —  54.  a  Item,  epistola  Jeronimi  de 
tribus  virtiitibus.  Très  quodammodo  virtutes...  y>  {Ibid.,  p.  78).  — 
55.  Ad  Dardanum  (Ibid.,  t.  II,  p.  605). 

Fol.  QQ.  56.  "  Incipit  epistola  Epyphanii,  Cipri,  missa  ad  Johan- 
nem,  episcopum,  a  sancto  Jeronimo  translata.  Domino  dilectissimo 
fratri  Johanni,  episcopo,  Epiphanius.  Oportebat  nos,  dileclissime, 
clericatus...')  (Ibid.,  t.  IV,  11,  p.  822). 

Fol.  68  \\  57  (LU).  Ad  Lucinium. 

Fol.  69.  58  «  Epistola  sancti  Jeronimi  contra  Helvidium,  de  per- 
pétua virginitate  sancte  Marie.  Nuper  rogatus  a  fratribus...  »  (Ibid., 
p.  129). 

Fol.  73  v°.  59  (XXXVI).  Adversus  Vigilantium.  —  60  (XXXVII).  Ad 
Riparium.  —  61.  «  Item,  epistola  S.  Hieronymi  ad  eundem  Vigilan- 
tium. Multa  in  orbe  monstra  generata  sunt...  »  (Ibid.^^.  280).  — 
62  (LXXXIII).   Ad  Magnum,   oratorem  urbis  Romae. 

Fol.  77  v°.  63.  «  Item,  epistola  Jeronimi  ad  Rufinum,  presbyterum 
Rome,  de  judicio  Salomonis  in  sectione  parvuli.  Multa  in  utramque 
partem...  (Ibid  ,  ï.  II,  p.  616). 

Fol.  78  W  64.  Ad  Vitalem,  presbyterum  (Ibid.,  t.  II,  p.  619).  — 
65  (II).  Ad  Florentium.  —66  (IV).  Ut  supra.  —  67.  a  Item,  Jeroni- 
mus  ad  Abigaum,  Hispanum.  Quanquam  mihi  multorum. ..  «  (Ibid,^ 
t.  IV,  II,  p.  588).  — 68  (C).  Ad  Castrucium.  —  69  (XCIII).  Ad  Sabia- 
num.  —  70  (VI).  Ad  Julianum,  diaconum.  — 71  (VIII).  Ad  Niceam, 
ypodiaconum  Aquileiae.  —  72  (XCV).  Ad  Rusticum.  —  73  (X).  Ad 
Paulum,  senem.  -—  74  (VII) .  Ad  Cliromatium,  Jovinianum  et  Eusebium. 

—  75  (XI).  Ad  Antonium,  monachum.  —  76  (XIX).  Ad  Marcellam. 

—  77  (XXII).  Ad  Paulam. 

Fol.  88  v°.  78.  '  Item,  Jeronimi  Cypriano,  presbitero,  de  psaimo 
octogesimo  nono.  Frater  karissime  Cypriane,  scito  prenoscens...  » 
(Ibid.,  t.  II,  p.  694). 

Fol.  89.  79  (XXX).  Contra  Jovinianum,  ad  Pammacbium.  — 
80  (XXXI).  Ad  Pammacbium.  —  81  (LXXXVII).  Ad  Pammacbium  et 


1)K    LA    BIBLI()Tllî:(JUE   \)K    IIKIMS.  511 

'Marc^llain  vir^ineni,  de  vir<jinitate  servanda.  Audi,  fiiia,  et  vide  et 
linclioia  aureni...  et  (luinina  non  cooperient  eam  •>■> .  —  82  (WXII).  Ad 
Domnionem.— 83  (XVIII).  Ad  Kustochium.— 84  (XXVIII).  Ad  Asel- 
!lam.  —  85  (XII).  Ad  vir^^ines  Hermonenses. 

Fol.  103.  86.  «  Jnliani  cujusdani  exortatoria  epistola  ad  Deme- 
.jtriadem  virginem.  Si  summo  ingenio  pariquc  frettis  scientia...  » 
^{Ibîd.,  t.  V,  p.  12).  Suit  cette  note  du  scribe  :  ^<  Hec  epistola  Juliani  et 
ista  quç  hanc  sequitur  caute  légende  sunt,  testante  domno  Beda,  pres- 
bytero,  in  prologo  Cantici  canticoruni» .  — 87.  Ut  supra.  ^  Prima  igitur 
virginis  cura...  »  (Ibid.,  p.  17). —  88  (XCVII).  Hieronyrnus  ad  Deme- 
triadem.  —  89  (LVII).  Ad  Laetani.  —  100  (sic).  M  Fabiolam  {Ibid., 
t.  II,  p.  574).  —  101  (LXXXIX).  u  Ad  matrem  et  flliam  in  Galliis 
commorantes  n .  —  102  (XIII).  Ad  Castoriani,  materteram.  — 
103(XLVII).  Ad  Furiam.— 104(LXXXV).Ad  Salvinam.— 105  (XCl). 
Ad  Aggeruchiam.  —  106.  Ad  Hedibiam  {fbld.,  t.  IV,  i,  p.  167).  — 
107.  Ad  Marcellam  {Ibid.,  p.  165).—  107  {sic)  (XXVI).  Ad  eamdem. 
—  108.  Ad  eamdem  {Ibid.,  t.  II,  p.  705).  — 109.  Ad  eamdem  {Ibid., 
p.  704).  —  110  (XXVII).  Ad  eamdem.  —  111.  Ad  eamdem  {Ibid., 
t.  1,  p.  164).  —  112  (XXV).  Ad  eamdem.  —  113.  Ad  eamdem.  u  Et 
absentiam  corporum...  »  (Ibid.^  t.  IV,  ii,  p.  554).  —  114  (XLV).  Ad 
eamdem.  —  115.  Ad  eamdem  {Ibid.,  t.  II,  p.  611).  —  116.  Ad 
eamdem  (/6/flf.,  p.  711).  —  117  (XXIV).  Ad  eamdem.  —  118.  Ad 
Paulam  {Ibid.,  t.  II,  p.  708).—  119.  Ad  Marcellam  {Ibid.,  p.  706).— 
120  (XXXV).  Ad  Heliodorum. 

Fol.  146.  121.  «  Item,  Jeronimus,  consolatoria  ad  Tirasium  de 
morte  filiç  su§.  Benedicto  et  dilectissimo  parenti,  etc.  Karitatis  tue 
scriptapercepi...  «  —  122  (XCII).  Ad  Julianum.  —  123  (LUI).  Ad 
Theodoram,  Hispanam.— 124  (LXXXIV).  Ad  Oceanum.—  125  (XX). 
Ad  Marcellam.  —  126  (XXI).  Ad  eamdem.  —  127  (XVII).  Ad  Inno- 
centium.  —  128  (XCVI).  AdPrincipiam. 

Fol,  154  v°.  129.  «  Item  Jeronimi  epistola  ad  filiam  Mauricii,  de 
virginitate  exortatoria.  Ouantam  in  celestibus  beatitudinem...  »  {Ibid., 
t.  V,  p.  108).  —  130  (LIV).  Ad  Pammachium.  —  [130  6w]  (IX).  Ad 
Chrysogonum. 

Fol.  160  v°.  131.  a  Epistola  cujusdam,  in  quadiversosauctores  de  ori- 
gine anime  disserentes.et  precipue  Augustinum  querentem  et  Jeroninium 
respondentemintroducit.  Cum  apud  nos  celestis  eloquentia...  fluviorum 
ubertate  rigati,  redundetis  fluenta  sanctorum.  Amen  '> .  {Ibid.,  p.  384) . 


512  MANLSGIUTS 

Fol.  1G3  v\  132  (XLIII).  Ad  Ctesipbontem.  —  Fol.  166  v°.  133. 
-«  Epistola  sancii  Iberonimi  consolatoria.  Diversorum  opprobria,  tri- 
bulationes  multipliées...  »  (Ibid.,  p.  403). 

Fol.  168.  134.  «  Incipit  epistola  beati  Iberonimi  ad  Presidium, 
diaconem.  Nulla  res  vêtus,  ioquit  comicus,  tam  facilis  est...  ?)  {Ihid., 
p.  146).  —  135  (I).  Ad  Rufinum.  —  136  (CIX).  Ad  Celantiam.  — 
137.  Ad  Fabiolam  [Ihid.,  t.  II,  p.  574). 

Fol.  178  v".  138.  Ad  undecim  quaestiones  Algasiae.  u  Filius  meus 
Apodemius... —  Cur  Johannes  discipulos  suos...  antiebristum  suscep- 
turi  sunt  ».  [Ibid. ,  t.  IV,  i,  p.  187).  —  139.  Ad  Cyprianum, 
presbyterum  (Ibid.,  t.  II,  p.  694).  —  140.  Ad  Minervidm  et  Alexan- 
drinum,  monachos  (Ibid.,  t.  IV,  i,  p.  210).  —  141  (LVIII).  Ad 
Tbeopbilum.  —  142  (LIX).  Ad  eumdem.  —  143  (LX).  Theophi- 
lus  ad  Hieronymum.  —  144  (LXI).  Hieronymus  ad  Tbeopbilum. 
—  145  (LXII).  Tbeopbilus  ad  Hieronymum.  —  146  (LXIII).  S  Epi- 
pbanius,  episcopus,  ad  Hieronymum.  —  147  (CXI).  Tbeopbilus  ad 
Epipbanium. 

Fol.  193.  148.  «  Incipit  altercatio  Luciferiani  et  ortodoxi.  Proxime 
accidit  et  quidam  Lucifer!  sectator...  facilius  eos  vinci  posse  quam 
persuader!  « .  [Ibid.,  t.  IV,  ii,  p.  289-306). 

Fol.  198  v".  149.  «  Prefacio  Ruflni  librorum  Peryarcbon  quos  de 
greco  transtulit  in  latinum.  Scio  quamplurimos  fratruni  scientiç  Scrip- 
turarum...  r>  (Ibid.j  p.  339). 

Fol.  199.  150-151.  «  Incipit  liber  Jeronimi  ad  Pammacbium  et 
Marcellani,  pro  se  contra  accusatorem  defensio.  Et  vestris  et  multo- 
rum  lilteris...  —  Hue  usque  de  enminibus...  hostem  latentem  sub 
amici  nominesustinere  «  .  [Ibid.,  p.  349-435). 

Fol.  212  v°.    152.   «  Incipit  liber  Jeronimi  ad  supradictum  accusa- 
torem Rufinum.  Lectis  litteris  prndenti§  tu§...  sit  inter  nos  una  fides 
^t  ilico  [sic)  pax  sequetur  » .  [Ibid.,  p.  435-474). 

Fol.  220  v\  [152  bis]  (XLII).  «  Hieronimus  ad  eundem  Rufinum  «  . 
—  Ibid.  [152  ter].  "  Epistola  benti  Anastasii,  urbis  Rome  episcopi,  ad 
Jobannem,  episcopum  Jerosolimorum,  super  nomine  Rufini.  Probate 
quidem  affectionis  est  hoc...  «  [Ibid.,  t.  V,  p.  260). 

Fol.  221.  153.  u  leronimus,  de  diversis  nominibus  leprarum. 
Admirabile  divine  dispositionis  examen...  «  [Ibid.,  p.  212). 

Fol.  222.  154.  "Epistola  ad  Sebastianum.  Sancto  ae  merito  dilec- 
tissimo  fratri  Sebastiano  Paulinus  et  Tberasius  [sic)  in  Cbristo  Domino 


I)K    LA    BIin.lOTlIKQUK    \)K    UMIMS.  513 

salulcMii.  Hcncdictus  est  Dominus  Dcus  Israël,  qui  clc«{it  te...  »  [Ihid., 
p.  218). 

rol.t222  v°.  155.  «  Jeronimus  ad  Siinniain  et  Frelelum,  de  Psaltcrio, 
quo  modo  de  septiiaginta  interpretum  editioiie  corruptum  sit.  Dilec- 
tissimis  IValribus,  etc.  Vere  in  vobis  apostolicus  sermo...  dolatorium 
dici  potest  ^^ .  {Ibid.,  t.  II,  p.  ()i2(î-GG4). 

Fol.  S228.  156  (XLIV).  Paula  et  Eustochium  Marcelle,  de  locis 
sanctis.   "  Mensuram  caritas  non  liabet...  » 

Fol.  229  v°.  157.  «  leronimws  ad  Principiani,  de  psalmo  XCIIII'". 
Scio  me,  Principia...  et  totum  Canticum  canticorum  "  .  [Ibid.,  t.  II, 
p.  681). 

Fol.  2;i3.  158.  «  leronimus  ad  Marcellam.  Magnam  humilitati  nos- 
Ire  fiduciam  scribendi...  in  jejuniorum  caslimonia  et  orationum  in- 
stantia  nocte  ac  die  permanens.  Explicit» .  (Ibid.,  t.  V,  p.  37-39).  La 
lin  non  conforme. 

Au  verso  du  fol.  a,  le  scribe  avait  inscrit  ce  titre  :  u  In  nomine 
Domini  et  salvatoris  nostri  .Ibesu  Christi,  incipit  expositio  cpistolarum 
beatï  Pauli,  apostoli,  collecta  et  digesta  in  ordinem  a  Heda,  presbitero, 
exlibris  sancti  Angustini,  episcopi  doctissimi  et  eloquentissimi  viri.  In 
qua  expositione,  licet  nonnuUa  ex  verbis  Apostoli  omissa  videantur  et 
tamen  quecunique  difûciliora,  profundiora  vel  excellentiora  ibi  inve- 
niuntur,  tam  diligenter  ac  preclare  pêne  omniatractata  sunt  ut,  divina 
gratia  aspirante,  pio  ac  prudenti  ac  studioso  lectori  siifficere  possint 
nd  instructionem  doctrinç,  ad  cxercitationem  ingenii  et  ad  ea  quç  inter- 
missa  sunt  facilius  investiganda  atque,  in  quantum  adjuverit  Dominus, 
penetranda.  Gui  profecto  nec  prolixilas  atque  multiplicitas  expositionis 
-débet  esse  onerosact  qu§  ob  hoc  precipue  procurata  est  ut  sensus  stu- 
dentium  magis  magisque  exerceatur,  legendo  et  intelligendo,  vivatius 
atque  uberius  instruatur  » .  Les  cahiers  de  parchemin  ayant  été  em- 
ployés à  un  autre  usage,  on  inscrivit  près  de  ce  titre  :  «  Vacat  quia  non 
servit  isti  libro  n . 

Le  fol.  G  est  formé  de  2  feuillets  d'un  Missel  noté  du  XII^  siècle.  — 
Au  dos,  cette  trompeuse  étiquette  (XVII"  siècle)  :  «  Epistolae  S.  Hie- 
ronymi  et  S.  Augustini.  —  102   n  . 

Fin  du  XIl»  siècle.  Parchemin.  233  feuillets  à  2  col.  et  3  gardes,  a, 
en  tète,  n,  c,  à  la  fin,  l'une  blanche,  l'autre  collée  sur  le  plat.  Très 
intéressantes  initiales  presque  à  chaque  feuillet,  bigarrées  des  couleurs 
rouge,  bleue,  verte  et  jaune,  parfois  légèrement  rehaussées  d'or,  à 

TOME  XXXVIII.  33 


514  MANUSCRITS 

fleurons,  palmettes  et  plumetis,  se  rapprochant  de  celles  du  n"  92, 
bien  que  l'écriture  soit  bien  française;  à  signaler  celles  des  fol.  46, 
66y  74,  80  v%  93  v%  95  v»,  118;  celle  du  fol.  2  lacérée,  comme  les 
marges  des  fol.  116  et  193.  433  sur  317  millim.  Rel.  veau  blanc  stir 
bois.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  C,  ord.  1,  n'' 4  «). 

587  (E.  247).  B.  Hieronymi  epistolae  CXXII. 

Fol.  1.  «  In  Christi  nomine  incipiunt  capitula  libri  hujus...  » 

Fol.  1  v°.  c;  In  nomine  Dei  summi  trino  atque  divine,  incipit  epi- 
stola  papae  Damasi  ad  Jeronimum,  presbiterum.  Dormientem  le  et 
longo  jam  tempore...  «  —  1.  "  Item,  Damasus  ad  Hieronimum. 
Dilectissimo,  etc.  Commentaria  cum  legerem...  »  (S.  Hieronymi  opéra  ^ 
t.  IV,  I,  p.  145). 

Beaucoup  moins  complet  que  le  précédent,  puisqu'il  ne  comprend 
que  122  lettres,  ce  recueil  est  classé  dans  un  ordre  sensiblement  sem- 
blable. —  Fol.  2.  La  10"  lettre  du  ms.  386  devient  ici  la  2\  — 
Fol.  21.  Le  commencement  de  la  lettre  21  fait  défaut.  —  La  27^  fait 
défaut. 

Fol.  36.  Après  la  35^  lettre  du  ms.  386,  on  trouve  :  «  Disputatio  de 
ratione  animç.  Cum  apud  nos  cçlestis...  " 

Fol.  95  v°.  La  73^  lettre  du  ms.  386  est  intercalée  entre  les  74® 
et  75^  du  même. 

Fol.  105.  75  (III).  Ad  Tbeodosium  et  caeteros  anachoretas  intérim 
commorantes. 

Fol.  105  v°.  76.  "  Ad  Minervum  et  Alexandrum,  monachum  {sic)^ 
de  resurrectione  carnis.  In  ipso  jam  profectionis  articule...  quorum  qui 
sensus  sit  supradiximus  " .  (IbicL,  t.  IV,  i,  210). 

La  86''  lettre  du  ms.  386  fait  défaut.  —  Fol.  137.  146«  lettre  du 
ms.  386.  —  Fol.  137  v°.  LXXXVIII^  lettre  de  l'édition.  —  Fol.  160. 
Après  la  106^  lettre  du  ms.  386,  on  trouve  la  138\  —  Fol.  172. 
Après  la  114^  lettre  du  ms.  386,  on  trouve  la  76^ —  Fol.  181.  Après 
la  122^  lettre  du  ms.  386,  on  a  la  77%  puis  la  LXXXVP  de  l'édition. 
—  Fol.  199.  La  130®  lettre  suit  la  128®. 

Fol.  201  v".  Ci  Ad  Dardanum,  de  generibus  musicorum.  Cogor  a  te 
ut  tibi,  Dardane...  spiritalitcr  ac  mystice  intelligenda  sunt  » . 

Au  verso  du  fol.  1,  le  scribe  nous  donne  son  nom  en  ces  termes  : 
<■'  Liber  aecclesiç  sancti  Bartbolomei,  apostoli,  sanctorumque  confesso- 
rum  Theoderici  atque  Tlieodulfi;  auferenti  sit  analhema.  —  Opus  fra- 
tris  Milonis  " .  Après  avoir  inscrit  Tex-libris  :   «  Liber  aecclesiç  Sancti 


DK    LA    BIDLIOTHKQUE    I)K    UlCIMS.  515 

Theoderici  ;  aiiferenti  sit  anathenia  n ,  au  bas  des  fol.  9-10,  18,  25-2G, 
33-34,  /il-42,  49-50,  57-58,  G5-G6,  81  et  194,  il  donne  de  nouveau 
son  nom  sur  ce  dernier  feuillet. 

La  garde  a  porte  ces  vers  (XVI'  siècle)  : 

«  Pour  rendre  garce  (sic)  à  Dieu 
Ce  joiirdiiy  biou  et  demain  inyculx, 
Jaiiiniais  l'iiommc  n'est  assovy. 
Telles  refreclion||iioiis  doiiigt  Dieu 
Qu'à  la  fiu  aions  paradis. 

D.  Balav  i  . 

La  garde  b  est  un  feuillet  de  Sacramentaire  (\I^  siècle),  portant  les 
messes  «  pro  episcopo  sive  abbate  »  et  «  in  monasterio  monachorum  "  . 

\\\°  siècle.  Parchemin.  202  feuillets  ù  2  col.,  et  des  gardes,  a,  b, 
collées  à  rinlérieur  des  plais. Très  intéressante  initiale  de  couleur,  au 
fol.  2.  326  sur  213  milliui.  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Sainl- 
Thierry,  n»  34). 

588  (E.  253).  B.  Hieronymi  liber  de  Scriptoribus  ecclesiasticis.  — 
Gennadii,  presbyteri,  liber  de  Viris  illustribus.  —  Chromatii  etB.  Hie- 
ronymi epistolae.  —  G.  Coquillart  de  Moribus  extraneis  quarumdam 
gentium. 

Fol.  1.  «  Incipit  prologus  sancti  Iheronimi,  presbiteri  cardinalis, 
ad  Dextrum,  in  librurn  de  Viris  illustribus.  Hortaris,  Dexter,  ut  tran- 
quillum  sequens  ecclesiasticos  scriptores  in  ordinem  digeram...  — 
Incipit  liber  beati  Hieronimi,  presbiteri,  de  Viris  illustribus.  Primum 
capitulum.  Symon  Petrus,  filius  Johannis,  provincie  Galilée,  vico 
Belhsayda...  que  nunc  habeo  in  manibus  et  necdum  explicita  sunt. 
Explicit  liber  beati  Iheronimi  de  Viris  illustribus  « .  {S.  Hieronymi 
opéra,  t.  IV,  ii,  p.  97-130). 

Fol.  36  v°.  "  Item,  Gennadii,  presbiteri,  liber  de  Viris  illustribus. 
Incipit  prologus.  Iheronimus  noster  litteris  grecis  ac  latine  Ilome  ad- 
prime  erudiens... — Incipit  liber  Gennadii.  Primum  capitulum.  Jacobus, 
cognomento  sapiens,  Xizibi  urbis  episcopus...  quibus  Scriptura  sancta 
contexta  est.  Explicit  de  Viris  illustribus  Gennadii  liber  )i  .  [S.  Hiero- 
nymi opéra,  t.  V,  col.  25-48). 

Fol.  65.  "  Belgica  Gallia  pars  est  Gallie,  dicta  a  civitate  que  Belgis 
dicitur,  que  est  Treveris.  Gallia  vero  a  candore  populi...  post  destruc- 
tionem  quorum  VVandalicam  que  fere  totum  pessundedit  occidentis 
et  orientis  imperium,  Léo  papa  provincias   distribuit.  Juxta  modernos- 


516  MANUSCRITS 

vero  Gallorum  provincie  sunt  decem  et  septem.  Prima  sedes  Galliarum 
Lugdunensis  est...  —  Hec  sunt  nomina  iindecim  regionum  continen- 
cium  infra  se  piovincias  centiim  tredecim...  civitas  Celeniensium,  civi- 
tas  Ventiensium,  id   est  Vencio  »  . 

Fol.  69  v°.  «  Ex  libro  Julii  Affricani,  qui  primus  Latinoruni  post 
Cliristi  adventum  scripsitde  lemporibus  atque  etatibus  seculi.  Ab  Adam 
«sque  ad  diluvium  anni  duo  millia  ducenli  quadraginta  duo...  — 
Frima  etas.  Adam  anno  CG"""  XXX"'"  genuit  Seth,  a  quo  filii  Dei...  et 
Cunt  anni  sex  milia  trecenti  quinquaginta  septem.  Explicit  de  tempo- 
ribus  atque  etatibus  seculi  n  . 

Fol.  76  v\  "  Incipit  epistola  Chromatii  et  Heliodori  ad  Iheroni- 
,mum.  Domino  sancto  fratri  Iberonimo,  presbitero,  Chromatius  et 
Heliodorus,  episcopi,  in  Domino  snlutem.  Cum  religiosissimus  augus- 
tus  Tbeodosius...  »  (Migne,  Patr.  lat.,  t.  XX,  col.  373).  —  'c  Iheronimi 
rescriplio.  Chromatio  et  Heliodoro,  episcopis,  Iberouimus,  presbiter. 
Constat  Dominum  nostrum  ouini  die  martirum  suorum  Iriumpbos  exci- 
pere...  — Fcstivitates  sanctorum  apostolorum  seu  martirum...  cujus 
oatalicium  sexto  kalendas  marcii  celebratur  « .  Non  indiqué  dans  l'édi- 
.tion  de  Martianay,  cet  opuscule  se  trouve  à  la  page  473  du  t.  XI  de 
rédition  de  Vallarsi. 

Fol.  82."  Sequitur  de  Moribiis  extraneis  quarnndam  gencium. 
<luis  ignorât,  ut  ait  Iberonimus  contra  Jovianum ,  libro  11°,  unam- 
quamque  gentem...  sed  harum  terror  inutilis  signo  crucis  opposito  ut 
fumus  evanescit.  Explicit  libellus  de  Diversitatibus  gencium,  Remis 
scriptus  et  extractus  a  Speculo  bistoriali  Vincentii,  x"  die  decembris 
M°  CCCC"  sexagesimo,  per  me  "  .  Signé  :  "  G.  Goquillart»  . 

Une  date  «  1460  «,  inscrite  par  le  scribe  au  bas  du  fol.  64  verso, 
nous  indique  que  le  volume  entier  fut  copié  pour  la  bibliotbèque  du  cha- 
noine Goquillart,  bien  que  le  dernier  ouvrage  soit  seul  écrit  de  sa  main 
propre.  —  Plus  tard,  il  passa  dans  celle  des  Jésuites,  comme  en 
témoignent  cette  note,  au  fol.  1  :  «  Goll[egii]  Remens[is]  Societ[atis] 
Jesu  ;  catalogo  inscriptus  «  ,  et  cette  cote,  sur  le  plat  initial:  «  "f  G.  120» . 
—  La  signature  :  «  J.  Kaynssant  r> ,  qu'on  relève  au  verso  du  fol.  k, 
montre  par  quelle  voie  il  est  entré  dans  la  Bibliothèque  de  la  ville. 

XV®  siècle.  Papier.  98  feuillets,  le  81  blanc  ainsi  que  les  gardes  a-e, 
en  tête,  el  f-l,  à  la  fin,  la  première  et  la  dernière  en  parchemin. 
Lacune  de  4  feuillets,  rompant  le  texte,  entre  les  fol.  21-22.  215  sur 
150  millim.  Uel.  maroquin  rose,  délabrée. —  (Rainssant). 


I)K    LA   BIRLIOTIIKQUE    DK    lUMMS.  517 

rAV,)   {K.  250).  Vitao  Palrum. 

Fol.  I .  a  Incipit  prolo<|us  bcali  Jcronlmi,  picsbytcri,  in  vilas  I*alruin. 
lieiicdicliis  Dciis  qui  viilt  omncs  honiincs  salvos  (icri...  —  Incipit  vita 
sani'li  Joliannis.  Friniuni  igitur  tanqiiam  vcrc  fundanientuni...  ut  pur 
satisfactioncm  dclicta  donentur  n  .  Vies  des  saints  Jean,  Or,  Ammon, 
Ben,  Tliéon,  Apollonius,  Ammon,  Copiés  et  Hélène,  Hélie,  Pytirion, 
Euloge,  Apelle,  Paphnucc,  Isidore,  Scrapion,  Apollonius,  Dioscore, 
Ammonius,  Didime,  Gronius,  Origène,  Evafjriiis,  deux  Macaires,  Am- 
mon, "  Paulus  simplex  r,  Piamon,  Jean,  Malchus,  Fronlonius.  (Ros- 
weid,  l'ilae  Patrum,  de  vita  et  verhis  seniorum  sive  historiae  heremilicae 
lihri  decem.  Anvers,  1G28,  p.  448-485). 

Fol.  35.  "  Incipit  liber  singularis  sancli  Alhanasii,  episcopi ,  de 
Exhortalione  monachorum.  Et  si  quos  vestrum  <jloriari  in  Cliristo 
libot...  et  Deus  pacis  erit  vobiscum.  Explicit  liber  singularis,  etc.  n 
{S.  P.  N.  Alhanasii  opéra,  t.  II,  p.  709-711). 

Fol.  37  v°.  "  Incipiunt  adborlationes  sanclorum  Patrum  ad  mo- 
nachos,  quas  de  tjreco  translulit  bealus  Jeronimus,  presbiter,  in  latinum. 
Interrogavit  quidam  abbatem  Antonium,  dicens...  quindecim  dies  su- 
pervixit  et  migravit  u  seculo  « .  Ce  sont  les  derniers  mots  du  chapitre: 
a  De  meretrice  conversa  » . 

Du  fol.  37  v°  au  fol.  109,  notre  texte  suit  pas  à  pas  les  l'ilae  Pa- 
trum (p.  5G2-6G0)  ;  après  quelques  coupures  prises  de-ci  et  de-là,  ih 
donne  (fol.  110  v^-lll)  la  vie  de  sainte  Thaisis  (p.  374-375).  Le 
reste  est  classé  dans  Tordre  suivant  : 

Fol.  111.  a  Incipit  vita  sanctc  Marine,  virginis.  Frater  erat  quidam/ 
sccularis,   habens  unicam  filiam  parvulam...  »  [UmL,  p.  393-394). 

Fol.  112  M".  «  Incipit  vita  beati  Pauli,  primiheremite,  édita  a  bealo 
Jeronimo,  presbitero.  Inter  multos  sepe  dubilatum  est  a  quo  po- 
tissimum .  . .  quam  regum  purpuras  cum  regnis  suis  ».  (Ihid., 
p.  17-20). 

Fol.  115  v^  "  Incipit  prologus  sancli  Jeronimi,  presbiteri,  in  vita 
sancti  Hylarionis,  xxii°  kalendas  novembris.  Scripturus  vitam  beati 
Hiilarionis...  —  Incipit  vita  sancli  Hylarionis.  Hilarion,  ortus  vico 
Thabaiha,  (jui  circiter  quinque  milia  a  Gaza  urbe. ..  sed  magis  in  hor- 
tulo  cypri,  forsitan  quia  plus  illum  locum  dilexerat.  Explicit  vita  sancli 
Hylarionis  t>  .  {Ihid.,  p.  75-85). 

La  garde  a,  collée  sur  le  plat  initial,  nous  a  conserve  une  note 
intéressante  :  "  Iste  liber  est  de  ecclesia  Uemensi,  et  michi  fuit  accom- 


5J8  MAiVUSCRITS 

modatus  per  venerabilem  virum  magistrum  Johannem  de  Chéhéry, 
canonicum  Remensem,  anno  CCCC"  XXI"  ^^ .  Sirpié  :  u  Jo[hanncs] 
Vitrarii   "  . 

Le  fol.  124,  demeuré  blanc,  a  reçu,  au  XI V"  siècle,  une  table  de 
l'ouvrage,  qui  débute  ainsi  :  «  Incipiunt  capitula  libri  S.  Anastasii  (sic), 
de  Exhortatione  monacborum  «  . —  Au  verso,  à  côté  de  la  signature  de 
Guy  de  Roye,  on  lit  la  note  de  G.  d'As[)remonl  :  «  Folia  bujus  libri 
sunt  CXXIIII,  sive  124,  absque  custodiis,  nnmerata  per  Egidium, 
ultima  octohris  die,  anno  Domiui  ]\I°CCGC°  XII°  r^  . 

La  garde  i\  provient  d'un  recueil  canonique,  peut-être  de  G.  de  Man- 
dagot,  où  Ton  trouve  ce  chapitre  dont  la  rubrique  est  effacée  :  "  Abbas 
de  Bone...,  pro  se  et  conventu  suo,  proponens  locum  de  Roscel... 
osse  predicti  monasterii  juris  dominii  vcl  quasi  et  cum  suis  finibus  et 
continenciis,  ex  largicione régis  Aragon nm,  petiit...  «  —  On  a  transcrit, 
sur  les  marges,  1"  des  formules  de  Tofficialilé  de  Reauvais  (XIV^  siècle)  ; 
2'  une  procuration  donnée  (m.  d.)  par  le  chanoine  J.  «  de  Castro 
Arqnato  n,  pour  prendre  possession  en  sa  place;  3"  cette  mention 
malheureusement  rognée  :  u  Gillet,  le  melor  ménestrel  de...  issevit  du 
métier  dunt  il...  »  ;  4"  enGn,  cette  prière,  également  rognée,  d'un  dia- 
lecte italien,  écrite  sans  doute  par  un  homme  qui  avait  mal  retenu  cette 
langue  :  «  Fiol  de  De  Jhesu  Cliriste,  vivo  de  ve...  et  segnore  allisimo 
creatore...  et  tera,  mare  et  stelle,  luna...,  questo  mondo  creasli,  fecisti 
e[t]...  voi  creasti  tuta  génie  segn...  voi  in  questo  mondo  venisti...  gne 
recevisti  en  la  Vergene  que  la  altisima  regina  glorifosa]  sure  tute  altre 
neta  et  bella...  oriente,  clarisime  et  relucente,  sure  tute  altre  resplen- 
dente...  ^ 

Sur  la  garde  c,  collée  sur  le  plat  final,  on  lit  la  signature  de  Guy  de 
Roye,  plusieurs  fois  le  nom  «  Mandagotus  ^  ,puis,  sur  le  plat  final,  une 
petite  étiquette   portant  le  chiffre  «  XXVI  »  (XV  siècle). 

On  y  trouve  aussi  cette  recette  contre  la  gale  (XIV*  siècle)  :  «  Acci- 
piatur  gumma  que  nascitur  in  cerasis,  et  ponatur  in  acceto  per  unam 
diem  ;  postea  inungantur  manus  scabiose  cum  panno  madefacto  in 
ipso  acceto,  et  cum  erit  scabies  sicca,  bulliantur  malve  cum  furfure  et 
laventur  manus  "  . 

Puis  cette  autre  pour  les  maux  d'yeux  :  «  Arenum  incidatur  frustra- 
tini  minutissime  et  buliatur  in  bono  vino  albo,  [et  de  illo]  vino  ponatur  in 
occulis  et  palpebris,  postea  balneenlur  stupe  canapis  in  clara...  supra 
occulos  per  totam  noctem  n . 


1)K    LA    BIBLIOTHKQUE    DE    RKIMS.  519 

Plus  loin,  notes  sur  les  blés  contenus  dans  le  «  granario  super  cochi- 
nani  "  et  le  «  <]ranario  novo  w  du  Chapitre  de  Heauvais,  etc.,  etc. 

XIII*"  siècle.  Parclicniin.  1:24  leuillcls  à  2  col,,  cl  3  gardes,  a,  en 
lêtc,  et  n,c,  à  la  fin.  313  sui-2i23  niillim.  Roi.  venu  jadis  vert  sur  bois. 
—  (E,\-lil)ris  gravé  du  Chapitre  :   «  C,  ord.  2,  n"  18  »). 

5Î)0  (E.  270).   H.  Augnstini  de  Trinitatc  libri  XV. 

Fol.  1-i.  Table. 

Fol.  5.  i;  Domino  bealissimo  et  sinccrissima  caritate  vcnerando, 
sancto  fratri  et  consaiicto  papnc  Aurelio  Augustinus  in  Domino  salu- 
tem.  De  Trinitate,  quae  Deus  summus  et  vcrus  est,  libros  juvenig 
inchoavi...  —  Incipit  liber  I  de  Trinitate  Auiclii  Agustini.  Lecturus 
hacc  quae  de  Trinitate  disserimus...  et  lui  contuli,  cui  est  honor  et 
gloria  in  secula  seculorum.  Amen»  .  [S .  Aurclli  Auguslini  opéra,  t.  VIII, 
p.  747-1004). 

On  blanc  du  fol.  4  a  été  utilisé,  par  une  main  contemporaine,  à  la 
copie  de  ce  qui  suit  :  «  Prophetia  Salomonis  in  calice  Constantinopoli 
scripta.  Crater  meus,  crater  meus,  propheta  usque  ad  slellam,  in  pocu- 
lum  fis  Domini.  Primogenito  vigilantis  in  nocte  ad  gustandum  ordina- 
ris  Domino.  De  ligno  alterius  bibe  et  inebriare  et  pnscerc  sonantes 
Alléluia.  Isle  judex  et  videbit  omnem  congregationem  glorie  suç  et 
David  rex  in  medio  eorum  «  . 

Au  bas  de  la  garde  a,  on  trouve  cette  intéressante  note,  qui  paraît 
être  une  liste  des  prêts  de  la  bibliothèque  du  Chapitie  (XIIP  siècle)  : 
^  A[b]bas  de  Valde  {sic)  Dei,  Bedam  super  Marcum,  librum  super 
Johannem.  Haymo,  commentum  super  Topica.  Theobaldus,  commen- 
tum  super  Per...,  Henricus  Anglicus,  Priscianum  et  librum  divinum. 
Robertus,  archidiaconus,  Senecam.  Hobertus,  Psalterium  cum  cxpo- 
sitore  (sic)  Jacobi  » . 

Copié,  comme  tant  d'autres,  sur  l'ordre  d'Hincmar,  ce  beau  livre 
porte,  aux  fol.  1-2,  4-5,  12-13,  20-21,  44-45,  68-69,  92-93,  116- 
117,  133-134,  la  mention  contemporaine,  en  capitale  rustique  : 
^  Hincmarus,  archiepiscopus ,  dédit  Sanctac  Mariae  Remensi  ».  — 
En  haut  de  la  garde  a,  on  lit  :  «  Istc  liber  est  de  antiquissimis  libris 
ecclesie  Sancte  Marie  Remensis.  Quem  librum  dédit  eidem  ecclesie 
bone  memorie  domnus  Hincmarus,  quondam  Remensis  archiepiscopus. 
Et  continet,  absque  ista  custodia,  in  toto  136  folia  scripta,  in  quibus 
continentur  XV™  libri  de  Trinitate  beati  Augustini.   Orate  Deum  pro 


520  MANUSCRITS 

diclo  domno  Hincmaro,  archiepiscopo ,  qui  plurima  bona  fecit  Rc- 
mensi  ccclesie.  Et  erat  liber  iste,  ante  coristructionem  librarie,  in  uno 
scrinio,  in  capitulo.  Si  quis  bunc  libium  furatus  fucrit  aut  aliquid 
indc  abstiilerit,  analbema  sit.  Quolatus  et  numeralus  est  per  Egidium 
de  Asperomonte,  in  craslino  Ascensionis  Domini,  anno  M"  CCCC"XII°» .. 
—  Sur  le  fol.  1,  celte  revision  du  XVII"  siècle  :  «  Dans  ce  manuscrit,, 
au  numéro  110  dans  Tinventairc,  il  y  a  cent  trente-sept  fueillels  en 
tout  "  .  Signé  :  »  Coulier  »  . 

l'^nfin,  sur  le  fol.  5,  la  cote  ordinaire  :   «  IGl  «  . 

IX^  siècle.  Parchemin.  136  feuillets,  à  2  coi.,  et  une  garde  a,  à  la 
fin.  300  sur  262  millim.  Rel.  veau  blanc  Siir  bois.  —  (Ex-libris  gravé 
du  Chapitre  :  «  A,  ord.  1,  n"  6  »). 

591  (E.  272).   B.  Auguslini  libri  de  Fide  et  operibus,  de  Cura  pro 
mortuis  et  de  Continentia. 

Fol.  1.  "  Incipit  liber  Aurelii  Augustini  de  Fide  et  operibus.  0"'bus- 
dam  videtur  indiscrète  omnes  admillendos  esse  ad  lavacrum...  ut  a 
quolibet  redargni  facillinie  possct.  Explicit  de  Fide  et  operibus  sancti. 
Augustini  n.  (S.  Aurelii  Augustini  opéra,  t.  VI,  p.   165-192). 

Fol.  41.  "  Incipit  liber  sancti  Augustini, episcopi,  adPaulinum,  No- 
lensem  episcopum,  de  Cura  pro  mortuis  gerenda.  Incipit  Retractatio- 
num.  Librum  de  Cura  pro  mortuis...  ';  (Ibid.,  t.  I,  p.  63). —  ^«[Incipit 
liber].  Diu  sanctitali  tuae,  coepiscope  venerande  Pauline,  rescriptornm 
debitor  fui...  interrogationi  tuae  mea  responsio  defuisset.  Explicit  ad 
sanctum  Paulinum,  episcopum  Nolensem,  de  Cura  pro  mortuis  ge-^ 
renda  y  .  [Ibii/.,  t.  VI,  p.  515-532). 

Fol.  63  V".  «  Incipit  Iractatus  beali  Augustini  de  Continentia.  De 
virtute  animae  quae  continentia  nominatur...  ut  qui  gloriatur  in  Do- 
mino glorietur.  Explicit  tractatus  beati  Auguslini  de  Continentia  « . 
(Ibid.,  p.  297-318). 

Le  feuillet  de  garde  d  a  clé  utilisé,  par  une  main  contemporaine,  à 
la  copie  d'une  très  curieuse  préface  que  nous  n'avons  rencontrée  dans 
aucun  des  Sacramcntaires  de  Saint-Thierry.  Cette  pièce  est  d'une 
écriture  cursive  intéressante  et  rare  ;  le  chant  est  noté  : 

«  Prefacio.  Te,  Domine,  supli[ci]ter  deprecamus  ut  accepta  sit  libi. 
Domine,  bec  oblatio  nostra  quam  tibi  offerimus  de  tua  largitate  pro 
peccatis  et  que  offensionibus  noslris  indulgenciam  consequi  mereatur, 
qui  es  claritas  angelorum,  creator  omnium   saeculorum,  lîdes  patriar- 


\)K    LA    iniîLIOTHKQlE    DK    RE  I  AI  S.  521 

carum,  divinitas  prordaium,  eleccifo]  aposloloruni,  corona  niarliiuin, 
«jloria  confessorum,  pastor  animaruni,  sanctificacio  saccrciotum,  spon- 
sus  virginum,  taslinionia  vi(luarum,(luxpere<]riiiorum,  clementis[s]imus 
patcr  orfanoinm,  prospcritasinfrimoium(5?6'),  lar'jilor  paupcrum  in  tri- 
l)iilacio[nijbus,  adjutor  in  anjjustiis,  lihcralor  et  niodicus  aninuiruni  et 
rcsurrectio  niortuorum  et  reriiissio  omnium  pcccatorum,  gloria  et 
prermium?]  vite  eterne,  dispensator  meiitorum.Tibi,  Domine,  omne[s] 
Angeli  et  Arcangeli,  Virlutes,  Potesta[tes],  Principalus,  Dominaciones^ 
Troni,  Clierubin  adque  Serafin,  qui  non  cessant  clamare  colidie  sine 
fine  dicentcs  :  Sanctus,  sanctus,  sanclus,  Dominus  Deus  Sabaot,  rex  (?) 
allis[s]imus  r  . 

Un  ex-libris  contemporain  figurait  au  bas  des  fol.  1,  47-48,  63-G4^ 
01  ;  il  a  été  gratté  de  telle  façon  qu'il  est  impossible  de  retrouver  le 
nom  du  donateur;  on  peut  croire  toutefois,  à  Taspect  général  des  dé- 
bris de  lettres,  que  ce  ne  fut  pas  l'archevêque  Hincmar.  —  Dès  le 
XIII*  siècle,  le  Chapitre  affirmait  sa  propriété  (fol.  I),  en  ces  termes  : 
"  Liber  Sancle  Marie  Uemcnsis  ^ .  —  Le  grattage  dont  nous  parlons 
est  d'ancienne  date,  comme  le  prouve  celle  note  (fol.  91  v°)  :  "  Iste 
liber  est  de  antiquis  libris  ecclesie  Remensis,  nec  apparet  quis  eidem 
ecclesie  dedcrit,  et  erat  in  capitulo.  Et  continet  solum  91  folia,  hoc  est 
nonaginla  unum  folia,  sine  custodiis.  Et  continet  3*'  libres  beati  Au- 
giistini,  lidelicet  de  Eide  et  operibus,  et  de  Cura  pro  mortuis  agenda^ 
quem  scripsit  Augustinus  ad  Paulinum,  Nolensem  episcopum  ;  item 
continet  de  eodem  Augustino  de  Continentia.  Si  quis  furatus  fuerit  eum, 
anathema  sit.  Quotalns  die  xim*  mensis  rnaii,  anno  Domini  M°  CCCC*^ 
MI",  per  Asperomont[em]  •» .  — D'antre  part,  au  verso  du  fol.  b,  on  lit: 
«  Dans  ce  manuscript,  au  numéro  115  de  l'inventaire,  il  y  a  quatre- 
vingt-quatorze  fueillets  en  tout  « .  Sigfié  :  «  N.  Cou  lier  » .  —  Enfin  la 
signature  de  Godinot,  placée  un  peu  au-dessous,  montre  que  c'est  ce 
chanoine  qui  a  qualifié  de  «  vestiges  de  friponerie  »  les  grattages  dont 
nous  parlions  plus  haut  ;  elle  indique  aussi,  par  la  similitude  de  l'écri- 
ture, que  ce  chanoine  est  l'auleur  des  cotes  que  nous  relevons  sur 
les  ex-libris  gravés. 

IK*  siècle.  Parchemin.  91  feuillets  el  4gardes,A,R,  en  lèle,lapieinicre 
blanche,  el  c,  u,  à  la  fin,  ravanl-dernière  blanche;  marge  inférieure 
du  fol.  70  coupée.  225  sur  185  millim.Hel.  veau  blanc,  aux  armes  de 
Guy  de  Roye  peintes  sur  le  plat  final.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  : 
*'  A,  ord.  3,  n"  oi  »). 


522  MANUSCRITS 

592  (E.  283).  C.  Augustini  liber  de  Magistro.  —  Ejusdem  de 
sancta  Virginitate.  —  Régula  B.  Augustini.  —  Ejusdem  sermo  Arria- 
norum  et  libellus  contra  eumdem  sermonem.  —  Epistolae  ejusdem  de 
cavendo  judaismo  et  de  recipiendis  Donatistis. 

Fol.  1.  "  Incipit  liber  Aurelii  Augustini  de  Magistro.  Quid  tibi  vide- 
mur  efficere  velle  cum  loquimur. ..  secrelum  illud  oraculum  ut  tuis 
verbis  adserebatur.  Explicit  liber  beali  Augustini  de  Magistro  »  .  [S.  Au- 
relii Augustini  opera^  t.  I,  p.  541-564). 

Fol.  31.  «  Incipit  liber  sancti  Augustini,  episcopi,  de  sancta  Virgi- 
nitate. Librum  de  Bono  conjugali  nuper  edidimus...  idco  non  habet 
invidentiam  quia  nec  siipcrbiarn  « .  Arrêté  sur  ces  mots,  en  haut  du 
verso  du  fol.  48,  le  texte  se  poursuit  sans  lacune  par  la  main  d'un 
autre  scribe,  au  fol.  49  qui  commence  le  m''  quaternion  :  u  Doctor 
itaque  humilitatis,  Christiis...  hymnum  dicite  et  superexaltate  eum  in 
saecula.  Amen.  ExplicitdesanctaVirginitatcv  .  [Ibid.,  t.  VI,  p.  341-368). 

Fol.  iSiS.  "  Incipit  Régula  sancti  Augustini.  Ante  omnia,  fratres  ca- 
rissimi,  diligatur  Deus,  deinde  proximus...  et  nobis  non  parva  erit 
leticia  de  vestra  sainte.  Amen  «  .  — Fol.  67  v".  «  Haec  sunt  quae  obser- 
vetis,  praecipimus,  in  monasterio  constiluti.  Primuni,  propter  quod  in 
uno  eslis  congregati.. .  et  in  temptatione  non  inducatur.  Amen.  Explicit 
régula  sancti  Augustini  féliciter»  .  (lùid.,  t.  I,  p.  789-794). 

Fol.  73  v°.  u  Incipit  prologus  eorum  quae  obiciunt  Arriani.  Numeri 
propterea  sunt  locis  singulis...  —  Dominus  noster  Jhesus  Christus, 
Deus  unigenitus...  per  unigenilum  ejus  Fili(]m,  Deum  et  salvatorem 
nostrum  in  Spiritu  sanclo  nunc  et  per  omnia  saecula  saeculorum. 
Amen.  Explicit  .  .  (7M.,  t.  VIII,  p.  621-624). 

Fol.  79  v**.  "  Incipit  liber  Aureli  Augustini,  episcopi,  respondentis 
contra  istam  non  fidem,  sed  Arrianorum  perfidiam  sanctae  Trinitatis 
inimicam.  Eorum  praecedenti  dispulationi...  et  tandem  isto  fine  con- 
clusimus.  Explicit  rcsponsio  sancti  Augustini,  episcopi  ecclesie  catho- 
licae,  adversus  questiones  perfidie  Arrianorum  ».  (Ibid.,  p. 625-648). 

Fol.  110  v°.  Cl  Incipit  epi[s]tola  sancti  Augustini,  episcopi,  ad  Assel- 
licum  (sic),  episcopum,  de  cavendo  judaismo.  Domino  beatissimofratri 
et  coepiscopo  Asellico  Agustinus  in  Domino  salutem.  Litterassanctitatis 
tu§,  quas  ad  venerabilem  senem  Donationuin...  non  verborum  inso- 
lentia  ventilamus.  Explicit  »  .  (Ibid.,  t.  II,  p.  730-737). 

Fol.  119.  "  Incipit  epistula  Augustini  ad  Teodorum,  episcopum,  de 
recipiendis  Donatistis.  Dilectissimo  fratri  Theodoro  Augustinus.  Cum 


DE    LA   BIBLIOTIIKQUE    DE    REIMS.  523 

btMiivolenlia  tua  niccuni  conloqucrctiir.. .  scd  ctiain  lionorcin  parti- 
inoiiii  et  (.'onlincntiain.  Kxplicit  epislula  ad  Thoodoruni  sancli  Aujjus- 
itini,  cpiscopi  »  .  {Ibid.,  p.  Ii8-li0). 

lue  table  contemporaine  occupe  le  verso  du  fol.  .^. 

Aux  loi.  .^-1,  30-31,  48-49,  04-65,  96-97,  119-120,  on  trouve, 
dans  la  marge  inférieure,  la  mention  contemporaine  :  «  Hincmarus, 
arcliiepiscopus,  dédit  Sanctae  Mariae  Ilemensi  »  ,  dont  presque  partout 
on  a  gratlc  le  dernier  mot,  comme  on  l'a  vu  déjà  dans  d'autres  vo- 
lumes. Sur  le  même  fol.  a,  on  trouve  aussi  l'ex-libris  (XIIP  siècle)  : 
"Liber  Sancle  Marie  Remensisn  .  —  Au  verso  du  fol.  120,  on  lit  :  "  Iste 
liber  est  de  anliquis  libris  ecclesieHemensis,  et  erat  incapitulo.  Continet 
in  toto  folia  120,  cenlum  XX'',  et  in  eo  continentur  plures  libri  bcati 
Angustini  utpote  de  iMagislro,  de  Virginitate,  de  Régula  ejusdem  sancti 
.-\ugustini  ;  item,  liber  ejusdem  contra  perfidiam  Arrii  inimicam  sancte 
Trinitati  ;  epistola  ejusdem  ad  Asellicum,  episcopum  ;  item,  epistola 
ejusdem  magistri  ad  Tbeodorum,  episcopum.  Et  hune  librum  dédit 
venerande  memorie  dommis  Hincmarus,  quondam  Remensis  archi- 
episcopus,  qui  librum  istum  et  plures  alios  libres  dédit  suo  tempore 
Sancte  Marie  Remensi.  Orate  Deum  pro  eo.  Si  quis  furatus  fuerit  inde 
aliquid,  anathema  sit.  Quolatus  et  numeratus  per  Egidium  de  Aspero- 
monte,  in  crastino  Ascensionis  Domini  anno  M°  CCCC"  Xll"  »  .  —  Sur 
le  fol.  .A,  on  lit  de  même  cette  revision  du  XVII^  siècle  :  a  Dans  ce 
livre  manuscript  il  y  a  cent  vingt-un  fueillets  en  tout.  Il  est  cotte  109 

•  dans  l'inventaire  »  .  Sig)ié  :  «  Goutier  »  .  —  Enfin  notons,  sur  le  fol  1, 
la  cote  :  «  131  visa  ^  . 

IX"  siècle.  Parchemin.  120  feuillets,  plus  une  garde  a,  en  lèlo.  Lon- 
gues lignes,  sauf  pour  iepremicr  traité  qui  est  établi  sur2col.  Les  fol. 54- 
55  paraissent  avoir  été  tachés  iutenlionnellcment  d'exciétncnts  ;  les 
derniers  leuiliets  forlemcntatteinls  par  Teau.  247  sur  192  millim.  Ilel. 
veau  jadis  brim  sur  bois,  du XIV®  siècle,  commel'indiqucnt  un  ex-libris 
et  un  litre  encore  subsistants.  —  (Ex-Iibris  gravé  du  Chapitre  :  «  A, 
ord.  4,  n°  21  >'). 

395  (E.  285).  B.  Angustini  libri  de  Natura  et  gratia,  de  Libero 
arbitr'o,  de  Correplione  et  gratia,  de  Praedestinatione  sanctorum  et  de 
Dono  perseverantiae,  de  Bono  conjugali,  de  Xuptiis  et  concupiscentia. 

Eol.   l.    Epistola  ad  Eutropium  et  Paulum.    «  Sanctis  fratribus  et 

•  coepiscopis   Eutropio  et  Paulo  Augustinus.  Caritas  vestra  quae  in  vo- 
bis...  »  Pas  rencontrée  dans  l'édition  de  Paris  (1679). 


52t  MANUSCRITS 

Fol.  13  \\  «  Incipit  liber  sancti  Augustini  de.  Natura  et  gratia. 
Librum  qucm  misislis,  carissimi  filii  Timasi  et  Jacobe,  intermissis  pau- 
lulum...  et  Spiiilii  sancto  aeternitas,  bonitas  in  sçcula  sçculorum. 
Amen.  Explicit  ".  (iS.  Aiirelii  Avgustmi  opéra ^  t.  X,  p.  127-16-4). 

Fol.  34  v°.  Epislola  ad  Valentinum.  «  Domino  dileetissimo  et  in 
Cbrisli  membris  honorando  fratri  Valcntinoetfralribiis  qui  tecum  sunt, 
Augustinus  in  Domino  saliilem.  Venerunt  ad  nos  duo  juvcnes...  «  • — 
Fol.  35  \°.  Ad  eumdcrn.  «  Domino  dileetissimo,  etc.  Cresconium, 
Felicem  et  alium  Felicem,  Dei  servos...  y^  (îbid.,  t.  I!,  p.  791-796). 

Fol.  37  V".  «  Incipit  liber  sancti  Au<|ustini  ad  Valentinum,  mona- 
chum,  de  Libero  arbilrio.  Propter  eos  qui  hominis  liberum  arbitrium... 
cui  est  honor  et  gloria  et  regnum  cum  Pâtre  et  Spiritu  sancto  in  sçcula 
sçculorum.  Amen.  Explicit  liber  I  sancti  Aurelii  Augustini,  episcopi, 
de  Gratia  et  libero  arbitrio  »  .    {Ibid.,  t.  X,  p.  717-744). 

Fol.  53  v°.  "  Incipit  liber  II,  de  Correptione  et  gratia.  Lectis  litteris 
vestris,  Valentine,  IVater  dilectissime,  et  qui  simul  servilis  Deo...  et 
cooperit  multitudinem  peccatorum.  Explicit  liber  de  Correptione  et 
gratia  ».  {Ibid.,\).  749-778). 

Fol.  68.  «  Incipit  epistola  Prosperi  ad  sanctum  Augustinum.  Do- 
mino beatissimo  papç  ineffabilitermirabili,  incomparabiliter  bonorando, 
praestanlissimo  patrono  Augustino  Prosper.  Ignotus  quidenn  tibi  facie^ 
sed  jam  aliquatenus,  si  reminiscaris,  animo...  »  (Ibid.,  t.  II,  p.  820-825) 

Fol.  71.  "  Incipit  epistola  sancti  Hilarii  ad  sanctum  Augustinum. 
Domino  beatissimo  ac  totoaffectu  desiderandoet  multuniinCbristo  sus- 
cipiendo  patri  Augustino  Hilaiius.  Si  cessantibus  contradicentiuni 
quaestionibus...  ^  [Ibid.,  p.  825-829). 

Fol.  74.  «  Incipit  liber  sancti  Augustini  de  Predestinatione,  ad 
suprascriptos  Prosperum  et  Hilarium.  Dixisse  quidem  Apostolum  sci- 
mus  in  epistola  ad  Pliilipenses. ..  ne  offendat  unius  nimia  longitudo  " . 
—  Fol.  89.  "  Explicit  liber  I.  Incipit  liber  II,  de  Dono  perseverantiae. 
Jam  de  perseverenlia  (sic)  diligentius  disputandum  est...  dignan- 
lurque  nosse  quod  scribo.  Explicit  liber  sancti  Augustini  de  Dono  per- 
severantiae »  .  (Ibid.,  t.  X,  p.  789-858). 

Fol.  110.  Augustini  liber  de  Bono  conjugali.  «  Quoniam  unus- 
quisque  bomo  bumani  generis  pars  est...  sed  propter  Cbristum  con- 
juges,  propter  Cbristum  patres  luerunt  ->■) .  (Ibid.,  t.  VI,  p.  319-340). 

Fol  123.  c  Posteaquam  scripsi  de  Bono  conjugali,  expeclabalur  ut 
scriberem   de  sancta  Virginilatc,  nec  distuli  adque  id  Dei  munus  et 


DK    LA   BIBLIOTHKQIII-:    DM    RFCIMS.  525 

qiiam  ina<jnnin  ci  (juaiita  huinililale  custodiendiini  esset  uno  sicut 
potiii  volmniiic  ostendi.  llic  liber  sic  incipit  :  Librum  de  Bono  con- 
jiigali  nuper  cdiiJimus...  »  (Ihid. ,  t.  I,  p.  50).  —  «  Librum  de  lîono 
(onjiigali  nuper  edidiinus,  in  quo  etiain  (Ihristi  virjjines...  hyninuni 
dicite  et  siiperexaltate  eiini  in  saecula.  Amen.  Explicit  liber  Aurelii 
Au<]iistini,  episcopi,  de  sancta  Virginitate  «  .  [Ibid.,  t.  VI,  p.  341- 
3(>8). 

Fol.  LiO  v".   De  Mnptiis.    "  Scripsi  duos  libros  ad  inlustrem  virum 

comilcm   Valerinum  (sic)^  cum  audissem...  r,  (Ibid.,  t.  I,  p.  59).  

«  Domino  inluslri  et  merito  praestantissimo  atque  in  Christi  dileclione 
karissimo,  filio  Valerio,  Agustinus  in  Domino  salutem.  Cum  diu 
moleste  haberem... — Herelici  novi,  dilectissime  (îli  Valeri,  qui  medi- 
€inam...  aliquas  horas  lectioni  vigilanter  impendas  y> .  —  Fol.  154. 
De  Concupiscentia.  a  Inter  militiae  tuae  curas  et  lustris  personae... 
salvator  possit  esse  et  ipsorum.  Explicit  ».  (Ibid.,  t.  X,  p.   277-334). 

Sur  la  garde  b,  on  trouve  cette  table  (XV^  siècle)  :  a  In  isto  volu- 
niine  continentur  libri  Augustini  :  ||  Ad  episcopos  Eutropium  et  Pau- 
lum.  Il  De  Natura  et  gracia.  ||  Due  epistole  ad  Valeutinum.  ||  De  Gratia 
et  libero  arbilrio,  ad  Valentinum  ;  ||  secundus  liber  de  Correptione  et 
gracia.  ||  Epistola  Prosperi  ad  Augustinum.  ||  Epistola  Hilarii  ad  sanc- 
lum  Augustinum.  ||  Augustinus  de  Predestinatione,  ad  Prosperum  et 
Hilarium  ;  ||  secundus  de  Dono  perseverancie.  ||  De  Bono  conjugali.  Ij 
De  sancta  Virginitate.  ||  DeNupciis,  ad  Valerium.  ||  De  Concupiscentia  " . 
—  On  notera  également  ce  titre  inscrit  en  haut  du  fol.  1  (XVl*  siècle)  : 
«  Liber  de  diftinitionibus  que  dicuntur  celestia  vel,  ut  alibi  reperitur, 
de  perfectione  justicie  ^  . 

Le  don  de  ce  volume  par  rarchcvcquc  Hincmar  est  affirmé  par  la 
note  ordinaire,  contemporaine,  inscrite  au  bas  des  fol.  1  et  72-73  : 
"  Hincmarus,  archiepiscopus,  dédit  Sanctae  Mariae  Remensi  »,  et  par 
une  mention  semblable  écrite  au  Xi'  siècle,  au  bas  des  fol.  171-172. 
On  trouve  aussi  un  ex-libris  du  XlIP  siècle,  en  haut  du  fol.  1  :  «  Liber 
Sancte  Marie  Uemensis  »  .  —  Sur  la  garde  a,  collée  sur  le  plat  initial, 
on  lit  encore  (XIII'  siècle)  :  u  Dans  ce  volume  manuscript,  au  nu- 
méro 112,  il  y  a  cent  soixante-dix  fueillets  en  tout  ».  Signé:  «  Cou- 
tier  »  .  —  Enfin,  sur  le  fol.  1,  on  relève  la  cote  :  «  100  visa  b  » . 

Le  volume,  qui  contient  d'assez  nombreuses  notes  tironiennes  dans 
les  marges,  a  reçu  aussi  quelques  inscriptions  d'écoliers,  la  plupart  sans 
intérêt;  on  notera  celles  des  fol.  12G  et  131. 


526  MANUSCRITS 

Fol.  132  v%  on  trouve  ces  vers  connus  dont  une  variante  s'est  déjft' 
rencontrée  dans  notre  manuscrit  188,  fol.  c  : 

tt  0  dives,  divcs,  non  in  omni  tempore  vives! 
Fac  beiie,  dum  vivis,  post  mortcm  vivere  si  vis  n . 

IX"  siècle.  Parchemin.    172  feuillets  et  les   c[ardes  a,   en    tête,    r, 
à  la  fin,  collées  sur  les  plats;  coupures  au  canif  aux  fol.  88,  141-149 
et  159-172.  270  sur  223  millim.  Rel.veau,  jadis  noir,  sur  bois. —  (K\-- 
libris  gravé  du  Chapitre  :  «  A,  ord.  2,  n^  20  »). 

594  (E.  295).  B.  Augustini  sermones  quidam. 

Fol.  1.  Table  des  sermons  contenus  dans  le  volume. 

Fol.  2.    «   Incipit   ammonitio  per    quam  docemur  ut  cogitationes 
turpes  debeamus  fugere  et  eas  jugiter  quç  sanctae  sunt  in  corde  dete- 
nere  {sic).  In  Scripturis  sacris,  fratres  karissimi,  legimus  quia  eos  qui' 
de  anime  suae  sainte...  »    (iS.   Aurelii  Augustini  opéra,    t.    V,  app., 
p.  525). 

Fol.  5  v".  «  Omelia  de  diligiendis  [sic)  inimicis.  In  divinis  volumi-- 
nibus,  fratres  karissimi,  ita  dispensavit  Spiritus  [Ibid.,  p.  449). 

Fol.  10.  «  Item,  de  re  eadem.  Scio  et  credo  caritatem  vestram  sa- 
pienter...  »    [Ibid.,  p.  451). 

Fol.  15.  a  Quare  sancti  et  justi  viri  peccatores  in  hoc  seculo  vindi- 
caverint.  Judicia  Dei,  fratres  karissimi,  plerumque  sunt  occulta...  « 
[Ihid,,  p.  457). 

Fol.  17.  "  Incipit  omelia  per  quam  suadetur  ut  omnis  populus, 
donec  divina  mysteria  caelebrantur,  in  ecclesia  expectet.  Rogo  vos, 
fratres  karissimi,  et  paterna  pietate...  »  (Ibid.,  p.  468). 

Fol.  19  v°.  «  Incipit  ammonitio  ut  populus  missas  ad  integrum' 
perspiciet.  Si  velitis  agnoscere  et  diligenter  adtendere...  r>  [Ibid.,. 
p.  470). 

Fol.  22.  «  Incipit  omelia  ut  pro  capitalibus  criminibus  sine  aliqua 
dissimulatione  ad  penitentiam  recurrat.  Quociens  evenerit,  fratres 
karissimi,  ut  in  quocumque  gravi  peccato. ..  »  [Ibid.,  p.  421). 

Fol.  25.  "  Incipit  omelia  sancti  Caesarii,  Arelatensis  episcopi.  Rogo 
vos,  fratres  karissimi,  ut  si  forte  aliquis  ex  vobis...  «   [Ibid.,  p.  422). 

Fol.  28.  a  Incipit  omelia  ut  pro  sainte  anime  aspera  predicatio  non 
solum  non  respuatur,  sed  etiam  ardenti  animo  requiratur.  Quociens- 
cumque,  fratres  karissimi,  tam  pro  vestra  quam  pro  mea  salule...  « 
[Ibid.,  p.  505). 


DIC    I.A    inBLIOTlIi:C>l'I'^    1)1'^    HKIMS.  527 

Fol.  32.  «  Incipit  omclia  ad  cos  qui  elemosinas  frcqucnlius  fatiiint, 
et  taineii  rapinas  exercent  et  adiilteria  committunt.  Uo<]o  vos,  fratrcs 
karissimi,  dilijjentius  considerate...  '^   (Ibïd.,  p.  520). 

Fol.  35.  u  Iiicipil  omelia  quae  de  Adam,  pâtre  nostro,  aliquid  in  se 
continelur.  Scio,  IVatrcs  karissimi,  qiiod  non  possit  i<î[norare  sancta 
caritas  vestra...  "  {Und.,  p.  123). 

Fol.  38.  "  Incipit  ammonilio  de  his  qui  publicam  penitentiam  pe- 
tunt.  Quotiescumque,  fratres  carissimi,  aliquos  de  fratribus  vel  soro- 
ribus...  »  (Ibid.,  p.  427). 

Fol.  41.  «  Incipit  ammonitio  ad  eos  qui  putant  quod  illis  ad  vitam 
aeternam  suffitiat  si  maie  non  fecerint,  etiam  si  bona  implere  noluerint. 
Multi  sunt,  fralres  karissimi,  qui  putant  quod  eis  hoc  solum...  r>  (Ibid., 
p    431). 

Fol.  44.  «  In  Christi  nomine,  incipit  de  beato  Joseph.  De  beato  Jo- 
seph scriptum  est,  fratres  karissimi,  quod  ei  invidebant. . .  »  (Ibid., 
p.  28). 

Fol.  48  v°.  "  Incipit  de  rubo  et  corrigia  calciamenti.  Magna  quidem 
sunt,  fratres  karissimi,  et  velud  quaedam  involuta...  ))  [Ibid.,  p.  38). 

Fol.  51  v°.  «  Incipit  de  spiritali  conluctatione  Israhelitarum  et  Fgyp- 
tiorum,  quae  tune  potest  dici  quando  de  Pascha  legitur.  Quamvis,  fra- 
tres karissimi,  omni  tempore  verbum  Dei...  y^  (Ibid.,  p.  35). 

Fol.  54.  «  Incipit  de  conparatione  ecclesiae  vel  synagoge.  Cristiane 
religionis  sacramentum,  fratres  dilectissimi,  non  est  novellum...  ^ 

Fol.  58.  «  Incipit  castigatiosancti  Agustini  in  festivitatibus  sanctorum 
ad  judices  corrigendos.  Magnum  mihi  est  gaudium,  fratres  karissimi, 
et  Deo  gratias  ago...  n 

Fol.  61.  "  Incipit  sancti  Agustini  de  fructuosa  peniteutia.  Audivimus 
et  contremuimus. ..  "  (S.  Aurelii  Augustini  opéra,  i.  V,  p.  116). 

Fol.  65  v".  «  Incipit  de  caelo  aereo  et  terra  ferrea.  Modo  cum  divina 
lectio  legeretur,  fratres  karissimi,  audivimus  Dominum  dicentem...  " 
(Ibid.,  t.  V,  app.,  p.  6). 

Fol.  70.  «  Incipit  de  exploratoribus  et  de  quadraginta  annis  trans- 
actis  in  eremo.  Quadraginta  isti  anni,  fratres  karissimi,  de  quibus 
modicum  divina  lectio...  ^ 

Fol.  73.  «  Omelia  de  sancto  Joseph.  Quocies  vobis,  fratres  karissimi^ 
lectiones  de  Testamento  veteri...  »  (Ibid.,  p.  26). 

Fol.  76  v°.  «  Incipit  omelia  sancti  Agustini  de  duabus  viis,  una  de- 
sideranda  et  alia  metuenda.  Audistis,  fratres  dilectissimi,  cum  euvange- 


528  MANUSCRITS 

lium  legeretur,  duas  Dominum  commémorasse  vias...  «  (Ibid.,^.  122). 

Fol.  78  V".  a  Incipit  omelia  sancti  Aguslini  de  caritate.  Si  caritati 
vcslrae  non  possimus...  «   (Ihid.,  p.  204). 

Fol.  80  V**.  «  Incipit  omelia  de  sancto  Joseph.  In  beato  Jacob,  fra- 
tres  dileclissimi,  et  in  sancto  filio  ejus...  ^  (IbicL,  p.  31). 

Fol.  83.  "  Incipit  de  sancto  patriarcha  Joseph.  De  sancto  patriarcha 
Joseph  aliquanta  nobis...  -n 

Fol.  85  v°.  u  Sermo  de  hoc  quod  scriptum  est  :  Mortuus  est  Joseph 
et  filii  ejus  creverunt.  Audivimus  lectionem  qua[e]  lecta  est,  fratres 
karissimi,  qualiter,  mortuo  Joseph...  »  [Ibid.,  p.  33). 

Fol.  88.  "  Incipit  omelia  dominicalis  ad  plebem,  in  qua  de  Anania 
aliquid  continetur.  Quanta  in  istius  temporis  mala,  karissimi...  5^ 

Fol.  90  v°.  a  Incipit  sermo  sancti  Agustini  de  carilate.  Divinarum 
Scripturarum  multiplicem  habundantiam...  ^   (Ibid.,  t.  V,  p.  1348). 

Fol.  91  V".  "  Sermo  sancti  Agustini  de  caritate  et  de  amore  ami- 
corum.  Quantum  nos,  fratres  dileclissimi,  caritas  vestra...  et  ecce 
omnia  munda  sunt  vobis.  Explicit  liber.  Deo  gratias.  Amen  -n  .  [Ibid., 
t.  V,  app.,  p.  195). 

Sur  la  garde  u,  une  main  du  XIII^  siècle  a  écrit,  à  l'encre  rouge, 
ce  titre  inachevé  qui  est  évidemment  le  résultat  d'une  erreur  :  «  Inci- 
piunt  duodecim  omeliebeati  Eusebii,  Cesariensis  episcopi,  de  » .  On  y 
trouve  aussi,  de  la  même  époque,  C\0  petit  poème  : 

<i  Singula  virgiiieam  ter  rjuatuor  ignibus  arain 

Festa  vident;  gemino  lumiiie  quisque  (lies. 
Virgo  Maria  prius  <{ernino  fjaudebat  honore 

Lumiiiis,  et  nunc  est  letior  ipsa  sibi, 
Nam  tribus  ipsius  quater  ignibus  ara  coruscat  ; 

Sic  anirno  sedit  daiitis  honoris  opes  » . 

Au  verso,  liste  d'antiennes  et  de  répons,  donnant  les  premiers  mots 
avec  notation  neumatique  {XV  siècle). 

L'ex-libris  nous  est  donné  (XIP  siècle)  aux  fol.  1-2  :  «  Liber  Sancti 
Teoderici  » ,  et  (XIIP  siècle)  au  fol.  92  v°  :  a  Liber  Sancti  Thcode- 
rici;  auferenti  sit  anathema  »  .  —  Au  bas  du  fol.  1,  on  lit  (XVIlT 
siècle)  :  «  Codex  abbatiae  Sancti  Theoderici  prope  Remos,  constans 
foliis93.  Incipit  ab  bis  verbis,  folio  recto  :  Ammonitio per  quam ;  desi- 
nit,  folio  item  recto,  bis  verbis  :  Munda  sunt  vobis  »  . 

X*  siècle.  Parchemin.  93  feuillets,   plus   les  gardes  a-b,  en  tête,    la 
première  blanche,  et  c,  à  latin,  également  blanche.  195sur  147  millim. 


DK    LA    inHLIOTlIKQUE    DK    REIMS.  529 

Cirand  I  à  motifs  nall(3s,au  fol.  2.  Uel.  veau  fauve  surcarton.  —  (Sainl- 
ThiLM-ry,  n«72). 


5î)î>  (K.  278).  OdoLiis,  Cluniacensis  abbatis,  serniones  duo.  —  H. 
Aiigustini  (io  diviiiis  Scripturis,  contra  Maiiicbacos.  —  Ejusdcni  de 
Haptismo  ot  poenitentia  Pétri.  —  H.  I^conis,  papac,  sermo  de  incarna- 
tionc  Doinini.  —  15.  Ainbrosii  de  Vir^jinitaic  libri  III.  —  S.  Hune- 
«jiindis  vita  et  translatio.  —  Vita  et  offlciuni  15.  Mariae  Magdalenae. 

Fol.  1-G.  Canevas  de  dix  bomclies  (X*  siècle)  ayant  pour  tbème  le 
chapitre  iO®  du  livre  d'Ezéchicl,  dont  on  prend  successivement  les  ver- 
sets 1-4,  4-5,  G-8,  9-12,  12-16,  17-19,  20-22,  23-38,  39-43,  44-47. 
u  Onielia  prima.  In  vicesimo  et  quinto  anno  transmigrationis  7iostrç... 
et  loculiis  est  ad  me  idem  vir.  Quid  significet  manus  Domini?  Quid  pro- 
pheta  in  XX  annis  moras  suç  locutionis  tetenderit  ?  Quç  spiritualiler 
sint  intellegenda(5/<:),  possint  et  secundum  historiam  accipi?  Exemplum 
de  psalmo  :  Videbo celos  tuos  et  reliqna.  i)v\\(\  pretermiserit  solem?  Quid 
signiGcet  mons  excelsus  et  quid  nimis?...  t> 

Fol.  7-12.  "  Sermo  domini  Odonis,  venerandae  memoriae  abbatis, 
in  omnibus  festis  legendus  eximii  patris  Benedicti.  Festiva  beatissimi 
15cnedicti  sollempnitas,  Christo  Domino  propitiantc,  refulget...  ut  no- 
biscum  sit  Deus  pacis  per  ipsum  in  sçcula  sçculorum.  Amen.  Explicit 
sermo  delectabilis  memoriae  domni  Odonis,  de  sancto  ac  loto  orbe 
veneranter  colendo,  augusto  pâtre  Benedicto,  abbate  ».  (XP  siècle). 
(Mabillon,  ActaSS.  ord.  Bened.,  t.  II,  p.  363-369). 

Fol.  13.  «  Incipit  prefatio  in  libris  sancti  Augustini,  cpiscopi,  de 
divinis  Scripturis,  contra  Manicheos.  Jam  vcro  in  Affrica  constitutus, 
scripsi  duos  libros  de  Genesi,  contra  Manicheos...  «  (S.  Aurelii  Augus- 
tini opéra,  1. 1,  p.  15-17).  — "Incipit  liber  Aurelii  Augustini,  episcopi, 
contra  Manicheos.  Si  eligerent  Manichei  quos  deciperent...  et  sine  ali- 
quo  prejudicio  diligentioris  tractationis  que  michi  videbantur  exposui  » . 
{Ibid.,  p.  645-684). 

Fol.  31.  ;t  Epistola  beati  Augustini,  episcopi,  ad  Seleutianam,famu- 
lam  Dei,  de  Apo^tolis  baptizatis.  Ileligiosissime  et  in  Chrisli  dilectione 
honorand(;.  famule  Dei  Seleutianc;,  Augustinus,  episcopus,  in  Domino 
salutem.  Lectis  litteris  tuis,  de  sainte  vestra  letatus...  »  {Ibid.,  t.  Il, 
p.  896-899). 

Fol.  32  v°.  Fragment  copié  après  coup,  a  Hieronimus,  in  libro  He- 
braicarum  questionum,  in  initio  ipsius:  In principio  Deus  fecil  celuni  et 

TOME    XXX VIII.  34 


530  MANUSCRITS 

erram.   Plerique  existimant  sicut  in  altercatione  quoque  Jasonis  et 
Papisci  scriptum  est...  pro  voluptate  in  hebreo  habetur  eden  ».  [S. 
Hieromj mi  opéra,  t.  Il,  p.  507-509). 

Fol.  33.  «  Sermo  beati  Leonis,  papç,  de  incarnatione  Domini.  Léo, 
papa,  primç  sedis  episcopus.  Ad  Ecclesiç  ûlios  instruendos  addendum 
est  etiam  nostri  sermonis  obsequium.  Non  enim  timemus  ne  spirituales 
et  eruditi...  assumptuni  est  in  j]loria  « .  Aussitôt  ces  derniers  mots,  le 
scribe  a  noté  ceci  :  "  Hec  est  illa  fides  quam  sanctus  Gregorius  mira- 
biliter  laudat  in  epistolis  suis,  ita  dicens  :  Quisquis  fidem  sancti  Leonis 
i  pape  auget  vel  minuit,  vel  usque  ad  unum  athomum  pleniter  non  am- 
plectitur,  non  modo  episcopus  non  est  dicendus,  sed  anathematesempi- 
terno  plectendus.  Canones  precipiunt  in  prima  synodo  legendas  epi- 
stolas  Leonis,  quas  scripsit  ad  Flavianum  de  erroribus  Euticis  « .  (S. 
Leonis  magni  opéra ,  t.  I,  p.  190-194). 

Fol.  38  v°-40.  Feuillets  utilisés  pour  la  copie  des  fragments  suivants  : 
«  Mulierem  fortem  quis  inveniet?  Mulier  fortis  Ecclesia  vocatur  catho- 
I  lica,  quam  Johannes  in  Apocalipsi  amictam   sole...   de  donis  nostri 
i  redemptoris  de  exemplis  operum  ejus  r,  . 

«  Hieronimus,  in  libro  Hebraicarum  questionum  :  Et posuit  servus 
manum  suam  subfemore  Abrahe,  domini  sui,  et  juravilei  super  verbo  hoc. 
Tradunt  Hebrei  quod  in  sanctiQcatione  ejus,  hoc  est  in  circumcisione, 
juraverit...  »  —  «  Item,  in  eodem  libro,  Jeronimus  :  Et  dixit  ei Deus: 
Toile Jllium  tuum  unigenilum,  quem  diligis,  Isaac^  etc.  Difficile  est  idioma 
linguç  hebreç...  »  —  «  Item,  Jeronimus,  in  eodem  libro:  Et  mortuuts 
est  Aran  ante  patrem  suum,  etc.  Pro  eo  quod  legimus  in  regione  Chal- 
deorum...  «  —  u  Idem  (sic)  Jeronimus,  in  eodem  libro:  Et  Melchi- 
sedech^  rex  Salem,  protulit  panes  et  vinum,  etc.  Quia  semel  opusculum 
nostrum...  ubi  mulier  tria  sata  fermentare  dicitur,  cognoscamus  ». 
{S.  Hieromjmi  opéra,  t.  II,  p.  507). 

Fol.  41.  «  Sermo  beati  Ambrosii,  episcopi,  de  Virginitate.  [Liber 
priraus].  Si  juxta  cçlestis  senteutiam  veritatis...  parentes,  cavete  offen- 
sionis  exemplum.  Finit  sermo  sancti  Ambrosii  de  Virginitate...  quando 
enim  sine  malitiae  sacramento  « .  (Dlvl  Ambrosii  opéra,  t.  V,  p.  527- 
578).  Incomplet  de  la  fin  du  IIP  livre. 

Fol.  65.   «  Incipit  vita  rithmicç  composita  beatissime  Hunegundis, 
vïirginis. 

Pange,  lector,  concrepantern 
Dulciter  melodiam, 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE    DE    REIMS.  531 

Qiia  Deo  per  orbcm  terre 
Cuncti  dicunt  ^loriam. 


Ut,  post  artam  ruris  urnam, 
Gçli  scandât  patriam 
Atque  felii  obtineat 

Sempiternatn  gloriam.  Amen  s 


327  doubles  rythmes. 


Citée,  mais  non  publiée  dans  les  Acta  SS.,  août,  t.  V,  p.  225. 

Fol.  70  v".  u  Incipit  prefatio  vit§  sancte  Hunegundis,  virginis.  Bea- 
torum  ac  venerandorum  patrum  memoranda  descriptio...  —  Incipit 
textus  descriptionis  vit§  venerabilis  Hunegundis,  virginis.  Summa  et 
incomprehensibilis  providentia  divinitatis...  regnans  in  unitate  et  trini- 
tate  perfecta,  unus  idemque  Deus,  nunc  et  semper  et  in  omnia  seculo- 
rum  secula,  ipsi  gloria,  laus  et  jubilatio,  honor  et  imperium  per  omnia 
secula  seculorum.  Amen.  Explicit  vita  alm§  Hunegundis,  virginis  «. 
{Acta  SS.,  août,  t.  V,  p.  227-232). 

Fol.  78  v**.  u  Incipit  translatio  sanctç  Hunegundis,  virginis,  qu§ 
acta  est  sub  die  vu  idus  novembris.  Magnalia  divinç  pietatis...  mise- 
ricorditer  coronet  Jhesus  Christus  Dominus  noster,  qui  cum  Deo  Pâtre 
et  Spiritu  sancto  vivit  et  gloriatur  Deus  per  omnia  secula  seculorum. 
Amen..  {Ibid.,  p.  232-234). 

Fol.  81  v".  u  Item,  de  miraculis  a  sancta  virgine  perpetratis.  His 
premissis  de  vita  et  actibus  sçpedict§  gloriosç  virginis...  benedictus 
Deus  in  secula.  Amen  » .  [Ibid.,  p.  235-237). 

Fol.  85.  «  Incipit  descriptio  super  mutatione  corporis  sanctç  Hune- 
gundis, virginis almiGc§,miraculoqueinibi  divinitus  patrato.  Sanctorum 
miracula  describere  eorumque  facta  insignia...  qui  cum  coaeterno 
Pâtre  et  sancto  Flamine  vivit  et  régnât  Deus  per  omnia  secula  seculo- 
rum. Explicit  descriptio  super  mutatione  corporis  sanctç  Hunegundis, 
virginis  almificç,  miraculoque  inibi  divinitus  patrato  n .  (Ibid.,  p.  237- 
240). 

Fol.  90.  «  De  sancta  Maria  Magdalena.  Quamquam  per  quatuor 
mundi  climata...  quo  laureati  ipsius  consortes  efficiamur  gloriç,  te 
annuente  qui  vivis  cum  Deo  Pâtre  sanctoque  simul  Paraclito  pius  et 
démens,  per  infinita  secula  seculorum.  Amen  » .  (Acta  SS.,  juillet, 
t.  V,  p.  218-222).  Le  texte  du  sermon  d'Odon  de  Cluny  est  divisé 
en  onze  leçons. 


532  MANUSCRITS 

Fol.  99  v°.  La  douzième  leçon  est  une  autre  homélie,  u  In  sollemp- 
nitate  praeclara  venerandç  diei,  fratres  mei,  sermo  nobis  est  reci- 
tandus...  ab  cadcm  perpetualiter,  qui  in  Trinitate  perfecta  vivit  et 
gloriatur  per  seculorum  secula.  Amen  v  .  \^e  se  trouve  pas  dans  les 
Acta  Sanciorum. 

Fol.  101. 

tt  De  Domini  gerulae  stipala  luce  chorusca 
Incipit  hic  sermo,  decurso  rite  liliello. 

—  Licet  plerisque  relationis  séries  prolixioris  matheriae  slilo  mandata 
qualiter  beata  Maria  Magdalenç,  divina  ordinante  clementia,  cum 
sancto  Maximino  mare  transierit,  et  in  Aquensem  regni  Provintiç  re- 
gionem...  —  Post  dominice  igitur  resurreclionis  gloriam  ascensio- 
nisque  triumphum  ac  Spiritus  Paraclili  de  supernis  missionem.  . 
quisque  tam  animç  quam  corporis  reportât  bénéficia,  oui  est  omnis 
honor  et  gloria  cum  Pâtre  et  Spiritu  sancto  per  inmortalia  secula. 
Amen  "  .  Ne  se  trouve  pas  dans  les  Acia  Sanctorum. 

Fol.  103. 

«  Incipit  advcnlus  sacrali  pignoris  haerus 
Magdalenç  Marir,  Jhesu  (lagrantis  amice. 

—  Nunc  ergo,  largiente  Domino,  aggrediemur  exponere  qualiter  gleba 
corporis  ejusdem  sacratissimç  Mariç  Magdalenç  ad  locum  in  quo 
liodieque  veneratur  translata  sit...  qualiter  illum,  Dei  misericordia, 
per  obtentum  beatç  Cbristi  discipulç  Mariç  absoluit  » .  Seulement  indi- 
qué dans  les  Acta  SS.,  juillet,  t.  V,  p.  208. 

Fol.  109-113.  Office  complet  de  sainte  Marie-Madeleine,  avec  la 
prose  :  «  Gloriosa  jam  per  orbem  rutilant  sollempnia  " ,  notée  en 
neumes,  et  les  hymnes  :  "  Votiva  cunctis  orbita  "  (Chevalier,  Repert^ 
hijmnol.,  n"  22180),  u  Polorum  laudibus  concentus  omnis  celitus  », 
et  :  u  Prenunciatrix  usiç  eximia  deifice  i)  (ibicL,  n"  15294).  —  Alesse- 
avec  préface  propre. 

Fol.  114.  «  Incipit  prologus  totius  canonis.  Probatç,  id  est  perco- 
gnitç.  — Necessitudo.  Inter  necessitatem  et  necessitudinem  hoc  distat 
quod  nécessitas  est  angustia...  plus  quam  mille  passus  incedere  non 
licebat.  Explicit  prologus  totius  canonis  >; .  C'est  un  glossaire  des 
termes  de  la  Vulgate. 

Après  ce  dernier  traité,  les  blancs  restants  (fol.  156  v°)  ont  été  uti- 
lisés à  copier  ces  fragments  :  «  Sunt  nonnulli  stulti  dogmatis,  magis 
zelo  amaritudinis  quam  dilectionis  inflati,  asserentes  monachos,  quia 


DE    LA   BIBLIOTHKQII-:   DE    REIMS.  5:3.-^ 

TTiiindo  inorlui  siint  et  Doo  vivunt,  saccrdotali  oflicio  indignos  ncque 
pi^niteutiaiu  aut  chrislianitatcm  scu  absolutioncin  laifjjiri  posse...  »  — 
Suivent  d'autres  extraits  du  «  Liber  Qnacstionuiu  hebraicarurn  »  . 

Le  foL  A  appartient  à  un  Graduel  noté  du  XI*  siècle  ;  on  y  rencontre 
l'ofGce  de  l'Ascension. 

On  trouve,  au  bas  du  fol.  5  v%  cette  poésie  sur  le  mauvais  riche  : 

t  lIcc  divos  falur  post  mortem,  ciim  tumulaliir  : 
Quis(juis  ades  (pii  morte  cades,  scis  qiio  modo  vado 


Despiciens  per  me,  vicium  contempnere  disce. 
liée  qui  non  audit  sua  fiiuere  peclora  claudil  v . 

(26  vers). 

'  De  même,  au  bas  du  fol.  G  V  :  «Versus  venerabilis  lîede,  presbiterî 

IIuuc  ceclûit  Salomon  mira  dniccdine  librum 
Qui  icnet  egrejjias  sponsi  sponseque  camciias 


Auribns  ille  tuis  maie  fiivola  laisa  souabit  ') 


Ces  huit  vers,  déjà  rencontrés  dans  notre  ms.  117  (v.   plus  haut, 
p.  108),  ne  se  retrouvent  pas  dans  l'édition  de  Bède. 

Puis,  en  haut  du  fol.   32  v",  cette  poésie  dont  le  dernier  vers  est 
boiteux  et  qui  paraît  incomplète  : 

«  Virgo  pareris  hac  lucc  Dsumque  virumque  crcavit, 
Giiara  puerperii,  nescia  conjiigii, 
Optulit  hçc  jussis,  siimpsit  iterum  docuit(|ue  futures; 

Sola  capax  Cbrisli.quod  qucat  esse  fides 
Credidit  et  timuit,  Verbumque  pro  sernine  sumpsit  ; 

Sumpserunt  magnum  parvula  membra  Deurn  ; 
Fit  fabricalor  opus,  servi  rex  movit  arttis  » . 

A  côté  de  ces  notes  d'écriture  contemporaine,  on  en  trouve  de  plus 
récentes  :  Fol.  6  v°.  «  In  hoc  volumine  :  scrmo  S.  Odonis  de  S.  Bene- 
diclo  ;  libri  II  S.  Augustini  contra  Manichaeos;  epistola  ejusdem  ad 
Seuleulianum  ;  fragmentum  ex  libro  S.  Hierouymi  de  Quaestionibus 
hebraicis;  S.  Leonis  papae  sermo  de  incarnatione  Domini  ;  farrago 
variarum  quaestionum  de  sancta  Scriptura;  sermo  S.  Ambrosii  de  vir- 
^initate  ;  idem,  de  institutione  virginis;  vita  rithmice  S.  Hunegundis, 
virginis;  ejusdem  vita,  soluta  oratione  ;  item,  translatio  a  Bernero, 
abbate  ;  item,  de  miraculis  et  mutatione  seu  translatione  corporis  ejus- 
dem virginis;  sermo  de  sancta  Maria  Magdalena  et  ofticium,  etc.  ; 
narratio  de  translatione  corporis  ejusdem  ;   interpretatio  quarumdam 


534  MANUSCRITS 

dictionum  sanctae  Scripturae  :^  (XVII^  siècle).  —  Fol.  70  v".  La 
même  main  note  aussi,  en  regard  delà  vie  de  sainte  Cunégonde  : 
«  Hujus  vitae  author  anonymus  vixit  circa  annum  Ghristi  964,  ut 
patet  ex  contextu,  folio  abhinc  13  « .  —  Enfin,  au  fol.  78  v'*  : 
«  Edita  est  historia  hujus  translationis  a  Bernero,  abbate  monasterii 
Humolariensis,  ut  patet  ex  contextu  alterius  translationis  abhinc 
fol.  8«. 

L'ex-libris  de  Saint-Thierry  figure  (XIP  siècle)  au  bas  du  fol.  1  : 
«  Liber  Sancti  Theoderici  ;  auferenti  sit  anathema  v  ,  et  (XVII'  siècle) 
au  bas  du  fol.  126  v°  :  «  Ex  libris  Sancti  Theoderici  n  .  —  La  signa- 
ture :   «  L.  Art.  d'Anglade  ^  est  inscrite  au  fol.  3. 

X«  (fol.  1-6)- XP  (fol.  7-12,  00-113)  -  commencement  (lu  XI1«  (fol. 
41-63,  65-89)  -  XI1«  siècle  (fol.  13-40,  114-156).  Parchemin.  156 
feuillets,  et  une  garde  A,  coilée,  en  lête  ;  le  fol.  64  blanc,  2"0surl75 
millim.  Rel.  veau  fauve  sur  carton,  —  (Saint-Thierry,  n<»  86). 

596  (E.  281).  B.  Augustini  liber  exhortationis  de  Salutaribu» 
documentis. 

Fol.  1.  «  Incipit  liber  exortationis  sancti  Augustini  ad  quendam 
comitem  karissimum  sîbi,  0  mi  frater,  si  cupis  scire,  quamvis  ego 
nesciam,  quam  perfectissima  alque...  eternaliter  regnaie  concedis, 
quia  est  tibi  cum  eterno  Pâtre  et  Spiritu  sancto  una  deitas,  gloria,  virtus, 
imperium  et  potestas  in  saecula  saeculorum.  Amen»  ,  [S.  Aurelii  Augus- 
tini opéra,  t.  VI,  append.,  p.  194). 

Au  bas  des  fol.  5-6,  on  trouve  Fex-libris  contemporain  :  "  Liber 
Sancti  Teoderici  et  Teodulfi  ;  auferenti  sit  anatema  r, .  On  trouve  aussi 
(fol.  1)  celui-ci  (XÏIP  siècle)  :  «  Liber  Sancti  Theoderici;  auferenti 
sit  anathema  ».  —  Enfin,  au  fol.  2,  on  lit  la  signature:  "  L.  Art. 
d'Anglade  «  . 

X*  siècle.   Parchemin.   88  feuillols,    152   sur  107  millim.  Bel.  veau 
fauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry,  n°  50). 

5î)7  (E.  282).  B.  Augustini  liber  Enchiridion  de  fide,  spe  et 
caritate.  —  B.  Fulgentii  de  Praedestinatione  et  gratia  Dei.  — 
B.  Augustini  de  Utilitate  credendi,  de  Naturaboni,  de  Cura  pro  mortuis 
gerenda.  —  Ejusdem  contra  quinque  haereses. 

Fol.  2  v°.  K  Liber  Enchyridion  Augustini  ad  Laurentium.  Dici  non 
potest,  dilectissime  fili  Laurenti,  quantum...   tam  commodum  quam 


DE    LA   BIDLIOTIIKQl  !■:    I)K    RIUMS.  5.]:) 

prolixuni  de  fide  et  spe  et  caritate  conscripsi.  Amen  » .  [S.  Ataelii. 
Aucjustini opéra ,  t.  VI,  p.  195-242). 

Fol.  43.  Les  trois  premiers  livres  et  les  huit  premiers  chapitres  du 
quatrième  manquent  :  u  ...  suiprofectus  adhiheret,  ita  et  inlcrsealque 
homines,  Deus  tempora  atquc  offitia  distribuens,  ordinavit. ..  in  ima 
contumati(^  voragine  dccidamus.  Explicit  liber  sancti  Aiigustini, 
episcopi  '^ .  Malgré  son  explicit,  le  traité  ci-dessus  est  en  réalité  de 
S.  Fulgence  (Bibl  max.  Patr.,  t.  IX,  p.  258-2()l). 

Fol.  49.  «  Incipit  liber  Aurclii  Augustini,  episcopi,  de  Utilitalc 
credendi,  ad  Honoralum.  Si  michi,  Honorate,  unum  atcjue  idem 
viderelur...  ero  fortasse  in  céleris  promptior.  Explicit  liber  bcati 
Augustini  de  Utililate  credendi  )i  .  (Ibid.,  t.  VIII,  p.  45-70). 

Fol.  71.  u  Incipit  liber  beati  Augustini,  de  Nalura  boni.  [Incipit  de 
Retractationibus].  Liber  de  Natura  boni  adversum  Manicheos...  [Ihid., 
t.  I,  p.  45-70).  — Incipit  liber  de  Natura  boni.  Summum  bonum  quo 
superius  non  est  Deus  est,  acper  hoc  incommutabile  bonum  est...  et 
omnibus  carnalis  vitç  illecebris  cçlestcm  vitam  eternamque  pre- 
ponant  r  .  {Ibid.,  t.  VIII,  p.  501-518). 

Fol.  86.  t  Sermo  beati  Hilarii,  episcopi,  de  Corpore  et  sanguine 
Domini.  Eos,  inquit,  nunc  qui  inter  Patrem  et  Filiiim...  « 

Fol.  87.  u  Incipit  liber  Aurelii  Augustini,  Ipponensis  episcopi,  de 
Cura  pro  mortuis,  ad  sanclum  Paulinum,  episcopum.  Diu  sanctitati 
tuç,  coepiscope  venerande  Pauline,  rescriplorum  debitor  fui...  interro- 
gationi  tu§  mea  responsio  defuisset.  Explicit  liber  sancti  Augustini  ad 
sanctum  Paulinum,  episcopum  «.  (S.  Aurelii  Augustini  opéra ^  t.  VI, 
p.  515-532). 

Fol.  100  x\  «  Item,  sermo  de  verbis  beati  Jacobi,  aposloli  :  Antc 
omnia  nolile  jurare.  Prima  lectio  quç  nobis  hodie  recilata  est  apostoli 
Jacobi  oblata  nobis...  »  (Ibid.,  t.  V,  p.  859-866). 

Fol.  106  \\  «  Sermo  beali  Augustini,  de  Proverbiis  Salomonis,  iibi 
dicit  :  Muliercm  forlem  guis  inveniet,  procul  usque  :  laudcnt  eam  in 
poriis  opéra  ejus.  Preslabit  nobis  Deus  ut  inCrmitas...  »>  (Ibid., 
p.  181-194). 

Fol.  117.  a  Incipit  liber  sancti  Augustini  contra  V  hostium  gênera. 
Debitor  surn,  faleor,  non  neccssitate...  Ipsa  est  enim  Trinitas  unus 
Deus,  turris  fortitudinis,  a  facie  inimici  qui  credentes  in  se  custodit  in 
secula  seculorum.  Amen  » .  (Ibid.,  t.  VIII,  append.,  p.  1-12). 

Après  le  texte   (fol.   133),  une  main  du  XIP  siècle  a  copié  ceci  : 


S36  MANUSCRITS 

"  Hornamenta  ecclesie  Hcatissimi  Andomari  ostensa  post  obilum 
Waltcri,  cuslodis,  anno  MCLXX,  tempore  Hoberli,  prepositi,  proxima 
feiia  VI  ante  Circund[ederunl]  :  Baculus  bcati  Audomari  cum  precio- 
sissimis  lapidibus  circunfultus,  aurcus  ;  baculus  Slephani  Romani, 
argenteus,  cum  aliis  argcoteis  1111°'^  i) . 

Sur  le  recto  du  fol.  l,  une  main  contemporaine  a  copie  des  rôles 
de  droits  dus  au  Chapitre  de  Sainl-Omcr.  u  Census  nummorum  mansu- 
rarum  de  karitate.  De  mansura  MoUini,  lIIIs[olidos],  IIIl  g[allinas]...» 
Noms  cités  :  «  Asebroc,  Wambeka,  Monteberga  ».  —  «  Census  fru- 
menti  de  caritate.  T[erral  Samuelis  apud  Eska,  II  r[aserias]...  n  Noms 
cités  :  "  Eska,  Tilleka,  Bodingem,  Soieka,  Elebon,  Polingen,  Quaten, 
Nolf,  Inguaucm,  Facius,  Longenessa,  Aïonle,  xMoringem,  Andria, 
Serkes,  Staples,  Tadingem,  Lindes,  Erkenhot,  lîurkes  ^ .  —  De  même, 
aux  fol.  133  v**  et  134.  Noms  cités  :  "  Tadigehem,  Campenes, 
Erkingehot,  Honeles,  Horingehem,  Helleboin,  Polingeove,  Putain- 
pont  » . 

Fol.  134  v".  u  Nominafratrumdekarilate.  Decanuset  omnescanonici, 
XL  s[olidos].  Baldeiinijs,  dccanus  sacerdot[umJ,  II  s.;  Mengerus, 
II  s.;  Sigerus...  »  Noms  cités  :  «  Anelines,  Brulo,  Arke,  Campagne, 
Bakingehem,  Acqin,  Monle,  Blendeka,  Tilleka,  Beuneurscure,  Esdin, 
Casleto,  Boningges  «  . 

Sur  les  fol.  1  et  135,  une  main  du  XlIP  siècle  a  jeté  les  notes  pré- 
liminaires pour  la  rédaction  d'une  table  alphabétique  du  volume.  — 
u  verso  de  ce  dernier,  on  lit  l'cx-libris  (XIII'  siècle)  :  «  Liber  ecclesie 
Sancti  Audomari  " ,  avec,  au  haut  de  la  page,  cette  table,  de  la 
même  main  :  u  Libri  in  hoc  volumine  contenti  :  Encheridion,  1.  Liber 
de  IJtililate  credendi,  47.  De  Natura  boni,  G9.  Cura  pro  mortuis, 
84.  Hylarius,  de  Corpore  et  sanguine  Domini,  84.  De  verbis  Jacobi  : 
Ante  omnia  nolite  jurare,  99.  MuUerem  fortcin  quis  inveniet,  104. 
Contra  V  hostium  gênera,  114.  —  Si  quis  hune  librum  astulerit  (sic), 
anathema  sit  n  .  Cette  note  suflit  à  dater  de  façon  certaine  la  foliotation 
en  chiffres  arabes  qu'on  rencontre  au  l)as  de  chaque  feuillet.  —  Au 
XVII*  siècle,  le  volume  était  passé,  or»  ne  sait  comment,  entre  d'autres 
mains,  ainsi  qu'en  témoigne  la  note  suivante  inscrite  h.  l'intérieur  du 
plat  initial  :  «  Ex  libris  S.  Martini  de  Fivis,  ordinis  sancti  Beuedicti, 
congregationis  sancti  Mauri  i) .  Du  prieuré  il  passa  dans  l'abbaye  mère, 
car  une  main  peu  postérieure  a  remplacé  :  «  Martini  de  Fivis  «  par 
«  Nicasii  Bemensis  "  . 


\)K    L\   BlBLlOTHKQri':    Dl-:    HKIMS.  537 

Commencement  du  XII"   siècle.  Parchemin.  11^5  feuillets.  3i3  sur 
230  millim.  Uel.  parchomin.  —  (Siiinl-Nicaise,  n"  2). 

5î)«  (K.  271).  B.  Auguslinidc  Trinitatc  libri  XV. 

Fol.  1-2.  «  Oratio.  Da  nobis,  Domine,  in  via  hac  quani ,  1(3  duce, 
ingredimur...  " 

Fol.  2  v°.  «  ïncipit  epistola  beati  Augustini,  episcopi,  ad  Aurelium, 
episcopnm.  Domino,  elc.  De  Trinilale  quç  Dens  summus...  —  Ïncipit 
liber  primus  beati  Augustini  de  Trinitatc.  Lecturus  hçc  qur  de  Tri- 
nitatc disscrimus...  si  qua  de  mco  et  tu  ignosce  et  lui.  Amen.  Explicit 
liber  quintus  decimus  beati  Augustini,  episcopi,  de  Trinitatc  »  . 
{S.  Aurelii  Augustini  opéra,  t.  VIII,  p.  747-1004). 

Fol.  148  v°.  "  Ex  libro  Retractationum  sancti  Augustini  secundo, 
capitulo  x°  1."  I".  De  Trinitatc  quç  Dcus  est  quindecim  scripsi...  hçc 
quac  de  Trinitatc  disscrimus  « .  (Ihid.,  p.  747). 

L'ex-libris  de  Saint-Thierry  se  trouve  aux  fol.  1-2  et  148  (Xll" siècle), 
ce  dernier  sous  cette  forme  :  «  Liber  çcclesiç  Beati  Theoderici  ;  auferenti 
sit  anathema  «  .  —  La  signature  :    «L.  Art.  d'Anglade  "   est  au  fol.  2. 

La  reliure,  de  l'époque  du  volume,  porte  au  dos  cette  inscription  en 
lettres  lices  ou  inscrites  :   «  Aug[ustinus]  de  Trinitatc  »  . 

XU"  siècle.  Parchemin.  148  feuillets  à  2  col.,  les  97-100  tachés 
d'eau.  Jolies  initiales  de  couleur,  à  rinceaux,  aux  fol.  2,  3,  60,  75, 
81,  127;  celle  du  fol.  115,  à  dessin  géométrique,  en  façon  de  vitrail. 
303  sur  195  millim.  Rel.  veau  blanc  sur  bois.    —  (Saint-Thierry, 

n°  46) . 

5Î)9  (E.  273).  S.  Augustini  de  Doclrina  christiana  libri  IV.  — 
Ejusdcm  epistolae  quaedam  ad  Volusianum.  —  Ejusdem  tractatus  de 
Traditione  symboli. 

Fol.  2.  «  ïncipit  prologus  Aurelii  Augustini  in  libro  de  Doctrina 
cristiana féliciter.  Suntprecepta  quçdam  Iractandarum  Scripturarum... 
—  Ïncipit  liber  primus  de  Doctrina  christiana  beati  Augustini,  episcopi. 
Duc  sunt  rcs  quibus  nititur  omnis  tractatio  Scripturarum...  quanlula- 
cumquc  potiii  facultate  disserui.  Explicit  liber  sancti  Augustini  de 
Doctrina  christiana  n.  (S.  Aurelii  Augustini  opéra ,  t.  III,  p.  1-92). 

Fol.  113.  Aussitôt  ce  traité,  on  trouve  ces  vers,  d'une  main  contem- 
poraine : 

«  Aii;(ustiiie,  tiios  hos  le<ji,  sancte,  libellos, 
DoctriiK'  fidei  claustra  quibus  rescras. 


538  MANUSCRITS 

Sic  te,  Scripluras  sanctas,  doctore.  capessam, 

Gunclaque  jussa  Dei,  le  duce,  forlis  agam. 
Mille  voluminibus,  pater  Augustine,  refulges  ; 

Mentitur  qui  le  lotum  legisse  fatetur  i . 

Fol.  113v°.  «  Incipit  epistola  sancti  Augustin!  ad  Volusianum.  Domno» 
et  illustrissimo,  etc.  De  salute  tua  quam  et  in  hoc  sçculo...  »  {Ibid.y. 
t.    II,    p.   395).  —  Ibid.    «  Incipit  rescriptum  Volusiani  ad   sanctum 
Augustinuni.   Domno  vere  caio,  etc.    Fetis  a  me,  vir  probitatis  justi-- 
ciçque...    »    [Ibid.,  p.  399-400).  —  Foi.    114  v°.    «  Incipit  epistoia 
sancti    Augustini,     episcopi,    ad    Volusianuin.    Domino    illustri,   etc. 
Legi    litteras    tuas    in  quibus   vidi    cujusdani    spécimen...    «    [Ibid.,. 
p.  401-410). 

Foi.  123.  a  Incipit  tractalus  sancti  Augustini  de  Symbolo.  Pro  moduio' 
çtatis  rudimentorumque...  tanquam  signo  dato  christianus  fidelis- 
agnoscitur.  Amen  » .  (Ibid.,  t.  V,  p.  943-949). 

Foi.  128  v**.  Une  main  contemporaine  a  utilisé  ce  verso  par  cette 
transcription  :   "  Aug[ustinus].  Una  est  securitas  in  hoc  seculo  vivendi, 
Domino    jugiter  piis   precibus  inclinari  ut,  quia  sine  culpa  esse  noni 
possumus   liberi,  per  munera  ])ietatis  mereamur  absolvi...  non  enim. 
frustra,  dixit  Apostolus,  sine  intermissione  orate  » . 

Au  verso  du  foi.  ] ,  nne  main  peu  postérieure  a  transcrit,  en  regard! 
des  premiers  mots  du  texte,  cet  extrait  des  Rétractations  de  S.  Augustin^ 
qui  est  relatif  à  son  traité  De  Doclrina  chrisliana  :  «  Libros  de  Doctrina» 
christiana,  cum  imperfectos  comperissem...  n 

L'ex-iibris  de  Tabbaye  est  donné  en  ces  termes  (foi.  2,  11-12, 
27-28,  57-58,  81-82),  par  la  main  du  scribe  :  «Liber  §cclesi§  Sancti- 
Theoderici  ;  auferenti  sit  anathema  y^  ;  il  est  accompagné  d'un  tilre 
courant  placé  dans  la  marge  supérieure.  —  Notons  aussi,  en  haut  dui 
foi.  3,  la  signature  :  "  L.  Art.  d'Angiade  " ,  qui  a  disparu  sous  un' 
grattage. 

La  garde  a,  collée  sur  le  plat  initial,  a  été  utilisée  à  la  même  époque  : 
«  Symbohim  grece  dicitur,  quod  in  latino  interpretatur  conlatio  sive- 
indicium  ;  conlatio,  quia  duodecim  aposloli  duodecim  verba  symboiii 
posuerunt;  indicium,  per  quod  indicatur  omnis  scientia  veritatis,  per 
que  possumus  pervenire  ad  vitam  çlernam.  In  ista  duodecim  verba 
symboii  tota  heresis  excluditur  et  omnis  sapientia  demonstratur.  Credo 
in  Deum,  falrem  ommpolcnlem ,  crealorem  cclielieri^e.  Omnipotens  dicitur 
quia  sua  potentia  creavit...  et  in  carne  mea  videbo  Deum  n . 


DE    LA   BIBLIOTHKQIIK    DE    REIMS.  5;}9 

XII*  siècle.  Parchemin.  128  feuillets  et  une  garde  a,  collée,  en  lèle. 
250  sur  1G5  millim.  Rel.  veau   fauve   sur  carton.  —  (Saint-Thierry, 

n«'.i8). 


400  (E.  279).  B.  Augustini  Confessionum  libri  XIII. 

Fol.  4.  '(  Uetractatio  in  libris  Confessionum  Augustini,  episcopi 
aecclesic^  catholicç.  Confessionum  mearum  libri  XIII...  Explicit  rctrac- 
tatio.  —  Incipit  liber  primus  Confessionum  Augustini,  episcopi. 
Magnus  es,  Domine,  et  laudabilis  valde...  sic  accipietur,  sic  invc- 
nietur,  sic  aperielur.  Amen.  Kxpliciunt  libri  Confessionum  Aurelii  Au- 
gustini, [episcopi]  aecclesiç  catholicç,  numéro  XllF''"  féliciter  n  .  (S.  Au- 
relii Augustini  opéra,  t.  I,  p.  G7-244). 

Après  le  texte,  le  blanc  disponible  du  fol.  132  a  été  utilisé,  par  une 
main  contemporaine,  à  la  transcription  d'une  lettre  de  S.  Bernard  au 
pape  Eugène  III.  "  Amantissimo  patri  et  domino,  Dei  gratia  summo 
pontiCci,  ffrater]  B[ernardus],  Clarevallensis  vocatus  abbas,  modicum 
idquod  est.  Auditum  est  in  terra nostra  et  celebrisermone  vulgatum...  •>•> 
(S.  Bernardi  opéra,  t.  I,  p.  234). 

Le  verso  du  fol.  133  porte  une  lettre  du  même  pape  à  Louis  VII, 
roi  de  Frauce,  rinvitant(l"  décembre  1145)  à  partir  pour  la  croisade  : 
a  Eugenius,  episcopus,  servus  servorum  Dei,  karissimo  in  Christo 
filio  Ludoivico,  illustri  et  glorioso  Francorum  régi,  et  dilectis  filiis 
principibus  et  universis  Dei  fidelibus  per  Galliam  constitutis,  etc. 
Quantum  predecessores  nostri...  »  Incomplète  des  derniers  mots. 
{S ùïi'c,  Regesta  ponti/.rom.,  n"  879G). 

Enfin  les  fol.  1-3  ont  été  utilisés,  par  une  main  contemporaine,  à  la 
transcription  du  fragment  qui  suit,  dont  le  commencement  et  la  suite 
manquent  :  u  Filins  a  Pâtre  gigni,  Spiritus  procedere  dicitur.  Processio 
autem  est  quasi  quçdam  manifestatio  et  manifesta  cognitio,  sicut 
fluvius  per  multa  loca  se  diffundens...  vidit  Deus  tria  quç  erant  in 
homine,  scilicet  nativitatem  viciosam  ex  palea  originali,  vitam  pra- 
vam,  quia  non  secundum  Deum  sed  secundum  desideria  carnis  vive- 
bant  [•..]". 

La  garde  a,  collée  sur  le  plat  initial,  et  la  marge  du  fol.  G7  portent 
cet  ex-libris  (XIII*  siècle)  :  «  Liber  ecclesie  Sancti  Theoderici; 
auferenti  sit  anathema  ».  Les  marges  inférieures  des  fol.  70-71, 
84-85,  108-109,  131,  portent  cet  autre,  plus  intéressant,  de  la 
main  du  scribe  :    «  Liber  aecclesiae  Sancti  Theoderici  ;  legenli  vita. 


540  MANUSCRITS 

auferenti  sit  analhema  ^  .  —  Knfin,  la  signature  a  L.  Art.  d'Anglade  " 
macule  comme  ailleurs  la  marge  supérieure  du  fol.  2. 

Wh  siècle.  Parchemin.  133  feuillets  et  une  garde,  A,  collée.  233 
sur  157  millim.  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry, 
n»  45). 

401  (E.  274).  B.  Augustini  de  Moribus  ccclesiae  catholicae.  — 
H.  Fulgentii  liber  de  IV  quaestionibus  et  de  praedestinatione  Dei. 

Fol.  1.  «  Ex  libro  lîelractacionum  beali  Augustini,  episcopi,  de 
Moribus  aecclesi§catholicç.  Jam  autembaptizatus  cum  Rome  essem...  r 
—  Fol.  5.  a  Incipit  liber  sancti  Augustini,  episcopi,  de  Moribus  çcclesiç 
catholicç.  In  aliis  libris  satis  opinor  egisse...  ut  ad  demonstranda 
precepta  vitç  vestrç  moresque  memorabiles  aliquando  veniamus.  Finit 
liber  sancti  Augustini,  episcopi,  de  Moribus  ecclesiç  catholicç  «  . 
[S.  Aurelii  Augustini  opéra,  t.  1,  p.  G85-71G). 

Fol.  36.  "  Credimus  simplicem  naturam  divinitatis  esse  Deum,  nec 
aliquo  sensu  catholico...  minime  sit  incarnata  -n  .  V.  plus  haut  notre 
manuscrit  128,  fol.  165  v". 

Fol.  37.  «  Incipit  liber  beati  Fulgentii,  episcopi,  de  Quatuor  ques- 
tionibus  et  de  Predestinatione  Dei,  ad  Moninium.  Gracias  ago  Domino 
quod  de  bono  thesauro  cordis  bona  proferre  non  desinis...  —  Littere 
tue,  nii  karissime  Monime,  quantum  demonstrant...  quibus  docuit 
humanç  iniquitatis  causani  solam  esse  superbiam,  nec  ad  peccandum, 
homines,  sed  ad  dampnationem  w.  Incomplet  par  coupure  du  dernier 
feuillet.  Sur  la  garde  a,  le  traité  est  attribué  à  S.  Prosper  par  l'auteur 
de  la  foliotation  et  sans  doute  aussi  du  catalogue.  (S.  Fulgentii,  Ruspensis 
episcopi,  opéra,  p.  1-51). 

Le  blanc  du  fol.  4  recto  a  été  utilisé,  par  une  main  contemporaine, 
pour  la  copie  de  ce  morceau  : 

«  Precepta  Pythagorç  fugienda  sunt  omnibus  modis  et  igni  ac 
ferro  abscidenda  totoque  artificio  separatjda  :  languor  a  corpore, 
imperitiaab  aniino,  luxuria  a  ventre,  a  civitate  sçditio,  a  domo  discordia 
et  in  commune  a  cunctis  rébus  intemperantia.  Amicorum  cuncta  esse 
communia  et  amicis  seipsum  esse  alterum.  Duorumque  temporum 
maxime  habendam  curam,mane  et  vesperi,  et  eorum  quç  acturi  sumus 
et  eorum  quç  gessimus.  Post  Deum  veritatem  colendam,  quç  sola 
homines  Deo  proximos  facit  «  . 

L'ex-libris  original  (XIIP  siècle)  se  lit  encore  sur  la  garde  »,   qui 


I)K    LA   BIBLIOTHKQUIC    I)K    HKIMS.  5Vl 

paraît  avoir  été  collée  dans  une  précédente  reliure  :  «  Liber  Sancli 
Theoderici  ;  anferenli  sit  anallier>ia  ".  Il  en  existe  é<{alement  un 
antre  (XV^  siècle),  au  fol.  4  :   «  Liber  est  ecclesic  Beati  Theoderici  » . 

XIl«  siècle.  Parchemin.  62  feuillets  et  3  gardes,  a,  r,  en  télé,  c,  à 
la  lin,  celle-ci  blanche.  198  sur  122  millini.  Rel.  veau  fauve  sur  car- 
ton. —  (Saint-Thierry,  n"  47). 

402  (E.  280).  Hetractationuni  lî.  Augustini  libri  duo. 

Fol.  1  v\  Table. 

Fol.  2.  «  Incipit  liber  1  Ketractationuni  sancti  Augustin!,  episcopi. 
Jam  diu  est  ut  facere  cogito...  —  De  Achadeniicis  libri  111.  Cum  ergo 
reliquissem...  alios  dictatos  alios  a  me  dictos  retractare  ccpissem. 
Expliciunt  Aurelii  Augustini,  episcopi,  Uetractationum  libri  duo  y^  . 
(S.  Aurelii  Augustini  opéra,  t.  1,  p.  1-64). 

Le  recto  du  fol.  1,  demeuré  blanc,  a  été  utilisé  ainsi  par  une  main 
contemporaine  :  «  Ex  decretis  Leonis  pape;  cap.  xxxi.  Ad  Anastasium, 
episcopum  Thcssalonicenscm,  j)ro  Atico,  veteris  Epyri  metropolitano 
antistite.  Siquid  grave intolerandum...  —  Item,  ad  eundem  ;  cap.  x.wvi. 
De  persona  autem  consecrandi  episcopi...  —  Item,  adeundem;  cap.  xl. 
In  evocandis  autem  ad  te  episcopis...  quod  Deo  placeat  decernatur  »  . 

Sur  le  même  feuillet  on  trouve  l'cx-libris  contemporain  :  «  Liber 
Sancti  Dyonisii.  Si  quis  ci  abstulerit,  anathema  sit.  Fiat.  Fiat  i) ,  répété 
sous  cette  forme  en  haut  des  fol.  55-56  :  «  Liber  Sancti  Dionisii, 
Remis.  Si  quis  ei  abstulerit,  anatcmasit.  Fiat.  Fia[t].  Amen  •>•> ,  et  sous 
d'autres  variantes,  aux  fol.  57  v°  et  75.  —  Une  main  du  XIV"  siècle 
a  de  même  écrit,  au  fol.  2:  «  Iste  liber  est  de  conventu  Sancti  Dyonisii 
Remensis  »  . 

XII*  siècle.  Parchemin.  85  feuillets.  Intéressant  l  initial  (fol.  2), 
au  trait  relevé  de  sanguine,  représentant  un  renard  debout  tirant  une 
langue  épanouie  en  fleuron.  223  sur  139  millim.  Rel.  dos  de  veau 
blanc  sur  bois,  délabrée.  —  (Saint-Denis). 

405  (E.  277).   B.  Augustini  de  Civitate  Dei  libri  XXII. 

Fol.  1  v\  ce  Augustinus,  in  libro  Retractationum.  Interea  Roma 
Gothorum  irruptione  agente  sub  rege  Alarico...  " 

Fol.  1  Ois.  u  Incipit  prefatio  beati  Augustini,  episcopi,  in  libris  de 
Civitate  Dei.  Domino  eximio  meritoque,  bonorabili  ac  suscipiendo 
filio  Firmo  Augustinus,  in  Domino  salutem.  Libros  de  Civitate  Dei  quos 


542  MANUSCRITS 

a  me  studiosissime  flagitasti...  —  In  nomine  Domini  Dei  et  Salvatoris 
nostri  Jhesu  Christi ,  incipiunt  libri  Aurelii  Augustini  de  Civitate 
Dei,  contra  paganos.  Incipit  liber  primus.  Gloriosissimam  civitatem 
Dei...  quibus  autem  satis  est,  non  mihi  sed  Deo  mecum  gratias  con- 
gratulantes agant.  Amen.  Explicit  libri  {sic)  XXI  {sic)  Aurelii  Augustini 
de  Civitate  Dei.  Deo  gratias.  Amen  " .  La  préface  manque  dans  S.  Au- 
relii Augustini  opéra  ^  t.  VII. 

Fol.  240.  Note  contemporaine  sur  la  division  de  l'ouvrage.  «  In 
hoc  codice  continentur  libri  sancti  Augustini  de  Civitate  Dei  contra 
paganos,  numéro  XXII.  A  primo  libro  usque  ad  V,  disputatio  contra 
eos  qui  propter  bona  vitç  hujus...  r, 

Ihid.  Eloge  de  S.  Augustin.  «  Hysidorus,  in  libris  Ethimologiarum. 
Marcus  Terentius  Varro  apud  Latinos  innumerabiles  libros  confecit. 
Apud  Grecos  quoque  Calcitherusmirisattolliturlaudibus...^)  {S.  Isidori, 
Hispalensis  episcopi,  opéra,  p.  46). 

Ibid.   Une  main  du  XV'  siècle  a  ajouté  : 

tt  Augustine,  tonas  divino  fulmine  lingue, 
Impia  demonice  refutans  ludibria  secte, 
Atque  loquelosi  confundens  dogmata  ritus, 
Pandis  iter  verum  quo  cives  tendere  monstras 
Urbis  inoccidue  qua  vita  perennis  habetur  « . 

Fol.  241-245.  Table  des  livres  et  de  leurs  chapitres.  L'auteur  la 
clôt  en  ces  termes  :  «  Explicit  tabula  libri  de  Civitate  Dei  beati  Augus- 
tini, que  scripta  fuit  anno  Domini  M"  CCCC"  primo,  marcii  die  26% 
vigente  scismate  et  papa  Benedicto  13°  in  palatio  Avinionensi  sub 
clausura  jam  per  biennium  detento,  proth  dolor  ! 

—  Ce  escript  Guyllemin  Cronier 
Pour  des  prélats  le  per  premier. 
Et  se  bien  son  nom  vveulz  scavoir, 
Prend  le  rouge  et  laysse  le  noir  « . 

La  cote  «  130  b  «  se  lit  en  haut  du  fol.  1  his. 

XIII*  siècle.  Parchemin.  245  feuillets,  plus  1  his,  dont  plusieurs 
tachés  d'eau  ou  d'huile.  A  2  col.  Initiales  extrêmement  curieuses, 
d'une  bonne  exécution  et  d'un  faire  tout  spécial,  souvent  très  heu- 
reux, ne  paraissant  pas  appartenir  à  l'art  français;  couleurs  et  or  sur 
fonds  de  couleurs  foncées,  notamment  de  vert,  au  fol.  1  his,  11,  37, 
53,  63,  72,  78,  91,  110,  119,  129,  142,  156,  166,  184,  196,  212, 
225,  celles  des  fol.  47  et  101   tout  à  fait  remarquables.  460   sur 


1)1-:    LA   BIBLIOTHKQUK    DK    KKIMS.  543 

318  millim.  Rel.  moderne  veau  fauve  sur  carton,  à   fermoirs  cuivre. 
—  (b^x-lihris  gravé  du  Chapitre  :   «  C,  ord.   1,  n"  5  »). 


404  (K.  275).  B.  Augustini  libri  III  de  Libero  arbitrio.  —  Ejusdem 
'liber  de  Vera  religione.  —  Johannis  Damasceni  libri  IV  de  Traditione 

-'fidei. 

Fol.  16.  «  Incipit  liber  primus  beati  Augustini  de  Libero  arbitrio. 
Die  mihi,  queso  te,  utrum  Deus...  et  ab  hac  disputacione  requiescere 
aliquandocompellit.  Explicit  "  .  (S.Aurelti  Augustini  opéra,  t.  I,  p.  569- 
642). 

Fol.  67  v°.   "  Incipit  liber  Augustini  de  Vera  religione.  Cum  omnis 

-vite  bone  ac  béate...  ex  quo  omnia,  per  quem  omnia,  in  quo  omnia, 
ipsi  gloria  in  secula  seculorum.  Amen.  Explicit  liber  de  Vera  reli- 
gione ».    {Ibid.,  p.  747-788). 

Fol.  95.  a  Johannis,  presbiteri  Damasceni,  liber  primus  incipit  in 
quo  est  tradicio  certa  ortodoxe  Gdei  capitulis  divisa  C[entum],  Burgun- 
dione,  judice,  cive  Pisano,  de  greco  in  latinum,  domino  Eugenio  III, 
bone  memorie  papa  translatus,  quoniam  incomprehensibilis  est  Deus 
et  quoniam  non  omnes  querere  et  scrutari  que  non  sunt  nobis  tradita 
a  sanctis  Patribus,  Prophetis,  Apostolis  et  Euvangelistis.  Deum  nemo 
vidit  unquam.  Unigenitus  Dei  filius  qui  est...  id  quod  ab  ipso  est  gau- 
dium   fructifîcantes.   Explicit  Damacenus  ».    (S.  P.  N.  Johannis    Da- 

.masceni  opéra.  Paris,   1712,  t.  I,  p.  123-304).  La  fin  non  conforme. 
Fol.  158-159.  Table  de  ce  dernier  traité. 
La  signature  de  Guy  de  Roye  figure  en  haut  du  fol.  159  verso  et  à 

iTintérieur  du  plat  final.  —  La  garde  a  porte  :  <«  Istud  volumen  fuit  de 
libris  bone  memorie  domni  Guidonis  de  Roya,  quondam  Remensis 
archiepiscopi,  in  quo  continentur  IIP'  libri  beati  Augustini  de  Li- 
bero arbitrio,  et  cum  hoc  liber  ejusdem  Augustini  de  Vera  religions 
continens  unicum  librum,  et  in  hoc  adhuc  Sentencie  Johannis  Da- 
masceni, doctoris   greci,    in    4'"'   libris.    Et    continet   volumen    istud 

.in  toto,  absque  presenti  folio    quod  ponitur  pro  cusfodia,  159  folia, 

-quorum  in  principio  sunt  15'°  non  scripta  et  in  fine  duo  folia.  Si  quis 
librum  istum  furatus  fuerit  aut  inde  aliquid  rapuerit,  anathema  sit. 
Orate  pro  dicto  domno  archiepiscopo,   qui  plures  bonos  libros  acqui- 

.sivit  tempore  suo  et  scribi  fecit,  qui  positi  sunt  in  presenti  libraria. 
Numerata  sunt  folia  per  G.  {sic)  de  Asperomonte,  xiiii*  die  mensis  maii 

.anno  Domini  M°  CCCC"  XIP  ».  —  Au  dos  du  même  folio  a  on  relève 


5Vi  MANUSCRITS 

aussi  la  signature  du  propriétaire  précédent  :  «  Sy  »  .  —  Enfin,  on  lit, 
au  dos,  le  titre  (XVIIl'  siècle)  :  "  Augustinus,  de  Libero  arbitrio. 
—  113». 

\II1«  siècle.  Parchemin.  144  feuillets  cotés  16-159,  et  une  garde  a, 
à  la  Un;  le  157  blanc.  225  sur  164  millim,  Rel.  veau,  jadis  brun,  sur 
bois,  aux  armes  peintes  de  Guy  de  Roye  sur  le  plat  final.  —  (Ex-libris 
gravé  du  Chapitre  :  «  C,  ord.  4,  n"  6H  »). 

405  (E.  276).  Thomae  Valesii  conimentum  super  Civitate  Dei  B. 
Augustini,  episcopi. 

Fol.  1.    «  Prohemium.  Fluminis  impetus  letificat  civitatem  Dei... — 

[Liber  primus] .  Capitulum  primum.  Gloriosissimam  civilaletn  Dei,  etc. 

In  islo  primo  capitulo  tangit  beatus  Augustinus  duas  culpas  Romano- 

rum...  ad  quam  nos  perducere  dignetur  ille  benedictus  Dei  lilius  qni 

vivit  et  régnât  cum  Deo  Pâtre    in  unitate  Spiritus  sancti,  Deus,   per 

infinita  secula  seculorum.  Amen  "  .  —  Imprimé  pour  la  première  fois 

à  Strasbourg,  par  J.  Mentelin,   dès   1468,  cet  ouvrage  fut  l'objet  de 

nombreuses  éditions.  V.  Hain,  Rep.  hihliogr.,  t.  I,  n°'  2056-2068. 

Fol.  119-137.  Table  alphabétique,  de  la  main  du  scribe. 

Au  bas  du  fol.   137,  on  trouve  cette  intéressante  note,  à  Tencre 

rouge  :  «  Anno  Domini  M"  CGC"  nonagesimo  VliP,  more  Francie,  fuit 

completus  cum  tabula  hic  liber  quoad  scripturam  per  G.   de  Rruolio, 

presbyterum,    ad    mandatum    et   expensas    reverendissimi    patris    et 

domini  domni  Guidonis  de   Roya,  Dei  gratia  Remensis  archiepiscopi, 

die  videlicet  ultima   mensis  decembris  »  .  —  L'auteur  s'était  nommé, 

en  ces  termes,   dans  la  préface  :  «  Propter  quod  ego  frater  Thomas, 

ordinis  Predicatorum,    Anglicus  nacione,...    exposicionem   quandam 

super  X  primos  libres  de  Civitate  Dei,  in  quibusest  major  obscuritas..." 

—  Le  correcteur  nous  livre  aussi  son  nom,    au  bas  de  la  garde  b  : 

«Hune  librum  contrascripsit  Jo[hannes]  Ans[e]l[m]i  de  Bassia,  rector, 

et  hoc  anno  1419°  « . 

La  signature  de  Guy  de  Roye  se  lit  sur  le  même  feuillet.  Ses  armes, 
peintes  deux  fois  sur  le  plat  final,  l'une  directement,  l'autre  sur  une 
étiquette  spéciale,  sont  maladroitement  représentées  en  miniature,  à 
côté  de  celles  du  Chapitre,  dans  l'encadrement  de  l'initiale  du  fol.  1. 
Le  Chapitre  porte  :  semé  de  France,  à  une  croix  d'argent.  On  a  donné  à 
Guy  de  Roye  :  d'argent,  à  une  bande  de  gueules,  tandis  qu'il  portait  : 
de  gueules,  à  une  hande  d argent^  et,  sur  ce  blason,  une  croix  d'or  dont 


DE    LA   BlBLIOTHKQUl!:    DK    REIMS.  545 

la  tète  et  la  hampe  dépassent  les  bords  de  l'écu.  —  Signalons  enfin 
la  cote  :   «  l;i2  b  "  . 

Fin  du  XIV'"  siècle.  Parchemin.  137  feuillets,  dont  plusieurs  tachés 
d'eau,  à  2  col.  et  deux  gardes,  A,  en  tête,  blanche,  et  b,  à  la  (in,  collée. 
Curieuses  réclames  à  la  lin  des  cahiers  ;  inlérossanle  foliolation  au 
bas  du  recto,  donnant,  pour  un  cahier  de  12  feuillets,  celte  suite  de 
si<][naluies  :  "  /^  \J,  II/,  llï /,  HUA  ^  .f>  +  '"  •  «^olie  initiale  au  fol.  1, 
or,  couleurs  et  gouache.  33(>  sur27()  milliin.  Rel.  veau,  jadisbrun,  sur 
bois,  délabrée.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  u  C,  ord.  1,  n<*  6  »). 

40G  (E.  288).  «  Spicilegium  ex  operibus  sancti  Augustini,  Hippo- 
nensis  episcopi,  ordine  alphabetico  digestum.  Anno  Domini  MDCCLl»  . 

Fol.  1.  "  Adamus.  De  illo  quidem  primo  homine,  pâtre  generis 
humani...  » 

Le  titre  est  inscrit  (fol.  a)  dans  un  joli  encadrement  à  la  sépia,  de 
même  que  cette  note  finale  (p.  257)  :  c  Sic  colligebat  unus  ex  archi- 
monasterio  S.  Remigii  Remensis  i5 . 

XVIÏI*  siècle.  Papier.  257  pages,  plus  219  his  et  terei  un  fol.  a,  en 
tête.  265  sur  195  millim.  Rel.  parchemin  brun  sur  carton.  —  (Cachet 
armorié  de  la  bibliothèque  de  Sainl-Nicaise). 

407  (N.  fonds).  «  Les  Méditations  de  saint  Augustin,  mises  en  vers 
françois,  avec  le  latin,  et  une  description  des  charmes  de  la  solitude. 
Au  Mont-Dieu.  MDCGVllI  ^^ . 

Fol.  A-c.  "  Description  des  charmes  de  la  solitude  ».  L'auteur  du 
poème  s'excuse  ainsi,  au  bas  du  fol.  c  :  «  J'étois  jeune  quand  je  le 
composay  et  ne  prétens  m'en  faire  honneur» . 

Fol.  D.  Titre  ci-dessus.  —  Fol.  e-i.  Avertissement  et  table. 

Pages  1-263.  Texte  et  traduction  en  vers. —  Parlant  de  son  œuvre, 
l'auteur  nous  dit  encore  (fol.  1)  :  et  Cette  version  que  j'ay  faitte  dans 
ma  jeunesse  est  fort  imparfaitte.  J'ay  essayé  depuis  de  la  rendre  plus 
supportable,  et  je  conserve  une  copie  d'un  stile  plus  châtié  assuré- 
ment, et  qui,  de  l'avis  d'un  rigide  censeur,  satisferoit  les  âmes  pieuses; 
mais  comme  on  n'y  voit  pas  ce  ton  noble  et  sublime  qui  convient  à  la 
poésie,  il  ne  faut  pas  penser  à  s'en  faire  honneur  »  . 

Pages  264-280.  «  Discours  sur  les  avantages  de  la  solitude  "  . 
Incomplet. 

A  l'intérieur  du  plat  initial,  ex-dono  (25  août  1856)  du  libraire 
A.  Claudin. 

TOME  xxxvni.  35 


546  MANUSCRITS 

XVIIP  siècle.  Papier.  280  page.q,  précédées  des   fol.  a-i.  229  sur 
170  millim.  Rel.  veau  fauve.  —  (Don  Claudin). 


408  (E.  286).  Excerpta  SS.  Augustini,  Ambrosii  et  quorumdam 
aliorum  Patrum.  —  Excerpta  S.  Gregorii. 

Il  y  a  réellement  deux  ouvrages  dans  cevoluuie. 

I.  Fol.  1.  «  Incipiunt  sententiae  exceptae  ex  libris  saneti  Augustini. 
De  confessione  peccatorum.  Prudenter  ergo  accipiat  unusquisque 
monita...  pugnantem  adjuvare,  vincentem  coronare.  Explicit  de  con- 
fessione peccatorum  «  . 

Fol.  <î6  V.  «  Incipit  omelia  Eusebii,  de  corpore  et  sanguine 
Domini.  Magnitudo  celestium  benefitiorum  angustias  humanç  mentis 
excedit...  » 

Fol.  73  v°.  «  Incipit  omelia  saneti  Hilarii  de  sacramentis,  in  libre 
nono  de  Trinitate.  Eos  nunc  qui  inter  Patrem  et  Filium  voluntatis  inge- 
runt  unitatem...  « 

Fol.  75.  «  Saneti  Augustini  de  corpore  et  sanguine  Domini,  ex  libre 
de  Verbis  Domini.  Audivimus  veracem  magistrum,  divinum  redemp- 
torem...  ^ 

Fol.  76.  «Saneti  Gregorii,  in  libro  quarto  Dialogorum.  Idcirco  credo 
quia  hoc  tam  aperte...  ^•> 

Fol.  78  v°.  «  Excepta  ex  libris  de  Sacramentis  Ambrosii.  His  abluta 
pleps  (sic)  dives  insignibus  ad  Christi  contendit  altaria...  » 

Fol.  85.   «  Sicut  verus  est  Dei  fllius  Dominus  noster  Jhesus...  » 

Fol.  86.  «  Initium  Augustini  in  titulo  psalmi  tricesimi.  Cum  fugeret 
David  persecutorem  Saul...  » 

Fol.  86  v^.Ejusdem  (?),  "  in  natale  Innocentum.  Recte  ergo  sub  ara 
martires  collocantur...  " 

Fol.  87.  u  Leonis,  papae,  in  sermone  septimi  mensis.  Tune  enim 
et  sacrifîcii  munda  est  oblatio...  " 

Ibid.  «  Bede,  presbiteri,  in  omeliis  de  evangelio.  Quomodo  autem 
peccata  multi  toUant,  inquid,  que  ordine...  » 

Fol.  87  v°.  «  In  epislola  saneti  Cyrilli  et  CL  qui  in  Epheso  sunt 
congregati.  Necessarie  eigitur  (sic)  et  hoc  adicimus...  15 

Fol.  88.  «  Adorate  scabellum  pedum  ejus.  quoniam  sanctum  est. 
Sanctus  Augustinus  in  expositione  ejusdem  versiculi  iladicit...  » 

Fol.  88  V".  «  In  sermone  saneti  Augustini  de  quarta  ferla.  Quid 
dicit  omnis  homo  terra,  quando  accipit  sanguinem  Christi...  » 


DE    LA    IiIBLI()Tlll-:0[  K    I)K    HKI.MS.  547 

Fol.  89.  ^t  Item,  in  cjusdcin  scrtnono.  Tu  autcin,  anima  christiana, 
que  ascensura  es  e\  sacralissimo  fonte...  " 

Fol.  89  v°.  «Ex  dialogo  sancti  Hasilii  de  dignitale  sacerdotii.  Sacer- 
dotii  autem  de  quo  loquimur  aspicitc  difjnitatem...  » 

Fol.  91.  '  Qu()[d]  sacerdos  oniniurn  videatur  esse  pivpositus  atque 
alia  negotia  rcvcrcnda  suscipiat.  Nam  cnrn  qui  pro  omni  civitate...  r> 

Fol.  92  v°.   «  Nemo  quivis  sanctorum  vitas  exempta  legerit...  » 

Fol.  94.  «Narrabat  abbas  Danihel,  dicens  :  Quid  pater  noster  Arse- 
nius  dixerit  de  quodam  Sytlii  (sic)  habitante...  » 

Fol.  97  \°.  <i  Hçc  diligenter  adtende,  prndcnter  intellege  (sic),  sollicite 
require...  ^  — Fol.  98.  u  Item,  ejusdem.  Dicit  etiani  populus  natio- 
num  :  Ille  in  prima  electione...  panis  Dei  descendit  de  cçlo  qui  vitam 
dat  huic  mundo  »  . 

Le  premier  ouvrage,  établi  sur  19  lignes  à  la  page,  se  termine  au 
fol.  98. 

II.  Fol.  99.  "  In  nomine  sanctae  Trinitatis,  incipit  liber  XI  sancti 
Gregorii,  papae,  in  beati  (sic)  Job.  Quamvis  in  prolixo  opère  esse  cul- 
pabilis  stili. . .  hoc  in  eis  judicat  quod  intus  sentiunt,  non  quod  famu[lari 
foris  videntur...]  » .  Incomplet;  s'arrête  au  cours  du  livre  XP  des  Mora- 
lia  (vers.  10  du  chap.  xiii  de  Job).  —  Fol.  138  W  "  Liber  XXXIIII 
Moralium  Gregorii  in  libro  Job.  Quia  ex  hoc  mundo  corpus...  perse- 
cutionis  supplicia  juris  sapientiç  splendore  [fulgentibus  irrogare...]  » 
Incomplet;  s'arrête  au  cours  du  livre  XXXIV  des  Moralia  (vers.  21 
du  chap.  xLi  de  Job). 

Fol.  172  v°.  Fragment  de  glossaire.  «  Obelus,  virgula  jacens.  Aste- 
riscus,  stelle  similitudo.  Obtrectatores,  detractatores...  « 

Fol.  173.  Notes  sur  Job. 

Fol.  174.  X  Ymnus  (XP  siècle)  de  sancta  Ilditrida,  virgine,  a  vene- 
rabili  lîeda,  presbitero,  compositus. 

.^Ima  Deus  Tri  ni  tas, 

Qui  secula  cuncta  gubernas, 

Annuo  jam  ceptis 


(Chevalier,  Rep.  hymnoL,  n°  839). 

Le  recto  du  fol.  99,  demeuré  blanc,  a  été  utilisé,  au  XI"  siècle,  pour 
la  copie  notée  en  neumes  de  ce  morceau  :  «  Venite,  omnes  exultemus 
in  conspectu  Domini,  quia  prope  est  dies  in  quo  Natalem  célébra- 
bitis...  r. 


548  MANUSCRITS 

Le  fol.  138  a  reçu,  au  XII*'  siècle,  ce  petit  poème  sur  les  neuf 
Muses  (n"  664  de  VAnthologia  de  Riese)  : 

u  Clio  historias,  Euterpe  tibias,  Thalia  comedias,  Melpomene  trage- 
dias,  Terpsicore  psalterium,  Eratho  geometriam,  Polinia  rethoricam, 
Yrania  astrologiam,  Calliope  litteras. 

—  Glio  gesta  canens  transactis  tempora  reddit, 
Dalciloquis  calamos  Euterpe  flatibiis  urget, 
Gomica  lascivo  gaudet  sermone  Thalia, 
Melpomene  (ragicos  proclamât  mesta  boatum, 
Tersicore  affectus  citharis  movet,  imperat,  auget, 
Plectra  movens  Eratho  saltat  pede,  carminé  vultura 
Signât  cuncta  manu  loquiturque  Polinia  gestu, 
Urania  poli  motus  scrutatur  et  astra, 
Carmina  Calliope  libris  heroica  mandat; 
Mentis  Apollinee  vis  bas  movet  undique  musas, 
In  medio  residens,  complectitur  omnia  Phoebus. 
Divus  Apollo  novem  musarum  nomina  signât  ; 
Cerne  superficiem,  lector,  pariterque  medullam  «. 

Au  fol.  176,  demeuré  blanc,  on  a  jeté(XP  siècle)  ces  vers  : 

«  Omnipotens  eterne  Deus,  spes  unica  mundi, 
Qui  celi  fabricator  adest,  qui  condttor  orbis  » . 

Au  verso  du  même,  copie  du  Gloria  in  excelsis,  et  quelques  mots 
d'une  bymne  de  S.  Etienne  :  «  0  béate  protomartir,  Stefane,  cujus 
ita  solennitas...  «  (XP  siècle). 

La  garde  b  porte  enfin  la  copie  (IX^  siècle)  de  Phymne  :  «  Audi,  bénigne 
conditor,  nostras  preces  cum  fletibus...  » ,  sans  notes. 

Au  XVIP  siècle  on  a  écrit,  sur  le  fol.  a,  Pex-libris  :  «  Sancti  Teo- 
dorici.  —  49  » .  —  La  signature  :  «  L.  Art.  d'Anglade  »  ,  placée  en 
tête  du  fol.  2,  confirme  cette  attribution. 

IX«  siècle  (fol.  99-173)-X«  siècle  (1-98).  Parchemin.  176  feuillets  et 
2  gardes,  a,  en  tête,  b,  à  la  fin.  Le  fol.  175  blanc.  150  sur  108  millim. 
Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry,  n"  49). 

409  (E.  287).  Excerpta  SS.  Augustini,  Chrysostomi,  Cassiani, 
Bernardi  et  aliorum  Patrum. 

Fol.  1-10.  Table  de  l'ouvrage.  «  Hec  tabula  durât  per  238  paginas 
libri  hujus  »  . 

Fol.  11.  "  Excerpta  S.  Augustini  super  Psalterium.  Beatus  vir  qui 
non  ahiit,  etc.  Cathedra  pestilencie  recte  dicitur  quia...  timeant  qui 


DE    LA   niDLIOTHKQUE    DE    REIMS.  549 

tiincbmilur. —  150"'.  Laudate  Domiiunn   in  sanctis  ejva  n .  Inachevé. 

Fol.  ()i2  V".  Excerpta  Cassiodori  super  Psalteriuni.  a  Prologus. 
Repuisis  aliqiiando  in  Havcnnati  urbe...  —  Beatus  vir,  etc.  Nimis  pul- 
criini  commodiinique...  quia  divina  munera  perceperunt.  ExplicitCas- 
siodorus  exceptus  ->•> . 

Fol.  86.  «  Jeronimus  super  Psaltorium.  Beatus  vir,  etc.  Non  dixit  : 
et  in  via  peccatorum  non  amhulavit...  quod  nobis  prestare  dignetur 
qui  régnât  in  secula  seculorum.  Amen.  Explicit'^  . 

Fol.  95.  «  Opus  Crisostomi  super  Matheum  exceptum.  Liber  gene- 
rationis  Jhesu  Christi.  Liber  quasi  apotheca...  de  pietatis  officiis  cujus 
opéra  dicunlur  in  famulis  -n  . 

Fol.  1^5.  a  Crisostomus,  de  Dignitate  sacerdotali  libri  VIet  dicuntur 
dyalogus  Basilii  et  Johannis  Crisostomi.  Michi  quidem  muHi  fuerunt 
amici  certiy  etc.  ;  libro  2.  Interrogat  Dominus  ter  discipulum...  in  alic- 
nis  curiositatem  vigere.  Explicit  » . 

Fol.  127.   «  Boecius,  de  Consolacione  excepta. 

Carmina  qui  condam  studio  florente  peregi,  etc. 

—  Hec  dum  mecum  lacitus...  ante  oculos  agitis  judicis  cuncta  cer- 
nentis  ^  . 

Fol.   131-135.  Table  de  la  seconde  partie. 

Fol.  137.  «  Cyprianus,de  Duodecim  abusionibus  seculi exceptus. Pn- 
mus  abusionis  gradus  est  si  sine  operibus,  etc.  Nunquam  sic  efficax...  n 

Le  titre  qu'on  vient  de  lire  n'empêche  pas  le  copiste  de  tirer  ses 
extraits  d'autres  traités  de  S.  Cyprien,  tels  que  «  de  Zelo  et  livore  »  ; 
«  de  Patiencia  «^  ;  "  super  Epistolis  ^  .  D'ailleurs  les  extraits  prennent 
maintenant  place  bout  à  bout,  et  leur  titre  n'est  donné  qu'en  manchette. 

Fol.  140  v°.  «  Incipit  Cassianus  Johannes,  heremita.  De  Institucio- 
nibus  Patrum.  —  De  octo  (sic)  vitiis  capitalibus.  —  De  Collacionibus 
Patrum  '^ . 

Fol.  150  V".  >i  Crisostomus,  de  Compunctione  cordis.  — DeRepara- 
tione  lapsi.  —  De  suprascriptione  50""'  psalmi.  —  De  expulsione  ejus. 

—  Omelia  quam  in  exilio  scripsit.  —  Omelia  in  prioris  exilii  redi- 
tum.  —  Homelia  de  proditione  Jude.  —  De  Cruce  et  latrone.  — 
De  Penitentia.  — De  symbolo  Apostolorum.  —  Homelia  ad  néophytes. 

—  De  ascensione  Salvatoris.   —    Homélie  de  epistola  ad  Hebreos  » . 
Fol.  163.  "  Hugo  [de  Sancto  Victore].  De  hara  (lisez  :  arrha)  sponse. 

Loquar  secreto  anime  me...  » 


550  MANUSCRITS 

Fol.  164.  «  Bernardus.  De  diligendo  Deo  » . 

Fol.  166.  Excerpta  Hieronymi  de  commentario  super  Scripluram 
sacram.  De  VII  gradibus  Ecclesie.  —  De  epistolis  ejusdem. 

Fol.  186.  Excerpta  Ambrosii.  De  epistolis  ejus.  — De  Patriarchis. — 
De  Hexameron.  — De  Paradiso.  —  De  Virgiiiitate.  —  De  Viduitate,  etc. 

Fol.  198-208.  "  Super  hanc  peiram  edificaho  eccJesiam  meam. 
Mat.  XXVI.  Venerandi  patres  et  domini ,  ecclesia  catholica  per  totum 
orbem  terrarum  diffusa,  per  Petrum  Lombardi,  magistrum  Sententia- 
rum,  et  super  ejns  scienciam  est  sublimius  exaltata,  est  firmius  radi- 
cata,  est  decencius  adornata,  est  adherencius  conglutinata...  —  In 
principio  libri  Sententiarum,  more  solito,  propono  istam  questionem  : 
Utriim  sola  ecclesia  cbristiana  prebet  sacramenta  et  docet  precepta 
quibus  viator  potest  eternam  niiseriarn  effugere. ..  non  alleviat  trans- 
gressionem  precepti  îî  . 

Sur  la  garde  b,  collée  sur  le  plat  final,  on  lit,  au-dessous  de  la 
signature  de  Guy  de  Roye,  cette  table  contemporaine  du  volume  : 
«  Excerpta  beati  Augustini,  Cassiodori  et  Jheronimi  desuper  Psalterium, 
et  Crisostomi  super  Matbeum,  et  ipsius  super  libros  sex  de  Dignitate 
sacerdotali  et  super  Dyalogo  suo  et  Basilii,  et  Boecii  super  libros  de 
Consolacione,  cum  tabula  in  principio  libri.  —  Et  alia  excerpta  de 
dictis  Cypriani  de  XII  abusionibus,  et  Jheronimi  super  pluribus  et  plu- 
rimis  operibus  suis  quorum  tabula  pro  sequentibus  post  folium  signa- 
tum  per  238.  —  Et  unum  pulchrum  principium  super  librum  Senten- 
ciarum  -n . 

Sur  la  garde  a,  on  lit  :   «  140  b  » . 

XIV^  siècle.  Parchemin.  209  feuillets,  plus  les  gardes  a,  blanche, 
en  tête,  et  b,  collée  sur  le  plat;  les  fol.  198-209  à  2  col.,  comme  les 
tables;  les  fol.  94  et  136  blancs;  un  feuillet  coupé  entre  179  et  180. 
348  sur  254  millim.  Bel.  veau,  jadis  vert,  à  dos  de  veau  fauve,  sur 
bois.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  C,  ord.  2,  n"  37  »). 

410  (E.  290).  Joliannis  Cassiani  in  decem  collationibusPatrum. — 
Ejusdem  in  septem  aliis  collationibus. 

Fol.  3  v°.  «  In  hoc  codice  continentur  decem  collationes  sanctorum 
Patrum,  id  est  anaclioritarum,  luculentissime  a  facundissimo  digestç 
Cassiano.  Incipit  prologus  super  decem  collationes  sanctorum  Patrum. 
Debitum  quod  beatissimo  papç  Castorio...^  — Fol.  5.  «Collatio  abbatis 
Moysi,  de  monachi   destinatione  vel  fin§  (sic).  Cum  in  heremo  Sciti, 


DM    I-A   BIIU.IOTHKQIIK    DE    REIMS.  551 

ubi  monaclioruni  prohatissimi  patres...  ad  Deum  versiciili  hujus  medi- 
tatione  servaverint.  Explicit  collatio  abbatis  seciinda  Isaac  r  .  —  Le 
fol.  138  n'est  qu'un  renvoi  appartenant  à  cette  dernière  collation 
(Johnnnifi  Cassiani  opéra  omnia.  Arras,  1628,  p.  297-552). 

11.  Fol.  139.  Deuxième  volume,  relie  avec  le  précédent,  a  Incipit 
prefatio  Cassiani,  presbileri,  in  septem  coUationibus  Patrum.  Cum 
virtute  (sic)  peifcctionis  vestrç  velut  magna  quedam  luminaria...  »  — 
Fol.  1.  "  Incipit  liber  Cassiani  in  VII  coUationibus  Patrum.  Cum  in 
cenobio  Syrie  consistentes...  et  illum  transgressorem  quantotius 
sui  faciat  [siicrameuti]  ».  —  Le  dernier  chapitre  de  la  septième  colla- 
tion manque.  (Ib?d.,\).  553-720). 

Les  fol.  1-2  sont  un  fragment  du  même  ouvrage. 

Le  texte  ronimencé  au  fol.  3  recto  est  un  fragment  du  prologue  de 
S.  Jérôme  sur  l'évangile  de  S.  Luc. 

Au  bas  du  fol.  4,  on  lit  l'ex-libris  ordinaire  (XIP  siècle)  :  «  Liber 
ecclesie  Sancti  Theoderici  ;  auferenti  sit  anathema  ».  —  Le  même  ex- 
libris  figure  déjà  au  bas  du  fol.  1,  mais  dans  une  formule  un  peu 
plus  courte. 

Xll«  siècle.  Parchemin.  216  feuillets.  216  sur  177  millim.  Très 
joli  D  initial,  couleur,  au  fol.  110.  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  — 
(Saint-Thierry,  n»  37). 

411  (E.  289).  Johannis  Cassiani  in  septem  ultimis  coUationibus 
Patrum. 

Fol.  1.  «  Incipit  praefatio  sancti  Cassiani  super  collationes  septem. 
Emensis,  juvante  gratia  Christi,  decem  coUationibus  Patrum  que, 
exigentibus  beatissimis  episcopis  Elladio  ac  Leontio...  «  —  Fol.  2. 
«  Incipit  collatio  abbatis  Piamon,  de  tribus  generibus  monachorum. 
Post  conspectum  atque  colloquium  trium  illorum  senum...  ad  tutissi- 
mum  nunc  silentii  portum  spiritualis  oracionum  vestrarum  aura  comi- 
tetur.  Finit  collacio  abbatis  Abraham  r> .  [Johannis  Cassiani  opéra 
omnia,  p.  721-883). 

Au  fol.  2,  dans  la  marge  inférieure,  on  trouve  l'ex-libris  :  <  Liber 
ecclesiç  Sancti  Theoderici  ;  anathema  sit  auferenti  »  .  11  existe,  sous  une 
forme  plus  brève,  au  bas  du  fol.  précédent.  —  La  signature  «  L.  Art. 
d'Anglade  »  se  lit  en  haut  du  fol.  2. 

WV    sircle.     Parchemin.    88    feuillets,    le   dernier    fragmentaire. 
290  sur  200  millim.  Curieuses  initiales  fleuronnées,  rouge  et  jaune, 


552  MANUSCRITS 

aux   fol.  59  et  73.   Rel.  veau  fauve   sur  carton.  —  (Saint-Thierry, 

no  38). 


412   (E.  292).  B.  Leonis,  papae,  homiliae  et  epistolae. 

Fol.  3.  "  Incipiunt  capitula  sermonum  beati  Leonis,  pape.  De  ordi- 
natione  sua  sermones  très;  de  collectis,  quinque...  y^  —  Fol.  3  v°. 
u  Incipit  liber  sermonum  beati  Leonis,  pape.  Sermo  primus  de 
ordinatione  sua.  Laudem  Domini  loquatur...  j^  {S.  Leonis,  papae 
primi,  opéra  omnia,  t.  I,  p.  49-54).  Le  4^  sermon  manque.  — 
Fol.  6.  «  De  collectis.  Multisdivinarum  Scripturarum...  ad  omne  opus 
bonum  idonei  semper  esse  possitis  in  Christo,etc.  "  (Ibid.,  p.  55-59). 
Le  6**  sermon  manque.  —  Fol.  8  v°.  «  De  jejunio  decimi  mensis.  Si 
fideliter,  dilectissimi,  atque  sapienter...  elemosinas  nostras  precibus 
suis  dignabitur  adjuvare,  prestante  Domino,  etc.  «  [Ihid.,  p.  60-68). 
Le  9' sermon  manque.  —  Fol.  14.  «  In  Nativitate  Domini.  Salvator 
noster,  dilectissimi,  hodie  natusest...»  [Ihid.,^.  70-88). — Fol.26v°. 
«  De  Epiphania  Domini.  Celebrato  proximo  die...  «    (Ihid.,  p.  88-99). 

—  Fol.  34.  "  De  Quadragesima.  Hebreorum  quondam  populus  et 
omnes  Israelitice  tribus...  »  {Ibid.,  p.  99-118).  La  fin  du  4®  sermon 
non  conforme.    —  Fol.    45.  De  evangelio  Mattbei  :  Assumpsit  Jésus. 

"  Evangelica  lectio,  dilectissimi,  que  per  aures  corporis...  ^i  (Ibid., 
p.  179-181).  —  Fol.  46  v°.  a  De  Passione  Domini.  Sacratissimum, 
dilectissimi,  dominicç  passionis...  «  [Ibid.,  p.  118-148).  Notre  ms. 
donne  deux  sermons  supplémentaires  :  «  Sermone  proximo,  dilectis- 
simi, non  incongrue...  corpori  glorie  sue  v  .  [Ibid.,  p.  148-152,  sous 
le  titre  spécial  :  «  De  Resurrectione  «). —  Fol.  68  v".  «  De  Ascensione 
Domini.  Post  beatam  et  gloriosam...'/  (Ibid.,^.  152-155).  —  Fol.  70. 
«  De  Pentecosten.  Hodiernam  solennitatem,  dilectissimi,  in  precipuis 
festis..."  [Ibid.,  p.  155-160).  —  Fol.  73  v°.  «  De  jejunio  Pentecostes. 
Hodiernam,  dilectissimi,,  festivitatem  de  descensione...»  (Ibid.,  p.  161- 
163).  — Fol.  75.  «  In  octabas  apostolorum  Pétri  et  Pauli.  Religiosam 
devotionem,    dilectissimi,   quam     ob   diem...  »  (Ibid.,    p.   165-166). 

—  Fol  75  v**.  "  In  natali  apostolorum  Pétri  et  Pauli.  Omnium  quidem 
sanctarum  sollennitatum..."  (Ibid.,^.  163-165). — Fol.  76  v°. S.  Lau- 
rent, u  Cum  omnium,  dilectissimi,  summa  virtutum...  «  (/W.^  p.  168- 
169).  —  Fol.  77.  "  De  jejunio  septimi  mensis.  Observantiam  quidem 
vestram. ..»  (/^«V/.^p.  169-178). — Fol. 83. De  evangelio  :  ul/idensJhesus 
turbas.  Predicante,  dilectissimi,  Domino  Jhesu...  «  (Ibid.,  p.  181-183). 


DE    LA   BIBLIOTHKOrr:    I)K    REIMS.  553 

Fol.  8i  v°.  «  Tractatiis  heati  I^eonis,  papç,  conlra  hercsini  Kulhicetis, 
(lictiis  in  basilica  Sancto  Anastasie,  virginis.  Siciit  peritorum...  callio- 
lic('  fidoi  ohservantia  placeatis,  per  Christiirn...  »  (Ibid.,  p.  178- 
179). 

Fol.  85  v°.  "  Incipiiint  ca|)itula  in  epistolis  heati  Leonis,  pap(>,  que 
in  hoc  voluniine  continentur ':'  .  Les  71  lettres  données  par  notre  nis. 
sont  classées  dans  l'ordre  suivant,  parmi  les  141  lettres  de  Tédition  de 
Lyon  (1700).  Ibid.  «  Incipit  epistola  prima  beati  Leonis,  pape,  ad 
Euthicem ,  presbileruni  Constantinopoli[ta]num.  Dilectissimo  (ilio 
Euthiceti,  preshitero,  Léo,  episcopus.  Ad  noticiam  nostram...  »  (Ibid.^ 
p.  237,  sous  le  n°  19).  —  Fol.  86.  21.  <■<•  Ad  Theodosium  augustum. 
Quantum  presidii...  »  (p.  238).  —  Ibid.  20.  «  Ad  Flavianum,  Constan- 
tinopolitanum  episcopum,  ubi  querit  cur  Euthices  ab Ecclesia  fuerit  sepa- 
ratus.  Cumchristianissimus...  »  (Ibid.,  p.  237). —  Fol.  86  v°.  [sans  n"]. 
«  Rescriptum  Flaviani.  Nullares  diaboli...  t  (Ibid.,  p.  252).  —  Fol.  87. 
24.  «<  Ad  Flavianum.  Lectis  dilectionis  tuç...  t  [Ibid.,  p.  242).  — 
Fol.  89  v°.  25.  "  Ad  Julianum,  Choensem  episcopum.  Licet  per 
nostros...  »  (Ibid,,  p.  246).  —  Fol.  90  v".  26.  «  Ad  Theodosium  augns- 
tum.  (Juantum  rébus  humanis...  »  (p.  247). —  Ibid.  27.  aPulcherrimç 
augustç.  Quantum  presidii...  »  (p.  247).  —  Fol.  91.  11.  "  Dioscoro, 
çcclesiç  Alexandrinç  episcopo.  Quantum  dilectioni  tuç...  »  (p.  220). 

—  Fol.  92  v°.  29.  "Ad  Ephesiam  secundum  synodum,  in  qua  provocat 
episcopos  Eulicetis  blasphemias  condempnare.  Ueligiosa  clementissimi 
principis  fides...  »  (p.  249).  —  Ibid.  46.  «  Ad  Constantinopolitanos. 
Licet  de  his..."  (p.  260).  — Fol.  94.  40.  «Ad  Theodosium  augustum. 
Litteris  clementiç  vestrç...  »  (p.  257).  —  Fol.  94  v".  41.  «  Ad 
Piilcherrimam  augustam.  Si  epistolç  qu§  in  fidei  causa...  "  (p.  258). 

—  Fol.  95.  48.    «  Ad  eandem.  Gaudere  me  plurimum...  »  (p.  269). 

—  Fol.  95  v°.  49.  «  Ad  Martianum  et  Faustum,  presbiteros.  Bonorum 
operum...  v  (p.  269).  —  Ibid.  52.  «  Ad  Theodosium  augustum. 
Omnibus  quidem  vestrç  pietatis...  "  (p.  272). —  Fol.  96  v°.  54.  «  Ad 
Pulcerrimam  augustam.  Gaudeo  fidei  clementiç  vestrç...  »  (p.  273).  — 
Ibid.  75.  «  Pulcerrimç  augustç  per  Theostrum  (sic)  magistriannm. 
Religiosam  démentie  vestrç  soUicitudinem...  «  (p.  287).  — Fol.  97. 
53.  «  Fausto,  Martino,  Petro,  Manuheli,  Job,  etc.  Causa  fidei  in  qua...') 
(p.  273).  — Fol.  97  \\  74.  «  Martiano  augusto.  Sanctum  clementiç 
vestrç  studium...»  (p.  286). —  Ihid.  62.  c  Martiano  augusto.  Quamvis 
per    Constantinopolitanos...    "    (p.    280).    —   Fol.  98.   73.    Eidem. 


554  MANUSCRITS 

«  Poposceram  qiiidem...  »  (p.  286). —  Fol.  98  \\  63.  Eidem.  «  Mul- 
tam  michi  fiduciam...  ^  (p.  280).  —  Ibid.  60.  Ad  Anatholium, 
episcopum  Constantinopolitaiium.  "  Gaudemus in  Domino...  »  (p.  278). 

—  Fol.  99  V".  124.  Eidem.  «  Diligentiam  necessariç  sollicitudinis..." 
(p.  335).  —  Fol.  100.  65.  Eidem.  «  Licet  sperem  dilectionem...  » 
(p.  282).  —  Ibid.  72.  «  Sanctç  synodo  apud  Calcedonam  constitutç. 
Optaveram  quidem,  dilectissimi,  pro  nostri...  »  (p.  285).  —  Fol. 
100  v°.  80.  "  Ad  Anatholium,  episcopum.  Manifestato  sicut  optavi- 
mus...  "  (p.  298).  —  Fol.  101  v".  78.  «  Martiano  augusto,  per 
Lucinium  {sic),  episcopum,  et  Basili(im,diaconum,  de  ambitu  Anatho- 
lii.  Magno  munere  misericordiç  Dei...  n  (p.  296).  —  Fol.  102  v°. 
79.  "  Pulcerrimç  augustç,  de  ambitu  Anatholii.  Sanctis  et  Deo  pla- 
citis...  5)  (p.  297).  —  Fol.  103.  89.  «  Ad  Marlianum  augustum. 
Multa  michi  in  omnibus...  '>  (p.  308).  —  Fol.  103  \i\  104.  "  Mar- 
ciano  augusto.  Puritatem  fidei  christianç...  »   (p.  324).  —  Fol.  104. 

105.  Eidem.  a  Quod  sepissime  multa...  »  [Ibid.).  — Ibid.  86.  «  Ju- 
liano,  episcopo  Choensi,  de  Etio  et  Andréa.  Agnovi  in  dilectionis  tu§ 
litteris...  «  (p.  304).  —  Fol.  105  v°.  84.  «  Marciano  augusto,  de 
Etio  et  Andréa.  Quam  excellent  pietate...»  (p.  302).  —  Fol.  106. 
85.  «  Pulcherrimç  augustç,  de  Etio  et  Andréa.  Multis  exstantibus  docu- 
mentis...  n  (p.  303).  —  Ibid.  59.  «Ad  Pulcherrimam  augustanl. 
Quod  sempér  de  sancta  pietatis...  ^  (p.  277).  —  Fol.  106  v^  91. 
a  Juliano,   episcopo  Choensi.    Litteras  dilectionis  tuç  quas  per  tilium 

meum...  »  (p.  309).  — Fol.  107.  96.  "  Eudochiç  augustç,  de  Pa- 
lestinis  monachis.  Quanta  michi  catholicç  cura...  "  (p.  315).  — 
Fol.  107  v\  98.  (i  Juliano,  episcopo,  per  comitem  Rodanum.  Se- 
pissime dilectionem  tuam  ad  hanc  curam...  »  (p.  318).  —  Ibid.  97. 
«  Ad  [monachos]  Palestinos.  Sollicitudini  meç  quam  universali...  » 
(p.  315). —  Fol.  109  v°.  93.  "Theodorito,  episcopo,  de  fidei  perseue- 
rantia.  Remeantibus  ad  nos  fralribus...  ))  (p.  311).  —  Fol.  111.  100, 
«  Juliano,  episcopo.  Christianissinii  principis  fidem...  «  (p.  319).  — 
Fol.  111  v°.  128.  «Ad  Anatholium,  episcopum, per Patritium,  diaconum, 
missa.  Lectis  dilectionis  tuç  litteris  quas  per...  »   (p.  339).  —  Ibid. 

106.  Eidem.    «  Si    firmo  incommutabilique  proposito...  ^i    (p.   326). 

—  Fol.  112.  87.   «  Ad  episcopos  qui   in   sancta  synodo  Calcedonensi 
congregali  fuerunt  direcla.  Omnem  quidem  fraternitatem...  »  (p.  305). 

—  Fol.  112  v".    110.    "  Ad  Juvenalem,  episcopum  Jerosolimitanum. 
Acceplis  dilectionis  tuç  litteris  quas  ad  me  fîlii  nostri...  "  (p.  328). — 


DE    LA    innLIOTIIMQrE    DE    REIMS.  505 

Fol.  113.  »  E[)islola  l{avennii  alioriirnqiie  episcoponim  Gallornrn  ad 
Leonoin,  papam,  lîdoi  ejiis  qiiam  ad  Orienlem  dircxit  laudein  diccnles. 
Perlata  ad  nos  epistola  beatitudinis  vestrç...  »  (p.  288).  —  Vol.  114. 
97.  «  Ad  oinnes  episcopcs  Galliaruni ,  de  dampnatione  licrclicorum. 
Optassemus  quidem  fraternitatis  vestrç  lilteras...  ^^  (p,  290).  — 
Fol.  lli  v\  94.  <  Ad  Marlianum  augustum,  de  Pasclia.  Tarn  mullis 
docunientis  per  ornnes...  »  (p.  313).  —  Fol.  115.  95.  et  Eudochiç 
auguste;,  de  Pascha.  Sancte  memorie  Theophilus. ..  »  (p.  314,  avec  la 
suscription  :  «ad  .lulianuni  »).  —  Fol.  115  v".  132.  «  Ad  Leonem 
auguslum.  Multo  gaudio  mens  mea...  »  (p.  343).  —  Fol.  116. 
134.  Eidcm.  a  Promisisse  me  memini...  v  (p.  346).  —  Fol.  118  v". 
Testimonia  excerpta  de  libris  catbolicorum  Patrum,  a  Leone,  papa, 
collecta  et  Leoni  imperatori  dirccta,  id  cstHilarii,  Pictavensis  episcopi, 
Athanasii ,  Ambrosii,  Augustini,  Jobannis  Cbrysostomi,  Tbeopbili, 
Gregorii,  Basilii  et  Cyrilli  (p.  319-354).—  Fol.  121  v°.  12.  u  Epistola 
decretalis  beali  Leonis,  papç,  ad  Anastasium,  episcopumThessalonicen- 
sem.  Quanta  fraternitati  tuç  a  beatissimi  Pétri...  «  (p.  221).  — 
Fol.  123  \°.  7.  u  Septimo,  episcopo  Allino.  Lectis  fraternitatis  tuç 
litteris,  vigorem...  »  (p.  215).  —  Ibid.  6.  "  Aquileiensi  episcopo. 
Relatione  fratris  et  coepiscopi.. .  »  (p.  214).  —  Fol.  124  v°.  136. 
(c  Universis  episcopis  per  Campaniam,  Sanium  (sk),  Picenum.  Magna 
indignatione  commoveor.. .  »  (p.  355).  — Fol.  125.  3.  "Ad  episco- 
pos  per  Campaniam  et  Picenum  vel  Tusciam,  et  per  uni  versas  provin- 
cias  constitutos.  Ut  nobis  gratulationem  facit...»  (p.  210).  —  Fol. 
125  v".  129.  «  Nicetç,  episcopo  Aquileiensi.  Regressus  ad  nos  fîlius. . .  » 
(p.  340).  —  Fol.  126.  14.  «Ad  Jannarium,  episcopum  Aquileiensem. 
Lectis  fraternitatis  tuç  litteris,  vigorem...  v  (p.  225).  —  Fol.  126  v°. 
18.  «  Ad  Dorum,  Beneventinum  episcopum.  Juditium  quod  de  te...  » 
(p.  236).  —  Fol.  127.  16.  «  Universis  episcopis  per  Siciliam  con- 
stitutis.  Divinis  preceptis  et  apostolicis  monitis...  r,  (p.  233).  — 
Fol.  128  v".  8.  «  Ad  omnes  episcopos  per  Italiam.  In  consortium  vos 
nostrç  sollicitudinis...  »  (p.  215).  —  Fol.  129.  135.  «  iVeonie, 
episcopo  Ravennati,  de  bis  qui  de  captivitate  redeuntes  incertum  habent 
utrum  ante  captivitatem  baptismum  consequuti  sunt.  Fréquenter  qui- 
dem... n  (p.  354).  —  Fol.  129  v".  1.  «  Ad  Affricanos  episcopos.  Cum 
in  ordinationibus  sacerdotum. ..  »  (p.  203).  —  Fol.  130  v°.  «  De 
privilegio  corepiscoporum  sive  presbiterorum  ad  universos  Germaniç 
atque  Galliç  çcclesiarum  episcopos.  Cum  in  l)ei  nomine,  in  Romana 


556  MANUSCRITS 

çcclesia...  «  [Ihid.,  t.  II,  p.  330).  —  Fol.  131  m\  10.  "  Ad 
episcopos  per  Viennensem  provinciam  constitiitos.  Divine  cultum  re- 
ligionis...  ^  {Ihid.,  t.  I,  p.  216).  —  Fol.  133.  37.  «Ad  Raven- 
nium ,  Arelatensem  archiepiscopum.  Provectioncm  dilectionis  tu§, 
quç...  "  (p.  255).  — Fol.  133  v°.  83.  "  Theodoro,  episcopo  Foroju- 
liensi.  Sollicitudinis  quidemtuç...  )'  (p.  301).  —  Fol.  134.  2.  «Ad 
Rusticum,  Narbonensem  episcopum.  Epistolas  fraternitatis  tu§  quas 
Hermès,  archidiaconus  tuus...  —  Incipiunt  ad  inquisitionem  [sic)  ejus- 
dem  episcopi  subjecta  responsa.  Quod  non  habeantur  episcopi,  quos  nec 
clerus  elegit,  nec  populus  exquisivit,  nec  provinciales  episcopi  conse- 
crarunt.  Nulla  ratio  sinit...  »  (p.  205-209). — Fol.  135  v°.  15.  «  Tor- 
vulo  (sic),  episcopo  Austorigensi.  0"^"!  laudabiliter  pro  catholicç 
fidei...  »   (p.  226-231). 

Fol.  138  v°  u  Epislola  Aurelii,  Carthaginensis  episcopi,  ad  omnes 
episcopos  per  Rizanzenam  et  Arzigintanam  provinciam  constitutos,  de 
dampnatione  Pelagii  atque  Celestii,  hereticorum.  Super  Celestii  et 
Pelagii  dampnatione  eorumque  dogmatibus.. . —  Excerpta  ex  gestis 
habitis  contra  Pelagium,  hereticum,  et  alia  de  libellis  ejus,  quç  in 
Palestina  [synodo]  sibi  objecta  ipse  dampnare  compuisus  est.  Quod  ad 
Jherusalem.. .  et  aperta  confessione  promantur.  Amen  r> .  (Jbid.,  t.  II, 
p.  43-45). 

Fol.  139  v°.  «  Sermo  beati  Leonis,  pape,  de  essentia  Trinitatis  et 
fide  incarnationis  Domini  Jhesu  Christi,  de  variis  sermonum  ejusdem 
Patris  et  epistolarum  exceptus  eloquiis,  ubi  nnam  Verbi  et  carnis  in 
Christo  personam,  duas  autem  voluntates,  naturas  et  operationes  pro- 
babiliter  asserendo,  scribit  et  prédicat.  Ad  Ecclesiç  fîlios  instruendos 
addendum  est  etiam  nostri  sermonis  obsequium...  magnum  est  pie- 
tatis  sacramentum,  quod  manifestum  est  in  carne,  justificatum  est 
in  spirit»,  apparuit  angelis,  predicatum  est  gentibus,  creditum 
est  in  hoc  mundo,  assumptum  est  in  gloria.  —  Hec  est  illa  fides 
quam  sanctus  (Iregorius  mirabiliter  laudat  in  epistolis  suis,  itadicens  : 
Quisquis  fidem  sancti  Leonis,  papç,  auget  vel  minuit,  vel  usque  ad 
unum  athomum  pleniter  non  amplectitur,  non  modo  episcopus  non  est 
dicendus,  sed  anathemate  sempiterno  plectendus.  —  Canones  preci- 
piunt,  in  prima  sinodo,  legendas  epistolas  Leonis  quas  scripsit  ad 
Flavianum,  de  erroribus  Euticis  "  .  Ce  morceau  ne  se  trouve  pas  dans 
rédition  deLyon  (1700),  mais  dans  celle  de  Rome  (1753),  t.  I,  p.  315. 

Les   fol.   1-2,    143-144,  qui  sont  des  gardes   formées  de  feuillets 


DE    LA    BI1{LI0T1IKC)UI':    DK    KI":iMS.  557 

niaiH|ués,  couticmiciU  les  sermons  du  incuie  pape  sur  le  Carême 
(liu  (lu  4%  5%  3%  commencement  du  7*)  et  sur  la  Passion  (fin  du  10% 
11%  fin  du  7%  H"). 

Au  haut  du  fol.  2,  on  lit  Tex-libris  du  XIII'  siècle  :  "  Liber  Sancti 
Remiyii  Kemensis  ;  vol.  LWVIII  «  ,  et  au  bas  du  fol.  3,  cet  autre  du 
XII*  siècle  :   «  Liber  sancti  Kemigii,  Francorum  apostoli  »  . 

Fin  du  Xll"  siècle.  Parchemin.  144  feuillets,  à  2  col.  448  sur 
292  millini.  Uel.  moderne  veau  fauve  sur  carton,  à  fermoirs  cuivre. 
—  (Saint-Uemi,  n"  237). 

415  (E.  293).  B.  Sidonii  Apollinaris  epistolarum  libri  novem,  mu- 
tilus. 

Fol.  1.  «  Sidonius  Constantio  suo  salutem.  Diu  precipis,  domine 
major...  musicos  flores  timumque  redolentia,  nunc  »  . 

Assez  incorrect,  notre  texte  est  conforme,  pour  Tordre  des  lettres, 
à  l'édition  de  la  Bibl.  Max.  Patrum  (t.  VI,  p.  1075-1156),  sauf  une 
légère  transposition  de  la  10®  à  la  IP  lettre  du  VII^  livre  et  Tomis- 
sion  de  la  2'  lettre  du  VHP  livre.  Un  feuillet  manque  entre  les 
fol.  45-46,  emportant  la  fin  de  la  24*  et  partie  de  la  25*  lettre  du 
IV*  livre.  Cinq  ou  six  feuillets  manquent  également  entre  les 
fol.  59-60,  emportant  la  fin  de  la  12*  lettre  du  VI*  livre,  les  six  pre- 
mières et  partie  de  la  7*  du  VII*  livre.  Enfin,  les  derniers  mots  du 
texte,  donnés  ci-dessus,  appartiennent  au  milieu  de  la  4*  lettre  du 
VIII*  livre,  de  sorte  que  la  lacune  finale  s'étend  sur  les  lettres  5  à  16 
de  ce  même  livre  et  les  16  lettres  du  IX*. 

Au  verso  du  fol.  68,  on  lit  cette  note  :  «  Hic  liber  antiquus  erat  in 
capitulo,  et  est  de  libris  antiquis  ecclesie,  nec  habetur  quis  eum 
dederit  ecclesie;  et  continet  epistolas  Sydonii,  et  sunt  in  eo  68  folia 
scripta.  Numeratus  et  [quotatus?]  per  Egidium  de  Asperomonte,  die 
xiiii*  mensis  maii,  anno  Domini  M°  CCCC"  XIP  ».  —  Au  recto  du 
feuillet,  on  trouve  aussi  :  «  Ce  livre  contient  soixante  et  huit 
feuillets.  Il  commence  par  les  mots  :  Sidonius  Constantio  suo  salutem. 
Diu  precipis,  domine  major,  et  finit  par  ceux-cy  :  quae  redolentia  nunc  "  . 
Signé  :  "  Larmoise  » . 

IX*  siècle.  Parchemin.  68  feuillets  à  2  col.  275  sur  220  millim. 
Marges  coupées  aux  fol.  10,  32,  34,  37-39,  44-46,  66-67.  Uel.  veau 
fauve  sur  carton.  —  (Ex-iibris  gravé  du  Chapitre  :  «  A,  ord.  3, 
n"  37  »). 


558  MAx\L'SCRITS 

414   (E.  294).   Cujusdam  incerti  Hexameron,  in  modum  dialogi. 

—  Juliani,  Toletani  episcopi,  Prognosticon.  —  Gildasii  Sapientis  in 
reges  correptio.  —  Caesarii,  Arelatensis  episcopi,  homiliae  quaedam 
et  exhortationes. 

Fol.  1.  «  Incipit  sententia  prima  de  operibus  sex  dierum,  juxta  dis- 
positionem  puerorum,  cum  interiogationibus  et  responsionibus  suis. 
InteiTogatio.  Quia  humana  fragiiitas  necaudet...  Arnen  quod  in  fine 
est  latine  vere  et  fideliter  interpretatur.  Finit  «  . 

Les  titres  des  chapitres  répondent  peu  aux  promesses  du  titre.  Les 
voici  :  «  I.  De  operibus  sex  dierum.  —  II.  Denaturahominis.  —  III.  De 
sex  aetatibus  mundi  majoris  videlicet  et  minoris.  —  IV.  De  ratione 
temporum.  —  V.  De  veteri  Testamento. —  VI.   De  novo  Testamento. 

—  VII.  Degradibus  totius  dignitatis.  —  VUI.  De  fîde.  — [IX].  Qui 
ejusdeni  (idei  rationem  plenius  nosse  desiderat  in  ordine  sequenti 
inveniet  » .  Ce  dernier  chapitre  n'est  qu'un  interrogatoire  sur  le  Sym- 
bole et  sur  le  Pater. 

FoL  49.  Juliani,  Toletani  episcopi,  Prognosticon.  Le  titre  et  le  pre- 
mier feuillet  de  la  table  font  défaut.  —  «  Quomodo  mors  primum 
subintravit  in  mundum  per  peccatum  primi  hominis.  Peccatum 
prirni  hominis  actum  esse...  ad  illud  pervenire  regnum  cujus  nullus 
est  finis.   Fxplicit  ».  [Max.  Bibliolh,  Patrum,  t.  XII,  p.  592-614). 

Fol.  78.  "  Gildasius,  arguens  principes,  ait  :  Reges  in  nostro  tem- 
pore  habenlur...  clamabis,  etexaudietteetexomnibus  tribulationibus  » . 
Incomplet  de  la  fin.  Sur  deux  autres  œuvres  de  Gildas  le  Sage,  v.  Max. 
Biblioth.  Patrum,  t.  VIII,  p.  707-720. 

Fol.  80.   «  Incipit  omelia   sancti  Caesarii,  episcopi,  qualiter  verba 

Dei  vel  desiderare  debeat  vel  requirere.  Inter  reliquas  beatitudines..." 

[Max.  Bihl.  Patrum,  t.  VIII,  p.  845).  —  Fol.  82  v^  «  II.  Incipit  alia 

ejusdem  exortatio  ad  monacos.  Sicut  a  nobis  Dominus ,    pro  suscepti 

officii  nccessitaie...  »   [Ibid.,  p.  846).  —  Fol.  85  v°.  a  III.  Ad  locum 

hune,   karissimi,  non  ad  quietem...   '>   [Ibid.,  p.  847).    —  Fol.   88. 

«  IlII.  Scimus  quidem  spiritali  militiç...  «  (Ibid.,  p.  848). —  Fol.92v°. 

'«  VI.  Ad  istum  locum  convenimus...  »  [Ibid.,  p.  850).  —  Fol.  93  v°. 

«  VII.    Videte    vocationem    vestram...    r.     [Ibid.).    —    Fol.    95   v°. 

«  VllI.  Sanctus  ac  venerabilis  pater  vester  religiosa...  "  (Manque  dans 

\siMax.  Bibl.  Patrum).  —  FoL  99.  «  VIIII.  Quod  supplicante  et  quod 

admodum...  «  [Ibid.,  p.  851).—  Fol.   102.   u  VIIIII  [sic).  Miror,  fra- 

tres  dilectissimi,  Dominum  meum...  »  [Ibid.,  p.   844).  —   Fol.  105. 


DE    LA   BIBLIOTHKQUi:    i)K    REIMS.  559 

a  X.  Sanctus  ac  venerabilis  paler  vestcr,  du  m  se...  per  assiduam  Icc- 
tionein,  Deo  insLinJuante,  cogiioscitis  [sic).  Amen.  Expliciunt  omeliae 
saïuti  Cacsarii,  episcopi,  ad  inonachos,  in  numéro  X» .  {Ibid.,  p.  855). 
.11  existe  plusieurs  lacunes  dans  ce  recueil. 

Fol.  106  v".  uExorlatiosancti  Caesarii  ad  tenendam  velcustodiendam 
caritatem.  Osteudit  etiam  ammonitio  ista...  cum  gaudio  Dei  prçcepta 
perGcere  et  in  futuro  ad  prçmia  çterna  pervenire,  quod  ipse  prestare 
dignetur  qui  vivit,  etc.  »  {Ibid.,  p.  861-862). 

Fol.  110.  "  Incipit  epistola  sancti  Caesarii  ad  quosdam  Germanos. 
Vereor,  venerabiles  filii,  ne  dum  vobis...  et  illos  falsa  securitate  cir- 
cumvenit  ut  eos  quasi  in  » .  Incomplète  des  deux  tiers.  {Ibid,,  p.  862- 
863). 

A  noter,  au  verso  du  fol.  48,  cette  définition  (IX*siècle),  qui  s'écarte 
de  celle  donnée  par  Du  Gange  :  «  Horiarius  dicilur  qui  primus 
incipit  cantum,  et  stat  in  medio  choro,  et  admonet  ceteros  ut  can- 
tent  r>  , 

On  lit,  en  haut  du  fol.  1,  Tex-libris  (XII*  siècle)  :  «  Liber  Sancti 
Theoderici  ;  auferenti  sit  anathema  »  . 

IX«  (fol.  1-48) -X-  siècle  (la  fin).  Parchemin.  111  feuillets.  225  sur 
150  millim.  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry,  n®  71). 

Ail)  (E.  322).   B.  Gregorii,  papae,  Dialogorum  libri  IV. 

Fol.  1.  -  Incipit  liber  Dialogorum  Gregorii,  pape  urbis  Uome. 
Quadam  die,  nimiis  quorumdam  secularium  tumultibus  depressus... 
—  I.  De  Honorato,  abbate.  Seniorum  valde  venerabilium  didici  rela- 
tione  quod  narro.  Venancii  quondam  patricii...  si  ante  mortem  Deo 
hostia  ipsi  fuerimus  »  .  Ce  texte  est  l'un  de  ceux  qui  ont  servi  aux 
Bénédictins  pour  établir  leur  édition.  (5.  Gregorii  magni  opéra,  t.  Il, 
p.  149-476). 

W*  siècle,  sauf  les  fol.  1-5  et  85  refaits  au  XII*  siècle,  et  181-185 
refaits  au  XllI"  siècle.  Parchemin.  185  feuillets  et  2  gardes  a,  b, 
blanches,  au  commencement  et  à  la  fin  ;  le  fol.  185  réduit  à  la  moitié. 
A  2  col.  Curieux  cul-de-lampe  à  la  fin  (loi.  123  v")  du  III»  livre.  Marges 
coupées  aux  fol.  43,  118,  139,  151.  280  sur  202  millim.  Rel.  veau 
fauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry,  n*»  58). 

416  (E.  315).   B.  Gregorii,  papae,  Dialogorum  libri  IV. 

Fol.  1.   u  Incipit  primus  liber.  Quadam  die,  dum  nimiis...  non  est 


560  MANUSCRITS 

privata  munere  quod  poposcit  n .  C'est  la  fin  du  59'  chapitre  du  IV^  livre 
de  rédition. 

Au  bas  des  fol.  1-2,  on  lit  la  note  contemporaine  :  a  Bone  me- 
morie  Léo,   Remensis  decanus,  dédit  Sancte  Marie  Remensi  librum  »  . 

Au  bas  du  fol.  1,  on  trouve  aussi  la  mention  habituelle:  «  Codex 
bibliothecae,  etc.  » ,  qui  est  datée  par  cette  autre  de  la  même  main 
(fol.  95  v°)  :  «  Codex  bibliothecae  ecclesiae  B.  Mariae  Remensis  ;  1 707  "  . 

Enfin,  au  dos,  le  u°  u  126  '» . 

XH«  siècle.  Parchemin  fatigué  et  sali.  95  feuillets  à  2  col.  332  sur 
230  miliim.  Curieuses  initiales.  Rel.  bois  et  veau  blanc.  —  (Ex-libris 
gravé  du  Chapitre  :  «  C,  ord.  2,  n"  22  »). 

417  (E.  323).  B.  Gregorii,  papae,  Dialogorum  libri  IV.  —  Vitae 
seu  passiones  quorumdam  sanctorum. 

Fol.  1.  a  Incipiunt  capitula  libri  primi...  —  Incipit  liber  primus 
Dialogorum...  n  Comme  dans  le  ms.  415. 

Fol.  100  v°.  «  Incipit  passio  sancti  Sebastiani,  martyris.  In  diebus 
illis  Sebastianus ,  vir  christianissimus ,  Mediolanensium  eruditus... 
domum  suam  fecit  Ecclesiam  heredem  in  Christo,  régnante  ipso 
Domino  nostro  Jhesu  Christo  qui  cum  Paire,  etc.  » .  (Acta  SS.,  janv., 
t.  II,  p.  265-278). 

Fol.  118  v°.  «  Incipit  prologus  in  passione  beatorum  martyrum 
Mauricii,  Exuperii,  Candidi,  Victoris,  Innocentii,  sociorumque  eorum. 
Christi  sanctorum  passionem  qui  Agaunum...  —  Incipit  passio.  Dio- 
clitianus,  quondam  Romançrei  publicç  (sic)  princes  (sic)...  incessanter 
laudes  reboant  illi  cui  est  honor  et  gloria  per  infinita  secula  secu- 
lorum.  Amen  » .  (Acta  SS.,  sept.,  t.  VI,  p.  342-349).  La  fin  non  con- 
forme. 

Fol.  123.  "  Incipit  prologus  in  vita  sancti  Quintini,  martyris.  Sanc- 
tum  atquc  perfectum  etgloriosum  triumphum... — Igitur,illo  tempore, 
sub  Maximiano  imperatore,  multi  christiani...  fuit  tumulus  corporis 
illius  annis  circiter  quinquaginta  quinque  ».  {Acta  SS.,  oct.,  t.  XIIÏ, 
p.  781-787).  Variantes  dans  le  prologue. 

Fol.  126  v".  "  Incipit  de  inventione  corporis  ejusdem  martyris. 
Expletis  itaque  ferme  quinquaginta  quinque  annorum...  viii  kalendas 
julii  post  gloriosam  resurrectionem  Domini  nostri  Jhesu  Christi,  cui 
est  gloria  et  honor,  laus  et  imperium  in  secula  seculorum.  Amen  i) . 
(Ibid.,  p.  785-786).  Non  conforme. 


DE    LA  BIBLIOTHEQUE   DE    REIMS.  5(31 

Fol.  127  v^  «  Item,  alla  inventio  a  bcato  Eligio,  cpiscopo.  Sanc- 
lissimo  itaqiic  atqiie  religiosissimo  Eligio...  eadem  iniparciendo  pro- 
buit  » .  (Ibid.f  p.  803).  Non  conforme. 

Fol.  129.  "  Incipit  prologus  in  vita  sancti  Hylarii,  episcopi.  Beatis- 
simi  Hylarii,  confessoris,  vitam...  —  Igitur  beatus  Hylarius,  Picta- 
voriim  urbis  episcopus,  regionis  Aquitaniç  oriundus  fuit...  divina 
bénéficia  opcrantur,  ipso  prestante  qui  vivit,  etc.  "  {Acta  SS.,  janv., 
t.  I,  p.  790-793).  Le  prologue  y  fait  défaut. 

Fol.  132  V".  «  Incipit  passio  sanctorum  martyrum  Sixti,  pape, 
Felicissimi  et  Agapiti,  diaconorum.  Eodem  tempore,  Decius  César  et 
Valerianus  prefectus  jusscrunt...  in  cymiterio  Pretextati,  sub  die 
quo  supra,  régnante  Domino  nostro  Jhesu  Christo,  cui  est  honor 
et  gloria  et  imperium,  etc.  »  (Surius,  VltaeSS.,  t.  VIII,  p.  95-96). 

Fol.   134  V".   «  Incipit  passio  sancti  Laurentii,   martyris.   Tempore 
Decii,  impiissimi  imperatoris,  tenuerunt  milites. .  .et  participât! sunt  cum 
eo  omnes  corpore  et  sanguine  Domini  iiostri  Jhesu  Christi,  qui  vivit,  etc.  >; 
[ïbid.,  p.  94-99). 

Fol.  137  v\  «  Passio  sancti  Ypoliti,  martyris,  sociorumque  ejus. 
Regressus  itaqueYpolitus  post  diem  tertium... ferventes  mori  Içti  quam 
vivere  maie,  régnante  Domino  nostro  Jhesu  Christo,  cui  est,  etc.  ii 
Comparer  au  texte  donné  par  Surius  [Vitae  SS.,  t.  VIII,  p.  94-99). 

Fol.    139  v°.    a   Passio    sanctç   Agnetis,    virginis.    Servus    Christi 
.-Imbrosius  virginibus  sacris.  Diem  festum  sacratissime  virginis  cele- 
bremus...  fructum  in  conspectu  Dei  valeat  invenire,  cui  est  honor,  etc." 
(/Ida  55.  Janv.,  t.  II,  p.  351-354). 

Fol.  143  v\  «  Incipit  passio  sancti  Eustachii,  martyris,  cum  sociis 
suis,  qu§  est  iin'°  kalendas  novembris.  In  diebus  Trajani,  impiissimi 
imperatoris,  dçmonum  prevalente  fallatia...  ea  quç  promissa  sunt 
sanctis,  per  gratiam  Domini  nostri  et  salvatoris  Jhesu  Christi,  cui,  etc.» 
{Ada  SS.,  sept.,  t.  VI,  p.  123-135). 

Fol.  150  \j\  «  De  miraculis  sancti  Mauritii  etsociorum  ejus.  Mulier 
quçdam  fîlium  suum  unicum...»  —  ce  [Aliud  miraculum].  Cum  autem 
Guntrannus  rex...  n  (Bordier,  S.  Gregorii,  episcopi  Turonensis,  libri 
miraculorum.  Paris,  1857,  t.  I,  p.  204-208). 

Fol.  151.  'c  Incipit  epistola  post  prefationem.  Domino  sancto  et 
beatissimo  in  Christo  Silvio,  episcopo,  Eucherius,  episcopus.  Misi  ad 
beatitudinem  tuam...  ))  [ActaSS.,  sept.,  t.  VI,  p.  342-343). 

Fol.  151   W    «  Incipit   prologus  sancti   Paulini,  episcopi,   in  vita 

TO.ME    XXXVIII.  3g 


562  lAIANUSGRITS 

sancti  Ambrosii,  episcopi  et  confessons.  Hortaris,  venerabilis  paler 
Augustine,  ut  sicut  beati  viri  Athanasius,  episcopus...  —  Incipit  vita. 
Igitiir,  posito  in  amministratione  prefecturç  Galliarum  pâtre  ejins  Am- 
farosio,  natus  est  Ambrosius...  prinium  fugisse  supplitiuni.  Explicit 
vita  vel  actus  sancti  Ambrosii,  episcopi  Mediolanensis  ecclesiç  et  con- 
fessoris  Christi,  scripta  a  sancto  Paulino,  episcopo.  Lege  féliciter». 
(Surius,  VitaeSS.,  t.  IV,  p.  51-57). 

Au  bas  du  fol.  m  v°,  on  lit  cet  ex-libris  d'une  main  contemporaine  : 
ce  Liber  sancti  Bartholomei,  apostoli,  sanctorumque  Theoderici  et 
Theodulfi  "  .  —  Aux  fol.  114,  116,  117,  on  lit  aussi  cet  autre  de  la 
même  main  :  «  Liber  çcclesiç  sancti  Bartholomei,  apostoli,  sitç  iu 
monte  Or  •>■> .  On  y  a  ajouté,  sur  le  foL  118,  ceci  :  "  Auferenti  anatema 
sit,  et  qui  servaverit  benedictus  sit  :) . 

Sur  le  fol.  2,  on  voit  encore  des  traces  de  la  signature  :  "  L.  Art. 

d'Anglade  » . 

WV  siècle.  Parchemin.  161  feuillels,  pins  29  bis,  48  his,  63  his, 
ce  dernier  enlevé  presque  dans  sa  totalité,  et  2  gardes,  a,  b,  blanches, 
en  tête  et  à  la  fin.  241  sur  177  millim.  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  — 
(Saint-Thierry,  n°  59). 

418   (E.  321).    B.  Gregorii,  papae,  Dialogorum  libri  IV. 

Fol.  1-2.  Table.  —  Fol.  2  \\  «  Incipit  liber  Dialogorum  Gre- 
gorii, pape  urbis  Romane  {sic).  Quadam  die...  "  Comme  dans  le 
manuscrit  415. 

On  lit,  sur  le  fui.  1,  cette  mention  (XVIIP  siècle)  :  «  De  libris  Sancti 

Dionysii  Remensis  ^ . 

Fin  du  XllP  siècle.  Parchemin  sali  et  très  fatigué.  88  feuillets  à 
2  col.,  le  dernier  refait  au  XVP  siècle.  345  sur  240  millim.  Rel.  du 
XVI®  siècle,  veau  gaufré  sur  bois.  —  (Saint-Denis). 

410  (E.  314).  B.  Gregorii,  papae,  Dialogorum  libri  IV.  —  Vita 
S.  Brandani. 

Fol.  1.  ^  Incipit  Dialogorum  liber  S.  Gregorii,  pape  urbis  Rome, 
de  miraculis  Patrum  [Ytalicorum]...  «Comme  dans  le  ms.  415. 

Fol.  51.  «  Vita  sancti  Brendani.  Sanctus  Brendanus,  filius  Finlocha, 

nepotis  Althide,  génère  Eogeni  Stagnileni...  inter  manus  dissipulorum 

(s/c)  gloriose  migravit  ad  Dominum,  cui  est  honor  et  imperiumsine  fine 

in  secula  seculorum.   Amen.  Explicit  vita  sancti  Brendani,  abbatis  » . 

AciaSS.,  mai,  t.  III,  p.  599-603). 


1)10    LA   DIDLIOTIIKQUi!:    DK    UKIAIS.  563 

Les  foL  02-68  sont  employés  à  combler  une  Liciino  du  scribe  dans 
les  Dialogues  et  à  donner  la  table  des  cliapitres. 

La  si<{nalare  de  Cîny  de  i{oye  fignre  sur  la  garde  n.  —  Au  fol.  1, 
on  trouve  la  cote  :  «  b  138  »  . 

Xlll"  sièt'l;\   Maniisciil  itilitMi.  ParcliLMnin.  OS  feuillefs  à  2  col.,  et 
2  g'irdes,  a,  n,  en  queue,  la  première  blanche.  292  sur  210  millim 
Kcl.    maioquin  rouge,    sur    carton,    presque  soiq)Ic,  délabré?,  jadis 
revèluc  d'une   chemise   de  peau   blanche,  aux  armes  du  donateur.  — 
(lOx-libris  gravé  du  Chapitre  :   «  C,  ord.  2,  n"21  «). 


420  (E.  3l()).    H.  Gregorii,  papae,   Dialogorum  libri  IV. 

Fol.  1.  '-i  Incipit  liber  primus.  Ouadam  die...  nnnc  usque  malc 
fui,  sed  jam  modo  bene  sum  ».  Ces  derniers  mots,  sur  lesquels  le 
texte  est  brusquement  interrompu,  appartiennent  au  55"  chapitre  du 
IV*  livre. 

A  l'intérieur  des  plats,  on  a  colle  des  feuillets  d'un  recueil  théolo- 
gique sans  valeur. 

Au  dos,  on  lit  (XVIII'  siècle)  ;  ^  Gregorii  magni  Dialogi.  —  125  »  . 

XIV*  siècle.  Parchemin  sali  et  fatigué.  147  feuillets  à  2  col.,  plus 
une  garde,  a,  en  lêlc,  blanche,  moins  le  fol.  101  omis  dans  la  pagi- 
nation. 312  sur  235  millim.  Ancienne  reliure  (XV*  siècle),  veau 
fauve  gaufré  sur  bois.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  C,  ord.  2, 
n"  20  «). 

421  (E.  324).  B.  Gregorii,  papae,  Regulae  pastoralis  libri  II. 
Fol.  1.   u  Incipiunt  capitula,  etc.  i) 

Fol.  2  \\  a  Incipit  liber  Kegulac  pastoralis  Gregorii,  papae,  scriptus 
ad  .lohannem,  episcopum.  Pastoralis  curae  me  pondéra  fugere...  — 
Capitulum  i.  [Me  venire  imperiti  ad  magisterium  audeant].  Nulla  ars 
doceri  praesumitur  nisi...  tangere  corda  audientium  débet.  Explicit 
liber  primus  r  .  [S.  Gregorii  magni  opéra,  t.  H,  p.  1-34). 

On  voit  que  notre  volume  comprend  dans  ce  premier  livre  les  deux 
premières  parties  de  l'édition  bénédictine  et  le  prologue  de  la  troisième. 

Fol.  25  v°.   «Incipiunt  capitula  libri  II...  r> 

Fol.  26  v\  «  Incipit  liber  secundus  Kegulae  pastoralis  Gregorii, 
papae.  Aliter  igitur  ammonendi  sunt  viri  atque  feminae,  quia  illis 
gravia,  istis  vero  sunt  injungenda  Icviora...  ut  (juia  pondus  proprium 
deprimit  tui  memet  mcriti  manus  Icvct  ».  [Ibid.,  p.  35-102). 


564  MANUSCRITS 

Mieux  ordonné  que  l'édition  bénédictine,  notre  recueil  a  donné 
comme  table  les  G7  premières  lignes  que  celle-ci  a  fait  entrer  à  tort  dans 
le  texte  du  premier  chapitre. 

Aucun  ex-libris  de  Saint-Thierry,  mais,  au  fol.  2,  la  signature  : 
«  L.  Art.  d'Anglade  »  . 

IX.*  siècle.  Parchemin.  73  feuillets.  Très  joli  P  initial  natté,  noir 
et  rouge,  au  fol.  3.  245  sur  200  millim.  Rel.  veau  fauve  sur  carton. 
—  (Saint-Thierry,  n"  61). 

422  (E.  325).  lî.  Gregorii,  papae,  Kegulae  pastoralis  libri  II. 

Fol.  1.  ce  Incipit  Régule  liber  pastoralis  beati  Gregorii,  pape,  qui 
dividitur  in  duas  partes.  Pastoralis  cure...  »  Mêmes  divisions  et  mêmes 
réflexions  que  pour  le  ms.  421. 

Fol.  58  v°.  Le  scribe  termine  par  ce  vers  bien  connu  : 

«  Finito  hbro,  sit  laus  et  gloria  Ghristo  » . 

Ibid.  A  la  suite,  le  copiste  a  ajouté  :  «  Ab  initio  mundi  usque  ad 
Ascensionem  Domini  Vil  milia  annorum  computamus  ;  ex  tune  vero 
quicquid  temporis  sequitur  usque  ad  finem  mundi  sub  Vil  miliario 
comprehendimus,  cujus  terminum  solus  Deus  novit  » . 

Suivent  des  considérations  sur  la  pauvreté.  «  Tria  sunt  gênera  pau- 
pertatis.  Paupertas  necessitatis,  que  est  in  egenis...  •>•> 

Fol.  59  v°.  Bel  alphabet  en  majuscules  gothiques  (XIP  siècle),  exé- 
cutées au  minium. 

Au-dessous,  cette  recette  (m.  d.)  :  a  Tribus  modis  redditur  auditus. 
Cum  audit  Christum...  » 

Puis  cette  note  :  "  Tria  sunt  vincula  que  ligant  linguam  pecca- 
toris...  r> 

Enfin,  au  fol.  1  et  59,  on  lit  cet  ex-libris  :  «  Iste  liber  est  de  con- 
ventu  Sancti  Dyonisii  Remensis  r,  ,  accompagné  du  signe  de  reconnais- 
sance bibliographique  :   «  .i.  f.  »  . 

XIIP  siècle.  Parchemin.  59  feuillets  à  2  col.  200  sur  147  millim, 
Rel.  veau  blanc  sur  bois.  —  (Saint-Denis). 

425  (E.  317).  B.  Gregorii  liber  Regulae  pastoralis.  —  Meditationes 
B.  Bernardi. 

Fol.  1.  «  Causa  sequentis  operis.  Beatus  Gregorius ,  in  ipso  sui 
episcopatus   exordio,    dum    a   Johanne,    Ravennatis    urbis    episcopo, 


I)K    LA    BIBLIOTIIKQI  E    DK    RKIMS.  565 

liiimilitor  roprelicnsus  fuisset...  —  Ilic  incipiiiiit  capitula  hujiis 
libri...  —  In  noininc  Domini  nosiri  Jliesu  Chrisli,  incipit  liber  Kc«]ule 
pastoralis  beali  Gre<jorii,  pape  urbis  Rome,  ad  Jobannem,  archiepisco- 
puni  civitalis  Havenne.  Pastoralis  ciire...  inanus  levet.  Explicit  liber 
Pastoralis  cure  beat!  (îregorii,  pape  »  .  Complet  en  64cbapitres,  notre 
recueil,  comme  la  table  unique  l'indiquait,  ne  comporte  pas  de  divisions. 

I''ol.  85.  «  Incipiunt  Meditationes  sancti  Bernardi.  Multi  multa 
sciunt,  seipsos  nesciunt  ;  alios  inspiciunt  et  seipsos  deserunt...  in  quo 
sponsuni  cum  sponsa  prospicies  unum  eundemque  Dominum  glorie, 
qui  vivit,  etc.  »  .  (S.  Bernardi\abbatis  primi  Claraevallensis,  opéra,  t.  V, 
p.  332-349).  Non  conforme  quant  à  la  division  des  chapitres  et  à  leur 
intitulé. 

Fol.  98  v".  «  Quomodo  debemus  Deum  amare.  Perfectissima  atque 
plenissima  justicia...  Tuo  capiti,  frater  karissime,  addatur  gratia  spi- 
ritualis  sciencie,  qui  menteni  tuam  illuminet  et  ad  vitam  eternam  per- 
ducat.  Amen  »  . 

Fol.  99.  «  OcuJus  non  vidiùy  nec  auris  audivit,  etc.  Discipulus.  Que 
sunt  hec  ?  —  Magister.  Vita  cterna,  bcatitudo...  ideo  vocantur  perditi, 
quia  a  curru  sunt  lapsi.  —  Discipulus.  Hec  non  intelligo  »  . 

Au  fol.  1,  on  trouve  cet  ex-libris  :  «  Gfuillelmus]  Filiastri,  cardi- 
nalis,  decanus  Remensis  » ,  et,  à  côté,  la  cote  (XVIIP  siècle)  :  «  147 
visa  b  n . 

Au  verso  du  fol.  d,  on  lit  une  note  sur  les  variations  des  humeurs 
suivant  les  époques  de  l'année.  —  Plus  bas,  on  trouve  cette  mention  : 
«  Hune  librum,  in  quo  sunt  Pastoralis  sancti  Gregorii  et  Meditaciones 
beati  Bernardi,  dédit  librarie  iste  magister  Guillermus  Filiastri,  deca- 
nus Remensis,  cardinalis  sancte  Romane  sedis,  et  continet  in  tolo, 
absque  duobus  primis  foliis  que  faciunt  custodiam  libri,  104  folia. 
Si  quis  autem  dictum  librum  furatus  fuerit  aut  aliquid  de  eo  subri- 
puerit,  anathema  sit.  Quotatus  per  Egidium  de  Asperomonte  sabbato 
post  Ascensionem  Domini,  die  videlicet  .\inP  mensismaii,  anno  Domini 
M"  CCCC"  et  XII".  Orate  Deum  pro  predictis  ».  —  Au  dos,  un  titre 
(XVIIP  siècle)  et  la  cote  «  128  « . 

XIII^  siècle.  Parcliemin.  102  feuillels  et  4  gardes.  A,  R,  en  tête,  et 
c,  I),  en  queue,  les  trois  premières  blanches.  220  sur  150  millim.  Rel. 
veau  noir  sur  bois,  portant  encore  son  ancienne  étiquelle  et  le  chiffre 
G.  F.  du  donateur.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  C,  ord.  4, 
n»  71  »). 


566  MANUSCRITS 

424  {E.  327).  B.  Grcgorii,  papae,  epistolae  DCCXV. 

Fol.  1.  it  Incipiunt  titiili  in  cpistolis  beati  Gregorii,  pape...   ii 

Fol.  7.  "  Grcgorius  Pctro,  cpiscopo  Corsicç.  Sii>ceptis  cpistolis  Ira- 
Icrnitatis  vcslrç,  magnas  omnipotenti  Deo  gralias...  pro  suc  ningis 
animç  ulilitatc  cognoscat  «  .  Ces  derniers  mots  terminent  la  lettre  à 
l'évèque  de  ]V;iples,  Fortunat  :«  Angiistinus  portitor...  »,  qui  est 
classée  au  n°  2G  du  livre  X*  de  l'édition  bénédictine.  Le  classement 
de  notre  recueil,  qui  ne  conlient  que  715  lettres,  ne  concorde  aucu- 
nement avec  celui  de  l'édition. 

Le  scribe  clôt  son  œuvre  sur  ces  mots  :  «  Explicit  register  be.iti 
Gregorii,  pape  urbis  Homç,  féliciter.  Liber  sancti  Hemigii,  Francorum 
apostoli  ;  qui  ci  abslulcrit  anatbema  sit  »  .  Il  l'avait  placée  sous  cette 
invocation  (fol.  1)  :  «Sancti  Spiritus  assit  nobis  gratia  v  ,  et  l'avait 
présentée  au  lecleur  en  ces  lignes  qui  occupent  tout  le  fol.  G  '.  «  In  hoc 
codice  contincnlur  epistole  beati  Gregorii,  pape  urbis  Homç,  numéro 
DCCXV.  Liber  sancti  Ilemigii,  Francorum  apostoli;  qui  ei  abstulerit 
analhenia  sit.  Fiat,  tiat,  fiât.  Garnerus  me  scripsit,  cujus  anima  requies- 
cat  in  pace.  Amen,  amen,  amen  «. 

Au  fol.  L,  on  lit  la  mention  (m.  d.)  :  a  Liber  Sancti  Remigii,  vol.  LXV«  . 

XIÏ^  siècle.  Parchemin  de  choix,  à  grandes  marges.  266  feuillets, 
plus  des  gardes,  a,  p,  au  commeucemenl,  el  à  la  fin,  blanches.  375  sur 
257  millim.  Rel.   veau   blanc   sur  bois,   avec  dos  de  veau  fauve.   — 
3aiul-Rcmi,  n°  244). 

42o  (K.  334).  H.  Isidori  Hispalensis  de  Originibus  seu  Etbimolo- 
giarum  libri  XX.  —  Kjusdem  glosae  ex  veteri  et  novo  Testamento.  — 
M.  Tullii  Ciceroiiis  Syuonyma. 

Fol.  1.  «  Lt  valcas  quae  requiris  cito  in  hoc  corpore  invenirc,  haec 
tibi,  lector,  pagina  monstrat  de  quibus  rébus  in  libris  singulis  con- 
ditor  liujus  codicis  disputavit.  Id  est,  in  jibro  primo,  de  grammatica  et 
partibus  ejus...  —  Domino  meo  et  Dei  servo  Braulioni ,  episcopo, 
Isidorus.  Omni  dcsiderio  desideravi...  -^  Cette  première  lettre  n'est  pas 
dans  l'édition  indiquée  plus  bas.  —  «  Domino  meoetvere  domino  Chris- 
tique  electo  Isidoro,  episcoporum  summo,  Braulio,  servus  inutilis  sanc- 
torum  Dei.  0  pie  domne...  — Domino  meo  et  Dei  servo  Braulioni, 
episcopo,  Isidorus.  Quia  te  incolumem...  —  Domino  meo  et  vcre 
domino  Chrislique  electo  Isidoro,  episcoporum  summo,  Braulio,  servus 
inutilis  sanctorum  Dei.  Solet  repleri  Içtitia...  —  Domino  meo  et  Dei 


I)K    LA   BIBLIOTHEQUE    DE    REIMS.  5()7 

scrvo  Bruulioni,  episcopo,  Isidorus.  Tuac  sanctitatis  epistolac...  »  — 
Fol.  ^  v".  "  Incipiiint  libri  Isidori  junioris,  Spanensis  episcopi,  ad 
Braulionem,  Caesaraugustamim  cpiscopiim,  vel  ad  Sisebutuni,  siiuni 
scilicct  dominum  et  filium,  scripti.  En  tibi,  sicut  pollicitiis  sum,  inisi 
opus...  —  De  liberalibus  artibus.  Liber  primus  incipit.  Disciplina  a 
disccndo  nomen  accepit...  vi  vis  morbi  ignis  ardore  siccetur  » . 
(S.  Isidori,  H ispalensis  episcopi,  opéra,  p.   1-178). 

Fol.  20G.  «  Incipiunt  glosae  ex  novo  et  veteri  Tcstamento,  sive 
ex  Ktbiniologiarum  (5/c)spetialitcr  conpositae.  Abavus,  pater  avi,  id  est 
avus  avi.  Abba,  pater,  syrum  nomen...  Zizani,  alolium.  Expliciunt 
glose.  Deo  gralias.  Amen  » . 

Fol.  26G  v°.  "  Incipit  Synonima  Ciceronis.  Veturio  suo,  Cicero, 
salutem.  Colligi  ea  qnae...  exspectat,  sustinet.  Explicit  Sinonima  artis 
rethoricae  Cyceronis  "  . 

Au  bas  des  fol.  1,  16-17,  48-49,  88-89,  104-105,  128-129, 
144-145,  176-177,  205,  216-217,  235,  238-239,  272,  on  lit  l'ex- 
dono  contemporain,  en  capitale  rustique  :  «  Hincmarus,  archiepi- 
scopus,  dédit  Sanctae  Mariae  Remensi"  .  La  même  mention,  en  capitale 
(XII*  siècle),  existe  au  bas  des  fol.  1-2.  —  Sur  le  fol.  c,  on  lit  aussi 
cette  note  de  G.  d'Aspremont  :  u  Liber  Ethimologiarum  Ysidori,  con- 
tinens  XX''  libros  partiales,  quem  quondam  donavit  ecclesie  Hincma- 
rus, archiepiscopus  Remensis  ;  in  quo  sunt  folio  CCLXXI  n  .  —  Enfin, 
au  bas  du  fol.  272  v°,  on  trouve  cette  note  du  XIII'  siècle  ;  a  Magister 
aquarum  super  se  scolarnm  habet  copiam  "  . 

Au  bas  du  fol.  272  v%  on  remarque  cette  note  historique  écrite 
(XIII*  siècle)  en  caractères  extrêmement  fins  :  «Anno  DominiM.CC.  II, 
mensc  setembri,  obiit  VVillelmus,  Remensis  archiepiscopus.  Anno 
Domini  AICCX ,  mense  maio,  combusta  fuit  Remensis  ecclesia,  et 
comes  de  Retest  captus  Remis.  Anno  Domini  MCCXVII,  mense  marcio, 
mandaverunt  archiepiscopo  Remensi  episcopi  de  Tornaco  et  de  Atra- 
bato  quod  non  receperint  executores  suos  in  suis  episcopatibus.  Anno 
Domini  MCCXVII,  m  kalendas  maii,  arbitrati  sunt  magister  G.  de 
Lauduno  et  Herbertus ,  decanus  Remensis,  quod  ecclesia  Insulana 
debebat  domino  Remensi  procuracionem,  ralione  visitationis,  jure 
metropolitano.  Anno  Domini  MCC...  »  —  Et  plus  bas,  cette  autre, 
qui  paraît  écrite  par  un  écolier  :  «  In  anno  Domini  W"  CC°  XXX"  quarto, 
mense  aprili,  fuit  homo  missus  a  Deo,  cui  nomen  Johannes  erat...  " 

A  noter,   au  bas  du  verso  des  fol.  65,  156,  197,  215,  ces  premiers 


568  MANUSCRITS 

mots  d'une  lettre  d'official  (XIII'  siècle)  :  "  Erardus  de  Moncellis, 
officialis  magistri  Ivonis,  Remensis  ecclesic  archidiaconus,  presbiteio 
de  Paura,  salutem.  Auctoritate  Domini  nostri...  w 

Au  bas  du  fol.  232  v%  une  main  du  XIII*  siècle  a  copié  le  Pater 
sous  cette  forme  :  «  Magister  noster,  etc.  »  —  Au  haut  du  fol.  1,  la 
cote  ordinaire  :   «  137  b  j)  , 

IX®  siècle.  Parchemin.  272  feuillets  et  des  gardes  blanches  a,  b,  en 
tête,  et  c,  D,  à  la  fin.  A  2  col.  Le  fol.  205  coupé  et  réduit  au  quart. 
Marges  coupées  en  18  endroits  ;  d'autres  déjà  réparées  au  XV^  siècle. 
303  sur  2G3  millim.  Rel.  parchemin  sur  carton.  —  (Ex-libris  gravé 
du  Chapitre  :  «  A,  ord.  1,  n»  8  »). 

426  (E.  335).  B.  Isidori  Hispalensis  Ethimologiarum  libri  XX.  — 
Carmen  Alcuini  de  pontifîcibus  et  sanctis  ecclesiae  Eboracensis.  — 
Anglorum  historiae  Breviarium,  Beda  auctore. 

Fol.  1.  a  Ut  valeas  quaerequiris,  etc.,  comme  dans  le  ms.  425. — 
Table,  u  De  grammatica  et  partibus...  »  —  Lettres  de  Braulion  et 
d'Isidore,  comme  dans  lems.  425.  —  Fol.  4.  «  Incipiunt  libri  Isidori 
junioris,  Spanensis  episcopi,  ad  Braulionem,  Caesaragustanum  epi- 
scopum,  scripti.  En  tibi...  —  Liber  primus.  De  liberalibus  artibus. 
Disciplina  a  discendo...  »  L'ouvrage  est  encore  terminé  par  une 
table. 

Fol.  210.  Carmen  de  pontificibus  et  sanctis  ecclesiae  Eboracensis. 

tt  [Christe  Deus,  surami  virtus,  sapientia  Patris], 
Vita,  salus,  liominiim  factor,  renovator,  atnator, 
Unica  lingua  Dei,  donoruin  tu  dator  aime; 

Munera  da  mentis 

Euborice  gratis  preclare  versibus  urbis  t . 

Après  une  invocation  en  18  vers,  l'auteur  commence  ainsi  : 

«  Hanc  liomana  manus  mûris  et  turribus  altam 
Fundavit  primo,  comités  sociosque  laborum 
Indigenas  tantum  génies  adbibendo  Britannas. 
Nam  tune  Romanes  secunda  Britannia  reges 
Sustinuit  mérite 


Hec  idcirco  tibi  [sic)  propriis  de  patribus  atque 
Regibus  et  sanctis  ruralia  carmina  scripsi. 
Hos  pariter  sanctos  tetigi,  quos  versibus  istis 
Deprecor,  ut  nostram  mundi  de  gurgite  cymbam 
Ad  portum  vite  meritis  precibusque  gubernent  »  . 

(1658  vers). 


I)K    LA   BIBLIOTHKQUK    Dis    HKIMS.  5()9 

Mahillon,  qui  avait  rencontré  ce  poème  d'AIcuin  dansdeux  manuscrits 
de  Heims,  Tiin  de  Saint-lîcmi,  l'autre  de  Saint-Thierry,  en  communi- 
qua la  copie  à  (laie  (Historiae  liritannicae,  Saxonicae,  Anglo-Danicae 
Scriplorcs  XV.  Oxford,  1691,  p.  703-732).  Le  texte  du  manuscrit  de 
Saint-Kemi  paraît  avoir  été  la  proie  des  flammes,  en  1774;  mais  M.  Ern. 
Duemmler  (Voetae  lalini  aevi  Carolini,  t.  I,  p.  1G2)  n\'i  pas  assez 
cherché  le  second  :  «  Uterque  codex,  quem  in  hibliotheca  civitatis  He- 
mensis  frustra  quaesivi,  vel  periit  vel  latet...  » 

Fol.  21  i  V".    Anglorum   historiae    Breviarium    Hedae  venerabilis. 
«  Anno  ante  incarnacionemdominicam  sexagesiino,  Gains  Julius  César, 
primus  Romanorum  Britanniam  bello  pulsavit  et  vicit,  nec  tamen  ibi 
regnum  potuit  optinere.  Anno  ab  incarnacione  Domini  XLVI,  Claudius, 
secundus  Romanorum  Rritannias  adiens,  plurimam  in  sui  partem  in 
dedicionem  recepit  et  Orchadas  quoque  insulas...  Anno  DCCXXXI, 
Beretvald,  archiepiscopus,  obiit.  Anno  eodem,  Tatuini  (m)  consecratus 
archiepiscopus  nonus  Dorvernensis  ecclesie,  Genibaldo,  rege  Mercio- 
rum,  XV  agente  annum  imperii.  —  Hec  de  hystoria  ecclesiastica  Bri- 
tanniarum...  et  in  interpretationes  eorum  superaddicere  curavi.  —  In 
principium  Genesis  usque  ad  Nativitatem  Ysaac,  electionem  Ismahelis 
libros  quatuor...  — Teque  deprecor,  bone  Jesu,  ad  te,  fontem  omnis 
sapientiç,   pervenire    et   parère   semper    ante   faciem  tuam.   Explicit 
liber  ecclesiastice  hystorie  gentis  Anglorum  » .  Bien  que  ces  mots  de  la 
prière  (Inale  soient  également  les  derniers  dans  l'édition,  il  s'en  faut 
que  l'une  et  l'autre  soient  semblables  (Bedae  venerabilis  opéra,  t.  IH, 
p.  148-151).  Notre  manuscrit  s'arrête  à  l'année  731  au  lieu  de  766  ; 
en  revanche,  il  se  termine  par  une  liste  des  œuvres  de  Bède  dressée 
par  lui-même,  précédant  la  prière  finale. 

Fol.  56  \\  Un  blanc  a  été  utilisé  pour  lacopie  de  ces  vers  : 

«  Inspice,  quadrivium  si  vis  cognoscere  rectum, 
Opposilis  sudat  numeri,  qui  regtia  pererrat 


Cursibus  astrorum  veniunt  sors  fataqne  rerum  » . 

(14  vers). 

Fol.  118.  On  a  ajouté  un  glossaire  supplémentaire  à  celui  que  four- 
nissait le  X*  livre  des  Origines  d'Isidore.  «  Astaroth,  presepia  vilia  sive 
atria.  Argob,  malcdicta  sublimitas...  » 

Au  bas  des  fol.  1,  122,  131,  137,,  141,  on  trouve  l'ex-libris 
(Xll'  siècle)  :  «   Liber  çcclesiç  Sancti  Theoderici  ;  auferenti  sit  ana- 


570  MANUSCRITS 

thenia  n  .  —  Au  haut  du  fol.  2,   on  lit  la  signature  :   a  L.  Art.  d'An- 
glade  "  . 

IX"  (fol.  1-117;  les  fol.  45-56  d'aspect  plus  arcliaï(jue)  -  X1I«  siècle 
(la  fin).  215  fi'uillels,  plus  35  bis  ;  les  fol.  35  et  35  bis  sonl  des  frag- 
ments ajoutés  apiès  coup;  h^  117  est  réduit  à  la  moitié  par  lacération; 
le  119  est  blanc.  Longues  lignes,  sauf  pour  107-210  (2  col.)  et  210- 
215  (3  et  4  col.).  A  noter  le  format  in-folio  obloug:  323  sur  210  millim., 
peu  usité  au  W"  siècle.  Rcl.  veau  fauue  sur  carton.  —  (Saint-Thierry, 
n»  70). 

427  (E.  331).  B.  Isidori  Hispalensis  liber  de  Differentiis  spirituali- 
bus.  —  Catalogns  libroruni  Sancti  Theoderici.  —  Passio  sanctae 
Macrae,  virginis  et  martyris.  —  Interprelatio  B.  Johannis,  Hierosoly- 
mitani  cpiscopi,  super  IV  cvangelia.  —  Homiliae  quaedam. 

I.  Fol.  2.  "  lucipit  liber  Differentiarum  [spiritualium]  sancti  Isidori, 
episcopi.  Inler  Deum  et  Dominum  ita  quidam...  metusdiabolicae  ruinç 
atque  exemplum  humilitatis  Christi.  Explicit  liber  Differentiarum  sancti 
Isidori,  episcopi  »  .  (S.  Isidori,  Hispalensis  episcojji,  opéra,  p.  185-193). 

Fol.  12.  a  Nomina  sacrorum  hic  conlinet  ordo  librorum.  [Passio] 
heati  Gorgonii,  martiris.  Historiç  duc  veleris  ac  novi  Testamenti,  una 
carum...  )5  C'est  le  catalogue  fort  important  de  la  bibliothèque  de 
Saint-Thierry  auX*"  siècle,  que  nous  avons  public  dans  notre  préface. 

Fol.  14.  Homélie.  «  Laudem  Domini  loquatur  os  meum...  »  (S.  Leo- 
nis  magni  opéra,  1.  I,  p.  49). 

Fol.  15.   «  Quotiens  nobis  misericordia  Domini...  »  (Ibid.,  p.  51). 

Fol.  IG.  "  încipit  passio  sanctç  Magrç,  virginis  et  martiris.  In  illo 
lempore,  cum  sçvissima  in  christianos  persequutio  pçne  pcr  totuni 
orbem...  passa  est  autem  1 1°  nonas  martii,  régnante  Domino  nostro 
•Ihesu  Christo,  cui  est  honor,  etc.  »  —  Fol.  17  \\  "  Per  idem  vero 
tcmpus,  cum  adhuc  religio...  divinitus  patrantur  miracula,  prçstante 
Domino  nostro  Jhesu  Christo,  qui  vivit,  etc.  Explicit  passio  sanctç 
Magrç,  virginis  et  martiris  )i  .  [Acla  SS.,  janvier,  t.  I,  p.  325-326). 

Fol.  18.  «  lerouimus,  in  Annalibus  Hebreorum,  de  XV  signis  diem 
judicii  praecedentibus.  Primo  die,  exaltabuntur  maria  in  altum  XV 
cubitis  supra  montes  excelsos...  ut  resurgant  cum  mortuis  longe  ante 
defunctis.  Deinde  dics  magni  judicii  «  . 

Fol.  18  V".  u  Hi  sunt  dics  VI  feriç,  de  quihus  ego  Clemens,  Bo- 
manus  episcopus,  in  canogibus  inveni  et  in  Actibus  Apostolorum, 
Dominum  dixisse  magistro  meo  Petro   :   Si  quis    hos  jejunaverit  in 


I)i:    I,A    lîlDLIOTHKQl  1-:    DK    HKIAIS.  571 

paiio,  aqiia   cl    sale,    usqiic    ad  vcspcruin...  duodccimiis   ante  Natale 
Doiniiii  »  . 

II.  Fol.  19.  Aiilro  vohime,  relié  avec  ce  qui  précède.  ^  Incipiunt 
capitula  libri  (juatiior  evangeliorum.  I.Dc  gcneralionibiis  XlIIi  ;  II.  De 
Xati vitale  Doniini  ;  III.  Cuni  ergo  natiis  csset  .Iliesus  in  Bethléem  ; 
IV'.  Audiens  anleni  ie\  Herodes  ;  V.  Tune  Herode.s  occulte  vocavit 
ina<][OS...  LXII.  De  leinpestate  maris.  Kxpliciunt  capitula  LXII  super 
evangelium,  quod  jussit  transcribe[re]  domnus  Joliunnes,   episcopus. 

—  Incipit  interpretatio  evangeliorum  qualtuor.  Et  a  transmigrationc 
Habilonis,  gencrationes  sunt  XIIII,  quac  tredecim  numerantur...  » 
Après  un  résumé  de  la  vie  de  Jésus-Christ,  qui  forme  seize  courts  cha- 
pitres, dont  on  vient  de  lire  quelques  litres,  l'œuvre  prend  avec  le 
17*  chapitre  la  forme  d'un  recueil  d'homélies.  Fol.  25  v^  XVII.  "  In- 
cipit expositio  sancti  evangelii.  Terrena  nobis  cxempla  subicienda 
sunt...  r. —  J/jid.  XVIII.  u  Secundum  Mattheum.  De  penitentia.  Audivit 
vestra  dilectio  et  mecum  pariter  didicit  clementia...  «  —  Fol.  29  v". 
XIX.  «  De  concupiscentia  oculorum.  Omnis  qui  couplet  offitium  debi- 
tum...  »  — Fol.  33.  XX.  «  Secundum  Matheum.  De  thesauro.  Cle- 
mens  et  pius  Dominus  nostcr  incomprehensibilis...  ^  —  Fol.  33  v°. 
XXI.  «  De  fundamcnlo  super  pctram  et  super  harenam.  Dominus  noster 
.Ihesus  Christus,  virtutePatris,  extendit  caelum...  r,  —  Fol.  35  v°.  XXII. 
"  Secundum  Matheum.  De  paralitico  et  centurione.  Et  descendente 
Salvatore  de  monte...  »  — Fol.  37.  XXIII.  «  De  Matheo.  Et  egrcssus 
est  Jhesus  rursus  ad  mare...  »  —  Fol.  38  v\  XXIV.  u  De  homine 
mutoet  surdo  demoniumhabentem  (.ç/c).  Dileclissimi,  nobis  nisi  propler 
sanctam  et  caelestem  oboedienliam,  satis  superfluum  mihi  videtur...  -» 

—  Fol.  40.  XXV .  "  Secundum  Matheum.  De  divite.  Praedicante  Do- 
mino nostro  in  Judaea...  r  — Fol.  41  v".  XXVI.  «  Secundum  Ma- 
theum. Cum  orat  Dominus  ad  Patrem  in  illo  tcmpore.  Audivit  vestra 
dilectio  in  presenti  sancii  evangelii  leclionem  [sic)  et  Domini  nostri  cou- 
fessionem  ad  Palrem...  »  —  Fol.  43.  XXVII.  u  Quis  major  sit  in  regno 
caelorum.  Kcfert  sanctus  evangelista  quia  in  hora  illa...  » — Fol.  44  v". 
XXVIII.  "  Dé  filio  hominis.  Breviter,  dilectissimi,  sancti  evangelii  lec- 
tionem...  «  —  Fol.  4G.  XXIX.  "Secundum  Matheum. De  tilio  lunatico. 
Dominus  noster,  adsumptis  tribus  discipulis...  n  —  Fol.  47  v°.  XXX. 
"  Secundum  Matheum.  De  duobus  cecis.  Breviler  et  pro  viribus  nostris, 
dilectissimi,  isloiiam...  y  —  Fol.  49  \\  XXXI.  ^  Secundum  Matheum. 
Parabola   patrisfamiliae  et  de  vinca  plantata.  Consideremus  terrena, 


572  MANUSCRITS 

dilectissimi...  n  —  Fol.  51  v°.  XXXII."  Secundum  Matheum.  Qui  fecit 
nuptias  lilio  suo.  Quomodo  prosequitur,  dilectissimi,  sancli  evangelii 
lectio...  »  —  Fol.  53  v\  XXXIII.  a  Secundum  Matlicum.  De  fineseculi. 
Dulcissimi,  nobis  Domini  nostri  praeceptum  est...  «  —  Fol.  56  v". 
XXXIV.  "  Secundum  Matheum.  De  oblato  denario.  Quantis  remediis 
et  medicaminibus...  «  —  Fol.  58  v°.  XXXV.  "  Secundum  iMalheum. 
De  passione  sanctorum.  Audite,  dilectissimi,  auditc  vocem  Domini...  » 

—  Fol.  60.  XXXVI.  K  Secundum  Matheum.  De  decem  virginibus. 
Sanctus  Matbeus,  discipulus  et  apostolus  Domini...  ^  —  Fol.  63. 
XXXVII.  «  Incipit  lectio  sancti  evangelii  parabola  [diiorum  filiorum]  ad 
Lucam.  Quani  nuper  recitavimus...  «  —  Fol.  66  v°.  XXXVIII.  ^  Se- 
cundum Matheum.  De  sancto  (alias  :  secundo)  Advenlu  Salvatoris.  Do- 
minus  noster,  cura  pro  nostra  redemplione...  »  —  Fol.  69  v".  XXXIX. 
Cl  Secundum  Lucam.  De  divite  et  Lazaro.  Dominus  noster  pro  nostris 
peccatis...  «  —  Fol.  10  m".  XL.  <  Secundum  Lucam.  De  judice  iniqui- 
tatis.  Dominus  noster  ideo  dignatus  est...  ji  —  Fol.  72.  XLI.  "  Secun- 
dum Lucam.  De  [cç]co.  Factura  est  autem  cura  adpropinquaret...  v  P 

-Fol.  72  v".  XLII."  Secundum  Lucam.  DeZacheo,  peccatoreet  publi- 
cano.  Interrogaverunt  pharisei  Dominum...  n  —  Fol.  75  v".  XLIII. 
«  Exortatio  et  increpatio  ad  plebem.  Solct  dici  in  proverbio  vulgi..,  « 

—  Fol.  77.  XLIV.  "  Secundum  Lucam.  Post  temptationem.  Etegressus 
Jhesus  in  virtute  Spiritus...  "  —  Fol.  78.  XLV.  "  Incipitde  retia  (sic) 
aposloli  Pétri  missa  in  mare.  Facta  itaque  die,  egressus  ibat  Domi- 
nus... »  —  Fol.  80.XLVI.  "  De  navigatione  Salvatoris,  sive  de  eo  qui 
lectione  (sic)  tenebatur.  Secundum  Lucam.  Dominus  noster  Jhesus 
Chrislus  ascendit  in  navem...  »  —  Fol.  81  v°.  XLVII.  "  Secundum 
Lucam.  De  ascenso  Salvatore  in  monte.  Factura  cstauteni,  post  haec 
verba  fere  dies  octo...  "  —  Fol.  83.  XLVIII.  "  De  daemone  muto. 
Secundum  Lucam.  Et  erat,  inquit,  Salvator  eiciens  daemonium...  "  — - 
Fol.  84  v°.  XLIX.  «  Serrao  de  lectione  secundum  Lucam  de  eo  qui  inci- 
deral  in  latrones.  Audivit  vestra  dilectio  evangelium  canentem  (sic)  in 
praesenti  lectione...  »  —  Fol.  87.  L.  "  Secundum  Lucam.  Eunte 
Salvatore  in  Hierusalera.  Audivit  vestra  dilectio  evangeliura  canentem 
(sic)  et  dicentem  (sic)  :  Factura  est  autem  dura...  »  — Fol.  88  v°.  LI. 
a  De  vilico  iniquitatis.  Homo  quidam  erat  dives,  etc.    Dorai  nus  enim 

noster  ideo  dignatus  est  de  tanta  raajestate...  «  —  Fol.  90.  LU.  "  Se- 
cundum Lucam.  De  ecclesiae  conventu.  De  terrenis  discaraus  caeles- 
tia...  »  — Fol.  93.  LUI.   "  Secundum  Lucam.  De  eo  qui  Dominum 


DK    LA   BICLIOTHEQLK    DE    REIMS.  573 

royavit  ut  dividerct  hereditaleni  ciim  fratribus  suis.  Dominus  cniiii 
Hosler  atque  Salvator  iuter  suas  innumerabiles...  »  — Fol.  95.  LIV. 
«  Sccunduni  Lucam.  Noii  timere,  pusillus  grcx.  Mclius  est,  dilectis- 
sinii,  nobis  aniniani  fréquenter  reficere  spiritalibus  cscis...  »  — 
Fol.  97.  LV.  «  De  «jrano  sinapis  et  de  fermento.  Omnis  enim  Scrip- 
tura,  ait  Apostolus...  »  —  Fol.  99  v".  LVI.  «  Secundum  liUcain.  De 
caena  caelcste.  Heatus  apostolus  noster  Paulus,  doctor  gentiurn...  »  — 
Fol.  102  V".  LVII.  «  De  muliere  peccatrice.  Quidam  crgo  de  pharisaeis, 
id  est  legis  doctoribus...  »  —  Fol.  104.  LVIII.  «  De  muliere  Cananea, 
[generalis  exortatio  ad  populum].  Audivit  vestra  dilcctio  in  presenti 
sancti  evangelii  Icctione  de  Domini  nostri...  "  — Fol.  105  v".  LIX.  «De 
eunu[cliis]  rcgni  caelorum.  Postquam  Dominus  noster  in  Galilea  de 
conversatione...  »  —  Fol.  107  v^  L\.  «  Secundum  Marcum.  De  sep- 
tem  panibus.  In  illis,  inquit,  diebus,  ait  evangelista  in  praesenli  lec- 
tione,  con  [sic)  turba  multa...  » —  Fol.  108  v\  LXI.  «  Secundum  Mar- 
cum.  Quis  eorum  major  esset.  Dominus  noster  interrogabat  discipulos 
suos  quid  tractarent  in  via...  »  —  Fol.  110.  LXIl.  «  Secundum  Mar- 
cum.  De  tempestate  maris.  Dominus  noster  qui  noverat  pcrfidiam...  ad 
portum  tranquillilalis,  ut  ad  vitam  aeternam  mereamur  pervenire  in 
saecula  saeculoruni.  Amen.  Explicit.  Deo  gratias  »  . 

Fol.  111  V".  C'est  ici  seulement  que  paraît  commencer  le  recueil 
annoncé  au  fol.  19.  «  Incipit  prologus  quattuor  evangeliorum.  Apis 
favus  de  omni  génère  floris  operatur  eosque  melle  lapso  celitus  replet, 
et  inflagrantibus  caeris  fétu  sedit  ore  secundo.  Haud  aliter  ergo  famu- 
lusDei  orationibns  vobis  in  evangelii  interpretatione,  tractoribus  deflo- 
ratis,opusculum  spiritale  conposui,  quod  ecclesiasticum  gignat  examen 
invidorum  amara  conloquia  velut  grineas  taxos  effugiens.  Nectar  quoque 
est  in  eo  divina  adspiratione  dulcissimum.  Hoc  si  quis  audebit  repre- 
hendere,  spécula  seutiatpropriisoperata  uulneribus,  quiaobtractans  (sic) 
propositi  sui  potest  effectum  prodere,  non  tamen  studium  devotionis 
auferre.  —  Incipit  expositio  evangelii  secundum  Matlieum.  Quattuor 
evangelia  Jhesum  Cbristum  quattuor  animalibus  figurata  demonstrat. 
Mattheus  enim  Salvatorem  nostrum...  —  Liber  generationis  Jhesu 
Chrisli,  etc.  Quamvis  ordine  suggessionis  (sic)  posterior  sit  David... 
quorum  credere  discat  exemplo.  Explicit  secundum  Matbeum  »  .  — 
Fol.  122  \\  «  Incipit  expositio  in  Marco.  Ecce  mitto  angelum  meum 
ante  faciem  tuam.  Angelum  hic  hominem  Johannem  Scriptura  signi- 
ficat...  a  nccessitatibus  eripit  delictorum.  Explicit  secundum  Marcum  » 


574  MAXLSGRITS 

—  Fol.  125.  «  Incipit  expositio  in  Johannem.  In principio  erat  Verbum. 
Principium  Deus  est,  Verbum  filius  Deus  Chiistiis. ..  diversis  virtutibus 
credentiiim  vitas.  Explicit  sccundum  Jobannein  »  .  —  Fol.  127  v\ 
'  Incipit  expositio  in  Lucam.  Vinum  et  sicera[ïn\  non bibet,  \inum  proptcr 
hixoriam  [sic)...  sed  ut  convertatur  a  via  sua  nequando  convertat  et 
\ivat  ac  peniteat.  Explicit  expositio  evangelii  sccundum  Lucam,  [quam] 
.lobannes  episcopus  (leri  jussit.  Amen  »  .  Sur  les  œuvres  de  Jean, 
cvcque  de  Jérusalem,  v.  Cave,  Scriplorum  cccles.  hist.  lillcraria  (1705), 
p.  179-lSO. 

m.  Fol.  1;)3.  «  Sermo  in  natale  sancti  Mathiç,  apostoli.  Cum  prç- 
clara  beati  Vlnthit;,  apostoli,  feslivitas...   » 

Fol.  137.  "  Omelia  beati  Augustini,  episcopi.  Quomodo  qui  intue- 
bantur  illum  serpentem  non  peribant  morsibus...  n  [S.  Aurelû Augus- 
tini opéra,  t.  III,  ii,  p,  387). 

Fol.  138  v°.  «  De  inluminato  illo  qui  cçcus  est  nalus  sermo  ad 
Judeos...  »  (Ibid.,  p.  595). 

Fol.  148.  «  Magna  gratiae  commendatio  ncmo  vcnit...  »  (Ibid., 
p.  491). 

Fol.  157  \°.  «  Concessaprimum  potestate  signorum...  »  [Ven.Bedae 
opéra,  t.  VII,  p.   154). 

Fol.  163.  "  Si  virum  a  dçmonio  liberatum...  «  [Ibtd.,  t.  V,  p.  268). 
Se  trouve  également  dans  Rliabani  Mauri  opéra,  t.  V,  p.  677. 

Fol.  164  v\  "  Sermo  Albini  magistri.  Sic  enim  servantur  ex  malo 
quod  superius...  '^  (//.  Flacci  Albini  sive  Alchmu  ni  opéra ,  p.  637). 

Le  manuscrit  contient,  en  outre,  un  certain  nombre  d'intéressants 
fragments. 

Fol.  1.  Partie  de  Toffice  de  S.  Martin  (XIP'  siècle),  ^c  An[tipliona]. 
Sanctus  Martinus  obitum  suum  longe  ante  prescivit...  «  Le  commen- 
cement noté  sur  portées. 

Fol.  1  v°.  Table  de  l'ouvrage  (Xll*  siècle)  :  «  Hçc  sunt  quç  in  hoc 
volumine  coritinenlur.  Liber  Differentiarum  sancti  Ysidori,  episcopi. 
Passio  sancle  Magre,  virginis  et  martiris.  Liber  sancti  Johannis,  epi- 
scopi Iherosoiimitani  super  IIIL"'  evangelia.  Sermo  in  natale  sancti 
Mathie,  apostoli.  Sermo  in  natale  sancti  Thcoderici,  abbalis.  Omelic; 
in  ebdomadaPentecostes  légende. —  Liber  ecclesiç  sancti  lîartholomei, 
apostoli,  sanctorumque  confessorum  Theoderici  et  Theodulfi  ;  qui 
abstulerit  anathema  sit  •»  . 

Fol.  136.  Xotes  de  comput.  «  Si  vis  scire  ubi  repperitur  sessio  con 


DK    l,A    lUnLlOTHKQL'I':    DK    RMIMS.  575 

ciirrentium,  coinpula  iii  (|ii;i  Icria  libi  occurrcrit  viiii  kalendis  aprilis  ; 
tôt  concurrentes  enint  aiino  illo  ^ .  —  c<  Scssio  opactarum  xi  kalcndas 
aprilis  repperitiir,  (|naie?()iiia  (jiialis  tibi  luua  occuircrit  in  .\i  kalendis 
aprilis,  taloni  epaclani  liabebis  illo  anno  "  . 

Ihid.  Association  de  prières  de  l'abbaye  de  Saint-Tbierry  avec  celle 
de  Saint-Sanvenr  d'Ancliin,  celle  de  Saint-Xicolas-an-lîois,  celle  de 
Saint-lVinnoc  de  Hcrgues,  avec  S.,  prieur  de  Tours,  moine  de  Cluny, 
avec  les  moines  Hoger  et  Kicliard ,  avec  Hugues,  moine  de  Saint- 
Nicolas,  avec  l'abbaye  de  Saint-Nicaise  de  Reims. 

V-X1«  siècle  (fol.  1()-18).  Parchemin.  1G8  Cciiillels.  i2;i2  sur  185 
millitn.;  les  fol,  133- 13()  n'ont  que  210  sur  1G5  niillim.  Rel.  veau  fauve 
sur  carton. —  (Saiiit-Tbierry,  n<*  08). 

428  (K.  337).  H.  Isidori,  Hispalensis  episcopi,  Synonymorum  libri 
duo.  —  Vitae  Patrum  bercmitarum. 

I.  Sur  la  garde  collée  à  l'intérieur  du  plat,  on  lit  ce  titre  contempo- 
rain :  «  Incipit  liber  primus  sancti  Isidori,  Spalensis  episcopi,  qui 
Sinonima  vocalur  »  . 

Fol.  1.  w  Vcnit  nuper  ad  manus  meas  quacdam  scedula  quam 
Sinonima  dicunt,  cujus  formula  persuasit...  —  Anima  mea  in  angus- 
tiis  est...  lu  mihi  supra  vitam  meam  places.  Explicit  liber  sancti  Isi- 
dori, episcopi,  qui  Sinonima  vocatur  n  .  [S.  Isidori,  Hispalensis  episcopi, 
opéra,  p.  216-227). 

Fol.  25  v^  u  Incipit  Antonii,  patris  venerabilis,  actus.  Presbitcr 
Evagrius  Innoccntio  filio  salutem.  En:  alia  in  aliam  linguam... —  Igitur 
Antonius,  nobilibus  religiosisque  parentibus,  ab  Egypto  oriundus... 
per  magistrum  et  hortatorcm  et  redemptorem  et  salvatorem  nostrum 
Jbesum  Christuni,  Dominum,  cum  Spiritu  saucto,  cui  est  claritas 
et  perpétua  potestas  in  secula  seculorum.  Amen.  Explicit  vita  et 
actus  beati  Antonii,  confessoris  » .  (Rosweyd,  Vilae  Patrum  de  vita 
et  verbis  seniorum  sivc  historiae  eremiticae  libri  decem.  Anvers,  1628, 
p.  35-60). 

II.  Fol.  51.  Autre  volume,  relié  avec  le  précédent,  a  In  Cbristinomine 
incipiunt  capitula  de  vita  sanctorum  Patrum  heremitarum...  »  —  Fol. 
59  v°.  «  In  nomine  sanctae  Triuitatis,  incipit  liber  de  vita  sanctorum 
heremitarum  Patrum.  Benedictus  Deus  qui  vult  omnes  homines  salvos 
fieri...  —  Incipit  [Ruflini,  Aquileiensis  presbyteri,  liber]  de  sancto 
Jobanne,  heremita.  Primum  igitur  tamquam  vere  fundamentum...  et, 


570  MANUSCRITS 

positis  genibus,  in  oratione  reddiditspiiitiim  atque  ila  perrexit  ad  Domi- 
num,cui  est,  etc.  »  (Ibid.,  p.  448-457).  —  Fol.  72  v^  «  Incipifc  [ejus- 
dem  liber]  de  sancto  Appelle.  Vidimus  et  alium  presbitenim  in  vicina 
regione,  nomine  Appellen...  nonnullis  audientiuni  vix  credibile  ". 
(Ibid.,  p.  472).  —  Fol.  74.  «  [Ejusdem  liber]  de  sancto  Pafnutio. 
Vidimus  et  monasterium  sancti  Pafnucii...  et  conlaudantibus  Doniinuni 
in  eo.  Amen»  .  (Ibid.,  p.  473-474).  —  Fol.  77  v^  «  Incipit  vita  sancti 
Pauli,  beremitç,  [auctore  Hieronymo].  Inter  multos  sepe  dubitatum 
est. . .  —  Sub  Decio  et  Valeriano  persecutoribus. . .  quam  regum  purpuras 
cum  pénis  (sic)  regnis  suis  »  .  (Ibid.,  p.  17-20).  —  Fol.  83  \\  "  Vlil. 
Incipit  [Rufîni  liber]  de  sancto  Helia.  Vidimus  et  alium  senem  venera- 
bilem  Heliam  nomine...  jejunasse  perhibebatur  ') .  (Ibid.,  p.  471-472). 

—  Ibid.  [Ejusdem  de  Pitbyrione].  "  Interea  redeuntcs  ex  Tbebaide... 
neque  consuetudine  permittente  ^5 .  (Ibid.,  p.  472). —  Fol.  84.  «  Inci- 
pit [ejusdem  liber]  de  sancto  Euloio.  Vidimus  et  alium  sanctum  patrem 
Eologium  nomine...  communione  Christi  r>  .  (Ibid.).  —  Fol,  84  v". 
"  Incipit  vita  sancti  Apollonii,  [eodem  auctore].  Vidimus  et  alium  sanc- 
tum virum  nomine  ApoUonium...  omnibus  diebus  vit§  vestrae  ». 
(Ibid.,  p.  460-465).  —  Fol.  91  v"*.  «  Incipit  [ejusdem  liber]  de  bcato 
Amone.  Igitur  degressi  a  beato  Apollonio,  cum  progrederemur... 
appropinquare  ei  audebant  ».  (Ibid.,  p.  465-466).  —  Fol.  92  v°. 
u  XIII.  Incipit  [ejusdem  liber]  de  Coprete.  Erat  quidam  presbiter, 
Copres  nomine...  et  pro  benefîciis  divinis  »  .  (Ibid.,  p.  466-469).  — 
Fol.  99  v°.  a  XV.  [Ejusdem  liber]  de  sancto  Theone.  Vidimus  et  alium 
non  longe  ab  urbe...  deprebendebantur  » .  (/W.,  p.  459).  —  Fol.  100. 
«    XVI.    [Ejusdem    liber]     de    sancto    Dioscoro.    Vidimus   et  alium 

venerabilem  patrem  apud  Thebaidam...  sanitas  expetenda  est  '^  .  (Ibid., 
p.  477). — Fol.  100  V".  «  XVII.  [Ejusdem  liber]  de  sancto  Or.  Vidimus 
et  alium  apud  Thebaidam  mirabilem  (sic)  virum,  nomine  Or.  Hic 
multum  erat...  pervigiles  viderentur  u  .  (Ibid.,  p.  457-458).  —  Fol. 
102  V".  «  XVllI.  [Ejusdem  liber]  de  Oxyrincho  habitantibus.  Venimus 
autem  et  ad  civitatem...  et  virtutibus  ministrantes  » .  (Ibid.,  p.  459). 

—  Fol.  103.  «  XVniI.  [Ejusdem  liber]  de  sancto  Serapione. 
Vidimus  et  alium  quendam  presbiterum  in  regione  Arsenoite...  con- 
gregata  sunt  i) .  (Ibid.,  p.  476).  — Fol.  103  v\  iXX.  [Ejusdem  liber] 
incipit  de  sancto  Apollonio,  martyre.  Tradebant  ergo  seniores  fuisse... 
orationesque  complere  ».  (Ibid.,  p.  476-477).  • —  Fol.  105.  «  XXI. 
[Ejusdem],  de   Nitrie  loco.   Venimus  autem  et  ad  Nitrie...    cellulam 


DE    LA   BIBLIOTHKOrE    DE    REIMS.  577 

suain  ofert  ».  {Ih'uL,  p.  477-478).  —  Fol.  10().  «  [Ejusdem  de  Am- 
nionio].  Vidimus  qiicndain  apud  eos  venerabilein...  verboruni  divino- 
nini  posili  capiebant  "  .  {Ihid.,  p.  478).  Non  conforme. —  Fol.  lOG  vV 
«  X\ll.  Incipit  [ejnsdern  liber]  de  sanclo  Ammonc.  Iniciuni  sane 
liabilationis...  sanitas  rcdditiir  r,  ,  [Ibid.,  p.  482).  Incomplet.  — 
Fol.  107  \\  aXXllI.  Incipit  [ejusdem  liber]  de  sancto  Paulo  Simplice. 
Fuit  quidam  inter  discipulos  sancti  Antonii  Paulus...  curatus  est 
rabidus  ".  [Ihid.,  p.  483-484).  —  Fol.  109  v".  «  XXIIII.  Incipit 
[ejusdem  liber]  de  Piamone.  Mon  autem  mibi...  sanior  redderetur  > . 
{Ibid.,  p.  484).  —  Fol.  110.  :  XXV.  Incipit  [ejusdem  liber]  de 
Johanne.  Erat  in  ipsis  locis...  et  tanta  nobis  ostendit  mirabilia,  ipsi 
gloria  et  bonor,  etc.  Explicit  liber  primus  "  .  [Ibid.,  p.  484-485).  — 
Fol.  111 .  "  Incipit  prologus  libri  secundi.  Vere  mundumquis  dubitet... 
Incipit  liber  secundus  de  Vita  Patrum.  Quidam  sanctorum  seniorum... 
superata  libidine,  salvatus  est  i) .  (Ibid.,  p.  492-533).  Nombreuses 
variantes  ;  plusieurs  coupures.  —  Fol.  178  m\  «  Incipit  liber  tertius 
de  vita  SS.  Patrum,  [Severo  Sulpitio  et  Johanne  Cassiano  auctoribus]. 
Frequeiiter  acsepius...  Ante  hoc  triennium...  ab  hujus  veri  luminis 
abstrahas  claritate  y>  .  {Ibid.,  p.  536-556).  —  Au  lieu  de  finir  sur  ces 
mots,  comme  le  IV^^  livre  de  l'édition,  notre  III* livre  se  poursuit  ainsi  : 
«  LVI.  Interrogatus  abba  Johannes  in  transita  suo...  »,  et  s'arrête 
brusquement,  par  la  perte  de  quelques  feuillets,  à  ces  mots  :  »  LXXIII. 
Egrotavit  senex  quidam  aliquando  solitarius,  et  quia  neminem  habebat 
qui  ei  obse(|iiium  faceret  aut  serviret,  nemo  venit  visitare  eum  per 
Iriginta  dies  ;  et  post  triginta  dies...»Ces  chapitres  supplémentaires  ne 
font  pas  corps  dans  l'édition,  mais  s'y  v enconiv eni  passim. 

Au  bas  des  fol.  1-2  et  179-180,  on  lit  l'ex-libris  contemporain  : 
u  Liber  sancti  Bartholomei,  apostoli,  sanctorumque  confessorum  Theo- 
derici  et  Theodnlû  ;  qui  eis  abstulerit  anathema  sit,  Fiat.  Fiat  "  .  — 
Do  même,  sur  la  garde  initiale,  cet  autre  (XII^  siècle)  :  «  Liber  Sancti 
Theoderici  ;  anathema  sit  auferenti  r>  .  —  Au  fol.  2,  la  signature: 
"  L.  Art.  d'Anglade  >  . 

XI"  siècle,  sauf  quelques  feuillets  refaits  peu  postérieurement.  Par- 
chemin. 210  feuillets,  et  une  garde  initiale,  a,  collée.  275  sur 
210miUim.  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry,  n"  69). 

421)  (E.  329).  Ivonis,  Carnotensis  episcopi,  epistola  quaedam.  — 
Isidori  Hispalensis  de  Summo  bono  libri  1res. 

TOME    X%XUIII.  37 


578  MANUSCRITS 

Fol.  2.  «  Ivo,  Dei  gratia  Carnotensis  ecclesie  minister,  Laurentio^ 
monasteriiCaritatis  monaco,  salutem.  Inquisiciones  tuemultiplici  egent 
et  prolixa  responsione...  vaniim  et  superfluum  videretur  si  oblationes 
eorum  refutaremus  »  (XIP  siècle).  (Ivonis,episcopi Carnotensis ^epistolae. 
Paris,  1610,  p.  316-322).  La  fin  non  conforme. 

Fol.  5.  tt  Incipiunt  capitula  libri  primi,  secundi  et  tercii...  »  — 
—  Fol.  6.  "  Incipit  liber  primus  Sententiarum  beati  Ysidori,  Hispa- 
lensis  urbis  episcopi.  I.  Quod  Deus  summus  et  incommutabilis  sit. 
Summum  bonum  Deus  est,  quia...  non  quos  celestis  aula  letificandos 
includit.  Explicit  liber  tercius  sancti  Isidori,  Ispaniensis  episcopi  »  .  [S. 
Isidori,  Hispalensis  episcopi,  opéra,  p.  414-477). 

A  la  suite  du  texte,  on  trouve  ce  distique  : 

«  Fili,  quid  mater?  Deus  es.  —  Sum. —  Gur  ita  pendes? 
—  Ne  genus  hunianum  vadat  ad  interitum  » . 

Sur  le  verso  du  fol.  1,  note  relative  aux  revenus  de  a  Chacenna  n, 
en  1184.  — Sur  les  fol.  109  et  110,  notes  «  de  poUutione  nocturna», 
«  de  capite  et  corona  » ,  «  de  mendacio  -n  . 

Au  fol.  2,  on  trouve  cet  ex-libris  :  «  Iste  liber  est  Jacobi  Branlardi. 
Quicumque  ipsum  furatus  fuerit  vel  maliciose  alienaverit,  anatliema 
sit  ».  Il  a  été  complété  (fol.  109)  par  l'ex-dono  suivant,  de  la  main 
même  du  donateur  :  «  Iste  liber  est  Jacobi  Branlardi ,  quem  légat 
ecclesie  Remensi,  pro  ipsius  libraria,  vultque  quod  in  utroque  coo- 
pertorio  ponatur  unum  scutum  de  armis  suis  paternis  et  subtus  fiât 
mencio  quod  legavit,  et  pos[t]modum  scribatur  :  a  Oratepro  eo,etipse 
per  Dei  gratiam  in  conspectu  Altissimi  pro  vobis  orabit  «  .  Signé  ; 
«  J.  Branlardi  ».  —  Un  écu  de  ces  armes,  dessiné  sur  papier,  avait 
été  collé  sur  le  plat  final;  il  a  été  déchiré. 

Au  bas  du  fol.  2,  on  trouve  la  note  du  bibliothécaire  du  Chapitre 
(XVIII*  siècle)  :  "  Codex  bibliolhecae,  etc.  »  —  Sur  le  fol.  1,  la  cote 
ordinaire  :  «  b  177  ».  —  Enfin,  au  dos,  ce  titre  (XVIP  siècle)  : 
«  Isidorus  Hispalensis.  —  139  »  . 

XII*  siècle.  Parchemin.  110  feuillets,  plus  64  his.  Le  fol.  4  est 
blanc.  257  sur  205  millim.  Rel.  dos  de  veau  blanc  sur  bois,  encore 
garnie  de  sa  chemise  de  veau  jadis  noir.  —  (Ex-libris  gravé  du  Cha- 
pitre :  «  C,  ord.  1,  n°  16  »). 

430  (E.  330).   B.  Isidori  Hispalensis  libri  III  de  Summo  bono.  — 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE    DE    HEIMS.  579 

B.   Caesarii,    Arelatensis  cpiscopi,  horniliae  quaedam   ad  monachos. 
—  Collectanea  thcologica. 

Fol.  1  v°.  Table.  —  «  Incipit  liber  primas  beali  Ysidori,  cpiscopi,  de 
Summo  bono.  Oiiod  Deus...  "  Comme  dans  le  ms.  4!29. 

Fol.  99.  «  Incipiiint  sermoncs  sancti  Gcsarii,  cpiscopi,  ad  monachos. 
Sanctiis  ac  venerabilis  pater  vestcr,  reiigiosa  quidcm  humilitate...  » 
Comme  dans  le  manuscrit  439,  mais  il  manque  un  peu  plus  que  la 
moitié  de  rhomélie  :   ^<  Licet  in  multis  >> ,  ainsi  que  les  deux  suivantes. 

Fol.  121.  Collectanea  quaedam  theologica.  u  Non  sit  vilis  homini 
homo...sapientessapientibusdoctrinam,divitespauperibusalimoniam» . 

Au  bas  du  fol.  120  V,  on  lit  celte  maxime,  transcrite  par  une  main 
du  XIV*  siècle  :  «  Seneca.  Ocium  sine  studio  hotninis  vivi  sepultura  est  «  . 

Les  fol.  1-2  et  65-66  portent  Tex-libris  ordinaire  :  «  Liber  çcclesiç 
Sancti  Tlieoderici  ;  auferenti  sit  analhema  "  .  —  Malgré  un  lavage,  la 
signature  :    «  L.  Art.  d'Anglade  "  s'aperçoit  encore  au  haut  du  fol.  2. 

XII«  siècle.  Parchemin.  130  feuillets;  les  fol.  121-130  à  2  col.,  le 
reste  à  longues  lignes.  240  sur  160  millim.  Rel.  veau  fauve  sur  carton. 
—  (Sainl-Tliierry,  n"67). 

451  (E.  336).  B.  Isidori  liber  Ethimologiarum.  —  Polyhistor  seu 
Collectio  rerum  memorabilium  Julii  Solini.  —  Versus  quorumdam.  — 
Cujusdam  incerti  Ars  lectoria.  —  Macri  Floridi,  auctoris  suppositi,  de 
Viribus  herbarum.  —  B.  Mariae  Aegyptiacae  vita  metrica,  Hildeberto 
auctore.  —  Annaeo  Senecae  opuscula  adscripta.  —  V.  Bcdae  liber  de 
Indigitatione. 

Fol.  1.  Liber  Ethimologiarum  Isidori,  Hispalensis  episcopi.  Comme 
dans  le  manuscrit  425. 

Fol.  136.  '•  Incipit  liber  Julii  Solini  Collectio  rerum  memorabilium. 
Solinus  Avento  salutem.  Cum  et  virium  clementiam  et  optimarum 
arcium...  ad  nuncupationem  sui  congruere  insularum  qualita- 
tem.  Explicit  Julii  Solini  Collectio  rerum  memorabilium  n .  (C.  Ju- 
lii Solini  Polyhistor  et  Pomponii  Melae  de  Situ  orbis.  Bàle,  1538, 
p.  1-149). 

Fol.  160  v°.   «  Versus  peracti  operis  (22  vers). 

Tithia  raarmoreo  fecit  clam  pandere  ponto 
Et  salis  equoreas  spiratis  mole  catervas 


Te  fecuada  sinu  tellus  amplexa  resedit  s 


580  MAiVUSCRITS 

Fol.  161.   «  locipiunt  versus  Ovidii  de  mirabilibus  mundi. 

Hic  serpens  ventis  pernitior  atque  sagillis 
Transfigit  quosque,  jaculdtus  ab  arbore  sese. 

Hancquasipermodicamgriplies  vehit  unguerapiuam  » . 

Fol.  161  v°.  «  Incipiunt  exempla  de  naturis  bestiarum.  De  leone. 
Fuit  Jacob  benedicens  filium  suum...  si  eicis  nos  de  homine  isto,  mitte 
nos  in  gregem  porcorum.  Explicit  de  cervo  «  . 

Fol.  167.  Petit  poème  de  30  vers. 

it  Aiirea  coiicortli  que  lulgent  fila  métallo 
Selarum  cumul  cousotiare  vélo 
Sericnm  tegmen  gemmaticia  tecta  laconum 
Pellibus  hyrciuis  equiparaudo  loquor. 

Rusticus  et  servus  sic  petat  euchcriam  ». 

Fol.  167  v°.   «  De  duodecim  ventis.   Versus    [Isidori  Hispalensis]  » 

(26  vers). 

(  Quattuor  a  quadro  consurgunt  limite  venti, 
His  quoquesexgemini  dextra  leuaque  jungantur(j/c). 

At  tu  cliore  fremeus  zephiri  de  parte  sinistra  ». 

Ibid.  "  Laus  philomene  (46  vers). 

Dulcis  arnica,  veni,  noctis  solatia  prestans. 
Inter  aves  etenim  uulla  tui  similis. 

Scribere  me  voces  avium  philomcna  coegil, 
Que  canlu  cunctas  exuperat  [sic)  volucres  » . 

Fol.  168.  a  Debestiis  (18  vers). 

Sed  jam  quadrupedum  fari  discrimina  vocum, 
Nemine  cogente,  nunc  egosponte  sequar, 

Ecce  venenosus  serpendo  sibilat  anguis, 
Garrula  limosis  rana  coaxiU  aquis  » . 

Ibid.  «  Versus  Sidonii,  Clarimontis  episcopi  (11  vers). 

Ut  mediam  solio  sese  dédit,  avolat  omnis 
Terra  simul 

Pontus  castorea,  blattam  ïyrus,  era  Coriulhus, 
Sardinia  argentum,  naves  Hispania  miltit  n . 


DE    LA  BIBLIOÏHEQUI']    DE    REIMS.  581 

(les  vers  sont  empruntés  au  «  Pane<jyiicus  Julio  l'alcrio  Majoriauo 
aujjusto  dictus  r>  de  Sidoine.  V.  les  éditions  dans  Hain,  Rcp.hibh'ogr.^ 
t.l,  n-^'  1286-1287,  et  dans  Brunet,  Manuel,  i.  V,  col.  152  et  373-374. 

Ibid.  «  Incipiunt  versus  de  animalibus  ambigenis  (7  vers). 
Hec  simt  ambigur  que  iiuptii  dispare  constant, 


At  liipiis  et  caliila  formanl  coeundo  liciscarn». 

Ibid.    a  Versus  de  Musis  (11  vers). 

Clio  (jesta  canciis  transactis  tempora  rcddit, 

In  medio  rosidens  complectiliir  omnia  Phebiis  t . 

Vers  déjà  rencontrés  au  fol.  138  de  notre  manuscrit  408. 
Ibid.   «  Incipiunt  versus  Albini  (14  vers). 

Disce,  precor,  jiivenis,  motus  moresque  venustos, 
Laudetur  toto  ni  nomcn  in  orbe  tuum. 


Ut  sis  defensor,  cura,  sabisque  tuis  t. 

Pas  rencontrés  dans  les  œuvres  d'Alcuin. 
Ibid.    "  Incipiunt  versus  \asonis. 

Virgiiius  magno  (luantum  concessit  Ilomero, 
Tautum  ego  Virgilio  Xaso  poeta  meo. 

Livoris  tilulum  preposuisse  tibi  » . 

Fol.  168  v°.  «  Incipit  epitaphium  Senece  »  .  Attribué  à  Hildebert 
de  Lavardin,  par  Beaugendre  (Venerahilis  Hildeberti,  Cenomanensis epi- 
scopi,  opéra.  Paris,  1708,  col.  1369). 

ï  Cura,  labor,  meritum,  sumpti  pro  munere  honores 


Namque  animam  celo,  reddimus  ossa  libi  i, 

Ibid.    «  Incipiunt  versus  Eugenii  (18  vers). 

Obliquum  equi  visum  figis  opelie 

Si  mihi  rite  [)lacet  que  tibi  cura  manet 


Et  laveat  jugis,  pax  tibi  paxque  tuis  » . 

Jbid.   "  Incipiunt  versus  de  hyrundine  et  rana. 

Voce  rrc(]ueiis  rana  est,  velox  hirundo  volatu. 
Laudatur  nam  sepe  suis  bec  motibus  aies, 
Sed  laus  nulla  manet  rauce  per  sccula  rane  j 


582  MANUSCRITS 

Ibid.  "  Incipiunt  versus  qiiinque  plagarum  Egypti  »  .  Attribués  à  Hil- 
debert  de  Lavardin,  par  Beaugendre  [Ibid.,  col.  1360),  ces  vers  sont 
de  Pierre  le  Peintre,  comme  on  l'a  vu  ci-dessus,  p.  68. 

a  Prima,  rumbens  (sic)  unda,rane  tabesqiie  secunda 


Fol.  169.  "  Omnis  pars  monosillaba,  hoc  est  unius  siliabe  in  lectione 
tenetur...  De  ceteris  longum  est  disserere  que  sint  argentée,  que  com- 
munes, que  apocrife. 

—  Ecce  novus  toti  codex  bic  cuditiirorbi, 

Libriim  composui,  quem  rairo  fonte  resuxi  ; 
Hoc  monstraiis  opère  que  sillaba  longa  brevisque, 
De  mediis  tantiim  lectori  pandimus  iisum. 
Plana  leget  certns  qui  legerit  bec  mea  caplus, 
Necne  spernantur  si  vili  pelle  locantur, 
Novi  presa^us  dans  ob  presagia  luctus  ; 
Lumen  crit  tantum  latilans  ubicumque  recusum, 
Invidia  pestis  celabit  talia  terris. 

—  Christo  Domino  grates  cui  placere  in  opusculo  tantillo  voluimus^ 
pecuniam  Domini  terris  suffodere  récusantes...  sine  diminucionis 
imperfectione  accensum.  Summo  Deo  lauseterna,  qui  creavit  universa. 
Finit  Ars  lectoria  ^  . 

Fol.  185.  "  Liber  Macri,  de  Viribus  herbarum.  —De  arthemisia. 

Herbarum  quasdam  dicturus  carminé  vires, 
Herbarum  matrem  dédit  arlbemisia  noraen 


Partibus  ingeminis  (sic)  pars  admiscenda  terendo 
Una  diagrii  sic  apta  sobitio  fict. 

Explicit  liber  Macri  v.  r.  » 

Sur  les  diverses  éditions  de  ce  curieux  ouvrage,  v.  Hain,  Rep. 
bibliogr.,  t.  III,  n-  10417-10421,  et  Brunet,  Manuel,  t.  III,  col.  1270- 
1271. 

Fol.   199  \\  Vita  melrica  sanctae  Mariae  Egyptiacae.  Plus  de  900 

vers. 

«  Sicut  hyens  laurum  non  uxit  (sic)  nec  rogus  aurum. 
Sic  Zozimam  pnerum  nec  opes  nec  gloria  rerum 


Increpat,  hortatur,  spondet  bona,  dura  minatur 
Sic  ubi  complevit,  viginti  lustra  quievit. 

Explicit  vita  sancte  Marie  Egiptiace» .  (Vener.  Hildeberti^  Cenomanensis 
episcopi,  opéra,  col.  1261). 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUI-:    DE    REIMS.  583 

Fol.  205.    Commcndalio   virtutum   pcr  comparalionem.   Attribue  à 
Marbode  par  Heaiigendrc  [Vener.  Hildeherli,  etc.,  col.  15G1). 

«   Virginitas  dos  est  et  virginis  aurca  dos  est. 
Concubitiis  fex  est,  merccs  sua  pessima  nex  est. 
Ebrictas  fax  est,  limplic  potacio  pax  est. 
Ira  leo  trux  est,  et  ad  impia  tartara  dux  est. 
Vera  fides  nix  est,  fraus  et  deceptio  pix  est. 
Mens  humilis  tluis  est,  inflata  superbia  pus  est  >. 

Ibid.  (10  vers). 

«  Ut  flos  et  fenum,  sic  mundi  transit  amenum, 
Atque  (juod  est  melius  est  cito  deterius. 
Dives,  avanis,  per  quid  ?  quia  competit  usus. 


Et  lion  paupertas  sed  mentis  hiatus  egentem  ». 

Ibid.   a  Versus  aurei  Platonis  v.  (56   vers).  Publiés  sous    le  titre  ; 
«<  Proverbia  Catonis,  philosophi  r> ,  et  attribués  à  Marbode  par    Beau- 
gendre  {Ibid.,  col.  1634). 

ï  Utilibus  monitis  prudens  accomodat  aurem. 
Non  leta  extoUant  animum,  non  tristia  frangant; 


Débile  sepe  caput  dat  totum  débile  corpus, 
Et  faciunt  firmum  forcia  membra  caput. 


Fol.  205  V*.  Huit  vers  attribués,  mais  sous  deux  formes  assez  diffé- 
rentes,à  HildebertdeLavardinparBeaugendre(/W.,col.  1336etl362). 

tt  Qucnam  summa  boni?  mens  que  sibi  conscia recti. 
Pernicies  homini,  que  maxima?  [solus]  homo  aller. 


Quid  stulto  proprium?  non  posse  et  velle  nocere. 

—  Antiqua  delicta  conversatione  melioris  vite  purgentur  'i . 

Ibid.  a  Incipit  liber  Senece,  de  Quatuor  virtutibus  principalibus. 
Quatuor  virtutum  species  multorum    sapientiuni  sententiis  defmite... 

—  De  prudentia.   Quisquis  ergo  prudentiam   sequi  desideras...   nec 
obtusum  in  se  habet  aliquid,  nec  versutum  » . 

Fol.  207.  "  Incipit  libellus  Annei  Senece,  de  gratia  nati  continen- 
tissimi  viri,  qui  Paulo,  apostolo,  misit  epistolas  et  Paulus  ei.  Omne 
peccatum  aclio  est.  Actio  autem  omne  quod...  non  socius  tue  beatitu- 
dinis  » . 

Fol.  44,  Un  blanc  a  été  utilisé   à  la  copie  de  l'opuscule  de  Bède, 


584  MANUSCRITS 

intitulé  :  De  Indigitatione,  seu  de  Loquela  per  gestum  digitorum.  u  De 
tempore  (5«c)  ratione,  Domino  juvante,  dicturi,  necessarium  duximus... 
circulum  faciens,  exprimit  virginilatis  coronam.  —  Ciim  ergo  dicis 
unum,  minimum  in  leva  digitum  inflectens...  deeem  milia  et  du- 
centa  milia  et  trecenta  milia  eodem  quod  diximus  oïdine  in  dextra 
corporis  »  .  Des  personnages,  inscrifs  dans  des  médaillons,  donnent  les 
différentes  figures  de  ce  langage  mimé.  (Vener.  Bedae  opéra,  t.  I, 
p.  127-134). 

Les  gardes  a,  b  proviennent  d'un  recueil  canonique  (XIIP  siècle),  et 
contiennent  des  lettres  de  la  cour  de  Rome  aux  archevêques  de  llouen 
de  Tours,  de  Sens  et  à  l'évêque  de  Velino(?)  "  Heliensi  « ,  des  lettres  de 
C.  (?)^  cardinal-prêtre  de  Saint-Laurent  u  in  Lucina  »,  relatives  à  la 
translation  de  l'évêque  de  Troja,  "  Trojanum  ->•> ,  chancelier  du  royaume 
de  Sicile,  à  l'archevêché  de  Palerme,  etc. 

Au  hasdu  verso  de  lagardeA,  on  trouve  aussi  unaccord  (XIII*  siècle) 
entre  les  abbayes  de  Fosse-Neuve  et  de  Taun...,  portant  en  grosses, 
lettres  cette  ancienne  attribution  :  a  Compota  decanorum  et  sigilliferi 
Brugensis  de  anno  [M  CCCC]  LXIII°  « . 

Au  verso  du  dernier  feuillet,  on  peut  encore  lire,  malgré  un  grat- 
tage, cette  note  de  prêt  (XV*  siècle),  qui  nous  donne  le  nom  du  premier 
possesseur  :  a  Liber  ecclesie  Prulhiacensis,  obligatus  bursariis  (?) 
collegii  Sancti  Bernardi  in  XXXll  francis,  cum  Secunda  secunde  sancli 
Thome  ^  .  —  A  l'intérieur  du  plat  initial,  on  lit  maintenant  cette  men- 
tion (XVIIl*  siècle):  "  Ex  libris  Sancti  Nicasii  Bemensis,ordinis  S.Bene- 
dicti,  congregationis  S.  Mauri  «  ,  qui  n'est  elle-même  qu'un  ex-libris, 
«  S.  Martini  de  Fivis  »  surchargé. 

FinduXIP  siècle.  Parchemin.  208  feuillets  à  2  col.  ;  plus  4  gardes, 
A,  B,  en  tête,  c,  d,  à  la  fin,  iî  et  c  blanches.  330  sur  220  millim.  Ini- 
tiales couleur,  aux  fol.  1  et  136.  Rel.  parchemin  sur  carton.  —  (Sainl- 
Nicaise). 

452  (E.  333).  Fragmentum  quoddam  Gestorum  Karoli  magni, 
auclore  Turpino.  —  Breviarium  XX  librorum  Ethimologiarum  Isidori 
Hispalensis.  —  Cujusdam  libellulus  de  Nota  aspirationiset  diphtongis. 

Fol.  1.  «  Gloriosissimus  Christi  apostolus  Jacobus,  aliis  apostolis 
et  dominicis  discipulis  diversa  cosmi  clismata  adeuntibus,  ut  fertur, 
primitus  Galleciam  predicavit...  — Prima  urbis  {sic)  quam  obsidione 
circuivit,  Pampilonnia  extitit...  cum  omnibus   armis    suis  «amplexatus 


1)K    LA    BIBLIOTHKQUE    DE    REIMS.  585 

esl,  et  (leporlavit  illiiin,  ciinclis  vidcntibiis,  in  opido  suo,  leviler  qu;isi 
essct  iina  inilissima  ovis.  Erat  enim  " .  La  copie  de  ce  récit  de  l'expédi- 
tion de  Chailernagne  en  Espagne  s'arrête  brnsquement  snr  ce  passa<{e 
du  combat  sin<|ulier   contre  le  géant  Ferragut. 

Fol.  18.  "  Ex  libro  Hisidori  Etbimologiarum.  Disciplina  a  discendo 
nomen  accepit.  Ars  vero  dicta  est  quod...  et  caballus  saginarius  et 
ninla  saginaria  »  . 

Fol.  82.  «  Incipit  libellulus  cnjusdani  magislri  de  Nota  aspirationis 
et  diptongis.  Abundo,quod  in  plerisque  locis  as|)iratuni  invenitur... — 
Porro  arundo  ubi(|ue  mibi  videtur  nonien  quod  cannam  significat  per 
proprietatem  et  astam  propter  quandam  inter  se  similitndinem. ..  et  de 
diptongis  hçc  dicta  sufficiant  quibus  iatini  utuntur   -  . 

Fol.  99.  Aliquot  definitiones  ex  operibus  Patruni.  Beda.  a  Pellices 
appellari  meretrices,  sunipto  vocabulo  a  pollutione  vel  a  pellis  suç  for- 
niositate.. .  » 

Fol.  104  \\  Vers  attribués  tantôt  à  Hildebert  de  Lavardin,  tantôt  à 
Malachie,  archevêque  d'Armagh,  déjà  cités  avec  variante  (p.  136)  : 

«  Speroere  mundiim,  spernere  nulliim,  spernerc  scse, 
Spernere  se  sperni,  quatuor  lioc  bona  sunt  d  . 

Puis,  cette  définition  des  dix  appellations  de  Dieu  :  «  Prinium  De 
nomen  apud  Hebreos  est  Hel  ...   » 

Sur  les  gardes  B,  c,  D,  notes  sur  l'astronomie  :  «  Astronomia  est 
astrorum  lex,  que  cursus  siderum...  »  et  sur  la  médecine  :  «  Medicina 
est  que  corporis  vel  tuetur  vel  restaurât  salutem...  » 

Sur  la  garde  K,  je  crois  lire  cet  ex-libris  (Xllh  siècle)  d'un  écolier 
de  Coïmbre  :  u  Isle  liber  est  Nunni  Martini,  dicti  Marequoz,  scolaris 
Colibriensis  y  . 

A  l'extérieur  du  plat  initial,  on  trouve  cette  signature  d'un  posses- 
seur du  XI V^  siècle  :   ^  J.  Monireu  »  . 

XIII®  siècle,  rarchemiii.  104  feuillets  et  5  gardes,  A-D,en  tête,  et  c, 
à  la  fin.  115  sur  90  millim.  Rel.  de  l'époque  avec  patte  et  fermoir 
(l'origine,  maroquin  rose  sur  bois.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  : 
«  D,  ord.  3,  M"  32  >'). 

455  (E.  332).  Cujusdam  incerti  Praeparatio  sacerdotis  ad  missam. 

—  Albertani,  causidici  Brixiensis,  liber  de  Doctiina  dicendi  vellacendi. 

—  B.  Isidori  Hispalensis  Soliloquiorum  liber. 

Fol.  1 .  ce  De  Praeparatione  sacerdotis  ad  missam.  Officiumhic  actum 


586  MANUSCRITS 

vultdecenter  ad  laudem  et  gloriam  Christi  Jhesu...  de  quamalcdictione 
nos  eripiat  qui  sine  fine  vivit  et  régnât.  Amen.  Explicit  Bonaventura, 
cardinalis  Romane  ecclesie.  —  Qui  hanc  scientiam  missalem  exposuit, 
compilavit  tabulam  sequentem,  in  qua  quilibet  sacerdos,  anlequam 
mensam  Domini  ad  celebrandum...  «  —  Fol.  7.  «  De  lioris  cauonicis 
dicendum  est,  quia  psalmus  dicit  :  Septies  in  die  laudem  dixi  ;  eciam 
debemus...  "  —  Fol.  H  v\  «  Scribitur  Proverbiorum  24°  :  Fir  sapiens 
est  et  fortis,  dodus  ac  robustus,  quia  cum  disposicione  intrat  bellum,  e 
salus  uhi  multa  concilia.  Concilium,  ut  nomen...  et  salus  ubi  multa 
concilia.  Amen  ^ .  Ces  morceaux  n'ont  aucun  rapport  avec  le  "  De 
Praeparatione  ad  missam  r>  ^  le  "  De  Instructione  sacerdotis  ad  se  prae- 
parandum  ad  celebrandam  missam  '>  et  F  «  Expositio  missae  ^^  de  S.  Bo- 
navenlure.  (S.  Bonaventurae,  cardinalis ^episcopiAlhanensis,  opéra.  Lyon, 
1668,  t.  VII, p.  66-82). 

Fol.  11.  «  Incipit  liber  de  Doctrina  dicendi  et  tacendi,  quem  Alber- 
tanus,  causidicus  Brixiensis,  de  villa  ore  Sancte  Aghathe,  compilavit 
atque  composuit,  sub  anno  Domini  millesimo  ducentesimo  quadrage- 
simo  sexto,  in  mensibus  aprilis  et  maii,  sub  lioc  versu  : 

Qnis,  qiiid,  cui  dicas,  cur,  quomotlo,  quandorcquiras. 

—  Initio,medioetfinimei  tractatusadsit  gratia  sancliSpiritus.  Quoniam 
in  dicendo  multi  e[r]rant...  super  hoc  adverbio  quando  tibi  ad  presens 
dicta sufficiant. — Tu  autem  ex  ingenio  tibi  a  Deo  prestito...  ut  ad  gau- 
dia  eterna  nos  faciat  pervenire.  Amen.  Explicit  liber  de  Doctrina,  etc., 
compositus  et  compilatus  sub  anno  millesimo  ducentesimo  quinto,men- 
hvu[sic)  decembris"  .11  existe  de  très  nombreuses  éditions  incunables  de 
ce  traité  d'Albertano  de  Brescia.  V.  Hain,  7?g/;./;îMo^r.,  1. 1,  n"'  393-415. 
Fol.  24.  (j.  Incipit  prologus  in  libro  Soliloquiorum  beati  Ysidori,  epi- 
scopi  Palatinensis  urbis.  Venit  nuper  ad  manus  meas  quedam  cedula 
Ciceronis...  —  Liber  primus.  Capitulum  primum,  in  quo  homo  loqui- 
tur.  Anima  mea  in  angustiis  posita  est,spiritus  meus  estuat,  cor  meum 
fluctuât,  angustia  animi  affligit  me,  angustia  animi  possidet  me,  cir- 
cumdatus  sum  enim  malis,  circumseptus  sum  erumpnis,  circumclusus 
sum  adversis...  —  De  invidia  et  simulacione,  capitulum  primum.  Qui- 
cumque  me  aspiciunt  aut  fugiunt...  tu  michi  super  vitam  meam  places 
in  secula  seculorum.  Amen.  Explicit  liber  Soliloquiorum  beati  Ysidori, 
episcopi  Palatinensis.  Deo  gratias  » .  (S.  Isidori,  Hispalensis  episcopi, 
opéra,  p.  216-227).  C'est  bien  le  livre  des  Synonymes  ou  des  Soliloques, 


DK    LA   BIBLIOTIIKQUE    DIC    HI<:iMS.  587 

mais  précédé  du  prologue  du  "  Libellus  aurcus  de  Gonteuiplu  niundi  » 
(Ibid.,  p.  227)  et  présente  avec  des  divisions  inusitées. 
Sur  le  fol.  .\,  la  cote  ordinaire  :   «  47  visa  b  >> . 

XV'"  siècle.  Papier.  57  feuillets,  plus  IW  bis,  plus  un  fol.  a  en  tête; 
les  23,  5(),  57  blancs.  215  sur  145  miiliin.  Couture  sur  parchemin. 

—  (Ex-libris  <]ra\é  du  Chapitre  :   «  C,  ord.4,  n"  72  )>). 

454  (E.  343).  Epistolae  B.  Paulo  et  Senecae  adscriptae.  —  Bedae 
venerabilis  liber  de  Gratia  Dei.  —  Ejusdem  expositio  super  Cantica  can- 
ticoruni.  —  Excerpta  e  scriptis  B.  Gregorii,  de  Cantico  canticorum. 

Fol.  1.  "  Epistolae  F*auli  et  Senecae  inter  sepropterfamiliaritateni"  . 
Paulo  Seneca.  "  Credo  tibi,  Paule,  nuntiatum  quod...  »  — Senecae 
Paulus.  ce  Litteras  tuas  beri  accepi,  ad  quas  rescribere...  ^  —  Paulo 
et  Tbeophilo  Seneca.  "  Profiteor  bene  acceptuni  lectione...  »  —  Sene- 
cae Paulus.  «  Licet  non  ignoremus  C(^»sarem...  »  — Paulo  Seneca. 
«  Scio  te  non  tam  tui  causa  conimotum...  n  —  Senecae  Paulus. 
"  Quotienscumque  tibi  scribo  et  nomen  meum...  »  —  Paulo  Seneca. 
«Ave,  mi  Paule  carissime,  putasne  me  contristari.. .  »  —  Paulo 
Seneca.  «  Ave,  mi  Paulo  (sic)  karissime,  si  mihi  nominique  meo...  » 
—  Paulo  Seneca.  «  Allegorice  et  enigmatice  mulla  a  le...  v  —  Senecae 
Paulus.  «  Perpendenti  tibi  ea  sunt  revelala...  »  —  Paulo  Seneca. 
«  .Quaedam  volumina  ordinavi  et  divisionibus...  >'  —  Senecae  Paulus. 
Ci  Quotienscumque  litteras  tuas  audio...  ^  — Paulo  Seneca.  «  Nimio 
luo  successu  angimur...  «  —  Senecae  et  Lucullo  Paulus.  u  De  bis  que; 
mihi  scripsistis...  »>  V.  Aubertin,  Etude  critique  sur  les  rapports  suppo- 
sés entre  Sénèque  et  S.  Paul,  p.  429-436. 

Fol.  3.  Les  lettres  qui  précèdent  sont  suivies  de  ces  vers  : 

n  Gens  bragmauoa  quidern  mirisqiie  raoribus  cxlat. 

Hic  legitur,  lector  menle  fidem  videat. 
Hic  Pauli  et  Senecae  breviter  responsa  leguntur, 

Quaenam  notavit  nomine  quisque  suo. 
Que  tibi,  magne  decus  mundi  et  clarissimc  Gosar, 

Albinus  rnisit,  munera  parva,  tuus  » . 

Fol.  4.  «  Incipit  liber  Bedae,  praesbyteri,  de  Gratia  Dei,  contra  Ju- 
lianum,  hereticum.  Scripturus,  juvante  gratia  superna,  in  Cantica  can- 
ticorum, primo  admonendum  putavi  lectoreni...  scripta  nosse  valemus. 
Explicit  liber  contra  Julianum,  de  Gratia  Dei  "  .  [l'eu  erab?  lis  Bedae  opéra, 
t.  IV,  p.  714-721). 

Fol.  12.    '  [Capita  in  Cantica  canticorum].  Synagoga  Dominum  ve 


588  MANUSCRITS 

nirein  carne  desideiat,  advenienti  devota  caritate  occunat...  in  cordi- 
bus  (îdelium  adhibere  presentem.  —  Incipit  liber  Canlici  canticonim. 
Osculeiur  me  osculo  oris  sui...  super  montes  aromatiim.  Explicit  liber 
Canlici  canticorum,  quem  Hebrei  Syrisirin  nuncupant  5).  —  Fol.  18. 
"  Incipit  liber  primus.  Expositio  ejusdeni  domni  Beda  [sic)^  presbiteri. 
Cantica  canticorum  in  quibus  sapicntissimus  regum...  appellari  spiri- 
talium  merentur  montes  aromatum  terrestrium.  Explicit  liber  V  » . 
[]hid.,  t.  IV,  p.  721-827). 

Fol.  122  \\  u  Incipit  de  opusculis  Gregorii,  papae  beati,  liber  VI  in 
Cantico  canticorum  collectus.  In  expositione  Cantici  canticorum  quam 
libris  V  explicavimus...  —  In  expositione  beati  Job,  libroXXVII°.  Oscu- 
leiur me  osculo  oris  sui.  Potest  peros  Dei...  et  in  te  ipso  nobis  inconpre- 
bensibilis  permane.  Explicit  de  opusculis  sancti  Gregorii  '>  .  Publié  k 
la  suite  de  l'ouvrage  précédent,  dans  l'édition  de  Bède  (p.   827-838). 

Au  fol.  132  v%  on  lit  celte  note  :  "  Iste  liber  est  de  antiquis  libris 
ecclesie,  qui  prius  erat  in  capitulo  et  bene  indiget  religari.  Et  hune 
librum  dédit  Sancte  Marie  Remensi  domnus  Hincmarus,  quondam 
archiepiscopus  Hemensis.  Et  in  eo  primo  continentur  Epistole  Pauli 
ad  Senecam  et  Senece  ad  Paulum  ;  liber  venerabilis  Bede  de  Gratia 
Dei,  contra  Julianum,  hereticum;  deinde  quedam  pulchra  expositio,  ut 
traditur,  a  beato  Gregorio,  in  quinque  libris  parlialibus;  similiter  de 
opusculis  beati  Gregorii  collectus  in  diversis  locis...et  in  hoc  finitur  liber 
iste,  quem  dédit  ecclesie  domnus  Hincmarus;  in  quo  sunt,  compu- 
tando  istum  parvum  folium,  folia  scripta  132.  Si  quis  aliquid  inde 
furatus  fuerit,  anathema  sit.  Quotatus  et  numeratus  per  Egidium  de 
Asperomonte,  die  xvnr  mensis  maii,  anno  Domini  M°  CCCC"  XIP  ". 
—  On  rencontre  en  effet,  dans  la  marge  inférieure,  treize  mentions  suc- 
cessives, d'une  écriture  contemporaine  du  livre  :  "  Hincmarus,  archie- 
piscopus, dédit  Sanctae  Mariae  Remensi  »  .  Trois  d'entre  elles  ont  été 
grattées,  sans  qu'on  puisse  sans  doute  rapprocher  cette  supercherie  de 
la  présence  des  armes  de  Guy  de  Roye  sur  les  plats.  Celles-ci  montrent 
simplement  que  le  volume  a  été  relié  par  les  soins  de  cet  archevêque, 
et  c'est  par  une  étrange  défaillance  qu'une  main  du  XVIIP  siècle  a 
cru  pouvoir  inscrire,  en  marge  du  fol.  2,  cette  note  absolument  con- 
trouvée  :   «  Ex  dono  Guidonis  de  Roya  » . 

IX"  siècle.  Parchemin.  132  fenillets,  pins  13  his.  A  2  col.  305  sur 
220  millim.  Rel.  veau  blanc  sur  bois.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  : 
«  A,  ord.  1,  n°  10  »). 


I)K    LA    BIBLIOTHKQUK    I>ï'^    UEIMS.  589 

45i>  (K.  345).  liiber  Sciiilillarum,  vouerabili  IJcdae  adscriptus. 

Le  premier  feuillet  primitif  a  disparu.  Votre  texte  s'ouvre  sur  le 
chapitre  «  de  caritate  » ,  sur  l'une  des  paroles  de  S.  Au*{uslin  : 
«  ...  obdormiscunt  in  concupiseentiis  et  in  delectationibus  carnis... 
interior  homo  nutritur  ac  pascitur,  l*]\plicit  féliciter  ».  (UenerahiUs 
Bedae  opéra,  t.  VII,  p.  370-458).  Cet  ouvrage  serait  en  réalité 
l'œuvre  d'un  moine  de  Ligngé,  nommé  Defensor.  V.  Mabillon,  Ann, 
ord.  Benedict.,  t.  II,  p.  704,  et  Hauréau,  Notices  et  extraits,  t.  II, 
p.  75. 

Fol.  125.  Le  Pater,  d'une  main  conlemporaine.  ^  Pater  noster,  qui 
es  in  celis;  santificetur  nomen  tuum;  adveniad  regnum  tuum  ;  fiad  vo- 
luntas...  » 

Ibid.,  verso.  Hymnepour  la  fête  de  Voël,  écrite  en cursive  (X*  siècle)  : 
"  Christi  odierna  pangimini  omnes  voces  simul  consonant...  r>  (Cheva- 
lier, Repert.  hymnoL,  n"  3070). 

Au  bas  du  fol.  I,  on  trouve  l'ex-libris  (XII'^  siècle)  :  «  Liber  Sancti 
Theoderici;  auferenti  sit  anathema  »  . 

IX®  siècle.  Parcliemin.  125  feuillels;  lacuna  d'un  feuillet  entre  les 
fol.  56-57.  255  sur  165  raillim.  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint- 
Thierry,  n°  78). 

456  (F.  447).  Liber  Scintillarum,  venerabili  Bedae  adscriptus. 

Fol.  1.  Index  capitulorum. 

Fol.  2.  "  In  nomine  Domini,  incipit  liber  Scintillarum.  i.  De  karitale. 
Dominus  dicit  in  euvangelio  :  Majorem  karitatem...  major  est  qui  nos 
défendit  quam  qui  persequitur.  Explicit  liber  Scintillarum  r>  .  Les  der- 
niers mots  de  notre  texte  appartiennent  à  un  lxxxi^  chapitre  :  «  De 
temptatione  et  martyrio  »  ,  qui  forme  le  lxxvii'  de  l'édition. 

VoX.  47.  Considérations  sur  la  luxure.  «  Augustinus  ait  :  Omnis 
qui  propria  uxore  utitur  excepto  Gliorum  desiderio,  peccat,  et  qui  non 
more  humano...  deditque  discipulis  suis  » . 

Au  bas  du  fol.  1  v°,  on  trouve  quelques  définitions  (XIIP  siècle)  des 
v(\ois  manzer ,  nothus,  naturalis,  spurius,  et  l'indication  des  droits  succes- 
soraux du  fils  naturel  sur  les  biens  de  son  père  mort  intestat,  puis  ces 
trois  notes  de  comput  (XIIP  siècle)  :  "  In  Annonciacione  dominica, 
anno  Domini  M"  CC"  X"  tercio  tune  incipiente,  erat  sepsis  in  summitafe 
parvi  digiti  dextre  manus,  aureus  numerus  IX,  dominicalis  littera  D,  et 
sic  fuit  proximum  Pascha  in  aprili  duodecini  dies. 


590 


MANUSCRITS 


.V. 

.VII. 

.111. 

II. 

.X. 

X. 

udo 

seggim 

trice 

bixa 

xodon 

xoob 

.11. 

.XVIII. 

.VII. 

.V. 

.XV. 

.IIII. 

du  cm 

xooc 

sepsis 

ubini 

Xllgi 

rnartnc 

VIII. 

.XII. 

.1. 

.XI. 

.IX. 

.111. 

XVII. 

ootosun 

duodenis 

igo 

xicum 

noua 

tridutn 

septidenus, 

[b.  taraen  terminus  i> . 

Au  dos,  on  lit  la  cote  ordinaire  (XVIIP  siècle)  :  a  Liber  Scin- 
tillaruni.  —  167  » . 

XIII«  siècle.  Parchemin,  48  feuillets  et  2  frardes  blanches,  a,  en 
lêle,  B,  à  la  fin.  223  sur  117  iniilim.  Rel.  veau  blanc  sur  bois,  aux 
armes  de  l'archevêque  Guy  de  Roye.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  : 
«  C,  ord.  4,  n°  81  «). 

457  (E.  34i).  Venerabilis  Bedae  libri  III  de  Tabernaculo  Moysis  et 
vestibus  sacerdotum.  —  B.  Augustini  expositio  X  preceptorum  et  Xpla- 
garum.  —  Venerabilis  Bedae  scholia  super  librum  Boetii  de  Trinitate. 

I.  Fol.  l.«  Incipit  expositio  venerabilis  Bede,  presbiteri,  deTaberna- 
culo  Moysi  et  vasis  ejus  ac  vestibus  sacerdotum  libri  tertii  (sic).  Intitu- 
latio  libri  priini.  Moyses  in  montem  Dei...  —  Incipit  liber  primus,  de 
tabernaculo  et  vasis  ejus.  Locuturi,  juvante  Domino,  de  figura  taber- 
naculi...  quia  isti  sunt  semen  cui  benedixit  Dominus.  Explicit  liber 
tertius  expositionis  Bede  de  Tabernaculo  Dei  et  de  habitu  sacerdotal!  »  . 
(Venerabilis  Bedae,  Anglo-Saxonis preshyieri,  opéra,  t.  IV,  p.  838-916). 

Fol.  106.  «  Incipit  expositio  X*"*""  preceptorum  et  decem  plagarum, 
ad  populum.  Prius  in  fundamento  posita  rerum  gestarum  firmitate... 
in  tercio  signo  dixerunt  :  Digitus  Dei  hic  est  » .  (S.  Aurelii  Augustini 
opéra,  t.  V,  p.  41-48). 

II.  Fol.  111.  Deuxième  manuscrit,  relié  avec  le  précédent. —  "  Iste 
Boetius  consul  fuit  Homanorum,  Theoderico  duce.  Eo  lempore,  invase- 
runt  Gothi  Homam  ..  —  [Prefatio].  Investigatam  diutissime  ques- 
tionem...  —  [Boetii  liber  de  Trinitate].  Christianç  religionis  reveren- 
tiam...  quantum  imbecillitas  subtrahit,  vota  subplebunt  «.  Le  texte 
était  préparé  pour  recevoir  une  glose,  qui  n'a  été  que  commencée  sur 
les  premiers  feuillets.  La  voici  :  «  In  titulo  soient  duo  proponi,  mate- 
ria  et  nomen...  »>  (Bedae  op.,  t.  VIII,  p.  925-954). 

Fol.  124  v°.  De  Trinitate.  «  Quero  an  Pater  et  Filius  et  Spiritus 
sanctus  de  divinitate  substantialiter  predicentur...  et  fidem,  si  poteris, 
rationemque  conjunge  r,  .  Ce  fragment  a  été  attribué  au  livre  de  la  Tri- 


DE    LA   DIBLIOTHEQUE    DE    REIMS.  591 

nité  (le  Boocc,  par  le  ms.  270  de  la  Bibliothèque  d'Orléans.  V.  Calai, 
gcn.,  t.   \1I,  p.  \)V,\. 

La  garde  a,  en    tôte,   est    un  feuillet  d'Antiphonaire  (XIl^  siècle). 

—  L'ex-libris  ordinaire  (\W  siècle)  figure  aux  fol.  1  et  111.  — 
La  signature  :  «  L.  Art.  d'Anglade  »  est  inscrite  au  haut  du 
fol.   112. 

XII*  siècle.  Parchemin.  126  feuillets  et  une  gnrdo  a,  collée  en  tête. 
274  sur  172  millitn.  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Sîiint-Thierry, 
n"»  7iet  52). 

45λ  (E.  3iG).  Alcuini  liber  de  Virtutibus  et  vitiis.  —  Epistola  Hip- 
pocratis  de  diebus  aegyptiacis.  —  Quaedani  S.  Leonis  magni  epistolae. 

—  Alcuini  Expositio  in  VII  psalmos  poenitentiales.  —  Ejusdem  epi- 
stola ad  pueros  Sancti  Martini,  de  Confessione  peccatorum.  — Ejusdem 
Expositio  in  psalmum  CXVIII.  — Ejusdem  Expositio  in  Canticum  gra- 
duum. 

Fol.  1  v°.  Table. — Fol.  2.  «  Incipit  epistola.  Dilectissiitm  filio  Vui- 
doni,  comiti,  humilis  levita  Alchuinus  salutern.  Memor  (sic)  petitionis 
tuae  et  promissionis  meae...  —  De  sapientia.  Primum  quaerendum  est 
homini...  sed  unusquisque  secundum  bona  opéra  perpétua  coronabitur 
gloria  ».  (B.  Flacci  Alhini,  sive  Alchuuini,  abbatis,  opéra,  p.  1215- 
1246).  Le  fol.  39  est  un  supplément  qui  comble  la  lacune  du  texte 
entre  les  fol.  18  et  19. 

Fol.  29  V".  «  Incipit  epistola  Ypocratis  de  dies  [sic]  agyptiacus.  Dies 
autem  aegyptiacus,  que  [sic)  per  tôt  [sic)  anno  (sic)  observare  oportet, 
ut  sanguinem  (sic)  non  minuetur  et  potionem  non  accipiat  ad  solven- 
dum,  id  est  iiii  nonas  januarii...  n 

Fol.  31.  (CX).  «  Incipit  epistola  pape  Leonis  ad  Juvenalem,  episco- 
pum  Iherosolimitanum,  de  heresi  Eutichiana.  Acceptis  dilectionis  tue 
litteris...  »  (S.  Leonis  magni  opéra,  t.  1,  p.  328).  —  Fol.  32.  (XXV). 
«  Ad  Julianum,  episcopum.  Licet  per  nostros  quos  ab  urbe  direxi- 
mus...  »  (Ibid.,  p.  246).  —  Fol.  33  v".  (XXVII).  a  Ad  augustam  Pul- 
cheriam.  Quantum  prçsidii  Dominus  Ecclesiç  suç...  »  (IbicL,  p.  247). 

—  Fol.  35.  (CXXXIV).  «  Ad  augustum  Leonem.  Promisisse  mememini, 
venerabilis  imperator...  »  (p.  346).  —  Ibid.  (XLVI).  «  Ad  Constanti- 
nopolitanos.  Licet  de  bis  quç  in  concilio  sacerdotum...  »  (Ibid., 
p.  260). 

Fol.  39  v\  "  Sanctissimo  patri  et  summo  pontiûci  Arnoni,  episcopo, 


592  MANUSCRITS 

liumilis  levita  Alchuinus  salutem.  Dum  vestram,  venerandepater,sanc- 
tissiniam  voluntatem...  » 

a  Hacc  lege.sancte  pater,  felix  féliciter,  atque 
Sis  memor  Albini  per  tempora  longamagistri, 
Dum  sacris  Domini  supplex  altaribus  adsis, 
Ut  pius 1)      (17  vers). 

—  «  In  hujus  codicelli  corpore  continetur  epistola  Albini  magistri  ad 
Arnonem,  arcliiepiscopum.  Item,  expositioin  septem  psalmos  peniten- 
tiae.  item,  ejusdem  epistola  ad  pueros  adulescentulos,  de  confessione 
peccatorum.  Item,  expositio  inpsalnium  CXVIII.  Item  quoque,  expositio 
de  Patnim  dictis  brevis  in  psalmos  XV  canticum  gradiium...  »  — 
Fol.  44  v°.  «  lu  fmem,  in  hymnis  pro  octava,  psalmiis  David.  In  Gnem 
aeternitatem  signilicat...  — Domine,  ne  in  furore  tuo  arguas  me,  etc. 
Longa  indignatio,  furor  repentina...  beati  qui  persecutionem  patiuntur 
propter  justitiam,  quoniam  ipsorum  est  regnum  caelorum  >' .  [Alcuini 
opéra,  p.  57-80).  La  lettre  à  Arnon  et  les  vers  ne  figurent  pas  dans 
l'édition. 

Fol.  68.  "  Ad  pueros  Sancti  Martini,  de  Confessione  peccalorum. 
Dilectissimis  in  Christo  fîliis  boneque  spei  adolescenlulis,  etc.  Desi- 
derans  vos,  filii  carissimi,  in  salute  animarum  profîcere...  mercedem 
habeatis  perpetuam  in  caelis  »  .  [Ibid.,  p.  1161-1168). 

Fol.  73  v°.  Expositio  in  psalmum  CXVIII.  «  Centesimus  octavus 
decimus  psalmus  magnum  in  se...  —  Beati  immacula ti  in  via,  etc. 
Beati  esse  non  possunt  nisi  immaculati...  ut  agnosceres  misericordia[m] 
Domini  fuisse  repertam.  îpsi  gloria  cum  aeterno  Pâtre,  etc.  "  [Ibid., 
p.  81-103). 

Fol.  97.  «  Canticum  graduum.  Gradus  sunt  ascendentium  vel  des- 
cendenfium...  facile  est  Deum  in  prosperis  benedicere,  sed...  »  Arrêté 
sur  ces  mots,  notre  texte  est  incomplet  d'une  page  environ.  (Ibid., 
p.  103-122). 

La  garde  initiale  (X*  siècle),  collée  sur  le  plat,  est  un  fragment  de 
commentaire  de  la  Bible.  —  La  garde  finale  (XI^  siècle),  également 
collée,  appartient  à  un  commentaire  sur  les  Psaumes  :  «  Beatus  vir  qui 
non  abiil,  etc.  De  Domino  nostro  .Ihesu  Christo,  id  est  homine  domi- 
nico...  "  Bonne  initiale  nattée  en  couleur. 

Au  verso  du  fol.  l,on  trouve  cette  prière  (X'  siècle)  qu'un  malheureux 
lavage  à  la  noix  de  galle  a  rendue  illisible  en  partie  :  «  Dominus  [sic) 
Deus  sanctus...  libéra  opéra  mea,   pecora  mea,  domam   (sic)  [meani] 


DE    LA   BIBLIOTHKQUE    DE    REIMS.  593 

de  ...oruni  et  de  os  (sic)  luporum,  in  nomine  Patris  et  Filii  et  Spirilus 
sancti.  Aincn  » .  —  Puis,  cette  autre  (m.  d.)  :  «  In  nomine  Domini 
noslri  Jliesu  Christi,  et  in  nomine  sancte  (sic)  Joliannis  Habtistc  {sic). 
A  me  m  «  [sic) . 

Dans  la  marge  du  fol.  29,  fragment  (X*  siècle)  d'une  prière  à  S.  Etienne, 
de  latinité  douteuse. 

Dans  celle  du  fol.  30,  adjonction  de  quelques  défenses  à  toutes 
celles  qu'indique  la  note  sur  les  jours  égyptiens,  qui  occupe  les  deux 
pages  précédentes.  Commencement  :  «  Mcnse  januario,  très  gluppos 
vini  cotidic  bibeat(5?'c)  ;  potionem  contra  offocationes  et  lactuarium  acci- 
pere  débet.  Mense  februario,  betas  non  comedat...  d 

Le  blanc  laissé  au  verso  du  fol.  30  a  été  rempli  par  cette  indication 
médicale  (X*  siècle)  :  u  Puluere  ad  epatico,  stomatico,  splenitico. 
Rcupontico  uncias  duas;  cost,  ima  uncia;  spigo,  uncia  una;  bagas 
lauri,  uncia  una;  ermendactula,  uncia  una;  peritro,  uncia  una;  puleio, 
uncia  una;  polopodio  radice,  uncia  una;  absencio,  uncia  una;  cen- 
taurca,  uncia  una;  lupino,  uncia  una;  a')lon,  uncia  una;  omnes  exinde 
in  pulvere  facis  et  cernis,  et  dabis  bibe  c  cunte  dormire,  pesante  dena- 
rios  Inîs  ciiu)  vino  médium  slau  genciana  uncia  una  » . 

Au  bas  des  fol.  103-100,  on  remarque  quelques  synonymes  de 
noms  latins,  sans  importance. 

Xotons  enfin,  au  fol.  2,  Tex-libris  (XII*  siècle)  :  «  Liber  Sancti 
Tlicoderici;  auferenti  sit  analliema  » ,  et,  au  fol.  3,  la  signature: 
;^  L.  Art.  d'Anglade  »  . 

\*  si('cle.  Parchemin.  115  feuillets  et  2  gardes  collées.  238  sur 
138  millim.,  sauf  pour  la  seconde  partie  qui  ne  donne  qu3  225  sur 
137  miilitn.  P\el.  veau  fauve  sur  carton.  — (Saint-Thierry,  n"  79). 

i50  (E.  347).  Galteri  de  Mauritania  epistola  de  duabus  naturis 
Jesu  Christi.  —  Alcuini  liber  de  Virtutibus  et  viliis.  —  Flores  excerpti 
e  commentario  B.  Augustini  super  Psalterium. —  Epistola  B.  Hieronymi 
ad  Uustic(Jin,  de  poenitentia.  —  De  S.  Wandregisilo  hymni  duo.  — 
B.  Caesarii  Arelatensis  homiliae  XII. 

Fol.  1-2.  Feuillets  ajoutés  (XIP  siècle),  sur  lesquels  on  a  copié  la 
lettre  suivuite,  relative  aux  deux  natures  de  Jésus-Christ.  Une  lacéra- 
tion latérale  du  premier  feuillet  a  malheureusement  rompu  le  texte  des 
48  premières  lignes,  a  Gaulterus,  omnibus  in  fide  catholica  sanam 
intclligentiam...  quod  nemo  catholicus  recipere  débet,  sed  tanquam 

TOMK    XXXVIII.  38 


594  MANUSCRITS 

rem  profanam  et  heresim  manifestam  respuere  et  prorsus  abdicare. 
Vale  » .  Sur  les  œuvres  de  l'évêque  de  Laon,  Gautier  de  Mortagne, 
V.  Hist.  m.,  t.  XXIII,  p.  202-206. 

Fol.  3.  «  Incipit  praefatio.  Dilectissimo  filio  Vuidoni,  comiti,  humilis 
levita  Alcuinus,  salutem.  Memor  {sic)  petitionis  tuae  et  promissionis 
meae...  »  Même  fin  que  dans  le  ms.  précédent,  c'est-à-dire  ne  don- 
nant pas  les  27  dernières  lignes  de  l'édition  ;  ce  qui  n'empêche  pas  le 
scribe  d'ajouter  :  ce  Explicit  textus  libri  hujus  »  . 

Fol.  26.  «  Oratio  sancti  Effrem  contra  sordidas  cogitationes.  Si  quis 
preoccupatus  fuerit  cogitationibus  sordidis  atque  turpissimis,  effondat 
cor  suum  in  conspectu  Dei,  et  ingemiscens  defleat  ac  dicat  :  Exsurge, 
Domine,  intende...  "  —  «  Item,  alia.  Domine  Jhesu  Cliriste,  qui  de 
hoc  mondo  transisti  ad  Patrem...  "  Pas  rencontrée  dans  Opéra  omnia 
S.  Ephraem  sijri  (Rome,  1589-1598,  3  vol.  in-fol.). 

Fol.  26  v°.  Collection  de  maximes  pour  la  vie  ascétique.  «  In  servo 
Dei  non  corporis  cultus  vel  vigor  quçritur,  qu§  carnis  inGrmitate  sit 
fortior  ».  —  "  Nihil  sic  inflammat  corpora  et  titillât  membra  genitalia 
quo  modo  indigestus  cibus  fructusque  non  vulsus  ».  —  «  Quicquid 
seminarium  voluptatum  est,  ut  venenum  vitandum  est  ».  —  u  Parcus 
igitur  cibus...  » 

Fol.  27.  Homélie.  «  Miserat  Dominus  discipulos  suos  ad  predican- 
dum,  dicens  :  Quod  dico  vobis  in  tenebris,  dicite  inlumine...  » 

Fol.  30  v\  «  Incipiunt  flores  excerpli  ex  tractatibus  beati  Augustini, 
conpendii  causa,  in  libro  Psalmorum.  Quoniam  non  videbit  interitum 
cum  viderit  sapientes  morientes^  simul  inprudens  et  imipiens  perihunt. 
Quis  est  inprudens,  qui  non  sibi  prospicit...  adtende  quia  non  lantum 
de  refrigerio,  sed  nec  de  ipso  igné  obtabili  tacuit  » . 

Fol.  70.  «  Incipit  epistola  sancti  Hieronimi  ad  Rusticum,  de  paeni- 
tentia.  Samuhel  quondam  plangebat  Saul,  quia  superbiae  vulnera ... 
quia  mandata  tua  non  sum  oblitus.  Explicit  »  .(S.  Hieronymi opéra,  t.  IV, 
p.   734-740).  Notre  texte  n'a  pas  les  30  premières  lignes  de  l'édition. 

Fol.  77  v".  «  Ymnus  de  inclito  confessore  Wandregisilo,  Gandensis 
ecclcsiae  piissimo  pâtre. 

(  Qui  solus  orbis  auctor  es, 
Polum  pugillo  contines 
Terramque,     .... 


(Chevalier,  Repert.  hymnol.,  vP  16513). 


DE    LA   BIBLIOTHEQUE    DE    REIMS.  595 

Fol.  78.  Autre  hymne,  à  l'adresse  du  même  saint,  manquant  au 
recueil  de  M.  l'abbé  Chevalier. 

t  Ghriste,  sanctorum  decus  et  corona, 
Glorio  virtiis,  fidci  tutela, 
Vuandreoisili  meritis 
Tuorum  respice  vota  » . 

(Cinq  strophes). 

Fol.  78  v°.  «  Quibus  (XII)  modis  dimittuntur  pcccata  ».  C'est  une 
simple  énumération. 

Ibid.  Fragment  d'une  homélie  de  Bède. 

Fol.  79.  '  Incipit  sermo  ad  monacos  sancti  Cesarii,  episcopi.  Sanctus 
ac  venerabilis  pater  vcster  religiosa  quidem  humilitate...  n  Manque 
dans  la  Max.  hibl.  Patrum. 

Fol.  84.  a  Item,  sermo  sancti  Cesarii,  episcopi.  Quod  supplicante 
et  quodam  modo...  »  [Max.  hibl.  Pair.,  t.  VIII,  p.  851). 

Fol.  87  V».  a  Sermo  exortationis  ejusdem.  Sanctus  ac  venerabilis 
pater  vester,  dum  se  ut  cum  venia...  v  [Ibid.,  p.  855). 

Fol.  91  v°.  u  Incipit  alia  ejusdem  exortatio  ad  monachos.  Sicut  a 
nobis  Dominus,  pro  suscepti  officii  necessitate...  »  (Ibid.,  p.  846). 

Fol.  95.  a  Ejusdem  exortationis  sermo.  Ad  hune  monasterii  locum, 
karissimi,  non  ad  quiaetem...  «   [Ibid.,  p.  847). 

Fol.  98  V".  «  Exortatio  ejusdem.  Scimus  quidem,  fratres  dilectissimi, 
spiritali  militiae...  ^  (Ibid.,  p.  848). 

Fol.  104.  "  Item,  alia  exortatio  ejusdem.  Ad  hoc,  fratres  karissimi, 
ad  istum  monasterii  locum...  v  [Ibid.,  p.  850). 

Fol.  106.  a  Alia  ejusdem  admonitio.  Videte  vocationem  vestram, 
fratres  karissimi,  venire...  »  (Ibid.). 

Fol.  108.  «  Incipit  ejusdem  sermo.  Inter  reliquas  beatitudines...  » 
(Ibid.,  p.  845). 

Fol.  111  v°.  Cl  Lectio  ejusdem  de  sermonibus  otiosis.  Licet  in 
raultis  rébus,  fratres  karissimi,  nos,  Deo  propitiante...  »  [Ibid., 
p.  852). 

Fol.  115.  «  Ut  genua  in  oratione  flectantur  et  de  verbis  otiosis 
vitandis.  Rogo  et  admoneo  vos,  fratres  karissimi,  ut  quotienscumque 
juxta  altare...  «   [Ibid.,  p.  853). 

Fol.  118  v*.  ic  Item,  sermo.  Si  diligenter  adtenditis,  fratres  dilectis- 
simi vel  venerabiles  fîlii...  vel  peccatorum  indulgentia  coocedatur, 
prestante  Domino  nostro  Jhesu  Christo,  qui  régnât,  etc.  Explicit  pars 


596  MANUSCRITS 

quçdam  de  sermonibus  sancti  Cçsarii,  episcopi,  ad  monachos  r, .  [Ibid., 
p.  854). 

Fol.  122  V".  A  la  suite  de  ces  homélies,  une  main  du  XI'  siècle  a 
transcrit  cette  intéressante  conjuration  : 

u  -[-  Initium  secundum  Joliannem  :  In  principio  erat  Verbum  usque 
adfinem. —  -j-Tutos,  Tutones,  Seruc,Serus,  Lucam.  fAdjurovosomnes, 
angeli  Sathanç,  per  Patrem  et  Filium  et  Spiritum  sanctum,  ut  non 
habeatis  licentiam  nocere  locum  istum  nec  istam  abbatiam  [vel]  par- 
roechiam,  sed  super  montes  in  desertis  locis  sit  iter  vester  et  via 
vestra.  Iterum  adjuro  vos,  angeli  Sathanç,  per  Deum  Patrem  omni- 
potentem  et  Filium  et  Spiritum  sanctum,  ut  non  jatiatis  lapides  super 
hanc  terram  nec  super  hune  terminum  istius  abbatiç  [vel]  parroechiç 
N.,  sed  in  occultis  desertis  et  monlibus  transferatis,  ne  quando  veneritis 
ad  juditium  Dei  dicatis  :  Quia  nemo  nos  contradixit.  -j-  Agios,  -J-  agios, 
\  agios;  Sanctus,  sanctus,  sanctus.  Mémento,  Domine,  sicut  jurasti  pa- 
tribus  nostris  in  monte  Synai,  ut  averteres  iram  tuam.  Cesset  imber, 
cesset  grando,  nix  ;  descendat  aqua  limpidissima,  succensa  de  cçlo 
sicut  fluvius  Jordanis,  ubi  Dominus  noster  Jbesus  Christus  baptizari 
dignatus  est,  et  pax  Christi,  gratia  sempiterna  inliabitare  dignetur  ad 
conservandas  messes  nostras  et  fructus  et  vineas  infra  agros  nostros. 
j-  In  nomine  Domini  Jhesu  Christi,  adjuro  te,  diabole,  et  omnes  an- 
gelos  tuos,  per  Deum  totius  creaturç,  qui  est  rex  regum  et  dominus 
dominantium,  qui  habet  potestatem  in  cçlo  et  in  terra,  per  tremendum 
diem  juditii,  per  IIU°'  euvangelistas,  per  XX''  IIII''' seniores  et  per 
Xiideeio.  apostolos  et  per  XI^'*°  prophetas,  per  C'"'"  XLIIII"  milia  mar- 
lires  innocentes  qui  pro  Christi  nomine  passi  sunt;  adjuro  te,  dia- 
bole, et  omnes  angelos  tuos,  per  victorias  martyrum,  per  fidem  con- 
fessorum,  per  choros  angelorum  ac  virginum  et  per  invocationem  sacri 
baptismalis,  ut  non  feratis  grandinem  neque  aliquam  potestatem  in 
terminum  istum  et  istam  abbatiam  [vel]  parroechiam  sancti  N.  In  no- 
mine Domini  nostri  Jhesu  Christi,  ego  peccator  N.  tibi,  démon,  con- 
tradico,  et  vobis  omnibus  dcmonibus  contradico.  In  nomine  Patris  et 
Filii  et  Spiritus  sancti.  Amen. —  Anliphona,  Ecce  crucem  Domini.  Anli- 
phona,  Sub  tunm  prçsidium.  Anlipbona^  Sedit  angélus  ad  sepulcrum  Do- 
mini. Antiphona,  Criicifixum.  Antiphona,  Salvalor  mundi  -n  . 

KuGn,  au  verso  du  même  feuillet,  on  a  copié,  au  XII"  siècle,  un 
morceau  noté  sur  portées  :  «  Descendit  de  cçlis  Deus  verus  a  Pâtre 
genitus...  « 


DE    LA   BIBLIOTHEQIE   DE    REIMS.  597 

On  trouve,  au  bas  du  fol.  1,  Tex-libris  (XII"  siècle)  :  «  Liber  Sancti 
Theoderici  ;  auferenti  sit  analhema  ».  —  Au  bas  du  fol.  3  verso,  on 
en  lit  un  autre,  du  XI'  siècle  :  «  Liber  çcclesiç  Sancti  Theoderici  » . 
—  EnGn,  au  verso  du  dernier  feuillet,  celui-ci  (XVI*  siècle)  :  «  Liber 
Sancty  Theodericy  ;  anatema  sit  auferenty  » ,  dont  l'orthographe  in- 
décise et  le  libellé  bien  archaïque  pour  une  époque  aussi  récente  pa- 
raissent dénoncer  l'inconscience  de  celui  qui  l'a  écrit. 

X«  siècle.  Parchemin.  123  feuillets  et  2  gardes  blanches,  a,  b,  au 
commencement  et  à  la  fin.  156  sur  112  millim.  Uel.  veau  fauve  sur 
carton.  —  (Suint-Thierry,  n"  80). 

440  (F.  4i3).  Sniaragdi  liber  de  Diversis  virtutibus,  seu  Diadenia 
monachoruni.  —  Tractatus  de  XII  abusivis  saeculi  B.  Cypriano  ad- 
scriptus. 

Fol.  1.  «  Incipit  prologus  Smaragdi,  monachi,  in  libro  qui  vocatur 
Diadema  monachorum.  Hune  modicum  libellum  Smaragdus  de  di- 
versis virtutibus  collegit,  et  ei  nomen  Diadema  monachorum  impo- 
suit...  —  Incipit  textus.  De  oratione.  Hoc  est  remedium  ejus  qui  vitio- 
rum  temptanientis  exaestuat...  spirituale  gaudium  habere  mereamur. 
Explicit.  Deo  gratias  » .  {Max.  bibl.  Patrum,  t.  XVI,  p.  1305-1342). 

Fol.  126  v°.  «  Incipit  liber  sancti  Cypriani,  martyris,  de  Duodecim 
abusivis  seculi.  Duodecim  abusiva  sunt  sçculi  haec  :  Sapiens  sine  ope- 
ribus,  scnex  sine  religione...  —  De  primo  abusionis  gradu.  Primo,  si 
sineoperibus  sapiens...  ne  sine  nobis  Christus  esse  incipiat  in  futuro. 
Explicit  liber  sancti  Cipriani,  martyris,  de  XIP''"  abusivis  seculi  ». 
(.S.  Caecilii  Cijpriani,  episcopi  Carthaginensis,  opéra;  suppl.,  p.  cclxxv- 

CCLXXXVlll). 

Fol.  136  v°.  Note  sur  la  parenté  de  la  Vierge.  «  Ex  testimoniis  evan- 
geliorum  et  epistola  leronimi  ad  Elvidium.  Sancta  Maria,  mater  Dei,  et 
Maria  Jacobi  et  Alphei...   » 

X®  siècle  (les  fol.  126-136,  écrits  certainement  après  la  première 
pallie,  paraissent  cependant  plus  anciens).  Parchemin.  136  feuillets. 
Bel  H  natté,  noir  et  rouge,  au  fol.  1;  très  curieuses  lettrines  au 
minium  aux  fol.  21,  23,29,  31.  242  sur  165  millim.  Rel.  veau 
fauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry,  n"  87). 

441  (E.  351).  Magnentii  Rhabani  Mauri  liber  de  Naturis  rerum. 
Fol.  2.  Table  (XIV*  siècle).    «  Quicumque  voluerit  scire  tabulam 


598  MANUSCRITS 

istam,  sciât  numerum  ibi  scriptum  esse  numerum  foliorum  liujus  libri^ 
ac  eciam  sciât  istas  quatuor  litteras,  p,  s,  t,  q,  ibi  numéro  additas 
representare  quatuor  columpnas  cujuslibet  folii...  —  Explicit  tabula 
pro  libro  isto  taliter  qualiter  ordinata...  (des  surcharges  empêchent  la 
lecture)...  scripta  propriis  manibus  suis,  anno  Domini  M"CCC°XL" 
quarto,  in  estate  »  . 

Fol.  6.  «  Incipit  prçfacio  Rabani  ad  Ludovicum,  regem.  Domino 
excellentissimo  et  omni  honore  dignissimo,  Ludowico  régi,  Babanus, 
vilissimus  servorum  Dei  servus,  çternç  beatitudinis  in  Christo  optât 
salutem.  Audita  bona  opinione  vestra  quç  predicatur...  —  Item,  alia 
prefatio.  Domino  reverentissimo  et  cum  omni  caritatis  offîcio  merito 
venerando  atque  colendo  patri  Heminoni,  episcopo,  Kabanus,  inutilis 
servorum  Dei  servus,  in  Christo  eternam  optât  salutem.  Memor  boni 
studii  tui...  5)  —  Fol.  7.  «  Incipit  liber  primus  Rabani  Mauri,  Ma- 
guntinensis  archiepiscopi,  de  Naturis  rerum,  ad  Ludovicum  imperato- 
rem,  filium  et  successorem  Karoli  magni.  Cap.  i.  De  Deo.  Primum 
apud  Hebreos  Dei  nomen  H(jli  dicitur...  quia  Trinitatis  sanctç  unum 
velle,  una  potestas,  una  cooperatio  est  ^  .  (Magnentii  Rhabani  Mauri 
opéra,  i.  I,  p.  51-272). 

A  la  suite  (fol.  208),  une  main  du  XV'  siècle  a  ajouté  :  1°  une  note 
sur  Raban  Maur  :  ^  Rabanus  Maurus,  Maguntie  natus...  »  ;  2°  u  Epita- 
phium  sancti  Rabani  Mauri,  Maguntine  sedis  archiepiscopi,  apud  Sanc- 
tum  Albanum  sepulti. 

Lector  honeste,  meam  si  vis  cognoscere  vitam 

Tempore  morlali,  discere  sic  poteris. 
Urbe  quidem  genitus  sum 


Et  veram  requiem  semper  in  arec  poli  » . 

(24  vers). 

[Ibid.,  p.  21). 

Le  possesseur  du  livre,  au  XIV'  siècle,  nous  a  laissé  sa  signature 
aux  fol.  1,  208,  A  :  «  Ja[cobus]  de  Houchin  ».  —  A  l'intérieur  du  plat 
initial,  on  lit  (XVIII"  siècle)  :  «  Exlibris  Sancti  Nicasii  Remensis,ordinis 
S.  Benedicti,  congregationis  S.  Mauri»  ;  mais,  sous  la  surcharge,  on  lit 
encore  :  «  Sancti  Martini  de  Fivis,  prope  Insulam  » . 

XII»  siècle.  Parchemin.  208  feuillets  à  2  col.  et  une  garde  A,  à  la 
fin;  celle-ci  blanche,  comme  le  fol.  1.  Initiales  en  couleur,  sans  grand 
intérêt.  395  sur  290  millim.   ReL  parchemin,  portant  ces  mots  qui 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE    DE    REIMS.  59» 

montent   l'ancienne  utilisation  de  celte  peau  :  «  Compotus   sigilliferi 
pro  anno  quingenlesiaio  secundo  ».  —  (Saint-Nicaise). 

442  (E.  350).  iMagnentii  Hhabani  Mauri  liber  de  Naturis  rerum. 

Ce  volume,  sans  titre,  a  été  appelé  à  tort  par  un  bibliothécaire  du 
XVIII'  siècle  :   u  Quaestiones  theologicae  et  nalurales  n . 

Fol.  1.  u  Domino  excellentissimo,  etc.  «Deux  prologues,  comme 
dans  le  manuscrit  précédent.  —  Fol.  3.  "  De  Deo.  Primum  apud  He- 
breos...  '>  Comme  dans  le  manuscrit  précédent. 

Fol.  338.  Après  le  texte,  même  note  sur  Uaban  Maur  et  même  épi- 
taphe. 

Sur  le  fol.  1,  la  cote  ordinaire  :   "  165  b  ^  . 

La  garde  b  porte  un  fragment  de  copie  d'une  bulle  de  Clément  Vil, 
en  faveur  de  Tabbaye  de  Saint-Denis  en  France  (1379).  —  Au  dos  de 
cette  pièce,  on  trouve  cette  liste  intéressante  (XV"  siècle)  :  a  Secuntur 
libri  quos  compi[lavit]  abbas  Joachim.  Liber  Concordie,  qui  incipit  : 
Quia  labenlis  ac  perituri  seculi ;  liber  de  Flore  sive  de  Summis  [pontijfî- 
cibus,  qui  incipit  :  Tempore  colubri...  ;  liber  de  Oneribus,  qui  incipit 
(l'incipit  n'a  plus  été  mis)  ;  liber  de  Consolacione  ;  liber  de  Semine  lit- 
teraruni  ;  liber  de  Divisionibus  ;  liber  de  Ministris  ;  liber  de  Ultimis 
tribulacionibus  ;  exposicio  super  Jberemiam  ;  exposicio  super  Merli- 
num  ;  exposicio  super  Apocalipsim;  visio  que  incipit  :  Veh  mundo  in 
centum  annis  ;  liber  Psalterii  decem  cordarum  n .  Sur  le  fameux  abbé 
de  Flore,  v.  Nouv.  Biogr.  gén.,  t.  XXVI,  p.  718-719;  Chevalier,  Bio- 
hibliogr.,  col.  1294;  L.  Delisle,  Cah.  des  manuscrits,  t.  III,  p.  104,  106  ; 
Jourdain,  Index  chron.  chart.,  p.  18-19. 

XV"  siècle.  Parchemin.  338  feuillets  et  un  26  Us,  moins  226-229 
omis,  plus  3  gardes  a,  b,  en  tête,  et  c,  à  la  fin,  la  dernière  blanche. 
335  sur  250  millim.  Initiales  non  faites.  Rel.  moderne  parchemin  sur 
carton,  à  fermoirs.  —  (Ex-libiis  gravé  du  Chapitre  :  «  C,  ord.  2, 
n»  25  »). 

445  (F.  436).  Ratio  pie  vivendi,  pro  clericis  et  monachis,  cuidam 
Alago,  abbati,  dicata,  auctore  incerto. 

Fol.  1.  «  Incipit  praefatio.  Beatissimo  patri  et  cum  summa  venera- 
tioDe  amplectendo  mihi  Alago, abbati...  (nom gratté), humilis  in  Christo 
61ius.  Mirari  valde  cogor,  quum  sanclorum  Patrum  innumerabilibus 
dictis  ac  factis  se  inlustratum  totus  jam  gratuletur  orbis...  ;  quapropter 
meam  parvitatem  vestra  sublimitas  monere   decrevit  ut  libellum   ex 


600  MANUSCRITS 

rébus  utilibus  brevi  sermone  colligerem  qui,  iiec  inmensitate  sui  legenti 
fastidium  ministraret,  nec  portant!  umquam  onus  inferret...;  igitur,  ut 
jusseras,  ex  majorum  dictis  collectum  manuale  tibi  volumen  obtuli... 
—  Capitula  libri  primi.  i.  De  quatluor  regentium  ordinibus;  ii.  De 
pastoribus  animarum,  quales  eligi  debeant;  m.  De  humilitate  preposi- 
torum  ;  IV.  De  rectoribus,  qualiter  vitae  conversationem  habeant  ; 
V.  Qualiter  praelati  subjectos  doceant  ac  semetipsos  discreta  circum- 
spectione  praevideant  ;  ii.  De  doctrina  et  exemplis  praepositorum  ; 
VII.  De  doctrinae  discretionc  ;  viii.  De  disciplina  praepositorum  in  bis 
qui  delinquunt  ;  ix.  De  subditis  ;  x.  De  subjectis  bonis  sub  pastorali 
regimine  constitutis  ;  xi.  De  invidis  vel  protervis  subditis  ;  xii.  De  cle- 
ricis,  quales  eos  oportet  esse.  —  i.  De  quatuor  regentium  ordinibus. 
Sancta  Ecclesia...  »  Outrageusement  grattés,  les  fol.  5  et  6  ne  laissent 
lire  que  le  titre  et  les  deux  premiers  mots  du  texte,  enlevant  ainsi  les 
trois  premiers  cbapitres.  — Fol.  2G  \\  "  Capitula  libri  secundi.  i.  De 
sapientia  ;  ii.  De  oratione  ;  m.  De  lectione;  iv.  De  assiduitate  legendi  ; 
V.  De  consolatione  lectionis;  vi.  De  doctrina  sine  gratia  ;  vu.  De  super- 
bis  lectoribus  ;  viii.  De  distributione  Spiritus  septiformis;  ix.  De  gratia 
Dei  prevenientis  et  subsequentis  nos;  x.  De  fide  ;  xi.  De  spe  ;  xii.  De 
caritate  ;  xiii.  De  quattuor  virtutibus  principalibus  ;  xiv.  De  adbibendis 
pro  corporis  necessitate  subsidiis;  xv.  De  vita  activa  et  contemplativa; 
XVI.  De  appetitu  virtutum  ;  xvii.  De  pugna  virtutum  adversus  vitia  ; 
xviii.  Desimulatis  virtutibus;  xix.  De  maie  usis  virtutibus;  xx.  Quod  ex 
virtutibus  virtutes  et  ex  vitiis  vitia  nascantur  » .  —  Fol.  52.  «  Capitula 
libri  111.  I.  De  temptationibus  diaboli  ;  ii.  De  cogitatione;  m.  De 
conscientia  ;  iv.  De  peccato  ;  v.  De  levioribus  peccatis  ;  vi.  De  gravio- 
ribus  peccatis;  vu.  De  manifestis  occultisque  peccatis  ;  viii.  De  peccati 
am.ore  ;  ix.  De  peccati  necessitate  ;  x.  De  peccandi  consuetudine  ;  xi. 
De  compunctione  cordis;  xii.  De  peccati  recordatione  ;  xiii.  De  confes- 
sione  peccalorum  ;  xiv.  De  paenitentia;  xv.  De  bis  qui  ad  delicta  post 
lacrimas  revertuntur  ;  xvi.  De  bis  qui  in  peccatis  labuntur  ut  post  rui- 
nam  resurgerequeant  ;  xvii.  De  bis  qui  a  Deo  deseruntur;  xviii.  De  dis- 
peratione  (sic)  peccanlium  »  .  —  Fol.  70.  «  Capitula  libri  quarti.  i.  De 
contemptoribus  mundi  ;  ii.  De  vita  vel  conversatione  monachorum  ; 
m.  De  praeceptis  altioribus  monachorum  ;  iv.  De  tepiditate  mona- 
chorum; v.  De  humilitate  vel  opère  monachorum;  vi.  De  monachis 
qui  curis  saeculi  inplicantur  ;  vu.  De  exemplis  sanctorum  ;  viii.  Defla- 
gellis  Dei  ;  ix.  De  tolerantia  divinae  correptionis  ;  x.  De  brevitate  vel 


DK    LA    Bir.IJOTIllOQl  M    Dl-:    H  Kl  M  S.  601 

miseria  vilae  pracscnlis  ;  \i.  De  rcgni  caeleslis  desiderio;  xii.  De  sanc- 
lis  qui  se  a  consortio  saccnli  scparani  ;  mil  De  morte  corporis;  xiv.  De 
resurrecti'Onc]  corponiin  ;  \\ .  De  judicio  tremendo  ;  \vi.  De  damna- 
tionc  diaboli  et  daenioiiuiu  ;  wii.  De  infernosuperioie;  wm.  De  poenis 
impioruni  ;  \ix.  De  igné  purgatorio  quo  post  mortem  peccata  relaxari 
creduntur  ;  xx.  De  gloria  sanctoium  ».  —  Fin  du  texte  :  "  ...  percipile 
regnum  quod  vohis  paratum  est  aciintio  (sic)  mundi.,  ubi  regnabunt  cum 
illo  in   saecula  saeculornm.  Amen.  Ëxplicit  liber  quartus  féliciter  » . 

La  garde  b  a  été  utilisée  par  une  main  contemporaine  pour  y  noter 
les  effets  de  la  lune  sur  les  individus,  dans  ses  différentes  phases  : 
u  Luna  I,  quod  videbis  in  gaudium  erit  si  videris  te...  —  Luna  XXX, 
inter  duos  dies  fiât  somniiim  tuum.   Praesentina  [sic)  sunt  et  vera  n  . 

Au  bas  des  fol.  1-2,  on  lit  cet  c\-libris  (Xi*  siècle)  :  «  Liber  Sanctç 
Marie  Hemeusis  " . 

Enfin,  au  verso  du  fol.  93,  on  trouve  la  noie  ordinaire  de  Gilles 
d'Aspremont  :  «  Hic  libellus  est  de  anliquis  libris  ecclesie,  et  erat  in 
capitulo,  et  continct  4"'"  libellos  partiales  de  diversis  materiis  bene  uti- 
libus  ac  moralibus,  et  ncscitur  quis  fuerit  ejus  auctor,  nec  etiam  quis 
eum  dederit  Sancte  Marie  Remensi.  Et  sunt  in  eo,  absque  duobus  pri- 
mis  foliis  et  2  foliis  ultimis  que  faciunt  custodias  libri,  folia  92.  Si 
quis  furatus  fuerit,  anatliema  sit.  Quotatus  die  xiiii"  maii,  anno  Do- 
mini  M^CCCC'XIP  "  .  —  Sur  la  garde  a,  la  cote  :   «  181  » . 

Les  gardes  c,  D,  proviennent  d'un  rouleau  de  procédure  sans 
intérêt. 

IX."  siècle.  Paichemin.  93  leiiillels  et  4  gardes,  a.  r,  en  tête,  c,  d,  à 
la  fin,  la  première  i)Ianche.  Curieux  S  initial  au  Irait,  au  fol.  5. 
205  sur  140  millim.  Dos  de  veau  blanc  sur  bois.  —  (ll^x.-libris  gravé 
du  Chapitre  :  «  C,  ord.  4,  n°  69  '  ). 

444  (F.  425).  B.  Anselmi,  Cantuariensis  archiepiscopi,Monologion 
seu  liber  de  Trinitate.  —  Ejusdem  Froslogion  et  Apologeticus  contra 
Gaunilonem.  —  Ejusdem  de  Incarnatione  Verbi  et  Cur  Deus  homo. 

Fol.  1.  «  Incipit  prologus  in  Monologion,  librum  Anselmi.  Quidam 
fratrcssepe  me  studioseque  precati  sunt...  —  Incipit  Monologion,  liber 
Anselmi,  Dorobernensis  archiepiscopi.  Si  quis  unam  naturam  summam 
omnium  quç  sunt...  vere  igitur  hic  est  non  solum  Deus,  sed  solus  Deus 
ineffabiliter  trinus  et  unus.  ExpIicit  Monologion,  liber  Anselmi,  Doro- 
bernensis archiepiscopi  -•> .  Le  titre  courant  contemporain  porte  :   «  An- 


602  MANUSCRITS 

selmus  de  Trinitate  »  .  [S.  Anselmi,  Cantuariensis  archiepiscopi,  opéra. 
Paris,  1721,  p.  3-28). 

Fol.  34.  a  Incipit  proemium  in  Proslogion,  librum  Anselmi,  Can- 
tuariensis archiepiscopi.  Postquam  opusculum  quoddam  velut  exem- 
plum  meditandi  de  ratione  fidei...  —  Incipit  Proslogion,  liber  An- 
selmi, Cantuariensis  archiepiscopi.  Eia  nunc,homuntio,fuge  paululum 
occupationes  tuas...  donec  intreni  in  gaudium  Domini  mei,  qui  est 
trinus  et  unus  Deus,  benedictus  in  secula.  Amen.Explicit  Proslogion  >i  . 
{Ibid.,  p.  29-35). 

Fol.  45.  "  Sumptum  ex  eodem  libello.  Ergo,  Domine,  qui  das  fidei 
intellectum,  da  mihi...  non  possim  non  intelligere  ^.  Ce  sont  les 
chap.  3-5  du  traité  précédent. 

Fol.  45  v°.  ;c  Quid  ad  hçc  respondeat  quidam  pro  insipiente.  Dubi- 
tanti  utrum  sit  vel  neganti...  veneratione  et  lande  suscipienda  ».  Pu- 
blié sous  le  titre  :  u  Liber  pro  insipiente,  ad  versus  S.  Anselmi  in 
Proslogio  ratiocinationem,  auctore  Gaunilone ,  Majoris  monasterii 
monacho  » .  [Ibid.,^.  35-36). 

Fol.  48.  "  Quid  ad  hçc  respondeat  editor  ipsius  libelli.  Quoniam  non 
me  reprehendit  in  hisdictis...  — Dicis  quidem,  quicumque  es...  beni- 
volentia,  non  malivolentia  reprehendisti  i? .  Publié  sous  le  titre  :  «  S. 
Anselmi  liber  apologeticus  contra  Gaunilonem,  respondentem  pro  insi- 
piente »  .  (Ibid.,  p.  37-40). 

Fol.  53.  «  Incipit  liber  Anselmi,  Cantuariensis  archiepiscopi,  de 
Incarnatione  Verbi.  Prologus.  Quamvis  post  apostolos  sancti  Patres... 
—  Domino  et  patri  universç  çcclesie  in  lerra  peregrinantis  summo  pon- 
tifici  Urbano  frater  Anselmus,  vita  pcccator,  habilu  monachus,  sive 
jubente  sive  permittente  Doo,  Cantuariç  metropolis  vocatus  episcopus, 
debitam,  etc.  Quoniam  divina  providentia...  —  Cum  adhuc  in  Becci 
monasterio  abbas  essem...  in  eodem  libro  aperte  inveniet  «.Publié 
sous  le  titre  :  «  S.  Anselmi  liber  de  Fide  Trinitatis  et  incarnatione 
Verbi.  .  {Ibid.,  p.  41-49). 

Fol.  69.  "  Prefatio  Anselmi,  Cantuariensis  archiepiscopi,  in  librum  : 
Cur  Deus  homo.  Opus  subditum  quod  propter  quosdam  qui...  —  In- 
cipit liber  primus  domini  Anselmi,  Cantuariensis  archiepiscopi  : 
Cur  Deus  homo.  Sepe  et  studiosissime  a  multis  rogatus  sum  et  ver- 
bis...  Deo,  non  nobis  attribuere  debemus,  qui  est  benedictus  in  se- 
cula. Amen.  Explicit  Anselmi,  archiepiscopi  Cantuariensis  v.  [Ibid.y 
p.  74-96). 


DE    LA   BIBLIOTHEQUE   DE    REIMS.  603 

Aussitôt  la  clôture  du  texte  (fol.  108),  on  lit  ces  lignes  d'une  écri- 
ure  contemporaine,  relatives  aux  derniers  moments  d'un  religieux  : 
«  Sic  débet  interrogari  frater  morti  proximus,  sicque  respondere.  Fra- 
ter,  l(^'taris  quod  in  fide  christiana  moreris?  —  Eliam.  —  Gaudes  quod 
moreris  in  liabitu  monachico?  —  Etiam.  —  Fatcris  te  maie  vixisse,  ut 
meritis  tuis  nicliil  boni  tribuatur?  —  Etiam...  » 

Au  verso,  représentation  d'un  Christ  assis,  bénissant  de  la  main 
droite,  tenant  de  la  gauche  un  livre  ouvert,  les  pieds  posés  sur  la 
sphère  du  monde;  au  trait,  à  peine  relevée  de  jaune  et  de  vert. 

La  garde  a,  collée  à  l'intérieur  du  plat  initial,  porte  une  table  du 
XV*  sièc'e.  —  Au  bas  du  verso  du  dernier  feuillet,  on  lit  cette  note 
contemporaine  du  texte  :  «  Hic  desunt  libri  Anselmi  de  Concordia  pre- 
destinationis  et  liberi  arbitrii,  liber  de  Veritate,  liber  de  Li[bero]  ar[bi- 
trio],  liber  de  Casu  diaboli,  liber  de  Processione  Spiritus  sancti  contra 
Grecos,  epistola  de  Fermento  et  azimo,  epistola  de  Diversitate  sacra- 
mentorum  Ecclesie,  omelia  de  beata  Virgine  ^  . 

La  garde  )î  est  un  fragment  de  commentaire  du  prophète  Joël 
(XII«  siècle). 

Les  ex-libris  du  possesseur  sont  nombreux  :  a  Liber  Sancti  Dyonisii  « 
(XIP  siècle),  au  bas  du  fol.  10;  «  Liber  Sancti  Dyonisii  Remis  ;  si  quis 
ei  abstulerit,  anathema  sit.  Fiat,  fiât.  Amen,  amen  »  (XIII''  siècle),  aux 
fol.  4,  35,  55  ;  ^  Iste  liber  est  Sancti  Dyonisii  Remensis  »  (XIV'' siècle), 
sur  la  garde  a;  enfin  :  «  De  conventu  Sancti  Dyonisii  Remensis  » ,  avec 
accompagnement  d'une  cote  de  bibliothèque,  au  fol.  1. 

Fin  du  XII^  siècle.  Parchemin.  Écriture  anglo-saxonne.  108  feuillets 
el  2  giirdes  collées,  a,  r,  en  tête  et  à  la  fin.  Intéressantes  initiales  de 
couleur,  vert  et  rouge,  aux  fol.  3,  35,  56,  69,  70,  91.  293  sur 
205  millim.  Uel.  veau  fauve  gaufré  de  feuilles  de  chardon,  sur  bois 
(XV^  siècle),  encore  garnie  de  son  étiquette  de  parchemin  conçue  en  ces 
termes  :  «  Anselmi  Monologion.  Anselmi  Prosologion.  Item  sumptum 
de  eodem.  Liber  Anselmi  de  Incarnatione  Verbi.  Anselmus  Cur  Deus 
homo,  liber  primus  et  secundus  ".  —  (Saint-Denis). 

44o  (F.  421).  R.  Rrunonis,  Astensis,  Sententiarum  libri  IV. 

Fol.  A.  Table  générale  de  l'ouvrage  (XV"  siècle). 

Fol.  1.  «  Incipiunt  capitula  in  libro  domni  Rrunonis,  Sigensis  {sic\ 
episcopi,  de  Laudibus  Aecclesie...  —  Incipit  prologus,  in  dedicatione 
Ecclesie.  Cum  sint  multa  et  pêne  innumerabilia...  —  Sequitur.  Scrip- 
sit  Moyses  in  libro  Geneseos...  et    bibit  magister  noster,  Deus  noster 


604  MANUSCRITS 

et  Dominus  noster,  qui  cum  Pâtre,  etc.  Explicit  liber  de  Laudibus  Çc- 
clesie  «  .  {Max.  hibl.  Patrum,  t.  XX,  p.  1739-1749). 

Fol.  16.  a  Incipit  liber  ejusdem  de  ornamentis  Aecclesie.  Sequitur. 
Primum  Ecclesie  ornamentum  Gdes  est...  sed  tanta  nos  modo  dixisse 
sufGciat  . .  (Ibid.,  p.  1749-1763). 

Fol.  36.  "  Incipit  liber  domni  Brunonis  de  Novo  mundo.  Novus 
homo  venif  in  mundum...  de  quibus  [qui]  biberit  non  sitiet  ultra  ». 
{Ibid.,  p.  1763-1773). 

Fol.  51  v°.  La  collection  de  sermons  qui  forme  la  quatrième  partie 
de  Tceuvre  de  Brunon  n'est  pas  conforme  à  Tédition  de  la  Biblioth. 
Patrum  (p.  1773-1812),  sauf  pour  les  premiers.  ^  De  Trinitate. 
Audi,  Israël,  Dominus  Dcus  tuus...  »  —  Fol.  53  \\  "  Item,  de  Triui- 
tate.  Sicut  quçdam  sabbata  dicuntur...  »  —  Fol.  55  v°.  «  Item,  de 
Trinitate.  Dum  loquimur  de  unltate...  ^  —  Fol,  57.  u  De  Nativitale 
Domini.  Maximus  prophetarum  Isaias...  -n  —  Fol.  58  v\  "  De  Circum- 
cisione.  Postquam  impleti  sunt  ut  circumciderctur...  v  —  Fol.  59. 
"  De  Epipbania.  Quoniam  autem  circumcisio...  Audivimus  modo,  cum 
evangelium  legeretur,  quia  très  magi...  »  —  Fol.  61  v\  ^f  In  octava 
Epiphanie.  Defuncto  Herode,  etc.  Defuncti  sunt  enim  qui  quçrebant  ani- 
mam  pueri...  "  —  Fol.  63  v°.  «  Dominica  in  Palmis.  Narrât  beatus 
Johannes  evangelista  quia  turba  multa...  -n  —  Fol.  64  i".  a  In  Cena 
Domini.  Prima  die  Azimorum...  -n  — Fol.  67  v°.  u  In  sanctum  Pascha. 
Fidelis  sermo  et  omni  acceptione  dignus...  «  —  Fol.  69.  "  In  Ascen- 
sione  Domini.  Hodierna  die,  sicut  scriptum  est...  «  — Fol.  70.  ce  In 
Pentecoslcn.  Dum  compJerentur,  etc.  Sunt  quçdam  apud  Hebreos...  » 
—  Fol.  71  v°.  «  in  feslivitaiibus  béate  Marie  virginis  et  aliarum  virgi- 
num.  De  Nativitate.  Liber  generationis,  etc.  Audivimus  modo  in  lec- 
tione...  ')  —  Fol.  73.  a  In  Annuntiatione  sancte  Mariç  virginis. 
Missus  est  Gabriel,  etc.  Si  consideremus  personam  mittentis...  r>  — 
Fol.  74  v°.  «  In  Purificatione  sancte  Marie.  Postquam  impleti  sunt  dies 
purgationis.  Duo  sunt  de  quibus...  »  —  Fol.  76.  et  In  Assumptione 
sancte  Marie  virginis.  Magnificat,  anima  mea,  Dominum,  etc.  Docet  nos 
beatissima...  "  —  Fol.  78.  «  De  virginibus.  Simile  est  regnum  celorum 
homini  negotiatori,  etc.  In  exemplo  et  similitudine...  -^  —  Fol.  80.  "De 
virginibus.  Simile  est  regnum  celorum  sagene  misse,  etc.  Sic  erit  in 
consummalione  seculi...  ■>'  —  Ibid.  «  De  virginibus.  Omnis  scriba  doc- 
tus,  etc.  Regnum  celorum,  regnum angelorum...  »  —  Fol. 81  v\  "  Item, 
de  virginibus.  Simile  est  regnum  celorum  decem  virginibus,  etc.  Regnum 


DE    LA   BIBLIOTHUQIE    DK    REIMS.  605 

cçlorum  Kcclesia...  r>  —  Fol.  82  \\  a  De  rnartiribus.  Sancli  per  fidem 
vicerunt...  »  —  Ibid.  «  De  eisdem.  Beati  qui persecutionem,  <?/c.  Qucre 
superius,  in  libro  de  Ornamenlis  I,<]cclesio  sermonem  de  patientia...  « 
—  Fol.  83.  '<  Nisi  granum  fvumenti  cadens  in  lerram^  etc.  Hoc  est  illud 
granum...  n  —  Fol.  84.  «  De  rnartiribus.  E(jo  sum  vitis,  etc.  Ecce 
vitis  vocatur  Cbristus...  "  —  Fol.  85.  «  De  rnartiribus.  Deus,  venerunt 
gentes,  etc.  Hereditas  Dei,  templuin  Dei...  »  —  Fol.  8(3  v°.  u  De  rnar- 
tiribus. Ecce  quam  bomim,  etc.  Sic  enim  se  habct  ordo.. .  «  —  Fol.  88. 
«  De  rnartiribus.  Laudate  Dominum  in,  sanctis,  etc.  Crlum  et  terram  et 
omnes  creaturas...  «  —  Fol.  90.  a  De  confcssoribus.  Audiviriius  modo, 
cuin  evangeliuni  legeretur,  Dominum  dixisse  discipulis...  »  —  Fol.  92. 
ce  De  confcssoribus.  Nenio  accendil  lucernam^  etc.  Dominus  et  salvator 
noster  pauio  superius...  "  —  Fol.  94  v*.  «  De  confcssoribus.  Xemo 
accendit  luceniam,  etc.Vihi  oculi  non  sunt,  ibi  lux  neccssaria  non  est... 
Beali  mundo  corde,  quoniam  ipsi  Deum  videbunt,  qui  vivit  et  régnât  in 
secula  seculorum.  Amen  »  . 

Sur  la  garde  a,  qui  a  reçu,  au  XV''  siècle,  une  table  de  l'ouvrage,  on 
lit  :  «  Xovcrint  uniiersi  présentes  [)aritcrque  futuri  quod  anno  a  Xati- 
vitate  Domini  millesimo  CCCCIX",  indictione  secunda,  et  die  mcrcurii 
septima  aiigusti,  papa  Alexander  V'"%  in  consilio  {sic)  generali  eadem 
die  in  civitate  Pisana  tento,  conccssit  omnibus  vere  penitentibus  et 
confessis,  qui  in  dicto  consilio  et  in  aliis  consiliis  super  unione  et  refor- 
macione  Ecclesie  eodem  anno  in  eadem  civitate  intcrfuerunt  (s/V),  et 
qui  post  duos  menses  immédiate  sequentes  erunt  in  statu  gracie,  et 
etiam  in  arliculo  rnortis,  semel  tantum,  vcram  indulgentiam  a  pena  et 
culpa  omnium  suorum  peccatorum.  Deo  gracias  "  . 

Au  fol.  97,  on  trouve  le  nom  du  premier  possesseur  du  volume  : 
«  Iste  liber  est  Pelri  Guitonis,  presbiteri  Turonensis  diocesis  ,  qucrn 
librnm  émit  in  civitate  Pisana,  in  mense  februario,  anno  a  Nativitale 
Domini  MCCCCIX"  » .  —  A  la  suite  de  cet  ex-libris,  Pierre  Guilon  a 
transcrit  q(iel(|ues  notes  sur  les  usages,  les  offices  et  les  prières  de  la 
primitive  église. 

La  garde  colfée  sur  le  plat  initial  provient  d'un  recueil  canonique 
sans  valeur.  On  y  lit  aussi  une  note  de  peu  d'intérêt  (XV"  siècle)  sur  le 
rang  de  la  théologie  à  la  tète  des  autres  sciences,  et  cette  mention 
(XVII'  siècle)  :   «  Bruno  de  Laudibus  Ecclesie;  ex  dono  P.  Guitonis  " . 

\\\'  siècle.   Parchemin.   Ecrilme  ilolieniit'.  97  feuillets  à  2  col.  cl 
une  garde  A,  en  lOle.  Curieusis  initiales    au    initiium,  aux  fol.  1,  Uî, 


606  MANUSCRITS 

19,  28.  325  sur  218  millim,  Rel.  veau  blanc  sur  bois.  —  (Ex-libris 
gravé  du  Chapitre  :  «  C,  ord.  2,  n°  26  »)• 

446  (F.  415).  Hugonis  a  Sancto  Victore  libri  II  de  Sacramentis 
christianae  fîdei.  —  B.  Bernardi  Apologeticus,  ad  Guillelmum,  abba- 
tem  Sancii  Theoderici.  —  Hugonis  de  Folieto  annotatiunculae  elucida- 
toriae  super  Threnos.  —  Ejusdem  de  Claustro  materiali,  necnon  de 
Claustro  animae.  —  Liber  de  XII  abusivis  saeculi  B.  Cypriano  adscrip- 
tiis.  —  Ricardi  a  Sancto  Victore  Benjamin  minor.  —  Ejusdem  liber  de 
Exterminatione  mali  et  promotione  boni.  —  Liber  quidam  prover- 
biorum.  —  B.  Anselmi  liber  de  Beatitudine  caelestis  patriae. 

Fol.  1.  «  Incipit  prologus  in  libro  Hugonis Parisiensis  de  Sacramen- 
tis christiaue  fidei.  Librum  de  Sacramentis  christiane  fidei  studio  quo- 
rumdam...  —  Incipit  prologus  secundus.  Cum  igilur  de  prima  erudi- 
cione  sacri  eloquii...  tractando  extendunt.  Item  alia  prefaliuncula. 
Arduum  profecto  et  laboriosum... —  Incipit  liber  primus  magistri  Hu- 
gonis Parisiensis  de  Sacramentis  christiane  Odei,  perlinens  ad  secundam 
erudicionem  sacri  eloquii,  quod  est  fundamentum  sciencie.  Incipit  ejus- 
dem libri  prima  pars,  que  tractât  de  creatione  et  constitucione  hujus 
sensibilis  mundi,  unum  esse  principium  a  quo  facta  sunt  omnia  de 
nichilo.  Inprincipio  creavit  Dcus  celum  et  terram.  Quod  creatum  est  de 
nichilo  factum  est...  ecce  quod  erit  in  fine  sine  fine.  Magistri  Hugonis 
Parisiensis  de  Sacramentis  christiane  fidei  explicit  liber  secundus  " . 
Bien  qu'appartenant  à  la  xvii'  partie  du  II'  livre  de  notre  manuscrit, 
ces  mots  sont  bien  l'explicit  de  la  xxii'  partie  dans  Tédition.  [M.  Hugo- 
nis de  S.  Victore  opéra  omnia.  Rouen,  1648,  t.  III,  p.  482-712). 

Fol,  113.  Apologeticus  B.  Bernardi.  "  Venerabili  patri  Guillelmo, 
frater  Bernardus,  fratrum  qui  in  Clara  valle  sunt  inutilis  servus,  salu- 
tem  in  Domino.  Usque  modo  si  quid  me  scriptitare...  quod  ut  nobis  a 
vobis  semper  fiât  omnino  precor  et  supplico.  Valete  » .  {S.  Bernardi 
operUy  t.  I,  p.  525-540).  Notre  manuscrit  ne  donne  pas  la  préface. 

Fol.  117.  «  Tractatus  magistri  Hugonis  de  Folieto,  prioris  canonico- 
rum  Sancti  Laurentii,  in  pago  Ambianensi,  super  Lamentationes  Jhe- 
remiç,  prophète.  Quomodo  sedet  sola  civifas,  plena  populo.  Quantum  ad 
litteram  spectat,  desolationem  Jherusalem  plangit  Jheremias...  ut  in- 
telligamus  ea  mala  qu§  predicta  sunt,  quanta  miseria  consequatur  « . 
Publié  dans  les  œuvres  de  Hugues  de  Saint-Victor  (t.  I,  p.  146-179), 
mais  d'une  manière  fort  incomplète,  puisque  notre  manuscrit,  au  lieu 


DK    LA   BIBLIOTIIÈQUK    DE    REIMS.  607 

de  s'arrêter  aux  mots  :  «  nullis  suggcstionil)us  pravis  reluctatiir  > ,  qui 
précèdent  le  paragraphe  :  «  Tolius  alphabeti  primi  epilogus  »  (p.  150), 
poursuit  ainsi,  sans  alinéa  :  u  [/ie  Syon  lugent,  eo  quod  non  sit  (sic)  qui 
veniat  (sic),  elc.  Interrogate  vias  sempiternas...  sed  unusquisque  reci- 
pial  prout  gessit.  Finit  Paschasii  « .  11  reprend  aussitôt,  en  ces  termes  : 
«  Item,  ex  tractatu  magistri  Hugonis  super  Lamentationes  Jheremiç, 
prophet<;.  Medicus  noster  in  manibus...  "  ,  qui  sont  les  premiers  mots 
de  l'épilogue  dont  il  vient  d'être  parlé.  Cette  intcrcalation,  qui  occupe 
4  feuillets  sur  22,  est  bien  empruntée  à  Paschase  Uadbert  (S .  Paschasii 
Radbertiy  abbalis  Corbeiensis,  opéra.  Paris,  1618,  p.  1320-1360),  mais 
elle  n'en  donne  pas  le  texte  in  extenso. 

Fol.  139.  «  Incipit  prologus  magistri  Hugonis  de  sequenti  opère. 
Locuturus,  karissime,  de  his  qu§  ad  edificationem  claustri  materialis 
pertinent...  —  Incipit  liber  magistri  Hugonis  de  ordinatione  claustri 
materialis.  Quoniam  de  ordinatione  claustri  materialis...  pendet  summa 
tolius  religionis.  Explicit  tractatus  magistri  Hugonis  de  Folieto  de 
Claustro  maleriali  «  .  Ce  traité  de  Hugues  de  Fouilloi,  que  d'autres 
manuscrits  intitulent  :  u  De  Uuodecim  abusionibus  claustri  materialis  ^ 
(V.  Hauréau,  iVo/.  e^^j;^r.,  t.  I,  p.  88;  t.  H,  p.  312),  a  été  attribué  à  tort 
à  Hugues  de  Saint-Victor  et  forme,  dans  l'édition  de  1648,  le  livre  11' 
du  traité  :   «  De  Claustro  animae  ^  (t.  Il,  p.  60-78). 

Fol.  149.  u  Item,  ejusdem  tractatus  de  Claustro  animç.  Nosti, 
karissime,  quod  ea  quç...  toile  grabalum  tuum  et  ambula.  Explicit 
liber  claustralium  lam  canonicorum  quam  monachorum  n .  Bien  qu'il 
soit  ici  attribué  à  Hugues  de  Fouilloi,  ce  traité  fait  suite  au  précédent 
dans  l'édition  de  Hugues  de  Saint-Victor  (Ibid.,  p.  79-88),  mais  il  n'y 
forme  qu'une  partie  du  IIP  livre  du  traité  :  «  De  Claustro  auimae  » . 

Fol.  154  v°.  Sur  les  quinze  degrés  de  la  perfection.  «  Denotatio 
quindecim  graduum.  Primus  itaque  est  ut  quis  peccatum  suum  cognos- 
cat,  secundus  ut  cognitum  odiat...  in  incessu  non  possit  notari  levitas 
Dçc  (sic)  in  dictis  vanitas  » . 

Fol.  155.  "  Incipit  liber  sancti  Cypriani,  martyris,  de  Duodecim 
abusivis  seculi.  Duodecim  abusiva  sunt  sçculi,  hoc  est  sapiens  sine  ope- 
ribus...  —  De  primo  abusionis  gradu.  Primus  abusionis  gradus  est 
si  sine  bonis...  ne  sine  nobis  Christus  esse  incipiat  in  futuro  n.  (S. 
Caeciliî  Cypriani,  episcopi  Carthaginensis,  opéra;  suppl.,  p.  cclxxv- 
ccLXXxviii,  et  S.Aurelii  Augustini  opéra,  t.  VI,  app.  p.  210-216).  Sur 
cet  ouvrage,  v.  Hauréaa,  Not.  et  exlr.,  t.  II,  p.  62. 


608  MANUSCRITS 

Fol.  158.  "  De  Septem  gradibus  animç.  Anima  igitur  gradu  primo 
corpus  hoc  terrcnum...  qui  invisibiliter  renascitur  qui  crédit  15  . 

Fol.  159.  «  Incipit  magistri  Ricardi  liber  primus  de  Patriarchis. 
Benjamin  adolescent ulus  in  mentis  excessu.  Audiant  adolescentuli  sermo- 
nem...  diviiiç  revelationi  humana  ratio  applaudit.  Explicit  liber  Ri- 
chard i  de  Patriarchis  ».  V.  plus  haut  notre  manuscrit  160,  fol.  58. 

Fol.  175  v°.  «  Incipit  ejusdem  de  Exterminatione  mali  et  pronjotione 
boni.  Quid  est  tibi,  mare,  etc.  Exclamatio  est  vox  ista  prophetç...  ad 
majora  obtinenda  promoveri  non  meretur  » .  [M.  Richardi  Sancti  l/icto- 
ris  opéra.  Rouen,  1650,  p.  1-23). 

Fol.  188.  "  Prefaciuncula  sequentis  operis.  Edito  olim  a  me  para- 
bolarum  libello...  —  Incipit  libellus  proverbiorum.  Textus.  Ante  pran- 
dium  esurire,  ante  polum  sitire,  ante  lucem  surgere  sanitas  magna  est. 
Glosa.  In  cçlesti  gloria  electi  omnes  vero...  ad  cçlum  letus  pergit  d  . 

Fol.  197  v°.  -i  Incipit  querimonia  de  malicialnjjustemporis.  Egyptus 
olimdecem  plagis...  adveniat  regnum  tuum.  —  Appologia  seu  satisfaclio 
ad  lectorem.  Ecce,  mi  lector,  hune  libelium  velud  cophinum  diverso- 
rum  pomorum...  non  salis  implet  effeclus  »  . 

Fol.  198  \°.  «  Prologus  Ansclmi,  archiepiscopi,  in  libro  de  Bealiln- 
dine  C(;lestis  patriç.  Multi  homines  ijuibiis  nonnuncpiam  boni  mores... 
—  l.iber  Anselmi,  archiepiscopi,  de  Realitiidinc  Ci^lestis  patrie^,  id  est 
de  septem  bonis  que  ad  corpus,  et  item  de  scptcni  aliis  bonis  que  vera- 
citer  ad  animam  pertinent.  IMirnum.  In  illa  igitur  vita  pulchritudo 
justorum...  —  Item  de  seplem  bonis  ad  animam  pertinenlibus.  Sunt 
etiam  alia  quç  quidem...  transituri  sinii.  in  societatcm  deinoniorum. 
Explicit  liber  de  Reatitudine  cçlestis  patriç  »  .Cet  opuscule  ne  concorde 
que  par  les  premiers  mots  du  prologue  avec  un  ouvrage  portant  le 
même  titre,  qui  a  été  publié  à  la  suite  des  œuvres  de  S.  Anselme 
{S.  Anselmi^  Cantuariensis  episcopi,  opéra.  Paris,  1721,  p.  Hl)-153) 
sous  le  nom  d'Eadmer,  moine  de  Cantorbéry,  et  dont  parle  VHisloire 
littéraire  (t.  IX,  p.  128-429). 

La  garde  collée  sur  le  plat  initial  porte  un  grand  calendrier  perpé- 
tuel (XIP  siècle). 

Sur  le  fol.  2,  on  trouve  la  signature  :  «  L.  Art.  d'Anglade  »  . 

Fin  du  \II*  siècle.  Parciietiiin.  202  fîniilletS;  à  2  col.,  plus  116  hiSj 
phis  une  garde  A,  collée,  en  tôle;  les  116  bis  cl  202  réduite  au  (juirt. 
452  S'ir  310  millim.  Inléressantos  initiales  mi-pailies,  de  couleur, 
nolamnient  aux  fol.  2,  8,  11,  IG,  19,  24,  31,  35,  38,  -41,  45,  46,  50, 


[)K    LA    lUBLIOTHEQUl!:    DK    KIOIMS.  609 

52,  ij3,  G5,  G8,  ()0,  70,  Ti.  77,  70,  89,  90,  90,  103,  108,  111,  113, 
117,  122,  130,  159,  175;  cin-ieuscs  lettrines  aux  fol.  105,  170.  Uel. 
venu  ("aine  sui"  bols,  —  (Sfiint-Tliir^rry,  n°  93). 

ii7  (E.  350).  Hu<jonis  a  Sancto  Victore  libri  II  de  Sacramentis 
christianac  fidci. 

Fol.  1.  Table.  —  Fol.  3.  <  Incipit  prologiis  libri  de  Sacramentis  ab 
initio  usqiie  in  (inetn  in  iinam  seriom  dispositis,  magistri  Hugonis. 
Librnni  de  Sacramentis..  "Comme  dans  le  manuscrit  440.  Deux  feuil- 
lets manquent  entre  les  fol.  3  et  4,  enlevant  le  deuxième  prologue  et 
les  deux  premiers  paragraphes. 

Sur  la  marge  du  fol.  99,  on  lit:  u  F.  Johannes  Thiérion,  1592, 
Theodericanus  "  . 

Fin  (In  XII®  siècle.  Parchemin  fortetTient  taché  H'humidifé  dans  les 
marges  supérieure  et  inférieure  et  dans  les  derniers  feuillets.  100  feuil- 
lets à   2   col.   310  sur  210   millim.  Rel.  veau   fauve  sur  carton.    — 

(Saint-Thierry,  n°  92). 

448  (F.  414).  Hugonis  a  Sancto  Victore  libri  H  de  Sacramentis 
christianae  fidei. 

Fol.  1.  u  Incipit  prologus  libri  Ugonis,  presbiteri,de  Sacramentis,  etc. 
Librumde  Sacramentis...  n  Comme  dans  lesmanuscrits  précédents. 

Au  verso  du  fol.  280,  on  trouve  la  note  de  Cilles  d'Aspremont  : 
«  Iste  liber  fuit  de  libris  bone  memorie  domini  Guidonis  de  Roya, 
quondam  archiepiscopi  Kemensis,  in  quo  continetur  liber  vencrabilis 
Hugonis  de  Sancto  Victore  de  Sacramentis  a  principio  usque  adfînem 
libri,  et  suntin  eo,  prêter  prinmm  folium  et  [iltimum  que  faciunt  cus- 
todias  libri,  sunt  folia  280,  scilicet  ducenta  et  octoginta  sex  folia,  quo- 
rum duo  in  medio  libri  sunt,  scilicet  140  et  1  il  folia,  non  sunt  scripta, 
quia  unus  (676')  est  finis  primi  libri  Hugonis.  Si  quis  librum  istum  fura- 
tus  fuerit  aut  aliqiiid  iude  abstulerit,  anathema  sit.  Et  orate  Dcum  pro 
dicto  domino  Cuidone,  archiepiscopo,  et  pro  quotatore  et  numeratore, 
scilicet  Egidio  de  Asperomonte,  qui  hune  librum  numeravitin  crastino 
Ascensionis  dominice  anno  Domini  M"  CCCC"  XI1°  " . 

Sur  la  garde  a,  ou  trouve  la  cote  ordinaire  :  «  b  141  visa  r^ .  —  Au 
vefso,  une  main  du  XIV'  siècle  a  inscrit  :  «  Ext[imatur]  I  fr[anco] 
eu  [m]  di[midi]o  » . 

XIII*    siècle.    Parchemin.   Ecriture  allemande,  ou  peut-être  mieux 
bohémienne.  280  feuillets,  le  141  blanc.  170  sur  272  millim.  Intéres- 

TOME  XXXVUI.  30 


610  MAXUSGRITS 

sanle  initiale  au  fol.  4.  Très  curieuses  lettrines  î^  In  plume  aux  fol.  1, 
16,  25,  39,  49,  142;  celles  qui  émaillent  le  texte  ne  sont  pas  moins 
cli,q[nes  d'étude.  Rel.  veau  blanc  délabré,  sur  bois,  portant  les  armes 
peintes  de  Guy  de  Roye.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «D,  ord.  3, 

no38»). 

449  (E.  357).  Summa  Hugonis  a  Sancto  Victore  de  Sacramentis. 

—  Commentarisis  cujusdana  incerti  super  Genesim.  —  Libellas  quidam 
de  Greatione. 

Fol.  1.  «  Summa  magistri  Hougonis  (sic).  Sacramentum  corporis  et 
sangiiinis  Christi  unum  est...  ut  illud  percipiat  racionabiliter  non  con- 
tradicitur  r>  .  —  Les  premiers  mots  commencent  la  vm^  partie  du 
IP  livre  du  traité"  de  Sacramentis  «  ;  les  derniers  mots  forment  la  fin 
de  la  XV*  partie  du  même  livre  ;  mais  les  chapitres  qui  composent  notre 
recueil  se  présentent  sans  aucun  ordre  et  vont  au  delà  de  ces  limites, 
quoique  bien  moins  nombreux  que  dans  Tédition. 

Fol.  43.  a  Cummentum  super  primum  librum  Moysi.  Primam  Ge- 
neseos  partem  secundum  phisicam  et  ad  litteram  ego  expositurus,  in 
primis  de  intencione  auctoris...  —  Titulus  libri  talis  est.  Incipit  Ge- 
nesis,  est  liber  de  rerum  creacione  sive  generacione...  quicquid  autem 
de  bac  re  dicemus  ex  vera  et  sancta  theologia  sumptum  esse  nemo 
dubitet  »  . 

Fol.  52.  «  Philosophia  ostensura  Boetio  in  quo  sit  summum  bonum 
situm  et  qualiter  ad  ipsum  perveniatur. ..  —  Mundus  est  ordinata  col- 
lectio...  —  Terrarum  cçlique  sator,  id  est  terrenorum  et  celestium,  vel 
perterram  intelliguntur  duo  inferiora  elementa,  scilicet  terra  et  aqua... 
que  mala  sunt  vel  a  diabolo  vel  a  carne...  »  La  fin  de  cet  opuscule  ano- 
nyme manque. 

Les  gardes  a,  b  sont  formées  d'un  fragment  de  Graduel  (XIIP  siècle) . 

—  Sur  la  garde  b,  on  lit  cette  note  relative  à  un  prêt  de  livres  (m.  d.)  : 
(c  Milon,  Valensis,  [pro  Ysaia  fratris  ...],  nihil  solvit  ad  opus  magistri 
Odonis  » ,  qu'une  main  peu  postérieure  a  modifiée  en  inscrivant  ces 
mots  :  «  pro  Appocalisi  fratris  Guerrici,  de  ordine  Predicatorum  » ,  à 
la  place  de  ceux  que  nous  donnons  entre  [].  La  même  main  a  noté,  au 
bas  du  fol.  63  V,  cette  troisième  mise  en  gage  du  volume  qui  nous 
occupe  pour  un  nouvel  emprunt  de  livre  :  «  Milo,  Walensis,  pro 
magistro  Odone  de  Duaco  (?),  super  XII  Prophetas  » .  —  Au-dessous, 
on  lit  l'ex-libris  (XIV*  siècle)  suivant  :  u  Iste  liber  reddatur  domino 
Johanni  de  Dor...  "  —  Au  fol.  1,  on  trouve  la  signature  bien  connue 


DK    LA   BIBLIOTHKQIE    bK    HLIMS.  611 

u  G.  Filiastri  »  . — Enfin,  au  fol.  63,  Gilles  d'Aspremont  nous  a  laissé 
les  deux  notes  qui  suivent  :  «  Istuni  librum  dédit  librarie  dominus  car- 
dinalis,  decanus  ejusdem  (^ic) ,  et  continet  Su  mina  m  de  Sacramentis 
abrevialain  necnon  et  expositionem  super  Moisen ,  et  sunt  ibi  63* 
folia  ».  —  a  In  isto  libro,  qiieni  dédit  dominus  cardinalis  decanus, 
continentur  primo  Summa  abbreviata  de  dicto  Hugone  in  libro  suo  de 
Sacramentis,  etc.  » —  Sur  le  fol.  1,  la  cote  :  «  157  b  "  . 

XIII*  siècle.  Parchemin.  63  feuillets,  le  51"  blanc,  et  2  gardes,  a,  b, 
en  lêle.  163  sur  120  millim.  Mauvaise  reliure  du  XV«  siècle,  veau  fauve 
gaufré,  sur  carton,  perlant  encore  le  chiffre  du  donateur  :  «  G.  F  « 
et  le  litre  sur  parchemin  :  «  Hugo  de  Sacramentis  ».  —  (Ex-libris 
gravé  du  Chapitre  :  «  D,  ord.  3,  n"  34  »). 

4d0  (E.  363).  B.  Bernardi  liber  de  Diligendo  Deo.  —  Ejusdem  de 
Praecepto  et  dispensatione.  — Ejusdem  XXIX  sermones  super  Cantica 
canlicorum. 

Fol.  1.  Liber  de  Diligendo  Deo.  «  Viro  illustri  domino  Aimerico, 
(^•cclesiç  Komanç  diacono  cardinali  et  cancellario,  B.,  abbas  dictus  de 
Claravalle,  Domino  vivere  et  in  Domino  mori.  Orationes  et  non  ques- 
tiones  a  me  poscere...  —  Vultis  ergo  audire  et  quare  et  quomodo... 
nullus  profecto  esse  poterit  miseracionis  affectus  ».  {S.  Bernardi,  Cla- 
revallensis  abbatîs,  opéra,  t.  1,  p.  589-608). 

Fol.  11.  De  Praecepto  et  dispensatione.  «  Domno  abbati  Colum- 
bensi,  frater  B.,  abbas  dictus  de  Claravalle,  valere  in  Domino  semper. 
Rescriptum  meum  ad  epistolas...  —  Qua  mente  tacebo?...  —  Prima 
igitur  questio  circa  regulam  noslram...  vestrç  debui,  quod  et  studui, 
satisfacere  voluntati.  Explicit  ».  (Ibid.,  p.  505-530). 

Fol.  25.  Table  de  l'ouvrage  suivant.  —  Sermones  in  Cantica  canti- 
corum.  «  Vobis,  fratres,  alia  quam  aliis  de  seculo...  "  Les  23  premiers 
sermons  suivent  dans  l'ordre  de  l'édition.  —  Fol.  70.  Le  24'  com- 
mence ainsi  :  «  Recli  diliguntte.  Et  hoccuipotissimumpersone  congruere 
judicamus?...  »  —  Suivent  les  25'-29'^  sermons.  {Ibid.,  p.  1273- 
1379). 

Au  bas  des  fol.  1  et  86,  on  trouve  Fex-libris  contemporain  :  «  Liber 
ecclesiç  Sancti  Theoderici;  anathema  sit  auferenti  »ou  «  Liber  Sancli 
Theoderici  ;  auferens  sit  anatema.  Fiat.  Fiat  » . 

La  garde  a,  collée  sur  le  plat  initial,  est  un  fragment  de  Sacramen- 
taire  du  XI*  siècle  portant  la  messe  «  pro  amico  » . 


612  MANLSCRITS 

Xn«  siècle.  Paichemin.  86  feuillets  à  2  col.  326  sur  210  millitu.  Rel. 
veau  fauve  sur  carlon.  —  (Saint-Thieny,  n°  89). 

4ol  (E.  364).  B.  Bernardi  liber  de  Consideratione.  —  Liber  qui- 
dam de  Genesi,  contra  Manicheos.  —  Cujusdam  incerti  glosae  in  Pen- 
tateuchum  et  librum  Josue. 

I.Fol.  1  v°.  a  Incipit  liber  venerabilis  Bernardi,  abbatis  Clarevallis, 
ad  Eugenium,  papam  urbis  Romç,  de  Consideracione.  Subit  animum 
dictare  aliquid...  —  Unde  jani  ergo  incipiam...  proinde  is  sit  finis 
libri,  sed  non  finis  quçrendi.  Explicit  liber  quintus  venerabilis  Ber- 
nardi, abbatis  Clarevallis,  ad  papam  Eugenium,  de  Consideracione  «  . 
(S.  Bernardi j  Clarevallensis  ahhaiis ,  opéra,  t.  I,  p.  413-464). 

Fol.  51  V".  «  Incipit  epistola  Bernardi,  Clarevalli  [sic)  abbatis,  ad 
Eugenium,  papam  urbis  Rom§,  de  Consideracione.  Amantissimo  patri  et 
domino,  Dei  gratia  summo  pontifici,  Eugenio,  Bernardus,  Clarevallis  vo- 
catus  abbas,  modicum  id  quod  est.  Auditum  est  in  terra  nostra. ..  » 
(Ihid.,  p.  234). 

II.  Fol.  53  v°.  Ici  commence  un  nouveau  volume,  relié  plus  tard 
avec  le  précédent. 

u  Incipiunt  glosç  sancti  Augustini,  episcopi,  super  Pentalheucum 
Moysi.  More  Manicheorum,  multi  imperiti  et  rustici  et,  tit  ita  dicani, 
presumptuosi,  percontari  [sic)  soient  et  obiciunt  :  Si  in  principio 
aliquo  temporis  fecit  Deus  celum  et  terram,  vel  ubi  erat  et  quid  ei 
placuit  subito  facere  quod  nonquam  ante  fecerat  per  tempora  §terna? 
His  respondemus  :  Deus  in  principio  creavit  celum  et  terram,  non  in 
principio  temporis,  sed  in  Christo...  —  In  principio  creavit  Deus  celum 
et  terram.  Inquirendum  summopere  est  in  quo  principio...  quia  et  sic 
impii  ad  spem  indulgentiç  provocantur.  Finit  i5 .  Le  morceau  s'arrête 
à  la  sortie  d'Adam  du  paradis.  Le  titre  qu'il  porte  a  été  ajouté  à  tort 
par  une  main  peu  postérieure;  il  devrait  figurer  en  tête  de  l'ouvrage 
suivant,  dépouillé  toutefois  de  l'attribution  à  S.  Augustin,  qui  est  ma- 
nifestement fausse,  puisque  le  commentaire  cite  en  plusieurs  endroits 
le  nom  et  le  témoignage  de  cet  auteur. 

III.  Fol.  68.  «  Desiderius  vocabatur  episcopus  quidam  familiaris  et 
amicus  beati  Hieronimi,  ad  quem  scribit  banc  prefationem.  Prefacio 
latine,  grece  prologus  vel  proemium  dicitur,  id  est  previatio...  —  In 
principio  creavit  Deus  ceîum  et  terram.  Auctor  hujus  operis,  sicut  sancti 
doctores  tradunt,  cognoscitur  fuisse  Moyses  qui,  per  revelutioneni  Dei, 


DE    LA   BIBLIOTHKC>rE    DE    REIMS.  613 

miindi  creationem  cognovit,  qui  tamen,  nioro  Srripture,  de  se  quasi 
de  alio  loquilur.  In  principio  hiijiis  volnminis  philosoplii  confutantur 
qui  de  mundi  creatione  conati  sunt  disputare,  sicut  Plato,  qui  tria... 
deleclaciones  in  dextera  tua  usque  in  finem.  Amen.  Expliciunt  jjlose 
super  Genesim  «  . 

Fol.  128.  «  Inclpiunt  glos<^'  in  Hellesnioth,  id  est  super  Exodum. 
Quod  hebraicc  Hcllesmoth  dicitur  hoc  in  nostra  sonat  lingua  H^c  sunt 
nominay  quoniam...  —  SinguU  envi  domibus  suis,  id  est  cum  filiis  et 
familiis. . .  dédit  illam  credentibus  se.  Expliciunt  glosç  super  Exodum  »  . 

Fol.  145.  ^  Incipiunt  glosç  in  Vaiecra,  id  est  in  Levitico.  Incipiunt 
(sic)  Vaiecra,  id  est  Leviticum.  Vaiecra  hebraice  latine  dicitur  Vocavit, 
quoniam...  —  Et  locutus  est  de  tahernaciih.  Postquam  enim  erectum... 
et  deposicione  majorum,  id  est  nobilium  hominum.  Expliciunt  glosç  in 
Levitico  « . 

Fol.  149  v".  «  Incipiunt  glosç  in  libro  Vaiedaber,  quod  est  Nume- 
rorum.  Incipiunt  in  Hbio  Vagedaber,  quod  est  Locutus  est  Dominus  in 
nostra  lingua...  —  l/iginii  annis '\\\\  ascribendi  sunt...  unde  primus 
Adam,  peccatis  suis  merentibus,  ejectus  est.  Explicit  >' . 

Fol.  154  v°.  "  Incipiunt  glosç  in  Deuteronomium.  ïncipit  liber 
Eleabdabarim,  id  est  Deuteronomium,  id  est  quod  nos  dicimus... — 
Que  locutus  est  Moyses.  More  Scripture  sic  de  se...  mortem  et  malum  si 
contempnas.  —  Canticum  Moysi.  Audite,  celi.  Invocat  cçlum  et  terram. . . 
voluerunl  videre  que  vos  videtis  et  non  viderunt,  etc.  Expliciunt  glosç 
in  Deuteronomium  »  . 

Fol.  185.  "  ïncipit  prçfacio  in  glosis  super  Josue.  Tandem  finito 
Penlatheuco,  id  est  quinque  libris...  —  Incipiunt  glosç  in  libro  Josuç. 
Et  factum  est  post  morlem  Moysi.  Idioma  Hebrcorum  est  a  conjunctio- 
nibus  inchoare...  nisi  peccandi  finem  feceritis.  Explicinnt  glosç  super 
Pentatheucon  "  (sic). 

On  trouve  l'ex-libris  du  copiste  :  «  Liber  Sancti  Tbeoderici  ;  ana- 
tbema  sit  auferenti  «,au  verso  du  dernier  feuillet  de  chaque  cahier 
(fol.  8  à  48,  puis,  de  même,  fol.  84  à  188).  —  La  signature  :  "  L.  Art. 
d'Anglade  ^  figure  au  fol.  3. 

XII"  siècle.  Parclieniiii.  188  leuillels  el  une  garde  a,  blanche,  à  la 
fin.  2^(0  sur  153  niillim.  Rcl.  veau  fauve  sur  carlon.  —  (Saini- 
Thierry,  n"  40). 

452  (E.  362).  R.  Bernardi  scrmones. 


614  MANUSCRITS 

Fol.  1.  «  Sermo  in  natale  apostolorum  Pétri  et  Pauli.  Gloriosanobis 
sollempnitas...  «  {S.  Bernardi,  Clarevallensis  abbatis,  o/?er«. Paris,  1690, 
t.  I,  p.  988).  — Fol.  2.  «  Sanctiisti  quorum...  «  {Ihid.,  p.  990).  — 
Fol.  4.  «  Merito,  fratres...  "  (p.  994).  —  Fol.  5  v^  u  De  David  et 
Golia  et  quinque  lapidibus.  Audivimus  ex  libro  Hegurn...  "  (p.  936). 

—  Fol.  7.  «  De  evangelio  ubi  triduo  sustinens  Dominum  quinque  pa- 
nibus  turba  reGcitur.  Misereor  super...  «  (p.  938).  —  Fol.  8.  "  De 
fragmentis  VII  misericordiarum.  Scitis  quid  fecerim...  r>  (p,  941).  — 
Fol.  9  V".  «  Sermo  inlaboremessis.  De  eo  qnod  nuperrime...  ^  (p.  1 158). 

—  Fol.  10  v°.    <<  H^c  est  generacio  quçrentium,   etc.  E  diversis  et  di- 
versa...  "(p.  1160).  —  Fol.  12  v".  u  Sermoin  labore  messis,  quomodo 
duplex  malum  cooperetur  in  bonum.   Pauperes  quidem   videmur...  ^ 
(p.  1163).  —  Fol.  13.   «  Item,  in  labore  messis,  de  duabus  mensis. 
Labor  iste...  »   (p.  1164).  —  Fol.  14.   ex  In  Assumptione  gloriose  Dei 
genitricis  Marie.     Virgo   hodie  gloriosa...   "    (p.   995).   —  Fol.   15. 
«  Sermo  in  eadem  sollempnitate,  de  evangelii  lectione.  Intravit  Domi- 
nus,  etc.  Oporlune  satis...  -n  (p.  997).  —  Fol.    17  v".  ^^  Item,  unde  su- 
pra. Intravit  Dominus,  etc.  Quid  est,  fratres.. .  «  (p.  1000).  —  Fol.  19  v\ 
ce  Item  unde  supra.  Tempus  loquendi  est...  »  (p.  1003).  —  Fol.  21  \\ 
a  Item  unde  supra.  Intravit  Dominus,  etc.  Quod  Dominus  ac  salvator 
noster  semel...  y>   —  Fol.   25.   "  Dominica  infra  octavas,   de  verbis 
Apocalipsis.  Signum  magnum  apparuit,    etc.  Vehementer  quidem...  » 
(p.  1006).  —  Fol.  30.   et  In  Nativitate  sancte  Marie,  de  aque  ductu. 
Fecundç  virginitatis... '^  (p.  1012).  —  Fol.  34  v°.  «  Ad  abhates  venien- 
tes  ad  capitulum.  Hoc  mare  magnum...   ^    (p.    1155).   —  Fol.   36. 
«   Sermo  in  commemoratione    S.  Alichaelis.    Angelorum    bodie...    « 
(p.  1019).  —  Fol.  38.  «  Item,  sermo  de  lectione  evangelica.  Audistis, 
fratres,  evangelicam  lectionem...  »   (p.    1021).  —  Fol.  39.   «  Sermo 
in  festivitate   Omnium   sanctorum,   de  lectione  evangelica.  Festivitas 
Sanctorum  omnium...  »  (p.  1023).  Quelques  variantes.  —  Fol. 43  v  ". 
De   eadem.  «    Quia  Sanctorum   omnium...  "  (p.  1030).   —  Fol.  46- 
De  eadem.   a  Advertistis,  nisi  fallor...  «  (p.  1033).  —  Fol.  47  v".  De 
eadem.  «  Cum  de  altari  illo...  »  (p.  1035).  —  Fol.  49  v\  De  eadem. 
«   Festiva  nobis  est...  "    (p.  1038).  —  Fol.  53.   «  Sermo  in  transitu 
S.  Malachie,  episcopi.  De  cçlo  vobis  hodie...  «(p.  1043).  —  Fol.  55  v". 
"  Epistola  ejusdem  abbatis  de  eodem  S.  Malachie,  episcopi  (sic).  Reli- 
giosis  fratribus  qui  in  Hibernia  sunt,  etc.   Si  haberemus...  "  (p.  336). 
—  Fol.  56.   «  Sermo  de  verbis  Ysaie,  prophète  ■  Vidi  Dominum.  Com- 


DE    LA   BIBLIOTHÈQU-:    DE    RKIAIS.  ()15 

incndant  nobis...  "  (p.  950).  —  Fol.  GO.  «  In  transitu  S.  Martini, 
(le  cxeinplis  obedienli*;.  Puto,  sermoncm  a  nobis  expetil...  "  (p.  lOiO), 
—  Fol.  G5.  "  Serrno  in  natale  S.  Clernentis,  de  tribus  aquis.  Preciosa 
in  conspeclu,  etc.  Audiat  peccator...  »  (p.  1055). —  Fol.  GG  \i\  «  Sciino 
in  viyilia  S.  Andrée,  aposloli.  Sanctornm  fesla...  r  (p.  1058). —  Fol. 
G7  V".  «  Sermo  in  natali  S.  Andrée,  de  mundis  piscibus.  Célébrantes 
bodie...  »  (p.  lOGO).  —  Fol.  70.  De  eadem.  u  Beati  Andrer...  » 
(p.  1063).  —  Fol.  72  V".  "  Sermo  in  obitn  domni  Humberti.  Hnm- 
bertus,  farnulus  Domini...  »  (p.  1066).  —  Fol.  75.  "  Sermo  in 
Dedicatione  çcclesiç.  Feslivitas  hodierna...  n  (p.  1070).  — Fol.  76  \i\ 
De  eadem.  «  Olim  rex  j^loriosus. .  .  "  (p.  1072).  —  Fol.  77  v°. 
De  eadem.  «  Domus  hçc...  »  (p.  1074).  —  Fol.  78  v.  De  eadem, 
«  de  tripiici  mansione.  Volivis  laudibus...  »  (p.  1075).  —  Fol. 
80  V".  De  eadem,  «  de  gemina  consideratione  sui.  Etiam  liodie,  fra- 
tres...  "  (p.  1078).  —  Fol.  83.  «  Sermo  in  octavis  S.  Andrée,  apostoli, 
de  justorum  recta  via.  Justum  deduxit  Dominus...  »  (p.  1126). — 
Fol.  84.  «  Divisio,  de  cogitationibus  et  sanitate  corporis.  Et  propensius 
..."  (p.  1115).  —  Fol.  88.  «  Sermo  de  discretione  spirituum.  Magister 
gencium  Paulus...  »  (p.  1130).  —  Fol.  90.  De  eadem.  «  Tcnetis, 
credo,  quemadmodum.. .  »  (p.  1133).  «  Explicit  liber  sermonum  a 
festivitate  B.  Pétri  iisque  in  festivilate  vel  octavis  S.  Andrée,  apostoli  » . 

Fol.  91.  "  [Gaufridi  Autissiodorensis]  Colloquium  Symonis  et  Jhesu. 
Sententic.  Dixit  Symon  Petrus  ad  Dominum  Jhesum  :  Ecce  nos  reliqui- 
mus...  et  babundancius  babeamus,  Jhesus  Cbristus,  filius  tuus,  Domi- 
nus noster,  qui  tecum,  etc.  Explicit  sermo  vel  sentenci§  de  evangelio  : 
Ecce  nos  reliquimus  omnia  n  .  [Ibid.,  t.  II,  p.  283-312). 

Fol.  110  V".  «  Sermo  de  cantico  Ezechie,  régis  :  Ego  dixi  in  dimidio 
dierum  meorum.  Viri  sanguinum  et  dolosi...  "  (Ibid.,  t.  I,  p.  1090). 

Fol.  1 13.  Table  des  sermons.  «  Hec  sunt  quç  in  hoc  volumine  con- 
tinentur  :  Tractatus  scilicet  venerabilis  Bernardi,  Clarevallensis  abbatis, 
de  nataliciis  sanctorum  per  estate[m]  et  moribus  monachorum  uscjue 
ad  Adventum...  » 

L'ex-libris  suivant,  inscrit  de  la  main  du  copiste,  se  rencontre  aux 
fol.  8-9,  104-105  :  «  Liber  sanctiBartholomei,  apostoli,  sanclorumque 
confessorum  Tbeoderici  et  Tbeodulfi  ;  anathema  sit  aiiferenti  n  .  Au 
verso  des  fol.  16,  24,  32,  40,  48,  56,  64,  72,  80,  88,  96,  112,  il 
s'est  servi  d'une  formule  plus  brève  :  «  Liber  Sancii  Tbeoderici;  ana- 
thema sit  auferenti  » ,  dont  il  est  intéressant  de  noter  la  contempora- 


616  MA\USGRITS 

néito  avec  la  précédente,  — Une  main  peu  postérieure  a  inscrit,  au  bas 
du  fol.  1  :«  Liber  Sancti  Theoderici  ;  anfe[ren]ti  sit  anateuma  «  .  — 
Enfin,  au  haut  du  fol.  2.  on  lit  la  signature  :  "  L.  Art.  d'Anglade  >^ . 

XÎI"  sièclp.  Parchemin,  113  fruillels  à  2  fol.  et  2  (gardes,  a,  h,  on 
tête  et  à  la  fin.  327  sur  214  miilini,  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  — 
(Saint-Thierry,  n°  90). 

455   (E.  358).    H.  Bernardi  sermones. 

Fol.  1.  «  In  nataii  S.  Benedicti,  de  eo  quod  scriptum  est  :  Et  erit 
ianquam  lignum,  etc.  Convenientibus  vobis  in  unum...  »  (p.  9G7).  — 
Fol.  4  V".  i'  In  Annuntiatione  dominica.  Vt  inhahUel  ghria  in  terra 
nostra,  etc.  Non  quidem  taie  testimoninm...  >^  (p.  971).  —  Fol.  9.  De 
eadem.  «  Item,  de  septiformi  Spiritu  in  Chrislo.  Considerare  est,  fra- 
tres...  •>■)  (p.  977).  —  Fol.  10.  De  eadem.  «  De  adultéra  et  Susanna  et 
beata  Maria.  Qiiam  dives  es...  r,  (p.  979).  —  Fol.  12  v".  De  eadem. 
K  Missus  est  Gabriel  angélus,  etc.  Miraris  quod  Nazareth...  '^  —  Fol.  14. 
u  In  Bamis  palmarum,  de  tribus  ordinibus  obsequentium  Christum. 
Cum  universa,..  w  (p.  882).  —  Fol.  15  v\  De  eadem.  «  De  Passione 
et  processione  et  IlII"  ordinibus  processionis.  Necesse  est  ut  loqua- 
mur...  »  (p.  879).  —  Fol.  17  v".  «De  Passione  Domini,  feriaquarta. 
Vigilate  animo...  »  (p.  884).  —  Fol.  20  v°.  ^c  In  festivitate  S.  Johannis 
Baptistç,  de  lucerna  ardente  et  lucente.  Sit  procul  ab  his...  i)  (p.  983). 

—  Fol.  24.  a  In  vigilia  apostolorum  Pétri  et  Pauli.  In  sanctorum 
vigiliis  necesse  est...  »  (p.  987).  —  Fol.  25.  Voyez  le  ms.  452,  fol.  1. 

—  Fol.  26.  Ms.  452,  fol.  4.  —  Fol.  27  v^  Ms.  452,  fol,  2.  —  Fol. 
30.  Ms.  452,  fol.  14.  —  Fol.  31.  Ms.  452,  fol.  15.  —Fol.  34. 
Ms.  452,  fol.  21  v«.  —  Fol.  38  W  Ms.  452,  fol.  17  r.  —  Fol.  41. 
Ms.  452,  fol.  19  V".  —  Fol.  43.  «  Ave,  Maria,  gratia  plena.  Non  in 
sola  virginilate...  »  (p.  1 181).  —  Fol.  44.  Ms.  452,  fol.  25.  —  Fol. 
50.  Ms.  452,  fol.  30.  —  Fol.  56,  Ms.  452,  fol.  36.  —  Fol.  58.  Ms. 
452,  fol.  38.  —  Fol.  59  m\  Ms.  452,  fol.  39.  —  Fol.  65  v".  Ms.  452, 
fol.  43  v^  -  Fol.  68.  Ms.  452,  fol.  46.  —  Fol.  69  v".  Ms.  452,  fol. 
47  V".  —  Foi.  72    Ms.  452,  fol.  49  v«.  —  Fol.  76.  Ms.  452,  fol.  60. 

—  Fol.  81  M\  Ms.  452,  fol.  65.  —  Fol.  83  v".  Ms.  452,  fol.  m  v". 

—  Fol.  85.  Ms.  452,  fol.  67  v«.  —  Fol.  87  v\  Ms.  452,  fol.  70.  — 
Fol.  90.  Ms.  452,  fol.  75.  —  Fol.  91  v".  Ms.  452,  fol.  76  v°.  —  Fol. 
92  v".Ms.  452,  fol.  77  v".  — Fol.  94.  Ms.  452,  fol.  78  v".— Fol.  96. 
Ms.  452,  fol.  80  V".  —  Fol.  98  v".   a  In  Dedicatione  çcclesie.  Dômes- 


DE    LA    RIBLIOTHKQUI':    DE    REIMS.  61T 

tica  nobis  celebritas...  »  (p.  1082).  —  Fol.  99  v".  Ms.  452,  fol.  53. 
—  Fol.  101  v".  Ms.  452,  fol.  55  r.  —  Fol.  102  v".  Ms.  452,  fol. 
72  v".  —  Fol.  105.  "  Inler  Babilonem  et  Jberusalem  miUa  pax  est... 
et,  sicut  rlignus  est,  pi<]rum  lapidantes  ^  (p.  1248). 

Fol.  107  V".  Colloquiuni  Simonis  et  Jbesu.  Comme  dans  le  manus- 
crit 452,  fol.  91. 

Fol.  127.  u  Scrmo  ad  clericos,  de  conversione.  Ad  aiidiendum,  nt 
credimus...  'i  (p.  477). 

Fol.  138  V".  «  De  triplici  custodia  manus,  linguç  et  cordis.  Omnes 
nobis  causamur  déesse  gratiam...  »  (p.  1118). 

Fol.  141.  «  De  verbis  Apostoli  :  Non  est  regnmn  Dei  esca  etpotus,  etc. 
Quid  pieteigredimur  viam...  :  (p.  1121). 

Fol.  142.  «  De  verbis  Domini  :  Qui  se  exaltât,  etc.  Si  diligcnler 
consideiamus...  "  (p.  1124). 

Fol.  143.  «  De  obedientia  et  patientia  et  sapientia.  Obsecro  vos, 
fiatres,  per  comnmnem...  «   (p.  1087). 

Fol.  145  v\  Ms.  452,  fol.  110  v". 

Fol.  148.  «  De  verbis  Sapientic^  :  Justum  deduxit  Donmius,  etc.  Est 
justus  qui  in  principio. ..  "   (p.  1126). 

Fol.  149.  «  De  debito  quadruplici.  In  via  estis...  «  (p.  1127). 

Fol.  151.  "  De  Oratione  dominica.  Fiat  volunfas  tua,  etc.  Voluntas 
Domini,  fratres,  qug  prius...  "(p.  824). 

Fol.  152.  Cl  De  verbis  Apostoli  :  Non  est  regnum  Dei  esca  et  potus. 
Solet  Paulus,  apostolns...  >  (p.  1122). 

Fol.  153  V*.  «  De  triplici  coherentia  vinculorum  et  clavis  clavorum. 
Non  hic  stamus  Iota  die  ociosi...  "(p.  1094). 

Fol.  155.  «  De  cogitalionibus  luteis,  limosis  et  cenosis.  Ammonet 
nos  beatus  Benedictus. ..  "  (p.  1147). 

Fol.  155  v^  Ms   452,  fol.  88. 

La  garde  a,  collée  sur  le  plat  initial,  est  l'œuvre  d'un  des  possesseurs 
du  livre,  dont  nous  trouvons  l'ex-libris  au  verso  du  fol.  157  :  «  Per- 
tinet  mihi  Thome  de  Gersonno  "  .  C'est  à  lui  aussi,  sans  doute,  qu'est 
due  cette  note  qui  figure  au  recto  du  même  folio  :  «  Apprécié  XLV  s[ols]  »  , 
à  moins  qu'elle  n'appartienne  à  la  main  qui  a  écrit  sur  le  recto  de  la 
garde  b  :   ^<-  Pro  libraria  »  . 

\\]h  siècle.  Parchemin.  157  feuillets  à  2  col.  288  sur  195  millim. 
Ilel.  veau  blanc  sur  bois.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapilie  :  "C,  oi-d.  2, 
n»29v). 


618  MANUSCP.ITS 

454  (E.  366).  B.  Bernardi  libri  de  Statu  praelatoriiru  et  de  Disci- 
plina monachorum.  —  Ejusdem  Meditaliones  et  liber  deConsideratione. 

Fol.  1.  c;  Incipit  liber  beati  Bernardi,  abbatis,  inissus  archiepiscopo 
Senonensi.  Capitulum  primnm.  Excusât  se  de  scribendo  lanto  viro, 
dicens  se  non  scribere  ex  presumptione,  sed  ex  obedientia  imperantis. 
Domino  suo  venerabili  H[enricoj,  Senonensi  archiepiscopo,  frater  Ber- 
nardus,  si  quid  peccatoris  potest  oratio.  Placuit  vestre  prestantie...  — 
Secundum  (sic)  capitulum.  Dolet  de  indebite  actis  per  archiepiscopum, 
condolens  passionibus  ejus  et  ostendens  banc  vitam  plenam  temptatio- 
nibus  et  periculis  quoad  omnes,  maxime  vero  quoad  pontifices,  imoque 
eisdem  compatitur.  Igitur  ex  quo  regni  celoruFii  claves...  dum  morem 
modumque  sollempnem  in  scribendo  servare  nescirem  (sic).  Explicit 
epistola  beati  Bernardi  ad  archiepiscopum  Senonensem,  scilicet  de 
Statu  et  ofGcio  prelatorum  ».  —  «  Capitula  ejusdem  epistole  »  .  (iS. 
Bernardi j  Clarevallensis  abhatis,  opéra,  t.  I,  p.  467-484). 

Fol.  21.  «  Incipit  liber  beati  Bernardi,  abbalis  Clarevallis,  editus 
abbati  Cluniacensi,  de  Disciplina  monachorum.  Capitulum  primum, 
quod  non  ex  presumptione  scripsit,  sed  rationabili  causa  coactus.  Ve- 
nerabili patri  Guillelmo  Irater  Bernardus,  fratrum  qui  in  Clarevalle  (sic) 
sunt  inutilis  servus,  salutem  in  Domino.  Usque  modo  si  qua  me  scrip- 
titare  jussistis...  —  Capitulum  secundum.  Imponebatur  monacbis 
albis,  quod  detrahebant  monachis  nigris,  ad  quorum  excusationem 
scripsit  hune  librum.  Quomodo  namque  silenter...  omnino  precor  et 
supplico.  Valete.  Explicit  epistola  beati  Bernardi  de  Disciplina  mona- 
chorum, ad  abbatem  Cluniacensem  » .  ■ —  «  Capitula  ejusdem  epi- 
stole » .  (Ibid.j  p.  527-540).  La  petite  préface  de  l'édition  manque  ici. 
Nous  avons  rencontré  ce  même  ouvrage,  sous  un  autre  titre,  au  fol.  113 
du  ms.  446. 

Fol.  37.  a  Incipiunt  Medilationes  beati  Bernardi,  summe  utiles  omni 
homini,  sed  maxime  religioso.  Capitulum  primum.  Ab  exterioribus  ad 
interiora  est  revertendum  et  ab  interioribus  [sic)  ad  superiora  ascen- 
dendum,  ut  siccongnoscatus  (.s/c)Deus.  Multi  multa  sciunt...  prospicies 
unum  eundemque  Dominum  glorie,  qui  vivit,  etc.  Expliciunt  Medita- 
tiones  beati  Bernardi,  abbatis».  —  [Capitula  hujus  libelli] .  [Ibid., 
t.  II,  p.  332-349). 

Fol.  57.    tt  Incipit  liber  primus   de  Consideratione  beati  Bernard 
abbatis,  ad  Eugenium,  papam.  Subit  animum...  "  Même  ouvrage  que 
dans  le  manuscrit  451,  fol.  1,  sauf  adjonction  de  sommaires  en  tête 


DE    LA   IHBLIOTIIKQl^I^'    DK    REIMS.  619 

(les  chapitres.  —  On  Irouve,  dans  les  marges  des  fol.  57,  67,  81,  94, 
108,  des  notes  contemporaines  sur  le  contenu  de  chaque  livre. 

Au  fol.  36,  le  copiste  termine  l'un  de  ces  traités  par  cette  invoca- 
tion :  «  Dei  genitrix  virgo  scriptionem  defendat  ab  hoste  maligno. 
Amen  »  . 

La  signature  du  donateur  :  «  G.  Filiastri,  cardinalis,  decaniis  Re- 
mensis  » ,  Ggure  au  haut  du  fol.  1.  —  Sur  le  fol.  b,  on  lit  cette  note 
de  Gilles  d'Aspremont  :  «  Hoc  modicum  volumen,  in  quo  continentur 
IIIL''  libelli  beati  lîernardi,  abbatis  Clarevallis,  videlicet  de  Statu  pre- 
latorum,  de  Disciplina  monachorum,  Meditationes  ejusdem  et  de  Con- 
sideratione,  continet  quinque  {sic)  partiales  libellos,  dédit  presenti 
librarie  dominus  Guillermus  Filiastri,  decanus  Hemensis  et  cardinalis 
sancte  sedis  Romane  ;  et  continet  in  se,  absque  primo  folio  et  ultimo 
que  faciunt  custodias,  continet  in  toto  folia  126.  Si  quis  eum  furatus 
fuerit  aut  aliquid  inde  rapuerit,  anathema  sit.  Quotatus  per  Egidium 
de  Asperomonte,  sabbato  post  Ascensionem  Domini,  xiiii"  mensis  maii, 
anno  Domini  M**  CCCC**  XII".  Orate  Deuni  pro  dicto  decano...  y 

XIV®  siècle.  Parchemin.  126  feuillets,  dont  le  20®  ])lanc,  plus 
3  gardes,  a,  en  lêle,  blanche,  b,  c,  à  la  fin,  la  dernière  blanche.  A  2  col. 
pour  les  fol.  1-56,  à  longues  lignes  pour  le  reste.  Pagination  arabe 
de  l'époque.  164  sur  llOmillim.  Rel.  moderne,  veau  fauve,  à  fermoir 
cuivre,  sur  laquelle  on  a  maintenu  le  chiffre  du  donateur  et  Téliquetle 
en  parchemin  de  la  reliure  primitive. —  (Ex-lihris gravé  du  Chapitre  : 
«D,  ord.  3,  n'>33  »). 

455  (E.  374).  Sententiae  ex  Patribus  collectae.  —  R.  Rernardi 
liber  de  Consideratione. —  Liber  Secundi,  philosophi. —  R.  Augustini 
Enchiridion. 

Fol.  2.  ;i  Abjectio.  —  Ambrosius,  de  Of[ficiis],  Ifibro]  I.  Abjectio 
discipuli  detrimentum  est  magistri.  —  R[ernardi]  epistola.  Non  bonus 
color  si  sanctorum  quispiam  anxie  ferre  abjectionem  suam...  nec  tor- 
porem  habeat  nec  careat  discretione  nec  timidus  sit  n  . 

L'auteur  prend  successivement  dans  les  Pères  les  sentences  relatives 
aux  idées  morales  qu'il  a  groupées  alphabétiquement  :  «  Abjectio,  abs- 
condere  bona,  abstinencia,  absolutio,  adherere  Deo,  adventus  Christi 
in  carne,  adventus  Verbi  in  anima...  voluptas,  votum,  Christus,  ypo- 
crisis,  zelus  » .  —  L'ouvrage  est  précédé  d'une  table  des  mots,  qui 
occupe  le  fol.  1. 

Fol.  138.    «  Incipit  liber  primus  sancli  Rernardi,  abbatis  Clareval- 


620  MANUSCRITS 

lensis,  de  Considcratione,  ad  Eugeniiim,  papam,  directus.  Subit  ani- 
mum...  —  Conqiiestio  super  occupationibus  ejusdem  Eugenii,  pape. 
Unde  jam...  >   V.  le  ms.  451,  fol.  1. 

Fol.  162.  a  IncipitliberSecundi,  philosopbi.  Secundus,  pbilosopbus, 
hoc  pbilo.sophalus  est,  omnitempore  silentiuni  conservans  et  pitagoricam 
ducens  vitam...  igitur  Adrianus  imperator,  cum  hoc  legissetet  didicisset 
causam  cur  Secundus  in  silentio  philosopharet,  precepit  libros  ejus 
sacre  bibliothece  inserietintitulariSecundi,  philosophi,  digitis  scriben- 
lem,  possidentem,  religiose  legentem,  1res  pariter  custodi,  Trinitas  ter 
sancta«  .  Ce  traité,  dont  l'auteur  est  supposé,  s'intitule  "  De  Mulieribus  " 
dans  le  manuscrit  815  de  l'Arsenal,  u  De  Silentio  r>  dans  le  manuscrit 
111  de  Bordeaux,  «  Diffinitiones  "  dans  le  manuscrit  2013  deTroyes. 

Fol.  164.  «  Incipit  liber  sancti  Augustini  Encheridion  (sic) .  Bici  non 
potest...  et  caritate  conscripsi.  Explicit  liber  Enchiridion  a  bcato 
Augustino,  episcopo,  edilus  de  Gde  et  spe  et  caritate  « .  {S.  Aurelii 
Avgustini  opéra,  t.  VI,  p.  195-242). 

Xll'*^  siècle.  Parchemin.  182  feuillets  à  2  col.  312  sur  213  niillim. 
Rel.  veau  jadis  noir.  — (Saint-Denis?). 

456  (F.  474).  Liber  Proverbiorum,  cum  B.  Hieronymi  prologis  et 
indice.  —  Liber  Tobiae  et  IV  evangelia  cum  prologis.  —  Monita  e 
verbis  B.  Isidori  excerpta.  —  B.  Bernardi  Meditationes.  —  Lotharii 
cardinalis,  alias  Innocentii,  papae  terlii,  liber  de  Miseria  conditionis 
humanae.  —  Liber  Elucidarius.  —  S.  Ambrosii  Autperti  liber  de 
Gonfliclu  vitiorum  et  virtutum.  —  Liber  de  Abundantia  exemplorum 
in  sermonibus,  seu  de  Dono  timoris.  —  B.  Bernardi  liber  de  Praecepto 
et  dispensatione.  —  Eadmeri,  Cantuariensis  monachi,  liber  de  Simili- 
ludinibus.  —  Cujusdam  liber  de  Conscientia.  —  Roberti  de  Sorbonio 
liber  de  Conscientia.  —  Liber  quidam  de  Exemplis.  —  B.  Bonaven- 
turae  Lignum  vitae. 

Fol.  2.  ^'  Jungat  epistola...  —  Explicit  liber  de  auctoritatibus.  In- 
cipiunt  Proverbia  Salomonis.  Affectu  patris  alloquitur  lîlium  blandi- 
ciis...  —  Incipiunt  Proverbia  Salomonis.  Parabole  Salomonis,  fîlii 
David...  " 

Fol.  12.  ti  Cromatio  et  Helyodoro,  episcopis...  —  Incipit  liber  Tho- 
bie.  Thobias  ex  tribu...  >; 

Fol.  16.  i'  Matheus  ex  Judea...  —  Matheus,  cum  primo  predicas- 
set...  —  Liber  generationis...  ^ 


Dr:    LA    DIDLIOTIIKQl!!':    DE    RIMAIS.  621 

Fol.  29.  «  Marcliiis,  cvangclistn,  Dei  filins... —  Initiiim  ovaiifrolii 
Jhosii  Cliristi...  » 

Fol.  37  V".  "  0"^nia>Ti  qiiidem  inulti  conati  sunt...  —  Lucas,  Syrus 
iiatione...  —  In  diobiis  llcrodis...  » 

Fol.  51.  «  Hic  est  Johannes,  evangelista... —  In  principio  crat  Vcr- 
bnm...  " 

Fol.  G3.  <  Hcc  sont  monita  de  verbis  beati  Ysidori,  ad  instruendum 
qualiter  homo  vicia  valeat  evitare  et  se  bonis  moribns  conformare  et  de 
sni  ipsius  considoracione.  Homo,  scito  temetipsnm,  scito  quid  sis... 
et  tocins  honestatis  fulgcant  in  populo  exemplis  n  . 

Fol.  66.  '  Incipiunt  Meditaciones  beati  Bernardi,  abbatis.  Multi 
mnlta  sciunt...  "  {S.  Bernardi,  Clarevallensis  ahhatis,  opéra,  t.  II, 
p.  33-2-349). 

Fol.  72  v°.  «  Incipit  liber  de  Miserabili  humane  conditionis  in- 
gressu,  editus  a  Lothario,  dyacono  cardinali,  etc.  Domino  patri  karis- 
simo,  etc.  —  De  miseria  hominis.  Quare  de  vulva...  »  ÎVous  avons 
déjà  rencontré  ce  traité  au  fol.  31  du  manuscrit  66. 

Fol.  82.  u  Liber  qui  Filucidarius  dicitur.  Sepius  rogalns  a  condisci- 
pulis  quasdam  questiunculas  enodare...  — Discipnlus  ad  magistrnm. 
Gloriose  magister,  rogo  ut  ad  inquisita...  vagandi  et  temptandi 
licentia  »  .  Sur  VElucidarium,  qu'on  a  tour  à  tour  attribua  à  S.  Anselme, 
à  Lanfranc,  à  Honoré  d'Autun,  v.  Hauréau,  Nol.  el  exir.,  t.  I,  p.  209; 
t.  II,  p.  61  et  142;  t.  VI,  p.  89. 

Fol.  98.  «  Incipit  traclatus  de  Conflictu  viciorum  et  virtutnm  beati 
Augustini,  episcoj)i.  Apostolica  vox  clamât  per  orbem...  Tu  autcm, 
liomo  Dei,  vigilanti  studio  attende  que  dico.  Explicit  "  .  [S.  Aurelii 
Augustini  opéra,  t.  VI,  suppl.,  p.  219-228).  Sur  l'auteur  de  ce  traité, 
V.  Hauréau,  Not.  etextr.^  t.  II,  p.  58. 

Fol.  102.  «  Incipit  tractatus  de  Habundantia  exemplorum  in  sermo- 
nibus  ad  omnem  materiam.  Incipit  prologus.  Quoniam  plus  exempla 
quam  verba...  —  Incipit  tractatus.  Primum  capitulum.  De  timoré 
mundano.  Species  timoris  dicuntur  esse  septem...  nisi  valde  timeat 
eos  omnis  homo.  Explicit  liber  de  Timoré  "  .  Sur  ce  traité,  qu'on  a  attri- 
bué à  Albert  le  Grand,  à  Pierre  Alphonse,  à  Nicolas  de  Hannapes,  k 
Humbert  de  Romans,  v.   Hauréau,  Not.  el  extr.,  t.  II,  p.  72-7 i. 

Fol.  135.  «  Incipit  liber  beati  Bernardi  de  Precepto  et  dispcnsa- 
tione.  Domino  abbati  Columbensi  frater  Bernardus,  abbas  dictus  de 
Claravalle,  valere  in  Domino  semper.  Rescriptum  meum  ad  epistolas... 


622  MANUSCRITS 

—  De  Precepto  et  dispensatione.  Qua  mente  jam  tacebo...  vestre 
debui,  quod  est  studui,  satisfacere  voluntati.  Explicit  »  .  {S.  Bernardi, 
Clarevallensis  ahhatis ,  opéra,  t.  I,  p.  504-530). 

Fol.  147  V".  «  Incipit  liber  beati  Aiigustini  de  Contemplatione  Do- 
mini  nostri  Jhesu  C  h  risti.  Quoniam  in  medio  laqueorum  positi  sumus... 
non  cessant  mihi  dicere  ut  amem  Deum  meum.  Explicit  n  .  Sur  cet 
opuscule  anonyme,  v.  Hauréau,  Not.  elextr.,  t.  III,  p.  177. 

Fol.  150  v°.  "  Incipit  tractatus  de  Tribulatione,  tribulatis  omnibus 
valde  necessarius,  utilis,  consolatorius  et  devotus.  Da  nohis,  Domine, 
auxilium  de  tribulatione.  Tibi,  anime  tribulate  et  temptate,  proponitur 
verbum  hoc...  recipias  coronam  vite  in  premio,  quam  repromisit  Deus 
diligentibus  se.  Amen.  Explicit  tractatus  de  Tribulatione  «  .  Sur  cet 
traité  anonyme,  v.  Hauréau,  Not.  etextr.,  t.  IV,  p.   125-128. 

Fol.  158  v^  «  De  sancla  Maria  Magdalena  omelia  plena  verbis  de- 
sideriorum  super  Johannem.  Maria  stabat,  etc.  Omelia  Origenis  de 
eadem  lectione.  Audivimus  Mariam  ad  monumentum  foris  stantem... 
quia  vidi  Dominum  et  bec  dixit  mihi,  cui  est,  etc.  Explicit  omelia  Ori- 
ginis  (sic)  super  Johannem  »  . 

Fol.  161.  «  De  IX  generibus  penarum  que  in  inferno  sunt.  In  in- 
ferno  novem  spetiales  pêne...  ibi  cathenis  per  singula  meubra  con- 
stringentur  « . 

Ibid.  "  De  VII  beatitudinibus  in  anima  et  totidem  in  corpore  post 
diem  judicii.  Sancti  VII  spetiales  glorias  habebunt...  Filium  et 
Spiritum  sanctum  regnantem  in  gloria  in  omnia  secula  seculorum. 
Amen  «  . 

Fol.  161  v".  «  Incipit  liber  beati  Augustini,  episcopi,  de  dolore 
quem  habuit  beata  Virgo,  quando  Ghristus  fuit  crucifixus.  Sed  primo 
tractabimus  de  partu  ejusdem  Virginis.  Omnis  qui  ad  nostrum  Ema- 
nuel,  hoc  est  Patris  altissimi...  ut  in  die  resurrectionis  ad  laudem  et 
honorem  illius  resurgere  valeatis,  qui  cum  Pâtre,  etc.  »  L'attribution 
à  S.  Augustin  paraît  fausse. 

Fol.  166.  «  Incipit  liber  beati  Anselmi  de  Similitudinibus  de  bonis 
que  proveniunt  quando  propria  voluntas  conjungitur  Deo.  Voluntas 
tripliciter  intelligitur...  ne  nobis  noceant  quantum  volunt.  Explicit 
liber  beati  Anselmi  de  Similitudinibus  » .  Ce  livre,  auquel  il  manque 
les  chap.  cxciii  et  cxciv  de  l'édition  bénédictine  {S.  Anselmi,  Cantua- 
riensis  archiepiscopi,  opéra.  Paris,  1721,  p.  153-191  du  suppl.),  est 
attribué  par  celle-ci  à  Eadmer,  moine  de  Cantorbéry. 


DK    LA    BIBLIOTHKQIK    DK    REIMS.  62:i 

Fol.  189.  u  ln(M|)il  lil)er  Conscicntie.  Jusius  cor  mum  Iradidil  ad  vi- 
gilandum,  etc.  lliule  clamât  Apostolus...  quod  ad  suslentationcm  suam 
possidebat.  Kxplicit  liber  Conscicntie  v  . 

Fol.  192  \\  [Hoberti  de  Sorbonio  liber  de  Conscientia].  u  Uhrum 
scribat  michi  ipse  qui  judicat.  Job,  xxxi.  Hic  notanda  sunt  quinque  :  pri- 
nium  est  quisest  istc  liber  quem  petit  Job...  et  pro  illis  débite  satisfa- 
cere  " .  L'œuvre  de  Robert  de  Sorbon  a  été  insérée  dans  la  Bihliolhcca 
max.  Pair.,   t.  XXV,  p.  347-352. 

Fol.  198.  «  Auctoritates.  Apostolus  :  Chrislus  liumiliavit  se  vsque  ad 
mortem,  morlcm  autem  crucis,  etc.  Qu'^nta  humilitas  !  Humiliavit  se 
usque  ad  morteni...  et  statim  videt  Denm  »  . 

Fol.  212.  "  De  Exemplis.  Mellis  proprietas  est  quod  générât  vento- 
sitatem  et  est  dulce...  sudarium  in  quo  involutus  fuit  lapis  monu- 
menti  w  . 

Fol.  219  v°.  "  Sernio  de  defunctis.  Super  moriuum  plora,defccH  enim 
lux  ejus.  Ecc.  XXII.  Karissimi,  lex  naturalis  dicit  et  omnis  lex.  scripta 
proclamât...  >5 

Fol.  222.  "  Igné  me  examina sti  et  non  est  inventa  in  me  iniquitaSy  etc. 
Psalm.  Possunt  esse  verba  beati  Laurentii  ad  Christum  loquentis...  n 

Fol.  225.  Suite  du  traité  "  De  exemplis  ».  «  Si  aliquis  videt  bla- 
dum  effusum  super  terram...  item  quidam  sompniavit  pauper  habens 
<]ratiam  interprelationum  r,  . 

Fol.  237.  B.  Bonaventure  Lignum  vitae. 

t  0  Criix,  frutex  salvilîcus,  vivo  fonte  rigatus, 
Cujus  flos  aromaticus,  fructus  desideratas. 

—  Christo  conGxus  sum  cruci,  verus  Dei  cultor...  petimus  obtinere  ad 
laudem  sanctissimi  nominis  tui,  qui  cum  Pâtre  et  Spiritu  sancto,  etc.  » 
{S.  Bonaventurae,  cardinalis,  opéra,   t.  VI,  p.  402-411). 

Au  verso  du  fol.  1,  table  contemporaine  du  recueil.  On  y  lit  no- 
tamment :  uXXll.  Liber  magistri  Boberti  de  Sorbonia,  qui  dicitur  liber 
de  Conscientia  '  .  —  «  XXV.  Arbor  fratris  Bonaventure  de  Christo  » . 

—  '  XXVI.  De  vita  sanctorum  »  .  On  remarquera  :  1''  que  le  nombre 
des  traités  est  en  disproportion  avec  la  réalité,  parce  que  les  trois  parties 
du  livre  d'Innocent  III  ont  été  comptées  pour  trois  ouvrages  et  le  «  De 
Conflictu  vitiorum  et  virtutum  »  pour  deux  ;  2°  que  l'opuscule  «  De 
vita  sanctorum  r  manque. 

Au  recto  du  même  folio,  on  trouve  cette  intéressante  note  (XIV* 


624  MANUSCRITS 

siècle)  sur  Toffice  de  chacun  des  ordres  sacerdotaux  :  «  Ostiarium 
oportet  percutere  cymbalum,  apperire  ecclesiam  etsacrarium  et  librum 
apperire  ei  qui  prédicat.  Lectorem  oportet  légère  ea  que  prédicat  et 
lectiones  cantare,  et  benedicere  panem  et  omnes  fructus  novos.  Exor- 
cistam  oportet  abicere  demones  et  dicere  populo  qui  non  communicat 
det  locum,  et  aquani  in  ministerio  fundere.  Acolitum  oportet  cereuni 
ferre  et  luminaria  accendere  et  vinum  et  aquani  ad  eukaristiam  minis- 
trare.  Subdyaconum  oportet  preparare  aquani  ad  ministrationem  altaris 
et  ministrare  dyacono.  Dyaconum  oportet  ministrare  adaltare  et  bapti- 
zare.  Sacerdotem  oportet  offerre,  benedicere,  preesse,  predicare  et" 
baptizare  r,  . 

Dans  la  marge  inférieure  du  fol.  129,  on  lit  celte  sentence  : 

«  Giim  tumnlos  cernis,  cur  non  mortalia  spernis? 
Tali  namque  domo  claiiditur  omnis  liomo  i  . 

Au  fol.  243  v%  on  trouve  le  nom  du  possesseur  (XV*  siècle)  : 
a  Ja[cobus]  de  Fossa  ^  . 

Commencement  du  XIV*  siècle.  Parchemin.  244  feuillels  à  2  col.; 
les  62,  18S,  244  blancs,  ainsi  que  les  fol.  enlevés  entre  165-166  et 
188-189.  285  sur  197  millim.  Initiales  de  petites  dimensions,  à  queue 
et  sujets  peints,  aux  fol.  2,  63,66,  73,  82,  158,  161;  grandes  initiales 
mi-parties,  à  liligrimes  joliment  exécutés,  aux.  fol.  12,  16,  37,  51. 
Rel.  veau  blanc,  sur  bois,  aux  armes  de  Guy  de  Roye  peintes  sur  le 
plat  final.  —  (E^-libris  gravé  du  Ciiapilrc  :   >^  B,  ord.  2,    n"  30  "). 

457  (E.  365).  B.  Bernardi  xMeditationes.  —  Ejasdeni,  de  Hones- 
tate  vitae.  —  Liber  de  Miseria  liominis  B.  Augustino  adscriplus.  — 
Lotharii,  cardinalis,  liber  de  Miseria  humanae  conditionis.  —  Liber 
de  Officio  sacerdotis  et  sacramentis  Ecclesiae  S.  Thomae  de  Aquino 
adscriptus.  —  Cujusdam  Hugonis  Spéculum  Ecclesiae.  —  Viridarium 
consolationis  seu  de  Virtutibus  et  vitiis.  —  Summa  abbreviata  de 
poenitentiis  et  remissionibus. 

Fol.  1.  a  Incipiunt  Meditaciones  beati  Bernardi.  Multi  multa 
sciunt...  quo  sponsum  cuni  sponsa  prospicies  eumdem  Deum  glorie, 
qui  vivit,  etc.  Expliciunt  Meditaciones  beati  Bernardi,  abbatis  »  .  {S. 
Bernardi,  Clarevallensis  abbatis,  opéra,  t.  II,  p.  332-349). 

Fol.  11  v°.  u  Capitulum  de  honoribus  et  soliloquio  beati  Ysidori. 
Honores  secum  pericula  gerunt...  quos  didicisti  perceptione  » . 

Fol.  12.    «  De  gaudiis  paradisi,  veiba  beati  Anselmi.  Qualia  auteni 


I)K    LA    lilBLIOTHKQUE    DE    REIMS.  625 

et  quanta  sint...  donec  in  gaudinni  Dei  nici,qui  esttrinus  et  unus,be- 
nedictns  in  secula  secnlornm.  Explicit  capitulum  de  gaudiis  paradisi, 
in  fine  breviloqui^ij  fratris  Aventure  secundnm  verba  beati  Anscimi  » . 

Fol.  14.  '<  Incipit  liber  beali  Hernardi,  abbatis,  de  Honestate  vite. 
Petis  a  nie,  frater  karissime,  quod  nunquam...  —  Incipit  liber.  Ut 
igitiir  interiori  incipiens...  de  beneficio  tani  innienso.  E\plicit  liber 
beati  Bornardi,  abbatis,  de  Honestate  vite  »  .(S.  Bernard?\  Clarevallensis 
abbatis,  opéra,  t.  II,  p.  811-813). 

Fol.  16.  «  Sequntur  monita  extracta  de  libris  beati  Ysidori,  et  primo 
de  sui  ipsius  consideracione.  H)rno,  scito  te  ipsum,  scito  quidsis... 
similis  enim  simili  solet  conjungi.  Expliciunt  Fnonita  extracta  de  libris 
beali  Ysidori  » .  V.  ms.  450,  fol.   63. 

Fol.  17.  u  Incipit  epistola  beati  Bernardi  ad  quemdam  nobilem  mi- 
litem,  de  cura  et  modo  rei  familiaris  utilius  gubernandc.  Gracioso  et 
felici  militi  Raymundo,  domino  Castri  Ambrosiique,  sempiternuni  de- 
votus  salutem.  Doceri  a  nobis  de  cura...  ad  quem  jam  perducat  sua 
debilis  senectus.  Amen  » . 

Fol.  18  V".  "De  Tribulacione.  Legitur  in  Psalmos  (sic)  :  Da  nobis 
auxilium  de  tribulacione.  Tibi,  anime  tribnlate. ..  cum  turba  plurima 
convenirent  versu  hinc  est  cnim  » .  V.  le  ms.  456,  fol.  150  v**. 

Fol.  21.  «  Incipit  liber  beati  Augustini,  episcopi,  de  Miseria  homi- 
nis.  Fratres  karissimi,  quoniam  tremenda  est  dies  illa...  Deus  malum 
maie  perdet.  Explicit  liber  beati  Augustini,  episcopi,  de  Miseria  ho- 
minis  " .  Pas  rencontré  dans  les  œuvres  de  S.  Augustin. 

Fol.  26.  Tabula  libelli  sequentis.  —  Fol.  27  v".  «  Incipit  liber  Hu- 
mane  miserie  condicionis,  editus  a  Lotario,  diacono  cardinali  Sancto- 
rum  Sergi  et  Bachi,  qui  post  Innocencius  tercius  appellatus  est.  Do- 
mino patri  karissimo  Petro,  Dei  gracia  Portuensi  episcopo...  —  Quare 
de  vulva...  et  malignissimi  proditores.  Explicit.   Deo  gratias  » . 

Fol.  45  v°.  «  Incipit  liber  de  Officio  sacerdotis  [et  sacramentis 
Ecclesie\  editus  a  fratre  Tboma  de  Aquino,  de  ordine  Predicatorum. 
Quia  sacerdotis  officium  circa  tria  principaliter...  —  Divina  siquidem 
officia  per  scptem  boras  canonicas  distingunlur...  »  L'attribution  à 
S.  Thomas  d'Aquin  est  contestée  par  Hauréau  (Not.  et  extr.,  1. 1,  p.  209). 

Fol.  53  v°.  a  Incipit  Spéculum  Ecclesie  [de  sacramentis  ecclesias- 
ticis],  compositum  a  fratre  Hugone  de  Sancto  Victore  (B.  Aliqui  ha- 
bent  a  domino  Hugone,  cardinali,  tituli  Sancte  Sabine).  Dicit  Apostolus 
ad  Epbesios,  vi"  capitulo  :  Induite  vos  armatura  Dei,  ut  possilis  stare 

TOMR    WWIir.  40 


626  MANUSCIUTS 

adversus  insidias  dijaboli.  Hec  armatura  est  vestis  sacerdotalis...  pro- 
phetarum  vaticinio  comprobatumesse  perhibetur  »  .  M.  Hauréau  conteste 
l'attribution  à  Hugues  de  Saint-Victor  (Nol.  elexlr.,  t.  I,  p.  210). 

Fol.  62  v°.  «  Exposicio  Orationis  dominice.  Inter  omnia  que  Iragi- 
litas  humana  facere  potest...  vere  libéra  nos  a  malo.  Amen  n  .  Ce  traité, 
qui  a  été  attribué  à  Henri  de  Hesse  et  à  Pierre  Le  Mangeur,  est  reven- 
diqué pour  Hugues  de  Saint-Victor  par  Hauréau  {\'ot.  et  extr.,  t.  I, 
p.  30  et  210;  t.  II,  p.  186). 

Fol.  64  v°.  ce  Exposicio  Salutacionis  dominice.  Salutacio  angelica^ 
scilicet  Ave,  Maria,  continet  très  partes...  nec  in  tota  illa  patria  visus 
est.  Expliciunt  exposiciones  de  Palcr  nosler  et  Ave  Maria  r. . 

Fol.  66.  «  Incipit  Viridarium  consolacionis,  de  virtutibus  et  viciis. 
Quoniam,  ut  apostolus  Petrus  ait...  — Prima  pars,  de  superbia.  Quo~ 
niam  omne  peccatum  a  superbia  trahit  originem...  rectitudo  sine  per- 
versitate,  pulcritudo  sine  deformitate,  ad  quam  nos  perducat  Jhesus 
Christus,  Dei  fîlius,  qui  cum  Pâtre,  etc.  Explicit  Viridarium  consola- 
cionis, in  quo  tractatur  de  viciis  et  virtutibus.  Deo  gracias  '' .  Ce  traité 
existe  également  sans  nom  d'auteur,  à  la  Bibliothèque  de  l'Arsenal, 
sous  le  n°  815  {Cat.  gén.,  Paris,  Biblioth.  de  l'Arsenal,  t.  11,  p.  114) 
et  à  la  Bibliothèque  de  Marseille,  sous  le  n**  222  [Cat.  gén.,  t.  XV, 
p.  81). 

Fol.  90.  «  Summa  abreviata  de  penitcnciis  et  remissionibus.  In  no- 
mine  Domini  nostri  Jhesu  Christi.  Amen.  Incipit  Summa  abreviata  de 
penitenciis  et  remissionibus,  extrada  de  dictis  plurium  doctorum  et 
specialiter  de  Summa  domini  Ostiensis,  que  dicitur  Copiosa,  et  de  Re- 
pertorio  Guillelmi  Durandi,  titulo  Aureorum  confessorum  et  Memoriale 
sacerdotum,  et  de  Ystoria  de  VII  sapientibus  et  de  tribus  punctis  (?) 
christiane  religionis,  ad  instruendum  et  informandum  homines  et 
maxime  simplices  sacerdotes,  ut  ad  veram  penitenciam  et  remissionem 
suorum  peccatorum  pervenire  possent  et  ad  gloriam  sempiternam... 
—  Cum  sit  ars  arcium  regimeu  animarum...  intra  in  gaudium  Domini 
tui,  ad  quod  nos  perducat  Jhesus  Christus,  lîlius  Dei,  qui  vivit,  etc.  » 

Fol.  118.  «  De  exercitu  Dei  et  hominis  contra  mundum,  diabolum 
et  carnem.  Milicia  est  vila  hominis  super  terrarn.  Job,  vu,  et  vere  bene 
potest  dici  milicia,  quoniam...  et  accipietis  regnum  Dei,  quod  nobis 
concédât  ille  qui  vivit,  etc.  » 

Fol.  131.  Pia  exempla  e  scriptis  Patrum  excerpta.  «  Cum  secun- 
dum  Gregorium  non  nunquam  mentes  audiencium  plus  exempla  quam 


DE    LA   BIBLIOTIIÊQLE    DE    REIMS.  627 

docencium  verba  conveiiant...  —  De  contemptu  mundi.  Legitur  in 
vita  beati  Tbome,  apostoli,  quod,  cum  rex  Indic  dcsignasset  beato 
Tbonie...  » 

Fol.  133.  «  Tabula  presentis  libri.  Liber  iste  ordinatus  et  compositus 
est  de  quibusdain  nobilibus  oxtractis  per  plures  partes  de  libris  sanc- 
torum  Augustini,  Bernardi...  n 

Sur  la  garde  n,  on  lit  cette  note  de  Gilles  d'Aspremont,  écrite  pour 
une  fois  à  main  posée  :  «  Iste  liber  est  de  libris  bone  memorie  domini 
Guidonis  de  Roya,  arcbiepiscopi  Remensis,  in  quo  sunt  plura  opus- 
cula  designata  in  folio  precedenti.  Et  sunt  in  eo  absque  custodiis  fo- 
lia  CXXXIIII.  Si  quis  eum  furatus  fuerit,  anathema  sit.  Quotatus  [die] 
jovis  post  Penthecosten,  anno  Domini  M"  CCCC°  XII°  :) . 

Sur  le  plat  final,  la  signature  du  premier  possesseur  :  u  Guy  de 
Roye  »  . 

Commencement  du  XV*  siècle.  Parchemin.  134  feuillets  (les  40-43 
tachés  d'eau)  et  2  gardes  a,  b,  en  tête  et  à  la  fin,  la  première  blanche. 
320  sur  237  millim.  Rel.  délabrée,  veau  fauve,  à  petits  coins  de  cuir 
gaufré,  avec  impression  au  fer  du  blason  de  l'archevêque  Guy  de  Roye 
couvrant  presque  chacun  des  plats;  sur  le  plat  initial  :  de  gueules  à 
unejasce  d'argent;  sur  le  plat  final  :  de  gueules  à  une  bande  d'argent, 
sur  le  tout  une  croix  dépassant  Vécu.  On  noiera  la  représentation 
de  gueules  par  un  treillis  en  losanges.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  : 
«C,  ord.  2,  n'28  »). 

458  (E.  361).  Exceptionuni  collectarume  libris  B.  Bernardi  libri  X. 

—  Libellus  florum  e  libris  B.  Augustini. 

Fol.  2. 

«  Par  est  in  verbis  id  odoriferis  opus  herbis, 
Nempe  gerit  flores  sermonura  nobiliores. 

—  [Prologus] .  Cum  non  essem  alicui  exercicio    magnopere   occu- 

patus... 

—  Flagrat  Bernardus  sacer  in  diclis  quasi  nardus, 
E  quibus  hic  tractus  liber  est  ia  scripta  redactus. 

—  Incipit  liber  primus  Exceptionum  collectarum  de  diversis  opus- 
culis  beati  Bernardi,  egregii  abbatis  Clarevalensis ,  de  eo  quod  est 
Deus  in  libro  quinto  de  Consideralione.  Capitulum  primum.  Quis  est 
Deus?  qui  est  merito...  ubi  habundavit  delictum  soleat  et  gratia  super- 
habundare.  Explicit  iste  liber  scilicet  Exceptionum  collectarum  de 
diversis  opusculis  beati  Bernardi,  abbatis  Glareuallensis  » . 


628  MANUSCRITS 

L'ne  main  un  peu  postérieure  a  inscrit  ces  mots  :  «  Deficiunt  addi- 
ciones  de  laudibus  béate  Virginis,  unde  fit  mentio  in  fine  prologi  pre- 
missoruni  florum  beati  Bernardi  »  .  —  Sur  cet  ouvrage  anonyme  et 
les  manuscrits  qu'on  en  possède,  v.  Hauréau,  Not.  ei  exlr.,  t.  III, 
p.  10-11. 

Fol.  110  v".  «  Incipit  libellus  florum  collectus  et  continuatus  de 
diversis  libris  sancti  Augustini.  I.  De  confessione.  Inicium  bonorum 
operum  confessio  est  malorum  operum...  sic  accipietur,  sic  invenietur, 
sic  apperietur,  te  prestante,  qui  vivis,  etc.  Explicit  liber  florum  »  . 

Les  gardes  a,  b,  paraissent  empruntées  à  un  rôle  de  décimes, 
du  commencement  du  XIV*  siècle,  visant  plusieurs  bénéfices  de  la 
région. 

Le  fol.  1  contient  quelques  fragments  (commencement  du  XIV^  siècle) 
canoniques  et  théologiques  sur  la  confession,  l'enterrement  dans  les 
cimetières  frappés  d'interdit,  sur  la  femme  et  le  danger  de  sa  fréquen- 
tation. On  y  trouve  aussi  ces  mots  :  «  Proverbia  Senece.  Aut  amat, 
aut  odit  mulier,  nil  est  teicium  »  . 

De  même,  au  bas  du  fol.  119,  on  trouve  ce  fragment  :  u  Tullius. 
Illum  ego  liberum  dicam,  cui  mulier  imporat,  leges  imponit?  Vocat, 
veniendum  est;  eicit,  abeundum  est;  poscit,  dandum  est;  minatur, 
extimescendum  est.  Hune  ergo  non  tantum  servum,  sed  nequissimum 
servum  ego  judico  »  .  —  Enfin,  au  verso  du  même  feuillet,  cet  autre  : 
"Tullius.  Sepiusvidi  graviusoffendere  animosauditorumeos  qui  aliéna 
vicia  aperte  dixerunt  quam  eos  qui  commiserunt  »  . 

Xotons  aussi,  au  fol.  2,  l'ex-libris  (XIV^  siècle)  :  «  De  conventu 
Sancti  Dyonisii  Uemensis.  —  A  « . 

XIII*  siècle.  Parchemin.  119  feuillets  à  2  col.,  et  deux  gardes  a,  b, 
en  têts  et  à  la  fin.  Foliotation  contemporaine  en  chiffres  romains,  au 
bas  d?s  12  premiers  feuillsls  de  cliaqus  cahier  de  24  fol.  Rel.  dos  de 
veau  fiuve  sur  ois  de  bois.  —  (Saint-Denis). 

4oî)  (E.  367).  Exceptionum  collectarum  e  libris  B.  Bernardi  libri  X. 

—  Exceptioncs  aliae  de  beata Maria.  —  Ejusdem  auctoritates  memoria 
dignae. 

Fol.  1. 

«  Par  est  in  verbis  id  odorifcris  opus  herbis, 
Nenipf)  gerit  flores  Bernardi  nobiliores. 

—  Incipit  prologus  sequent's  opcris.  Cum  non  essem  alicui  exercicio... 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUI':    DE    RKIMS.  629 

configiiratuni  deniqiic  crcatori  claritatis  sue.    Explicit  liber  decimus  et 
ultinuis  »  . 

Fol.  91.  "  Incipiunt  capitula  Exceptionuni  quaruindani  coUectarum 
de  opusculis  beati  viri  Bcrnardi,  abbatis  Clarevallcnsis,  continenciuin 
verba  quedam  inelliflua  de  beatissima  Vir-gine,  Dci  génitrice,  Maria... 
—  Incipiunt  Exceptiones  de  dignitate  et  excellcncia  beatissime  Dei 
genitricis  Mario.  In  sermone  béate  Marie  de  Assumptione  béate  Marie 
virginis.  Non  est  quod  me  magis  delectet...  participes  nos  faciat  glorie 
et  beatitudinis  sue.  Amen. 

—  Flagrat  Bernardus  sacer  in  dictis  quasi  nardiis, 

E  qiiibus  liic  tractiis  liber  est  in  scripta  redactus  » . 

C'est  le  même  ouvrage  que  dans  le  manuscrit  précédent,  mais  fort 
augmenté  dans  le  nombre  et  la  longueur  de  ses  cbapitres. 

Fol.  92  v°.  a  Incipiunt  aucloritates  quedam  memoria  digne,  excepte 
de  opusculis  beati  lîernardi,  abbatis.  Dolor  nimius  non  délibérât... 
cavendum  et  boc  et  illud,  quia  utrobique  periculum  »  . 

Sur  la  garde  b,  une  main  contemporaine  a  écrit  le  vers  bien 
connu  : 

tt  Explicit,  oipliceat  ;  liidcre  scriptor  cat  s. 

La  signature  de  Guy  de  Roye  se  trouve  sur  le  folio  c,  et  la  garde  a 
porte  ces  mots  (XV'  siècle)  :  a  Ext[imatur]  VI  fr[ancis]  »  . 

XIV'*  siècle.  Parchemin.  93  feuillets  à  2  col.,  et  Irois  gardes 
blanches,  A,  en  tête,  el  b,  g,  à  la  fin.  Initiales  mi-parties  bleu  et  rouge, 
admirablement  filigranées,  en  tête  de  chacun  des  livres;  les  lettrines 
sont  également  très  finement  traitées.  Foliolation  arabe  du  temps. 
340  sur  242  millim.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  C,  ord.  2, 
no30»). 

460  (E.  375).  Pétri  Lombardi  IV  libri  Sententiarum. 

Fol.  1.  «  Prologus.  Cupientes  aliquid  de  penuria  ac  tenuitate  nos- 
tra...  —  Veteris  ac  nove  legis  continenliam...  ad  pedes  usque  via  duce 
pervenit  v  .  —  Le  livre  des  Sentences  a  été  imprimé  un  très  grand 
nombre  de  fois,  dont  plusieurs  dès  le  XV*  siècle.  V.  Hist.  lilt.^  t.  XII, 
p.  585-609. 

En  haut  de  la  garde  a,  collée  sur  le  plat  intérieur,  on  lit  ces  vers 
copiés  en  caractères  microscopiques  (XIV*  siècle)  : 

t  Corporis  integritas,  vitio  sine  nexus,  et  elas, 
Littera,  libertas,  baptismus,  vita,  voluntas. 


630  MANUSCRITS 

Forma,  fides,  titulus,  intentio,  fama,  potestas, 
Tempus,  in  ordinibus  faciendis  ista  requiras  « . 

—  a  Percutiensclerum  Romam  pntat.  Ex[c]ipiuntur 
Nescius,  erudiens,  leviterque  jocans  minor  etas, 
Janitor  officii  pretcxtu,  vimque  repellens 
Femineus  sexus,  valiludo,  religiosiis 
Gonjunctam  feriens  cum  persona  coheuntem  » . 

Sur  ces  cinq  vers  anonymes,  v.  Hauréau,  Not.  et  extr.,  t.  I,  p.  208. 

Sur  la  même  garde,  une  main  contempornine  du  livre  a  écrit,  en 
majuscules,  Tex-libris  suivant  :  i»  Liber  Sancti  Dyonisii  Remensis  -n  .  — 
Une  main  du  XIV*  siècle  Ta  inscrit  de  même,  en  haut  du  fol.  1,  en  y 
ajoutant  un  B  et  un  petit  blason  à  trèfle  intérieur  comme  signe  de  recon- 
naissance de  bibliothèque.  —  La  garde  b,  collée  à  l'intérieur  du  plat 
final,  paraît  être  un  feuillet  manqué  du  copiste. 

Fin  du  XIP  siècle.  Parchemin  de  choix.  299  feuillets  à  2  col., et  2  gardes, 
A,  B,  en  tête  et  à  la  fin,  collées.  En  têle  de  chacun  des  livres  (fol.  l,  4, 
87,  157,  159,  218)  on  trouve  de  très  belles  initiales  de  couleur  sur 
fond  or,  à  enroulements  fleuronnés,  personnages  et  dragons,  celle  du 
fol.  157  représentant  un  évèque.  437  sur  315  millim.  Rel.  veau  blanc 
sur  bois.  —  (Saint-Denis). 

461  (E.  383).  Pétri  Lombardi  libri  I-II  Sententiarum. 

Le  prologue  manque,  par  suite  de  l'enlèvement  d'un  ou  de  plu- 
sieurs feuillets. 

Fol.  1.  u  Veteris  ac  novç  legis  continentiam...  ut  in  malis  nulli 
obediamus  potestati.  Explicit  liber  secundus.  —  Jam  nunc  his  intelli- 
gendis. ..  Deo  révélante,  valeamus. — Hujus  voluminis  continentia  sub 
compendio  perstringitur.  Hic  enim  rationis  ordo  postulat  ut  qui  in 
primo  libre,  de  inexplicabili  misterio  Trinitatis...  gracia  ad  miserum 
accédât  » . 

Signature  :  «  L.  Art.  d'Anglade  ^5 ,  au  fol.  2. 

Fin  du  XII*  siècle.  Parchemin.  196  feuillets  à  2  col.,  le  dernier  réduit 
au  quart.  Intéressantes  initiales  fleuronnées,  de  couleur,  aux  fol.  1  et 
102.  322  sur  212  millim.  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint- 
Thierry,  n°97  a). 

462  (F.  433).  Pétri  Lombardi  IV  libri  Sententiarum. 

Fol.  2.  «  Cupientes  aliquid...  »  Comme  dans  le  manuscrit 460.  — 
Le  texte  est  accompagné  de  nombreuses  gloses  des  XlIPet  XIV'  siècles. 


DK    LA   BIBLIOTHEQUE    DE    REIMS.  631 

Au  verso  du  fol.  239,  un  cx-libris  en  capitale  donnait  le  nom  du 
premier  possesseur.  Un  grattage  trop  complet  n'en  laisse  lire  aujour- 
d'hui que  ceci  :  «  Liber  Sancte  Marie  de  Se...  «  —  Sur  le  fol.  1,  une 
main  du  XV*  siècle  a  écrit  :  «  C'est  à  maistre  Simon  Caynet  i5 .  C'est 
ce  dernier  possesseur  qu'on  doit  les  notes  du  verso  :  u  Isti  sunt  passuf 
in  quib[is  Magister  Scntcnciarum  communiter  non  tenetur  a  docto- 
ribus...  " 

Commencement  du  XIII**  siècle.  Parchemin.  239  feuillets  ;  les  pre- 
miers, perdus  d'iiumidilé,  ont  élé  refaits  au  XVI*  siècle.  360  sur 
260  millim.  Uel.  veau  blanc  sur  bois.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  : 
«  D,  ord.  1,  n»  1  »). 

463  (F.  382).   Pétri  Lombardi  IV  libri  Sententiarum. 

Fol.  1.  «  Sententie  magistri  Pétri  Lumbardi  deSacramentis  Ecclesiç. 
Prologus.  Cupientes  aliquid...  »  Comme  dans  le  manuscrit  4G0. 

Au  verso  du  fol.  200,  on  lit  cette  note  de  G.  d'Aspremont,  qui  a  folioté 
le  livre  :  "  Iste  liber,  qui  continet  texlum  Sententiarum,  fuit  de  libris 
bone  memorie  domni  Guidonis  de  Hoya,  nuper  archiepiscopi  Remensis, 
et  sunt  in  eo,  absque  primo  folio  quod  facit  custodiam  et  istud  dimi- 
dium  pro  uno  folio,  sunt  in  toto  folia  200.  Si  quis  furatus  inde  fuerit, 
anathematisetur  » . 

La  signature  de  Guy  de  Roye  figure  à  l'intérieur  du  plat  suivant. 

Sur  le  fol.  l,  la  cote  ;  "  b  184  » . 

XIIP  siècle.  Parchemin.  200  feuillets  à  2  col.,  le  dernier  réduit  à 
une  moitié,  plus  un  fol.  blanc,  a,  en  lêle.  Singulières  initiales  de  cou- 
leur aux  fol.  1,  2,  48,  101,  103,  138.  Indépendamment  de  la  signa- 
ture ordinaire  des  cahiers,  au  verso  du  dernier  feuillet,  on  en 
remarque  une  beaucoup  plus  importante  au  recto  du  premier  feuillet. 
Foliotation  arabe  du  XV*  siècle.  308  sur  223  millim.  Rel.  veau  blanc 
à  petits  coins  de  cuir  gaufré.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  D, 
ord.  1,  n"  3  w). 

464  (F.  384).   Pétri  Lombardi  IV  libri  Sententiarum. 

Fol.  1.  "  Cupientes  aliquid...  »  Comme  dans  le  ms.  460.  —  Nom- 
breuses notes  au  crayon  et  à  l'encre  dans  les  marges. 

Sur  le  fol.  150,  une  main  du  XIII"  siècle  a  copié  cette  énigme 
en  vers  : 

«  Régula  prima  caput  nostrum  cum  corpore  jungit, 
Gorpore  de  verbo  loquitur  mixtoque  secunda, 


632  MANUSCRITS 

Tercia  descrihit  quid  lex,  quid  gracia  possit, 
Quarta  geniis  speciem  totum  partem(|ue  rePundit. 
Tempora  distingit  (sic)  majora  minoraque  quinta. 
Sex  refert  iterum  que  primo  facta  fueriint, 
Septima  serpenlis  sibimcmbra  capudque  resolviti . 

De  même,  on  trouve  au  verso  cette  casuistique  : 

•  Crimen  habet  noctis  pollucio,  si  jacuisti 
Ebrins,  aut  primo  medicatus  turpe  fuisli. 
(Crimen  abest,  sua  si  natura  superflua  tollit, 
Aut  si  dc'bilior  vacuo  se  ventre  rcsolvit  » . 

Puis  des  notes  sur  l'aumône,  la  dissimulation,  les  Proverbes  de 
Salomon,  etc. 

Sur  la  garde  b,  on  lit  :  <<■  ïstc  liber,  qui  continet  textum  4'""librorum 
Sententiarum  magistri  Pétri  Lumbardi,  est  de  libris  nostre  majoris 
ecclesie,  et  erat  ante  constructionem  bujus  librarie  in  vestibulo,  supra 
pulpitumincathenatus.Quis  autem  dederitseudimiserit  ecclesie Remensi 
nescitur,  quia  nomen  ejus  non  hic  scribitur.  Et  continet,  absque  duo- 
bus  primis  foliis  et  isto  ullimo  folio  que  faciunt  custodias  libri,  in  tolo 
150  folia.  Si  quis  autem  unum  ex  hiis  aut  plura  furalus  fuerit,  ana- 
Ihema  sit.  Quotatus  et  numeratus  extat  per  Egidium  de  Asperomonte, 
die  xvn  mensis  maii,  anno  Domini  M°  CGCC°  XIV  »  . 

EnGn,  sur  la  garde  c,  on  trouve  (XIII'  siècle)  ces  deux  vers,  qui  ne 
paraissent  avoir  aucun  rapport  entre  eux  : 

K  Labitur  interdum  madide  facundia  lingue  « . 
—    c  Mille  trahit  varios  averso  sole  colores  »  . 

Sur  la  garde  a,  on  trouve  la  cote  :  «  191  b  « . —  Au  verso,  on  lit 
aussi,  au  moyen  d'un  réactif,  celte  note  du  XIV"  siècle  :  «  Sententie 
verissime  scripte.  Vendantur  precio  sex  librarum  parisiensium  ad 
minus  " . 

XIII»  siècle.  Parchemin  de  choix,  à  belles  marges.  150  feuillets  à 
2  col.,  et  les  gardes  a,  en  lêle,  et  b,  c,  à  la  fin,  la  dernière  collée  sur  le 
plat.  Superbes  initiales  à  enroulements  flenronnés  et  dragons,  de 
couleur  sur  fond  or,  aux  fol.  1,  2,  46,  82,  110,  qu'on  dirait  exécu- 
tées d'hier.  Foliotation  arabe  du  XV*  siècle.  375  sur  268  millim.  Rel. 
veau  blanc  sur  bois.  —  (E\-libris  gravé  du  Chai)itie  :  ttD,ord.  1,  n°2"). 

465  (F.  463).  Richardi  a  Sancto  Victore  Exceptionum  libri  X.  — 
Ejusdem  Allegoriarum  super  velus  et  novum  Testamentum  libri  XII. 


DE    LA   BIBLIOTIII-lQl  K    HI'^    RKIMS.  C33 

I.  Fol.  1.  ^  Incipit  prologus  ma<p*stri  Ricliardi,  canonici  Sancti  Vic- 
toris.  Accipc,  karissinic  frater,  Kxceptiomiiii  muiius  qnotl  postu- 
lasli...  »  —  Iteni,  prolo^us.  His  ita  superius  compositis  et  ad  tocius... 

—  Incipit  liber  Kxceptioniini  niagislri  Uichardi.  Pars  prima  continet 
originem  et  discretioneni  artium,  situm  terrarum,  sunimam  hystoria- 
rum.  Capitiilum  piimum.  Deus,  sunime  bonus...  Post  hune  fueiunt 
isti  Henricus,  Phylippus,  Ludovicus  n .  Les  quatre  premiers  livres  seuls 
figurent  dans  l'édition  de  1650  [Richardi  Sancli  lictoris  opéra,  p.  313- 
328). 

H.  Fol.  53  v°.  «  Incipit  prologus  in  parteni  secundam.  Quicumque 
sapientic;  sive  scientie  studet...  —  Incipit  prologus.  In  precedentibus 
premissa  descriptione  originis...  —  Incipit  pars  secunda,  continens 
allegoriarum  et  Iropologiarum  mysteria  secundum  precedentis  historié 
dispositionem  ordinata.  Incipit  liber  primus,  de  sigiiiGcatione  celi  et 
terre.  Capitulum  primum.  In  principio  creavii  Deus  celum  et  terram. 
Cçlum  signiOcat  summa,  terra  ima...  ut  a  Christo  mereatur  post  vic- 
toriam  coronari.  Explicit  liber  IX"'  »  .  Public  dans  les  œuvres  de 
Hugues  de  Saint-Vicior  (M.  Hugonis  de  Sancto  l'ictore  opera^  t.  I, 
p.  221-283),  sous  le  litre  :  «  Allegoriae  veteris  Teslamenti  «  . 

Fol.  118  v°.  Le  livre  X%  qui  vient  ensuite,  est  un  recueil  de  27  ser- 
mons. «  Incipit  decimus.  Sermo  primus.  Sanctîjicavit  Dominus  taberna- 
culum  suum.  Habet,  fralres  carissimi,  tabernaculum  Domini,  id  est 
sancta  Ecclesia,  lapides  suos...  y-  —  Fol.  120.  «Sermo  secundus.  Sanc- 
tijîcavit  Dominus  tabernaculum  suum.  Tabernaculum  Domini,  secunduni 
sensum  tropologicum,  est  anima...  »  —  Fol.  121.  u  Sermo  tertius. 
Lauda,  JhcrusaJem,  Dominum.  Jherusalem  civitas  sancta  et  civitas...  ^ 

—  Fol.  122.  tt  Sermo  IIII"".  Ave,  maris  Stella.  Presens  seculum , 
fratres  karissimi,  mare  est...  »  —  Fol.  124-.  «  Sermo  V"'.  Paralus  esto, 
Israël,  in  occursum  Domini,  quoniam  venit.  Sicut  sacer  omnis  est,  fra- 
tres karissimi,  locus...  "  M.  Hauréau  estime  {Not.  etextr.,  t.  I,  p.  32, 
et  VI,  p.  51)  que  ce  sermon  n'appartient  ni  à  Richard  ni  à  Hugues 
de  Saint-Victor.  On  ne  trouve  pas,  dans  notre  texte,  les  strophes 
d'Adam  de  Saint-Victor.  —  Fol.  125.  «  Sermo  VI"'.  Sacra  Scriptura 
laudem  decantans  justi...  r.  — Fol.  126.  "  Sermo  septimus.  Qui  sunt 
isti  qui  ut  nubes  volant,  etc.  Beatorura,  fratres,  apostolorum  sollemnia 
celebramus,  in  quorum...  i)  —  Fol.  127.  ^  Sermo  VII1°'.  Justus 
germinabil  sicut  lilium,  etc.    In   rébus  visibilibus  si  sit  qui  querat. ..  » 

—  Fol.    128.   a  Sermo  nonus.    Tota  pulcra  es,   arnica  mea^  etc.  Quis 


634  MANUSCRITS 

est,    fratres,    qui   loquitur   et    que  est  ad    quam...   »    —  Fol.    129. 

«  Sermo  X°'.  Deumiimeet  mandata  ejus  observa,  etc.  Multas  et  preclaras, 
dilectissimifralres,  auctoritates  in  divinis...  ^  — Fol.  130  v°.  ^  Sermo  XI. 
Saname,  Domine,  et  sanabor,  etc.  Fratres,  qui  sanari  rogat  infirmum  se 
esse  demonstrat...  ->■>  —  Fol.  131  v°.  a  Sermo  XII.  Montes  Israël,  ramos 
vestros  expandite,  etc.  Habent,  fratres  carissimi,  loca  suas  significa- 
tiones...  »  —  Fol.  132  v°.  a  Sermo  XIII.  Cantate  Domino  canticum 
novum,  quia  mirabilia  fecit.  Fecit  Dominus  mirabilia  in  creatione 
mundi...  '^  —  Fol.  133  v°.  "  Sermo  quartiis  dccimns.  Sacerdotes  tui, 
Domine,  induanlur  justiciam.  Oportet,  fratres  carissimi,  ut  nos  qui  in 
domo  Dei...  n  —  Fol.  134  v°.  «  Sermo  XV"'.  Ite  et  vos  in  vineam 
meam,  etc.  De  vinea  dominica,  fratres,  ad  quam  nos...  ?)  — Fol.  135. 

u  Sermo  XVI°'.  Qui  seminant  in  lacrimis  m  exuJtatione  mêlent.  Fratres, 
qui  parce  seminat  parce  et  metet...  »    —  Fol.   136.   «  Sermo  XVII°' 
Vivet  et  dabitur  ei  de  atiro  Arabie.  Quis  est  qui  vivet  et  cui  dabitnr...^^ 

—  Fol.  136  v°.  «  Sermo  X[VIII]"*.  Ecce  concipies  et  paries  filium .  In 
Annuntiatione  dominica,  fratres  karissimi,  locuturi  compendiosum...  ^ 

—  Fol.  137  V".  «  Sermo  XIX.  Ecce  sacerdos  magnus,  magnus  officio, 
magnus  merito,  magnus  premio,  magnus  suffragio.  Magnns  officio 
quia  episcopus...  ^t  —  Fol.  138  v°.  «  Sermo  vicesimus.  Brevis  in 
volatilibus  apis,  etc.  Sicut  magna  et  multa  nobis  salutis  documenta...  « 

—  Fol.  139.  "  Sermo  vicesimus  primus.  Sana  me,  Domine,  et  sanabor. 
Homo,  quamdiu  in  justicia  perstitit,  sanus  fuit...  '^  —  Fol.  140. 
«  Sermo  vicesimus  secundus.  Legimus  in  cantico  Moysi  quod  scripsit 
de  populo  antiquo...  «  —  Fol.  141  v°.  «  Sermo  vicesimus  III"'.  Ite^ 
anqeli  veloces,ad gentem  convulsam , etc .  Ecce,  fratres  karissimi,  divinum 
nobis  oflicium...  »  —  Fol.  144  v°.  «  Sermo  XXIIIP".  Domine,  miserere 
nostri,  etc.  Deiis,  fons  et  origo  boni  totius...  ^i^  —  Fol.  146  v°.  «  Sermo 
[XXV"'],  in  natale  S.  Augustini.  Asperges  me.  Domine,  ysopo,  etc. 
David,  rex  et  propheta,  tribus  gravibus  maculatus  peccatis...  »  — 
Fol.  147  v°.  «  Sermo  XXVI.  Beatus  Paulus  apostolus  in  epistola  sua 
loquens  de  populo...  »  — Fol.  151.  «  Sermo  XXVII"".  Isti  sunt  dies 
quos  observare  debetis.  Quarta  décima  die,  ad  vesperam,  pascba  Domini 
est...  uti  per  presensmeritum  veniamusad  fnturum  premium,  prestante 
Domino  nostro.  Explicit  liber  decimus  •>■) . 

Fol.  153.  "  Incipit  XI["'].  De  quatuor  euvangelistis.  Capitulum  pri- 
mum.  Parentes  primi  generis  humani...  —  Nuptie  facte  sunt  in  Cbana 
Galilée...  »   Ce  cbapitre  et  les   suivants  figurent  dans  les  œuvres  de 


DK    LA   BIBLIOTHI'IQUE    DE   REIMS.  C35 

Hugues  de  Saint-Victor,  classés  dans  l'ordre  qui  suit  :  liv.  I,  cli.  1  ;  1, 
2  ;  II,  1  (exposition  sur  l'Oraison  dominicale),  21.  (HiKjonis  de 
Sancto  Victore  opéra,  t.  I,  p.  285-308). 

Fol.  1()1.  «  Incipit  [liber]  XII,  de  demoniaco  a  legione  liberato. 
Cap.  I.  Exeunti  Jliesu  de  navi,  occurrit  de  monumentis...  »  Les  cha- 
pitres de  ce  livre  sont  ainsi  classés  dans  l'édition  des  œuvres  de  Hugues  : 
liv.  HI,  ch.  2;  I,  6;  IV,  2G;ni,  8;  IV,  12;  II,  21,20;l,  10;  H,  20, 
27,  28,  29,  30,  23,  22  ;  III,  1  ;  IV,  4,  0,  10  ;  II,  39,  40  ;  IIÏ,  3  ;  IV, 
16,  17,  19,  20,  21,  22,  30;  III,  5;  I,  7  ;  III,  G,  7;  II,  33;  IV,  31  ; 
II,  2i,  32;  IV,  27,  28,  29;  H,  35,  25;  IV,  7,  15,  24;  III,  4; 
II,  38;  IV,  23,  II  ;  III,  7;  IV,  25,  13,  2,  18;  H,  3G;  IV,  G,  5;  H, 
11;  1,  4,  9,  8,  5;  II,  37,  34;  IV,  li;  I,  3;  IV,  3.  (M.  H  agonis  de 
SaJicto  Victore  opéra,  t.  I,  p.  28G-33G,  passini).  Les  derniers  mots 
sont  :  '^  quam  largitur  incommutabiliter  et  summc  bonus  Dcus.  Amen. 
Explicit  liber  Exceptionum  magistri  Hichardi,  canonici  Sancti  Victoris 
Parisiacensis  «  . 

Au  fol.  179,  à  propos  d'un  des  chapitres  (111,  7)  des  Allégories,  le 
copiste   ajoute   en   marge  :    «   Unde  quidam  versificator   de  bis   IIIl"" 

ait  : 

Job  probat,  inclinât  Paulum,  sese  manifestât 
In  ceco,  purgat  Mariain,  punit  Herodem  ». 

L'ex-libris  de  première  provenance  de  ce  manuscrit  a  été  coupé  au 
bas  du  fol.  185,  tandis  qu'on  nous  a  laissé  cette  pensée  (XV^  siècle)  : 
"  Sans  vous,  belle,  ne  puys  longuement  vivre,  ce  n'estoit  l'espérance. 
Jehan  -n  .  —  La  garde  finale,  r>,  collée  sur  le  plat,  porte  l'intéressante 
mention  (XV  siècle)  :  "  IIII'''^  II.  C,  prisié  XXXII  s[ols]  par[isis]  » . 

La  garde  a,  en  tète,  également  cuUée,  porte  les  deux  ex-libris  sui- 
vants :  a  P.  Thévenin  Suessionensis  »  (XVP  siècle)  ;  "  C.  Thévenin» 
D.  D.C.S.  «  (XVIP  siècle). 

Xlïl*  siècle.  Parchemin.  185  feuillets  à  2  col.,  plus  2  gardes  collées, 
en  têle  et  à  la  fin.  Bonnes  initiales  au  minium.  3i7  sur  245  millim. 
Les  signets  de  peau  existent  encore.  Rel.  vache  brune,  jadis  garnie  de 
clous  ornés.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :   «  D,  ord.  1,  n°  4  »). 

466  (E.  371).  Liber  Miseriae  conditionis  humanae,  Lothario  auc- 
tore.  —  Martini,  Dumiensis  episcopi,  de  Moribus  honestae  vitae.  — 
Cujusdam  Nicolai  liber  de  Prima  mundi  fabiica. 

Fol.  1.  u  Incipit  liber  deContemptu  mondi  (sic)  dominipapae  Inno- 


636  MANUSCRITS 

centii  III.  Domino  patri  karissimo  Petro,  Dei  gratiaPortuensi  episcopo, 
Lotharius,  etc.  —  De  miseria  hominis.  Jheremias.  Quare  de  vulva  ma- 
tris...  Jî 

Fol.  29.  «  IncipitepistolaScenece(5/c)dei\Ioribus  honeste  vite.  Omne 
peccatum  est  actio.  Actio  autem  omnequod...  nunc  intergemiscit  non 
socius  tue  beatitudinis,  etc.  Explicit  epistola  Senesce  de  Honestate  vite  n . 
Cette  lettre,  qui  est  l'œuvre,  non  de  Sénèque,  mais  de  Martin,  évêque 
de  Dûmes  (Portugal),  se  trouve,  dans  une  copie  infiniment  meilleure, 
dans  la  Bibl.  max.  Pair.,  t.  X,  p.  385-386. 

Fol.  31  v°.  «  Incipit  prologus  in  libello  de  quodam  novo  mundo, 
editus  a  domino  Nycholao.  Suo  dilectissimo  L[anfranco  Baucherii],  in 
Christi  amore  dulcissimo  dulcius  sibi  copulato,  suus  pauper  abbas,  etc 
Quoniam  mihi  nuper  unitus  es...  —  Incipit  liber  de  Prima  mundi 
fabrica.  Et  primo  de  monlibus  orbem  circumdantibus.  Primo  igilur 
ponamus  totum  mundum  et  terram  tocius  mundi  equalem  esse...  in 
spiritu  te  nunquam  permiseris  cccupari  »  . 

Fol.  37.  "  De  contrictione.  Locuturi  de  contrictione,  quatuor  nobis 
consideranda  occurrunt,  scilicet  que  ipsa  sit...  restituit  bona  spiritualia 
que  admiserat  propter  pacem  "  .  Le  scribe  a  ajouté,  dans  la  marge, 
ces  mots  :   «  Non  est  plus  de  exemplo,  sed  non  est  finis  » . 

Fol.  39.  Table  du  «  Liber  Miseriae  conditionis  humanae  " . 

Fol.  40.  Pensées  diverses,  tirées  (XV'  siècle)  des  œuvres  de  S.  Ber- 
nard, Pierre  de  Blois,  S.  Isidore,  S.  Jérôme,  S.  Grégoire. 

Le  copiste  nous  livre  son  nom,  au  bas  du  fol.  39  V  :  "  Per  Jacobum 
de  Salinis  t^  .  —  On  trouve  la  signature  de  Guy  de  Roye  au  fol.  c,  et  la 
cote  c:  b  4  visa  "  sur  le  fol.  1. 

XV^ siècle.  Parchemin.  40  feuillets  el  3  gardes,  a,  b,  en  tête,  c,  à  la 
fin,  les  deux  premières  blanches.  228  sur  153  niillim.  Rel.  moderne, 
parchemin.  —  (Ex-!ihiis  gravé  du  Chapitre  :  «  C,  ord.  4,  n*»  75  '\). 

467  (E.  370).  Innocentii,  papae  tertii,  Sermonum  liber. 
Fol.  1.  «  Incipit  prologus  in  libro  sermonum  Innocentii,  pape  tercii. 
Innocentius,  cpiscopus,  servus  servorum  Dei,  dilecto  filio  Arnallo  (sic), 
abbati  Cisterciensi,  salutem  et  apostolicam  benedictionem.  Prophelica 
docetauctoritas...  —  Dominica  prima  in  Adventu  Domini.  Cum  veni^ 
jjleniludo  iemporiSy  etc.  In  propositis  verbis  Apostoli...  r.  [Opéra  D 
Innocenta,  pontificis  maximi.  Cologne,  1552,  fol.  1-2).  —  Fol.  3  v°. 
"  Hora  est  jam  nos  de  sompno  surgere,  etc.  Significacio  sompni. ..  "  (fol. 


DE    LA   BIBLIOTHKQLI-:   DE    REIMS.  637 

4  V).  —  Fol.  i  v°.   -  Ecce  veniet prophela  magnits,  etc.  Fropheta  nia- 
gniis  intelliyitiir...  ^   (fol.  0).  —  Fol.   G.   «  Cum  audisset  Johannes  in 
vinculis,  elc.  Miruni  ferlasse  vidolur...  i? —  Fol.  7.  a  Gaudele  in  Domino 
semper,  iterum,  etc.  Sacrosanctum  Iledemptoris  adventuni...  »  (fol.  7 
v°).  —  Fol.  8.   "   E(jo  haptizo  vos  in  aqua,  elc.  Apostolica  sedcs  que 
disposiiit...  >'  —  Fol.  9  v".  \oël.   >'  Verbum  caro  faclum  est,  etc.  Juxla 
communein  iisiim...  r,    (fol.  ;36).  —  Fol.  10  v".  «  Xovumfaciel  Domi- 
îius,   etc.  Novum   in  sacra  Scriptura...  »  (fol.  37  v").  —  Fol.  II  v". 
«    Puer  natus  est  nohis,   elc.  Sicut  très  in   Christo  substancias . .  .    " 
(fol.  38  V).  —  Fol.  13.  Circoncision.  ^<- Poslquain  consummali  sunt  dies 
octo,  elc.  Ouia  circumcisum...   ^  —  Fol.  14  v".  Epiphanie.  «  l'idenles 
stcllani  mufji,  etc.  Sacrosanctum  conjugium...  «  (fol.  41  v°).  —  Fol.  16. 
il  Die  tcrcia,  nuptie,  etc.  Qu'îi  spiritus  est...  »  —  Fol.  18.  Purification. 
«  Ecce  ego  milto  angelum,  etc.  Rex  regum  et  Dominus...  ^  (fol.  i5  v"). 
—  Fol.  20  v°.  Sepluagésime.    «  Occupalio  magna  creata  est,  etc.  Mater 
omnium  liominum...  n  (fol.  9).  — Fol.  21.  «  Simile  est  regnum  celo- 
ruin  liomini  patrifamilias,  elc.   Hec  parabola,  fratrcs  karissimi,  quam 
audistis...   »  —  Fol.   22  m\    ^   Tu    aulem  cum  jejmias,   etc.  Dignitas 
jejunii...   »  (fol.  9  \°).  —  Fol.  25  v".   a  Hoc  est  inagis  jejunium,  etc. 
Si   digne  volumus  jejuniorum...  ;>  (fol.  12  v°).  —  Fol.  26  v°.    <<■  De 
elumosina.  Date  elemosinam  et  ecce  omnia,  etc.  Mémo  dignius  posset...  « 
(fol.  91  V").  —  Fol.  30  x".  Carême.  «  Duclus  est  J/iesus  in  descrto,  elc. 
Très  sunt  qui  temptant...  ;>  (fol.  14).  —  Fol.  32.  ce  Assumpsit  Jliesus 
Petrum,  etc.  Quia  fidelis  est  Dominus...    y>  (fol.   15  v").  —  Fol.  34. 
«    Cum   immundus  spiritus   exieril,   etc.   Sepe   nécessitas  inpedit...    •>^ 
(fol.   17  V").  —  Fol.   35.   u  Surgens  Jliesus  de  sgnagoga,   etc.  Multa 
nobis  et  magna...  »  (fol.  18  v ').  —  Fol.  36  x".  «  Est  puer  unushic,  etc. 
Tria  nobis  precipue...  »  (fol.  20).  —  Fol.  37  v".   «  In  dominica  de 
Hosa.  Lctare,   Jherusalem,  et  conventum,   elc.    Hodierna  solempoitas, 
fralres  et  filii...  t>  (fol.  21).  —  Fol.  38  u".  Jeudi  saint.  «  Qui  lotus  est,  elc. 
Triplex  est  lavachrum...   î)   (fol.  22  v').  —  Fol.   39.   Pâques.   «  Hec 
dies  quamfecil,  etc.  Cum  omnes  dies Dominus  fecerit...  r.  —  Fol.  39 ^/s- 
u  Posl  passionem  suam  se  prehuil.  Volo,  fralres  karissimi,  volo,  si  pos- 
sum...  »  —  Fol.  42.  «  Maria  Magdalene  et  Maria  Jacobi,  etc.  Quoniam 
ea  que...  »  —  Fol.  43.  ^  Ego  sum paslor  bonus,  etc.  Parabolice  simi- 
litudinis  propositum...   »    (fol.   23).  —  Fol.  44.  SS.  Pierre  et  Paul. 
"  Duc  in  altuîn,  elc.  Si  aque  mulle  sunt...  5)  (fol  48  v").  —  Fol.  45. 
a   Dixiù   Jhesus   Sgmoni  Pelro   :  Si/mon  Johannis,   etc.   Licet    omnes 


638  MANUSCRITS 

apostoli...  "  —  Fol.  46  \\  «  Rogabat  Jhesum  quidam  phariseus,  etc. 
HodiernamsoUempnitatem,  fratres  karissimi,  cum  multa  reverencia...  » 

—  Fol.  50.  S'^  Marie-Madeleine.  «  Ubi  habundavitdelictum,etc.  Propo- 
situm  vobis  Apostoli  verbum...  »  (fol.  59  V).  —  Fol.  51.  S.  Pierre 
es  liens.  ^^  Misit  Herodes  rex  manus,  etc.  Quia  plane  videmus...  ^i  (fol. 
61). — Fol.  62  V".  S.  Laurent,  a  Probastl,  Domine,  cor  meum,  etc.  Tria 
sunt  que  beatuni...  ^i  (fol.  62).  —  Fol.  54.  «  Faciès  craticulam  in  mo- 
dum,  etc.  Très  craticulas  legimus...  »  (fol.  64).  —  Fol.  56.  Assomp- 
tion, iilntrauit  Jhesus  inquoddam  castellum,  etc.  Castellum  istud  est...  » 
(fol.  65  V).  —  Fol.  57  v°.  Nativité.  «  Que  est  ista  que progreditur,  etc. 
Cum  aurora  sit  Gnis  noctis...  »  (fol.  67).  —  Fol.  58  v°.  «  Egredietur 
virga  de  radiée  Jesse,  etc.  In  verbis  propositis...  "  —  Fol.  61.  "  In 
oculis  suis  quasi  ho mo,  etc.   Verba  que  locutus  sum...  v   (fol.  68  v°). 

—  Fol.  62  \\  Toussaint.  «  Duo  seraphim  clamabant,  etc.  Duo  sera- 
phini  quorum...  »  (fol.  69  v").  —  Fol.  63.  Apôtres,  u  Nimis ho?wrati 
sunt,  etc.  In  quo  posset  plus...  "  (fol.  72).  —  Fol.  65.  «  Nisi  Dominus 
custodierit,  etc.  Rex  regum,  fratres  karissimi,  diversas...  »  (fol.  73  v°). 

—  Fol.  66.  «  Vigilale  quianescitis,  etc.  Duobus  modis  anima  dormit...  » 
(fol.  82).  — Ibid.  «  Flavius  egrediebaturde  loco,  etc.  Quadruplex  in  sacra 
legitur  Scriptura...  »  (fol.  74  v").  —  Fol.  67.  Martyrs.  «  Non  sunt 
condigne  passiones...  ■>•>  — Fol.  69.  et  Isti  sunt  qui  venerunt,  etc.  Du- 
plex tribulacio...  »  (fol.  78  v"). — Fol.  70.  «  Tamquam  aurum  injor- 
nace,  etc.  Diversas  nobis  fornaces...  »  (fol.  80).  — Fol.  72.  «  Qui 
vult  venire  post  me,  etc.  Volentes  ire  post  Deum...  ->)  (fol.  76).  — 
Fol.  73  v°.  «  Posuistiy  Domine^  super  capud,  etc.  Duplex  est  corona 
sanctorum...  »   (fol.  78). 

Un  possesseur  presque  contemporain  a  placé  dans  les  marges  de 
nombreuses  notes  relativement  aux  points  de  divergence  existant 
entre  notre  manuscrit  et  un  second  recueil  de  sermons  d'Innocent  III 
qu'il  possédait  également.  Les  plus  curieuses  sont  celles-ci  :  Fol.  43  x\ 
a  Ab  isto  loco  usque  ad  sequentem  sermonem  desunt  de  alio  libro 
XXXll  folia,  que  continebunt  de  presenti  volumine  circa  XIX  folia  » . 

—  Fol.  74.  «  Restant  de  alio  libro  circa  XXXIX  folia,  que  tenere  po- 
terunt  de  presenti  volumine  XXllll  folia  vel  circa  "  . 

La  garde  a,  collée  sur  le  plat  initial,  porte  cet  ex-libris  du  premier 
possesseur,  pour  qui  le  livre  a  du  être  écrit  :  «  Iste  liber  est  reuerendis- 
simi  in  Christo  patris  domini  G.  de  Roye,  archiepiscopi  Senonensis. 

—  Liber  sermonum  Innocentii,  pape  >J<  » .  —  A  Tintérieur  du  plat  final, 


i)K    \.A   BIBLIOTHKQLK    DE    REIMS.  631> 

un  nombre  :  "  LX\I\  »  paraît  donner  le  n"  du  catalogue  de  la  biblio- 
thèque de  cet  archevêque. 

\1V"  siccle.  Parcliemin.  74  fciiillcls  à  2  col.,  et  les  j^ardcs  a,  n,  en 
tèle  et  à  la  fin,  n,  blanche.  310  sur  :2^0  millim.  Kel.  veau  blanc  sur 
bois.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  C,  ord.  2,  n"  31  »). 

4GÎ{  (F.  408).  (juilielmi  Autissiodorensis  Sumuia  aurea  super  IV 
libros  Sententiaruni. 

Fol.  1.  «X  Incipit  liber  prinius  de  Trinitate.  Fides  est  substantia 
rerum  sperandarum,  argiinientuni  non  apparentium...  —  Volentes 
auteni  ostendere  rationil)us  divinas  res  convenientibus...  que  prepara- 
vit  Deiis  hiis  qui  diligunt  illuni.  Illa  gaudia  nobis  prestare  dignetur 
Jhesus  Christus,  Doniinus  noster,  qui  cuni  Pâtre,  etc.  Explicit  Summa 
magistri  G.  Autisiodorensis  »  . 

Sur  l'auteur  et  ses  travaux,  v.  Hist.  l'Ut.,  t.  XVIII,  p.  115-122.  La 
Somme  dorée  a  été  imprimée  à  Paris  et  à  Venise  en  1500,  1518  et  1591. 

N°  de  revision  :  «  199  «  . 

XIV^  siècle.  Parchemin.  204  feuillets  à  2  col.,  et  deux  gardes 
blanches,  a,  b,  en  lèle  et  à  l:i  lin.  387  sur  245  millim.  Rel.  dos  de 
veau  blanc  sur  ais  de  bois  découverts.  —  (Ex-libris  gravé  du  Cha- 
pitre :«  D,  ord.  1,  n"  5  »). 

4G9  (F.  393).  Quodlibeta  XIII  Godefridi  de  Fontanis  super  IV 
libros  Sententiarum.  —  Cujusdam  incerti  quaestiones  super  II""' 
et  111"°*  libros  Sententiarum. 

Fol.  1.  a  Quodlibeta  Godefridi  [super  libruni  Sententiarum].  Utrum 
creatura  potueritesse  ab  eterno...  »  Incomplet  delà  Gn.  Les  feuillets 
blancs  53  et  69  ont  été  utilisés  pour  la  copie  d'une  table.  —  Sur  Go- 
defroy  de  Fontaines,  surnommé  "  doctor  venerandus  "  ,  auteur  de 
XIV  quodlibeta,  v.  Hist.  litt.,  t.  XX!,  p.  550-565. 

Fol.  72.  «  Queritur  utrum  créature  sint  in  continuo...  et  propter 
illam  associacionem  perfectius  operatur  in  illo  quam  in  ceteris  »  .  — 
Table. 

Sur  le  fol.  1,  on  lit  (XIV'  siècle)  :  "  Iste  liber  est  de  conventu  Sancti 
Dionisii  Remcnsis.  —  C  »  . 

XIV*  siècle.  Parchemin  commun  de  livre  d'école.  92  feuillets  à  2  col.; 
les  6  et  25  blancs.  315  sur  230  millim.  Dos  de  veau  blanc  sur  bois 
—  (Saint-Denis). 


640  MANUSCRITS 

^70  (F.  411).  Quaestiones  tlieologicae  Philippi  «  de  Grève  »,  can- 
cellarii  Parisiensis. 

Fol.  5.  "  Questio  est  de  agente  creato  generaliter,  sive  sit  agens  a 
proposito  sive  sit  agens  quod  est  natura,  et  est  questio  iitrum  agens 
creatum  possit  aliqiiid  de  nihilo  producere  sive  creare...  omni  tem- 
pore  paratus  essem  exponere,  et  si  exponi  non  posset,  quod  non  credo, 
paratus  essem  totaliter  retractare  » .  — Une  main  du  XIV'  siècle  a  ins- 
crit au  verso  du  fol.  176,  où  se  lit  cet  explicit,  la  mention  suivante  : 
a  Questiones  disputate  a  reverendo  doclore  magistro  Philippo,  cancel- 
lario  Parisiensi  »  .  V Histoire  littéraire  (t.  XVill,  p.  18i-191)  ne  men- 
tionne pas  cette  œuvre  du  chancelier  de  Paris. 

Fol.  177.  Autres  questions  Ihéologiques.  ce  Nunc  de  quibus  oportet 
confiteri,  et  primo  utrum  opporteat  de  venialibus  confîteri...  volo  in 
dictis  aliorum  quales  volo  esse  intellectores  meorum.  Explicil  » . 

Fol.  197  V*'.  a  Privilegium  domni  Martini  et  origo  discordie.  Dom- 
nus  IMartinus  concessit  fratribus  Minoribus  privilegium  infrascriptiteno- 
ris.  Marlinus,  episcopus,  servus  servorum  Dei,  dilectis  fdiis  generali 
ministro  el  provincialibus  ministris  ordinis  fralrum  Minorum,  salutem 
et  apostolicam  beuedictionem.  Ad  fructus  uberes  quos  in  agro  domi- 
nico...  — Idem  privilegium  concessit  Predicatoribus.  Occasione  istius 
privilegii,  iuter  prelatos  et  religiosos  predictos  utriusque ordinis,  super 
tribus  altercatio  est  exorta...  non  erat  intentio  sua  tôt  fecisse  episcopos 
et  non  plures  in  singulis  civitatibus  constitui  beatus  Pctrus  precepit. 
LXXX.D.  ;  c.  V.  »  Cette  bulle,  dont  le  texte  Ggure  dans  Labbe  [Sacros. 
conc,  t.  XI,  I,  p.  1143-1144),  fut  octroyée  par  Martin  IV  aux  frères 
Mineurs, le  13  décembre  1281,  aux  frères  Prêcheurs,  le  10  janvier  1282. 
(Potthasl,  Reg.  pont.  Bom.,  t.  II,  n«'  21821  et  21836). 

Fol.  199.  Autres  questions  théologiques.  «  Questione  19.  Utrum 
Deus  possit  facere  infinita...  quamvis  illa  lucerna  contingat  nostram 
industriani  latere.  Explicit  super  questiones  disputatas  ^ .  Malgré  cet 
explicit  formel,  ces  questions  paraissent  étrangères  à  celles  conte- 
nues sous  les  fol.  1-176,  car  elles  ne  concordent  aucunement  pour  la 
numérotation. 

Fol.  203.  Table  des  questions  des  fol.  1-176,  ou  mieux  des  pages 
i-cccLV.  On  y  note  cette  singulière  question  :  «  Ponitur  talis  casus. 
Quidam  clericus  juvenis,  ut  defloraret  quamdam  juvenctlam  monia- 
lem,  simulavit  se  esse  mulierem  et  intravit  idem  monasterium  monia- 
lium  et  stetit  ibi  per  annum  et  fecit  professionem  in  manu  abbatisse 


DE    LA  BIBLIOTHÈQUE    DE    REIMS.  641 

et  professas  est  regulam  beati  Benedicti  tanquam  monialis;  postea, 
impleta  sua  libidine,  exivit  monasteriurn.  Queritur  utrum  episcopus 
possit  euin  conipellere  ad  hoc  ut  monachus  vel  religiosus  de  cetero  io 
eodem  ordine  per  totum  tempus  vite  sue  » . 

On  a  paginé  plus  tard,  sous  les  n"'  357-400,  les  fol.  177-198,  pour 
pouvoir  également  dresser  la  table  des  trois  questions  qu'ils  con- 
tiennent. Les  fol.  1-4  et  le  fol.  b  appartiennent  à  une  lecture 
(XIIP  siècle)  du  livre  des  Sentences. 

Au  dos,  on  trouve  le  n°  du  XVIII'  siècle  :   «  215  », 
Le  titre  a  Questiones  disputatae  »,  qui  se  lit  au  fol.   177,   figurait 
également  au  fol.  5.  Il  a  été  gratté,  mais  on  parvient  à  rétablir  cette 
mention  intéressante  :    a  Venduntur   LXX  sol[idis]  par[isiensium]  n . 

Fin  du  Xllh  siècle.  Parchemin.  203  feuillets,  moins  28,  36,81, 
82,  qui  étaient  blancs  comme  le  80  et  ont  été  enlevés,  plus  les  fol.  a, 
en  tête,  et  b,g,  à  la  fm.  347  sur  257  millim.  Pagination  du  temps,  en 
chiffres  romains.  Rel.  veau  blanc  sur  bois,  aux  armes  de  Guy  de 
Roye.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  D.,  ord.  4,  n"  63  »). 

471-472  (F.  423,  422).   Alexandri  de   Halis  Summa  theologica. 

471  (Tome  I).  — Fol.  1.  u  Quoniam,  sicut  dicitBoetius  in  libro  de 
Trinitale,  optime  dictum  videtur,  erudili  est  hominis  unumquemque... 
—  Consequenter  queritur  de  distinctione  doctrine  sacre  ab  aliis  scien- 
ciis.  Queritur  ergo  si  doctrina  théologie  sit  sicut  una  aliarum  scien- 
ciarum...  ydolatriam  gencium  dampnare  crederelur.  Explicit  [liber 
tertius]  » . 

La  garde  initiale,  cotée  a,  porte  cet  ex-libris  :  «  Iste  liber  est  Oliverii 
Salah[adini],  doctoris  in  theologia  » .  —  Au-dessous,  ce  titre,  qui  dut 
être  écrit  par  Guy  de  Roye  :  «  Prima  pars  Summe  Alexandri  de  Halis  « . 
Imprimée  dès  1475,  à  Venise,  la  Somme  d'Alexandre  de  Halès  a  eu 
plus  de  douze  éditions.  V.  sur  l'auteur,  Hist.  lilt.,  t.  XVIII,  p.  312- 
328. 

La  garde  finale,  collée  sur  le  plat,  porte  la  signature  de  l'archevêque 
que  nous  venons  de  nommer,  puis  cette  note  :  «  Iste  liber  fuit  de  libris 
bone  memorie  domini  Guidonis  de  Roya,  nuper  archiepiscopi  Remen- 
sis,  qui  continet  primam  parteni  Summe  venerabilis  doctoris  magistri 
Alexandri  de  Halis;  in  qua  prima  parte  sunt  3'*  libri.  Primus  liber 
continet  140  folia,  2"*  vero  liber  continet  155  folia  et  unum  vacuum 
immédiate  sequens,  3"'  autem  liber  139  folia  continet,  et  sunt  in  toto 
TOME  xxxvni.  41 


64Î  MANUSCRITS 

in  isto  volumine  434  folia  scripta  et  unum  vacuum  post  2°"  librum. 
Numerata  sunt  hec  folia  per  Egidium  de  Asperomonte,  die  xvii  mensis 
maii,  anno  Domini  M''CCCC°XII°.  Orale  Deum  pro  dicto  domino archi- 
episcopo.  Si  quis  aliquid  inde  furatus  fuerit,  anathema  sit  »  . 

Un  cotateur  du  XVIII"  siècle  n'a  pu  donner  à  cet  ouvrage  que  ce 
titre  :  «  Liber  théologiens  r>  ,  inscrit  au  fol.  1,  qui  porte  également  la 
cote  :  u  189  » . 

472  (Tome  II).  —  Fol.  i-vi.  Table.  —  Fol.  1.  "  Incipit  liber 
quartus  Summe  fratris  Alexandri  de  Haleys.  Dictum  est  supra  de  Re- 
demptore,  qui  est  per  gratiam  reparator...  —  Primo  ergo  querilur  de 
bac  ratione  communi  :  sacramentum  est  sacre  rei  signum...  si  imineret 
nécessitas  Ecclesie  et  maxime  pro  fîdei  defensione.  Explicit  tractatus 
penitentie  ^i . 

Ce  volume  fut  fait  aux  frais  de  Guy  de  Uoye,  pour  compléter  l'œuvre 
d'Alexandre  de  Halès  qu'il  avait  acquise. 

Au  verso  du  fol.  336,  on  lit  :  «  Istud  volumen,  quod  continet  2'°' 
partem  Summe  magistri  Alexandri  de  Halis,  scilicet  4""  librum,  fuit  de 
libris  bone  memorie  domini  Guidonis  de  Roya,  nuper  archiepiscopi 
nostri  Remensis,  et  continet,  absque  sex  foliis  primis  et  novis  in  quibus 
est  tabula  questionum  ejus  libri  et  isto  ultimo  folio,  continet  335  folia 
scripta,  numerata  per  me  Egidium  de  Asperomonte,  canonicum  bujus 
ecclesie,  die  xvii*  mensis  maii,  anno  Domini  M^CGCC^XI^.  Si  quis 
inde  folia  absciderit,  anathema  sit.  Orate  Deum  pro  dicto  domino  archi- 
episcopo,  qui  [fundator?]  fuit  hujus  librarie  » .  — La  signature  de  Guy 
de  Roye  figure  sur  le  fol.  d,  qui  suit.  —  Le  fol.  i  porte  la  cote 
«  b  188  '>. 

XIII«  (L'  vol.j-XIV^  siècle  (2«  vol.).  Parchemin.  —  Tome  ï". 
435  feuillets  (1-140,  1-156, 1-139),  et  deux  gardes,  a,  en  tète,  b,  à  la 
fm;  le  fol.  296  blanc.  A  2  col.  360  sur  252  miUim.  Rel.  déhibrée 
veau,  jadis  ven,,  sur  bois.  —  Tome  II.  vi-335  feuillets,  le  vi^  blanc, 
plus  les  gardes  a,  b,  blanches,  en  tète,  et  c,  d,  à  la  fin.  A  2  col. 
371  sur  2G6  millim.  Rel.  neuve  parchemin  blanc.  —  (Ex-libris  gravés 
du  Chapitre  :  u  D,  ord.  1,  n°  6  »  et  «  D,  ord.  2,  n°  21  »). 

475  (F.  409).  Lectura  Alexandri  de  Halis  super  III"'"  librum 
Sententiarum. 

Fol.  1.  «  Libertercius.  Tota  christiane  fidei  disciplinapertinetad  duo, 
ad  fidem  et  intelligentiam...  —  Primo  queritur  de  necessitate  incarna- 
cionis,  an  si  necesse  fuit  Deum  incarnari.  Sed  quia  hec  questio  ponit 


DE   LA  BIBLIOTHÈQUE   DE   REIMS.  643 

lapsiim  huinane  nature...  forlis  est  ut  mors  dilcctio,  et  sic  terminatur 
id  symbolum.  Explicit  liber  juratus  de  Summa  fratris  Alexandri  ».  On 
a  barré  plus  tard  les  quatre  premières  lettres  du  mot  u  juratus»  pour, 
avec  le  signe  et\  en  faire  le  mot  «  tercius  )) .  —  Fol.  168.  Table. 

Au  verso  du  fol.  1G8,  on  lit  :  «  Istc  liber  fuit  de  libris  bone  memori© 
domini  Guidonis  de  Uoya,  nuper  Kemensis  archiepiscopi,  in  quo  con- 
tinetur  lectura  Alexandri  de  Halis  super  ;i"™  librum  Senlenciarum,  et 
continet  108  folia  absque  primo  folio  quod  ponitur  pro  custodia.  Si 
quis  autem  furatus  fuerit  dictum  librum  aut  aliquid  ex  eo,  analhema 
sit.  Quotatus  et  numeratus  xviiT  mensis  maii,  anno  Domini 
M"CCCC''XI1\  Orate  Deum  pro  dicto  domino  Guidone  et  pro  quota- 
tore  15  . 

Sur  la  garde  b,  collée  à  l'intérieur  du  plat  final,  on  trouve  la 
signature  de  Guy  de  Koye;  il  semblerait  que  ce  donateur  est  l'auteur 
du  titre  peu  critique  qui  figure  en  tète  de  l'ouvrage  (fol.  1)  :  u  Lectura 
antiqua  super  III"  Sententiaruni  ».  —  Au  bas  du  même  feuillet,  un 
titre  du  XVIIP  siècle  :    «  Theologiae  pars  »  n'est  guère  plus  heureux. 

Sur  le  fol.  A,  la  cote  :    «  b  203  n . 

XIII'  siècle.  Parchemin.  168  feuillets  à  2  col.  et  deux  gardes  blanches, 
A,  en  tète,  B,  à  la  fin.  3i7  sur  210  niillim.  Rel.  veau  jadis  vert,  à 
petits  coins  de  cuir,  sur  bois,  portant  une  étiquette  aux  armes  peintes 
de  Guy  de  Roye.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  D,  ord.  4, 
n«62  »). 

474  (E.  372).  Guillelmi,  Parisiensis  episcopi,  dicti  Arverni,  liber  de 
Fide  et  Legibus.  ■ —  Ejusdem  liber  de  VII  Sacramentis. 

Fol.  1.  «  In  ordine  sapiencialium  sentencialiumque  scienciarum 
istam  divini  cultus  vereque  religionis  scienciam...  —  Incipiamus  igi- 
tur  cum  Dei  adjutorio  et  dicamus...  nostris  hec  defectibus  imputantes. 
Completus  est  traclatus  quintus  cum  Dei  laude  et  ejus  adjutorio.  Explicit 
liber  de  Fide  et  Legibus  Guillelmi  Parisiensis  » .  Sur  ces  deux  œuvres, 
réunies  ici  en  une  seule,  v.  Hist.  litt.,  t.  XVlll,  p.  36i.  Elles  ont  été 
éditées  à  Ulm,  dès  1485.  On  les  trouve  dans  Guillelmi  Arverni,  Pari- 
siensis episcopi ,  opéra.  Orléans,  1674,  t.  I,  p.  1-102. 

Fol.  95.  «  Cum  de  pia  ac  veridica  salutarique  fide...  —  Dicemus  in 
primis  quia  sacramentorum  virtus  et  utilitas...  si  vel  modicam  occa- 
sionem  vel  sapienciores  fiant  sapientibus  damus.  Explicit  liber  de  Sep- 
tem  sacramentis,  a  domino  Guillelmo  Parisiensi  editus  »  .  — Fol.  227, 


644  MANUSCRITS 

Table  de  ce  dernier  ouvrage.  Sur  ce  traité  "  de  Septem  sacramentis  " , 
V.  Hist.  Un.,  t.  XVIil,  p.  367-368.  On  le  trouve  dans  Tédition  d'Or- 
léans, t.  I,  p.  407-555. 

Fin  du  XIV*  siècle.  Parchemin. 227  feuillets  à  2  col.,  plus  197  bis  et 
208  his  et  3  gardes,  a,  en  tête,  b,  g,  à  la  fin,  blanches  comme  les 
fol.  92-94  et  221.  325  sur  240  millim.  Belles  initiales  mi-parties,  à 
filigranes  joliment  traités,  aux  fol.  1  et  95.  Rel.  veau  vert  sur  bois. — 
(Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  D,  ord.  2,  n°  20  >^). 

475  (F.400).B.  ThomaeAquinatis  commentarius  super  III'""librum 
Sententiarum.  —  Ejusdem  expositiones  de  Symbole,  de  Oratione  domi- 
nica,  de  Salutatione  angelica  et  de  Sacrificio  missae.  —  Ejusdem  de 
X  Praeceptis.  —  Ejusdem  tractatus  de  Articulis  fidei  et  sacramentis 
Ecclesiae. 

Fol.  1.  Cl  Ad  locumiiJ}deexeuntJ!umina  revertunlur,  ut  iterumfluant. 
Eccli.,  I.  Ex  istis  verbis  duo  possumus  accipere...  —  Postquam  enim 
Magister  in  duobus  precedentibus  libris...  perfîcit  quibus  ad  vitamper- 
venitur  eternam,  in  qua  cum  Christo  vivamus  per  omnia,  etc.  Explicit 
111°' Thome  1)  .  (S.  Thomae  Aquinatis  opéra.   Paris,    1660,   t.  L\). 

Fol.  164-167.  Table  par  chapitres.  —  Fol.  168-177.  Table  alpha- 
bétique. 

Fol.  179.  et  Incipit  prologus  in  expositionem  Symboli  ejusdem  fidei, 
editus  a  fratre  Thoma  de  Aquino.  Credo  in  unum  Deum,  etc.  Primum 
quod  est  necessarium  cliristiano  cuilibet...  —  Incipit  expositio  Sym- 
boli. Credo  in  unum  Deum.  Inter  ea  que  debent  credere  christiani...  et 
magis  memorie  imprimatur.  —  Recapitulacio.  In  summa  vero  scien- 
dumest...  quod  venturus  est  ad  judicium.  Rogemus  Dominum,  etc. 
Explicit  expositio  fratris  Thome  super  Symbolo  fidei  n  .  [Ibid.,  t.  XX, 
p.  30-46).  La  récapitulation  n'est  pas  dans  l'édition.  —  On  a  noté  dans 
les  marges  le  nom  des  Apôtres  en  regard  de  l'article  du  Symbole  qu'on 
leur  attribue. 

Fol.  190.  «  Incipit  expositio  super  Oratione  dominica.  Pater  nos - 
ter^  etc.  Inter  alias  orationes,  oratio  dominica...  —  Pater  noster.  Ubi 
nota  duo,quomodo  scilicet  pater...  quoniam  filii  Dei  notabuntur.  — 
Recapitulacio  brevis.  Ut  in  summa...  sed  libéra  nos  a  malo.  Amen. 
Explicit  expositio  Orationis  dominice  secundum  fratrem  Thomani  de 
Aquino,  de  ordine  fratrum  Predicatorum  -n  .  [Ibid.,  p.  206-216). 
Fol.  196.    «  Sequitur  expositio   Salutationis  angelice,  ad  beatissi- 


DE    LA   BIBLIOTHKQUE    DE    REIMS.  645 

niam  virgincm  Mariam.  Ave,  Maria,  gracia  plena,  etc.  In  salutatione 
ista  continentur  tria...  sed  friictiis  ejus  niagis  benedictus,  etc.  Explicit 
Ave,  Maria  >  .  (Ibid.,  p.  i>16-218). 

Fol.  197  v".  u  Expositio  misse  et  scilicet  quid  signiCcatque  fiuntibi. 
In  virtiite  sancte  crucis...  in  tertio  vero  est  differentia.  —  Ex  intellectu 
gloriosi  Augiistini  super  illo  vcrbo...  scilicet  in  paradiso  ».  [Ibid., 
p.  369-373).  Le  dernier  paragraphe  n'est  pas  dans  Fcdition. 

Fol.  :200.  «  Reportationes  predicationum  fratris  Thome  de  Aquino, 
de  X  preceptis  Decalogi,  factarnm  ab  co  Xeapoli,  in  quadam  XL%  sco- 
laribus.  Quoniodo  lex  retrahit  a  rnalo  culpe.  Tria  maxime  sunt  homini 
necessaria...  ad  hoc  dicit  :  Xon  concnpisces,  non  dcsiderabis,  etc. 
Expliciunt  predicationes  de  X  Preceptis.   «  (Ibid.,  p.  240-258). 

Fol.  222.  «  Incipit  tractatus  de  Articulis  Gdei  et  sacramentis  Ecclesie, 
editus  a  fratre  Thoma  de  Aquino,  ad  peticionem  cujusdam  prelati.  Pro- 
logus.  Postulavit  a  me  vestra  dilectio  ut  de  articulis  fidei...  —  In  pri- 
mis  igitur  vos  scire...  seminatur  corpus  animale,  surget  corpus  spi- 
rituale,  etc.,  ad  quam  gloriam  nos  perducat,  etc.  »  (Ibid.,  p.  47-54). 
Ce  traité  est  dédié  à  Tarchevêque  de  Palerme. 

Une  table  des  ouvrages  contenus  dans  le  volume  occupe  le  fol.  a. 
L'auteur  de  cette  table  fait  cette  remarque  bizarre  :  "  Perpetuo  hic 
vocatur  frater  Thomas,  nondum  autem  sanctus  »  . 

X1V«  (fol.  1-177)-XV«  siècle  (la  fin).  Parchemin.  228  feuillets,  à 
2  col.,  et  une  garde,  a,  en  tête.  Curieuses  signatures  des  cahiers. 
338  sur  238  millim.  Rel.  veau  blanc  à  dos  de  veau  fauve,  délabrée, 
sur  ais  de  bois,  dont  l'un  brisé.  —  (Saint-Remi,  n°  344). 

476  (F.  401).  B.  Thomae  Aquinatis  commentarius  saper  111°'° 
librum  Sententiarum. 

Fol.  2.  «  Adlocum  unde exeunt,  etc.  Ex  verbis  istis  duo  possumus...  n 
Comme  dans  le  ms.  475. 

Cette  copie  est  ainsi  datée  par  le  scribe  (fol.  171  v°)  :  «  Anno  Do- 
mini  millesimo  CCCC^XXXVP,  diejovis...,  iste  liber  complectus  fuit  ». 
—  Table. 

Au  verso  du  fol.  173,  on  rencontre  d'abord  cette  fantaisie  du  scribe  : 

I  Finis  adest  operis,  mercedera  posco  laboris. 
Alerces  quesita  sit  araor  necnon  bona  vita. 
Vita  sit  illa  bona,  vinum  vel  cetera  dona. 
Jam  tibi  servi vi,  semper  tua  jussa  subivi; 
Si  bene,  letus  ero,  si  non,  veniara  mihi  quero  i . 


646  MANUSCRITS 

Puis  cet  ex-Iibris  du  premier  possesseur  :  «  Isfe  tercius  liber  scripti 
sancti  Thome  est  fratris  Jacobi  Coaynon,  prioris  de  Bereyo  » . 

XV^  siècle.  Parchemin.  174  feuillets,  dont  deux  gardes  blanches, 
en  lête  et  à  la  fin,  comptées  à  tort.  A  2  col.  Intéressantes  réclames, 
aux  fol.  11  et  97,  celle-ci  en  forme  de  poisson;  fantaisies  à  la  plume, 
greffées  sur  les  lettres  à  queue,  notamment  aux  fol.  6,  24,  84,  89. 
329  sur  230  millim.  Rel.  moderne,  demi-veau  fauve  et  plats  en  par- 
chemin. —  (Saint-Remi,  n"  345). 

477  (F.  403).  B.  Tbomae  Aquinatis  commentarius  super  IV"" 
librum  Senteiitiarum. 

Fol.  1 .  et  Misit  Verbum  suum  et  sanavit  eos  et  eripuit  eos  de  intericio- 
nibus  eorum.  Ex  peccato  primi  hominis...  —  Ad  primum  sic  procedi- 
tur.Videtur  quod  inconvenienter...  et  Gnis  ad  quem  omnia  ordinantur, 
cui  est  honor  et  gloria  in  secula  seculorum.  Amen.  Explicit  quarlus 
Sententiarum  fratris  Thome  de  Aquino,  ordinis  Predicatorum,  de 
conventu  Parisius  y> .  On  a  postérieurement  gratté  ces  trois  derniers 
mots. 

Le  copiste  nous  avait  laissé  son  nom  dans  une  note  en  rubrique 
qu'on  a  malheureusement  effacée  et  dont  on  distingue  à  grand'peine 
ces  mots  :  "  Iste  liber...  de  Sancto  Martino  de  Gampis...  scripsit  de- 
ditque  Guiotus  Biret  (?),  scriptor,  qui  morabatur  in  domo  Hamonis 
dicti  Le  Goucetier  » . 

Fol.  337-342.  Table  des  chapitres. 

Le  fol.  c  est  un  feuillet  d'un  registre  de  comptes  de  la  ville  d'Amiens, 
pour  1401,  mentionnant  des  transports  de  finances  d'Amiens  à  Paris 
et  leur  versement  à  Oudart  de  llenti,  écuyer,  échanson  et  garde  de 
l'épargne  du  Roi. 

XIV*  siècle.  Parchemin.  342  feuillets  à 2  col. et  3  gardes  a,  b,  en  tête, 
blanches,  c,  à  la  fin.  Initiale  couleur,  à  queue  d'encadrement  suppor- 
tant des  animaux;  le  médaillon  représente  S.  Thomas  d'Aquin  ensei- 
gnant ses  confrères  de  S.  Dominique.  Intéressantes  réclames  aux  fol. 
48,  228,  300.  Indépendamment  des  signatures  de  chaque  feuillet,  le 
copiste  a  adopté  un  système  de  foliotation  curieux,  employant  succes- 
sivement toutes  les  lettres  de  falphabet  :  «  a,  b,  c x,  y,  z,  &,  g  ;  aa, 

bb »  ;  mais,  parvenu  kszzz,  &  &&&,  gggg,  il  a  été  effrayé  du  che- 
min restant  à  parcourir  et  a  repris,  du  fol.  102  au  fol.  335,  la  mode 
de  ses  contemporains  :  «  i,  ii,  m,  iiir,  v. . .  xi"  xnii  » .  339  sur  232  mil- 
lim. Rel.  moderne  parchemin  blanc  sur  carton.  —  (Saint-Remi, 
no  347). 


I 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE   DE   REIMS.  647 

478  (F.  465).  K.Tliomac  Aquinatis  commentarius  super  IV  libruni 
Sentcnlianini.  —  lUcardi  cujusdam  questiones  quaedam  super  eum- 
dem  librum. 

Fol.  1.  «  Misa  Verbinn,  etc.  Expeccato...  >'  Comme  dans  le  ms.  477. 
—  Fol.  308  V--3I3.  Table. 

Fol.  313  \\  «  Questiones  quas  fecit  frater  Richardus  super  quartum 
Sentenliaruni,  ultra  eas  quas  fecit  frater  Tbomas.  Sunt  enim  quidam 
super  litleram  super  illo,  ideo  non  cepit  esse  Dominus  et  tempus.  Notan- 
dum  quod  Deiis  non  cepit  esse  Dominus  temporis  et  tempus...  absque 
consensu  sponsi  elemosinas  facere  poterat  »  .  Les  mots  :  «  Explicit 
Collectoriuni  générale  r^ ,  qui  suivent,  paraissent  s'appliquer  à  l'ou- 
vrage entier,  dont  le  dernier  volume  seul  est  venu  jusqu'à  nous,  plutôt 
qu'au  mince  traite  qui  l'accompagne.  11  ne  saurait  être  question  ici  de 
l'œuvre  de  Richard  de  Midleton,  dont  on  a  deux  éditions  de  1509  et 
1591. 

Sur  le  fol.  1,  on  lit  (XIV^  siècle)  :  «  De  conventu  Sancti  Dyonisii  Re- 
mensis  r^  . 

XIV'*  siècle.  Parchemin.  324  feuillets  à  2  col.  Initiale  couleur  et 
gouache,  leprèsentant  le  Christ  ressuscitant  Lazare;  les  queues  d'en- 
cadrement font  le  tour  de  la  justification  en  rameaux  fleuris  portantdes 
animaux;  jolies  lettrines  filigranées  bordant  toute  la  hauteur  d'une 
colonne.  Marge  inférieure  coupée  aux  fol.  151,  193,  216.  398  sur 
270  miliim.  Rel.  veau  blanc  sur  bois.  —  (Saint-Denis). 

470  (F.  40i).  B.  Thomae  Aquinatis  commentarius  super  IV""" 
librum  Sententiarum. 

Fol.  1.  «  Incipit  quartus  Sententiarum  secundum  expositionem  fra- 
tris  Thome  de  Aquino,  ordinis  Predicatorum.  il/z5?^  Verbum...r>  Comme 
dans  le  ms.  477.  —  Après  les  derniers  mots  du  texte,  le  copiste  a  noté 
ceci  :  «  Explicit  4"'  Sentenciarum  secundum  expositionem  fratris  Thome 
Oe  Aquino,  ordinis  fratrum  Predicatorum,  qui  inceptus  fuit  xvii*  die 
octobris  1447,  precepto  venerabilis  et  discreti  viri  magistri  Victoris 
Textoris,  in  collegio  venerabili  Navarre  tune  commorantis,  lînitusque 
die  5''  aprilis  1448  per  me  R.  Catuit.  Deo  gracias  »  . 

Fol.  437-447.  Table,  terminée  par  ces  mots  :  «  Explicit  tabula 
questionum  4'  libri  Sententiarum  secundum  expositionem,  etc.,  que 
5unt  in  numéro  1212  ». 

La  garde  b,  collée  sur  le  plat  final,  porte  ces  mots  contemporains  : 
fc  Invent[ario]  XIIII  » . 


648  MANUSCRITS 

XV*  siècle.  Parchemin.  447  feuillets  à  2  col.,  plus  les  gardes  a,  b, 
moins  les  fol.  86-88  omis;  les  435-436  blancs  ainsi  que  les  gardes. 
Foliolation  arabe  du  temps,  à  l'encre  rouge.  Rel.  veau  fauve  gaufré, 
à  petits  fers  d'encadrement  formés  d'M,  de  roses,  de  pélicans,  de 
lions,  de  cerfs  et  d'écureuils;  les  plats  seuls  subsistants,  fort  usés.  — 
(Saint-Remi,  n°348). 

480  (F.  402).  B.  Thomae  Aquinatis  commentarius  super  IV""" 
librum  Sententiarum. 

Fol.  1.  «  Misit  Verhuniy  etc.  Ex  peccato...  5) Comme  dans  le  ms.477. 
—  Fol.  264-268.  Table  des  chapitres. 

Au  verso  du  fol.  268,  on  lit  cet  ex-libris  du  premier  possesseur  : 
«  Iste  quartus  Sententiarum  scripti  beati  Thome  de  Acquino  est  fratri 
Jacobo  Coaynon,  priori  de  Bereyo  » . 

Le  copiste  a  commencé  son  œuvre  sous  cette  invocation  : 

c  Assit  principio  sancta  Maria  meo  » . 

XV*  siècle.  Parchemin.  268  feuillets  à  2  col.  Intéressante  initiale 
mi-partie,  de  couleur,  au  fol.  1;  curieuse  réclame  au  fol.  40;  tête  de 
fou  dans  la  marge  du  fol.  29.  340sur  250millim.  Rel.  du  temps,  veau 
fauve  gaufré  de  rangées  de  petits  fers  (cerfs,  fleurs  de  lis,  étoiles), 
mauvais  état,  dos  délabré,  sur  ais  de  bois.  —  (Saint-Remi,  n"  346). 

481  (Fol.  406).  B.  Thomae  Aquinatis  Summa  catholicae  fidei  contra 
gentiles. 

Fol.  1.  Table.  —  Fol.  1  v°.  «  Incipit  liber  de  Veritate  catholice  fidei 
contra  errores  infîdelium,  editus  a  fratre  Thoma  de  Aquino,  ordinis 
fratrumPredicatorum.Capitulum  primum.  Quod  sit  officium  sapientis. 
Veritatem  meditabitur  guttur  meum  et  lahia  mea  detestahuntur  impium. 
Prov.  VIII.  Multitudinis  usus  quem  in  rébus  nominandis...  sed  gaude- 
bitis  et  exuliabitis  usque  in  sempiternum .  Amen.  Explicit  liber  quartus  et 
etiam  totalis  tractatusdeFide  caiholica,  contra  gentiles,  a  fratre  Thoma 
de  Aquino  editus  « .  (S.  Thomae  Aquinatis  opéra  omnia,  t.  XIII  et  XIV). 

Les  gardes  a,  b,  c  sont  étrangères  à  l'œuvre,  et  paraissent 
appartenir  à  un  ouvrage  théologique. 

En  haut  du  fol.  1,  on  lit  cet  ex-libris  (XIV*  siècle)  :  «  De  conventu 
Sancti  Dyonisii  Remensis  ') .  —  A  côté,  on  trouve  la  cote  (XVIIP  siècle)  : 
«  b  183» .  — Enfin,  on  lit  au  dos  :  «  B.  Thome  contra  gentes. —  140  » . 

XIV»  siècle.  Parchemin.  289  feuillets  à  2  col.,  et  3  gardes,  A,  b, 
en  tête,  c,  à  la  fin.  Le  fol.  214  est  blanc.  323  sur  217  millim.  Rel. 


DE    LA   BIBLIOTHÈOIIK   DE   REIMS.  649 

veau  blanc  sur  bois.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  D,  ord.   1, 

lio    11   r,). 

482  (F.  399).  B.  Thomae  Aquinatis  secunda  secundae  partis 
Sumniae  totins  theologiae. 

Fol.  3.  ti  I*  questio.  De  Ode  et  ejus  objccto.  Post  communcm  con- 
sideracioneni  de  virtutibus  et  viciis...  —  Circa  virtutes  igitur  theolo- 
gicas,  primo  erit  considerandum  de  fide...  et  sempitcrnam  requiem 
animarum,  ad  quam  nos  perducat  ipse  qui  promisit,  Christus  Dominus 
noster,  qui  est  super  omnia  Deus  benedictus  in  secula  seculorum. 
Amen  " .  {S.  Thomae  Aquinatis  opéra  omnia,  t.  XXII). 

Fol.  286  v''-291.  Table.  Elle  est  close  par  ces  mots  du  copiste  : 
«  Explicit  ordo  et  signatio  questionum  libri  secunde  partis  fratris 
Thome  de  Aquino.  Benedictus  Deus.  Amen.  Anno  Domini  M°CC°  nona- 
gesimo,  in  tempore  Quadragesime  » .  —  Une  étiquette  en  papier,  collée 
dans  la  marge  inférieure  du  fol.  3,  porte  cette  mention  contemporaine 
du  donateur  :  a  Ex  dono  reverendissimi  domini  Roberti,  cardinalis  de 
Lenoncourt  » . 

Le  fol.  1,  qui  sert  de  garde,  est  un  fragment  de  comptes  de  bail- 
liage (XIV'  siècle).  ^lalgré  un  grattage,  on  y  distingue  :  «  Ouvraiges 
faites  en  la  prévosté  de  Caen...  —  Ouvraiges  faites  en  chastel  et  es  hal- 
les de  Evrecy...  « 

Au  bas  du  fol.  192,  on  lit  cette  estimation  (XIV*  siècle)  :  aXVIIIescusn . 

Fin  du  XIII*'  siècle.  Parchemin.  292  feuillets  à  2  col.,  les  deux  pre- 
miers et  le  dernier  servant  de  garde,  Tune  d'elles,  b,  blanche.  Jolie 
initiale  mi-partie,  bleu  et  rouge,  à  filigranes,  au  fol.  3.  352  sur 
255  miilim.  Rel.  moderne,  veau  fauve  sur  carton,  à  fermoir  cuivre. 
—  (Saint-Remi,  n"  350). 

485  (F.  397).  B.  Thomae  Aquinatis  secunda  secundae  partis 
Summae  totius  theologiae. 

Fol.  1.  «  De  fide  et  ejus  objecto.  Post  communem  consideracionem 
de  virtutibus  et  viciis...  »  Comme  dans  le  ms.  482. 

Fol.  231  v°-237.  Table.  Elle  est  terminée  par  ces  mots  :  «  Explicit 
ordo  et  signatio  questionum  secundi  libri  secunde  partis  fratris  Thome 
de  Acquino.  Benedictus  Deus.  Amen  » . 

Fol.  237.   «  Versus. 

Stare  diu,  vîgilare  diu,  jejunia  multa, 

Ciamosum  canfum  fuge  :  quatuor  hec  caput  egrum  » . 


650  MANUSCRITS 

Ibid.  Intéressante  série  de  recettes. 

a  Ad  probandam  virginem.  Fac  ut  mingat  vel  emittat  urinam  super 
malvam.  Sequenti  die,  si  fuerit  vel  est  viridis  malva,  virgo  ;  alioquin 
stuprata. 

—  Ut  mulier  sterilis  concipiat.  Sumat  testicules  apri,  de  nocte 
virum  admittat,  et  concipiet. 

—  Ad  inflacionem  brachii  minuti.  Accipe  lanam  succidam  made- 
factam  in  platella  cum  veteri  butiro,  frixani  cum  farina  et  succo  apii, 
et  supcrpone  brachio  vel  alteri  membre  ex  minucione  inflato. 

—  Ad  dentés  mundos  sine  putredine  servandos  et  fetore.  Medianum 
corticem  radicis  fraxini  bene  tere,  et  cum  aceto  diligcnter  coque,  et 
ipsum  liquorem  tepidum  in  orc  tene.  Expertum  est  apud  Pipinum, 
regem. 

—  Ad  ventrem  purgandum  et  solvendum.  Recipe  succum  capitum 
porrorum  cum  vino  modico,  item  melle  coclearia  tria,  nitri  coclearia 
duo,  distempera  et  cum  aqua  misée  ;  bibc  et  ambula  ;  solvet  statim. 

—  Fluxus  ventris  est  tenax  qui  hoc  versu  declaratur  : 

Gruda  lien,  cum  carne  dyar,  cum  sant]uine  dissin. 

—  Ad  omnes  fluxus  ventris.  Tormentillas  sume,  que  maxime  strin- 
gunt. 

—  Ad  sanguinem  oculorum  vel  maculas.  Accipe  millefolium  et  pis- 
tetur  aliquantulum  in  vino  purissimo  vel  odorifero,  et  dimittatur  per 
diem  naturalem  (?)  ibi,  et  postea  de  illo  vino  cunti  dormitum  impo- 
natur  oculo,  et  mane  et  meridie  et  diebus  ipsum  colari.  Item,  accipe 
ciminum  (sic)^  et  pista  bene  cum  optimo  aloes,  pondère  de  cimino  me- 
dietas  oncie,de  aloe  oncia  una,  et  vinum  clarum  et  odoriferum,et  tollit 
humores.  Item,  accipe  folia  malvarum  et  in  aqua  coqua[n]tur,  postea 
pistentur  bene  et  imponatur  oleum  et  albumen  ovi,  et  omnia  misce 
simul  et  fiât  emplastrum  super  oculum. 

—  Ut  homo  semper  dormiat.  Sume  fel  leporis  et  mel  equipollens, 
et  da  ei  continue  bibere  in  medone  vel  alio  potu,  et  statim  dormiet 
ultra  modum  ;  vel  sic  :  toile  semen  jusquiami  et  fac  inde  farinam  et 
tantumdem  farine  frumenti  vel  hordei,  fac  inde  paiiem,  et  qui  gusta- 
verit  mox  dormiet  incessanter. 

—  Ad  sompnum  minuendum  [vel]  removendum.  Grana  sinapis  tere 
et  misce  cum  melle,  et  fac  cataplasma,  et  capiti  raso  impone.  Item, 
acetum  naribus  infusum  excitât  dormientem,  etiam  si  morbo  vel  po- 


DE    LA  BIBLIOTHEQIE   DE    REIMS.  651 

tione  fiierit  infoctus,  vel  da  ci  acctuin  et  ovum  rrudiini,  quibus  vigiles 
uluntur. 

—  Ad  guttani  in  quolibet  loco  corporis.  Accipe  stupani  canabi  et 
viniim  optinuun,  et  misce  insiniul,  et  facias  in  aliqiio  vase  niundo  bul- 
lire  ad  ignem,  et  postea  balneatam  ipsam  stupam  super  doloreni  pone 
per  dieni  naturalem  et  sepius  doncc  cesset, 

—  Ad  lapidem  frangendum.  Accipe  berbam  que  dicitur  centrum- 
galli,  et  sicca  eam  et  jDulveriza,  et  da  patienti  ad  comedendum  et  in 
ovo  tenero  sivc  cum  vino  albo,  et  utatur  hiis  patiens  mane  et  vespere. 

—  Ad  capitis  dolorem.  Cervifolium  cuni  apio  pistentur  in  mortario, 
et  ligetur  super  timpora  [sic)  et  sic  cessabit  dolor. 

—  Pro  auditu  recuperando.  Accipe  barbas  pori,  pistentur  et  distem- 
perentur  cuni  aqua  rosacia,  cola  per  pannum  et  sero  infundat  auribus 
et  curabitur. 

—  Versus  : 

Salvia,  castorium,  lavendula,  primula  veris, 

Xastur  tium],  avaricia  ',  sanant  paralilica  membra. 

Gaiidct  epar  spodio,   mâche  cor,  ccrebrum  quoqiie  musco  » . 

Fol.  237  v°-238.  Table  alphabétique  de  la  Somme.  «  ...Explicit 
assignatio  abbreviata  de  manu  fratris  II.  de  Attrebato,  qui  librum  fecit 
conscribi.  Orate  pro  eo  »  .  Ce  personnage  paraît  être  le  copiste  des 
recettes  et  remèdes  qui  précèdent.  Il  est  également  l'auteur  des  notes 
qui  suivent. 

Fol.  238  v°.  1°.  Notes  sur  les  vertus  théologales  et  cardinales  et  les 
dons,  les  béatitudes  et  les  fruits  qui  en  découlent. 

2".  Arbre  généalogique  des  vices,  ayant  à  sa  racine  le  péché  originel. 
—  Arbre  des  vertus,  ayant  à  sa  racine  l'humilité. 

Fol.  239.  1°.  Explication  des  demandes  contenues  dans  l'Oraison 
dominicale. 

2°.  Tableau  synoptique  des  douze  vérités  de  la  foi  catholique  avec, 
en  regard,  le  texte  des  prophètes  qui  les  ont  annoncées  et  les  versets 
du  Symbole  par  lesquels  les  Apôtres  les  ont  dédnies. 

3".  «  [Très]  questiones  que  secuntur  proposite  fuerunt  in  capitulo 
generali  Predicatorum  celebrato  Parisius,  anno  Domini  M"CC°LXIX% 
coram  magistris  ordinis  et  diffinitoribus,  et  coram  magistris  Thoma  de 
Acquino,  F.  Bono  homine,  Petro  de  Tharcn[ta1sia...  Prima  qucstio  fuit 

'  «  Id  est  persimon-a  t . 


652  MANUSCRITS 

si  unus  frater  accusât   alium  de  peccato  occulto  quod  probare  non 
potest...  55  Réponse  de  Thomas  d'Aquin. 

Enfin,  au  verso  du  fol.  240,  on  trouve  la  note  suivante  :  «  Iste  liber, 
in  quo  continetur  2*  2'  sancti  Thome  de  Acquino,  fuit  de  libris  domini 
Guidonis  de  Roya,  nuper  nostri  archiepiscopi  Remensis,  et  sunt  in  eo, 
prêter  duo  prima  folia  que  faciunt  custodias  libri,  240  folia,  omnia 
scripta  prêter  unum  folium,  scilicet  presens,  in  quo  hec  linea  sola  et 
dimidium  folium  precedens.  Si  quis  aliquid  inde  abstulerit,  anathema 
sit.  Quotatus  et  numeratus  per  Egidium  de  Asperomonte,  anno  Domini 
M°CCCC°XII'',  die  xiiiil  mensis  maii.  Orate  Deum  pro  dicto  domino 
Guidone  et  pro  quotatore  "  .  —  A  l'intérieur  du  plat  final,  la  signature 
de  Guy  de  Roye.  —  Au  dos,  étiquette  du  XVUP  siècle,  avec  le  n°  201. 
—  Sur  la  garde  a,  la  cote  ordinaire  :  «  186  » .  Si  on  retourne  le  livre 
de  façon  que  cette  garde  devienne  le  folio  final,  on  y  lit  ces  mots  con- 
temporains de  Guy  de  Roye  :  «  In  isto  volumine  continetur  secunda 
pars  secundo  Summe  beati  Thome.  —  XCV» .  Et,  près  de  là,  l'estima- 
tion qui  dut  être  faite  lors  de  l'entrée  du  livre  dans  la  bibliothèque 
du  Chapitre  :   «  Ext[imatur]  VI  f[rancis]  »  . 

FinduXïII*  siècle.  Parchemin.  240  feuillets à2 col., plus  un  fol. blanc 
coté  A,  en  têle.  Curieuse  initiale  (fol.  1),  mi-partie,  bleu  et  or,  à  fili- 
granes. 325  sur  225  millim.  Rel.  veau,  jadis  vert,  à  petits  coins  de 
cuir  gaufré,  sur  bois,  encore  munie  de  son  étiquette  de  dos  et  de  plat, 
celle-ci  portant  le  blason  peint  de  Guy  de  Roye. —  (Ex-libris  gravé  du 
Chapitre  :  «  D,  ord.  1,  n»  8  »). 

484  (F.  396).  B.  Thomae  Aquinatis  secunda  secundae  partis 
Summae  totius  theologiae. 

Fol.  1.  «  Continuatio  libri  precedentis  ad  subsequentem.  Post  com- 
munem  consideracionem  de  virtutibus  et  viciis...  »  Comme  dans  le 
ms.  482. 

Fol.  295-300.  Table. 

En  haut  du  fol.  294  v%on  trouve  cet  ex-libris  du  XIV'  siècle  :  «  Iste 

liber  est  fratris  Johannis  de  Pinu,  canonici  Sancti  Martini  de  Campis 

prope  Parisios  »  .  — D'autres  notes,  sans  doute  intéressantes,  l'une  de 

1419,  étaient  transcrites  sur  le  fol.  A;  un  grattage  trop  consciencieux 

empêche  d'en  tirer  parti.  —  Les  feuillets  de  garde  a-c  paraissent  être 

des  feuillets  manques  du  volume. 

XIV*  siècle.  Parchemin.  300  feuillets  à  2  col.,  et  3  gardes,  a,  en 
têle,  et  B,  c,  à  la  fin.  375  sur  252  millim.  Initiales  mi-parties,  bleu  et 


DE    LA   BIBLIOTHKQUE    DE    REIMS.  653 

roii{i[e,  d'exécution  ordinaire,  mais  intéressantes  pour  la  variété  de  leurs 
claires-voies.  Débris  d'une  reliure  veau  blanc  sur  bois,  à  dos  de  veau 
fauve.  —  (Sainl-Remi,  n"  351). 

AHi)  (F.  398).  B.  Thomae  Aquinatis  secunda  secundae  partis 
Summae  totius  theologiac. 

Fol.  1.  «  Incipit  2"  pars  2"  partis  saiicti  Thome,  egregii  doctoris...  » 
Comme  dans  lo  ms.  482. 

Fol.  190-19G.  Table. 

Les  feuillets  de  garde  a-b,  c-d,  en  tête  et  à  la  fin,  proviennent 
d'un  traité  de  médecine,  ou  mieux  de  deux  traités  de  médecine  pré- 
sentant chacun  un  chapitre  :   «  De  stupore  mentis  ^  (XIII*  siècle). 

Au  fol.  19G,  on  lit  ces  mots  (XIV'  siècle)  :  u  Apprécié  XL  s.  »  —  A 
l'extérieur  du  plat  final,  on  trouve  la  cote  et  XXXVII»  (XV"  siècle)  dont 
les  similaires  ont  été  déjà  rencontrées. 

XV«  siècle.  Papier. 204 feuillets  (1-196,  plus  les  bis  16,  70,  1  II ,  127, 
129,  151,  162,  185,  plus  i  gardes).  300  sur  207  millim.  Rel.  veau, 
jadis  rouge,  sur  bois. —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre:  «  D,  ord.  1,  n''9)'). 

486  (F.  407).  B.  Thomae  Aquinatis  tertia  pars  Summae  totius 
theologiae. 

Fol.  1.  uQuestio prima.  De  convenienciaincarnationis  Christi.  [Proe- 
mium^.  Quia  Salvator  noster  Dominus  Jhesus  Christus,  teste  angelo... 
—  Circa  primum  tria  consideranda  occurrunt.  Primo  quidem  de  con- 
venientia...  non  distinguitur  penitentia  mortalium  et  venialium  »  . 
{S.  Thomae  Aquinatis  opéra  omnia,  t.  XXIII). 

Au  XV*  siècle,  on  a  inscrit  à  la  fin  du  texte  deux  lignes  malheureu- 
sement grattées,  dont  il  ne  subsiste  que  la  date  «  1470  -^  .  C'est  la 
même  main  qui,  au  fol.  186,  nous  rappelle  que  S.  Thomas  mourut 
avant  d'avoir  terminé  son  œuvre  :  «  Quam  non  complevit,  morte  pre- 
venlus,  sed  per  socium  suum  compléta  fuit  r. ,  et  qui  ajoute  :  «  Hec 
Summa  seu  hic  liber  intilulatur  Summa  sacramentalis  » . 

Au  même  folio,  on  lit  cet  adieu  du  copiste  : 

«   Hic  liber  est  scriplus  ;  qui  scripsit  sit  bencdictus. 
Qui  scripsit  carmen  sit  benedictus.  Amen  i . 

Au  verso,  une  main  du  XIV''  siècle  a  inscrit  trois  formules  pharma- 
ceutiques pour  la  préparation  de  pilules  et  d'électuaires. 

XIV"   siècle.   Parchemin.   186  feuillets   à  2  col,  plus  2  gardes,  A, 


654  MANUSCRITS 

en  lête,  b,  à  la  fin.  345  sur  233  millim.  Rel.  veau  blanc  à  dos  de 
veau  fauve,  l'un  des  ais  brisés.  —  (Saint-Remi,  n°  353). 


487  (F.  405).   B.  Thomae  Aquinatis  Qnaestioiies  de  malo. 

Fol.  1.  a  Questio  de  malo,  utrum  malum  sitaliquid.  Questio  est  de 
malo,  et  primo  queritur  an  malum  sit  aliquid...  impcdit  usum  ratio- 
nis  in  homine,  sicut  patet  in  arrepticiis.  Expliciunt  Questiones  de 
malo  fratris  Thome  de  Aquino,  ordinis  fratrum  Predicatorum  ^  .  {S. 
Thomae  Aquinatis  opéra  omnia,  t.  XII,  p.  554-948). 

Fol.  B.  Table. 

Malgré  un  fort  grattage,  on  distingue  encore,  au  haut  du  fol.  1,  cet 
ex-libris  (X1V'=  siècle)  :  "  Iste  liber  est  fratris  Richardi  Sca..., 
S.  C.  J.  « 

Fin  du  XIII''  siècle.  Parchemin.  104  feuillets,  plus  les  gardes  a,  b, 
en  tète,  c,  à  la  fin;  la  première  et  la  dernière  sont  blanches.  A  2  col. 
350  sur  242  millim.  Rel.  veau  blanc  à  dos  de  veau  fauve,  délabrée, 
sur  bois.  —  (Saint-Remi,  n°  354). 

488  (F.  394).  B.  Thomae  Aquinatis  liber  Quaestionum  de  veri- 
tate.  —  Ejusdem  Quaestiones  de  malo.  —  Aegidii  Romani  opuscula 
quaedam. —  B.  Thomae  Aquinatis  quodlibela  sex.  —  Ferrarii  Hispani 
quaedam  disputatio. 

Fol.  5.  «  Questio  est  de  veritate,  et  primo  queritur  quid  sit  veritas. 
Videtur  autem  quod  verum  sit...  alla  concedimus  quia  verum  conclu- 
dunt  nisi  aliqua  eoruni  non  suffîcienter.  Expliciunt  Questiones  fra- 
tris Thome.  Amen  n  . 

Fol.  194.  «  Questio  est  de  malo,  utrum  malum  sit  aliquid.  Questio 
est  de  malo,  et  primo...  »  V.  le  manuscrit  487. 

Fol.  269  v".  «  Quia  nonnulli  dubitant  quomodo  intellectus  multipli- 
catur  mulliplicatione  corporum...  finis  isti  tractatui  qui  intitulatur  de 
pluriûcatione  possibili  intellectus.  Explicit  tractatus  de  multiplicatione 
possibili  intellectus  [contra  Averroislas],  editus  a  fratre  Egidio  Ro- 
mano  » .  —  Sur  Egidio  Colonna,  qui  devint  archevêque  de  Bourges, 
voir  Hist,  litt.,  t.  XXX,  p.  421-566,  et,  sur  ce  traité  spécialement,  les 
p.  482-483.  V.  aussi  Hain,  Rep.  hibliogr.,  t.  I,  n°  114. 

Fol.  274  v".  «  Carissimo  sibi  in  Christo  fratri  Olivero,  ordinis  Pre- 
dicatorum, lectori  Andagavensi  (s/c),  frater  Egidius  Romanus,  ordinis 
fratrum  Heremitarum  sanc  i  Augustini,  salutem  et  sincère  dilectionis 


DE    LA   BIBLIOTHKQUE   DE    REIMS.  655 

affectum.  Interiogastis  me,  honoret  vos  Deus,  ut  de  differentia  retlio- 
rice,  cthice  et  politice  vobis  aliqua  dcstinarem...  sic  et  le^jes  sunt 
ydiote  politici,  quia  utuntur  politica  sine  arte,  et  hoc  vobis  de  quesilo 
sufficiant  " .  Sur  cet  ouvrage,  dont  notre  manuscrit  donne  la  seule 
copie  connue,  v.  Hist.  lillér.,  t.  XXX,  p.  4G9-i70,  et  Hain,  Rep. 
bibliofjr.,  t.  I,  n"  115. 

Fol.  275.  "  Qucstio  utrum  lux  sit  realiter  in  mcdio...  illc  non 
habebit  esse  reale,  sedintencionale.  Explicit  tractalus  utrum  Inx  habeat 
esse  in  medio  realiter  an  intencionaliter,  editus  a  fratre  Egidio  Komano, 
ordinis  fratrum  Heremitarum  sancti  Augustin!  n .  Sur  cet  ouvrage, 
V.  Hist.  lut.,  t.  XXX,  p.4G0. 

Fol.  276.  «  Quodlibet  Thome  primum.  Quesitum  est  de  Deo,angelo 
et  homine.  De  Deo  quesitum  est  et  quantum  ad  divinam  naturam... 
omnia  corpora  inferiora  agant,  et  bec  ad  presens  dicta  sufficiant  " . 
[S.  Tliomae  Aquinatis  opéra  omnia,  t.  XI,  ii,  p.  1-90).  Ces  derniers 
mots  closent  le  1^  quolibet  du  volume,  qui  n'est  en  réalité  que  le  6* 
de  l'édition,  parce  que  nos  numéros  4et  5  n'en  font  qu'un  dans  l'édition. 

Fol.  319.  Sous  ce  titre  :  «  Quodlibet  S.  Thome  octavum  »,  le 
copiste  continue  ainsi  :  «  De  predestinacione.  Quesita  sunt  de  Deo  plura 
quantum  ad  essenlialia...  virum  non  cognosco.  Explicit  quodlibet  de 
natali».  Cet  explicit  ne  paraît  viser  que  la  dernière  question,  car 
après  avoir  parlé  de  la  prédestination,  des  trois  personnes  de  la  Trinité, 
des  anges,  de  l'âme  dans  la  vie  et  la  mort,  de  l'àme  des  enfants  aux 
limbes,  du  corps  des  damnés,  des  testaments  faits  en  faveur  d'un  étran- 
ger, des  prélats,  des  prêtres  qui  acceptent  de  l'argent,  du  baptême  d'un 
monstre  à  deux  têtes,  de  l'état  des  contemplatifs,  des  vœux  des  reli- 
gieux, il  termine  sur  la  question  :  "  Utrum  carnalis  copula  sit  de 
substantia  matrimonii  t>  . 

Fol.  324  v°.  «  Incipiunt  questiones  de  quolibet  a  fratre  Farrilio, 
Hyspano,  disputante.  Et  primo  de  ydeis.  Circa  disputationem  nostram 
quesitum  est  deduobus,  primo  de  pertinentibus  ad  Creatorem,  secundo 
de  pertinentibus  ad  creaturam...  et  diversas  et  bonas  voluntates  » . 
Sur  le  dominicain  catalan  Ferrer,  v.  Hist.  litt.,  t.  XIX,  p.  437-438. 

Fol.  325-326.  Table  des  questions  traitées  entre  les  fol.  276-324. 
—  Les  fol.  1-4  contiennent  également  la  table  des  questions  traitées 
dans  les  fol.  1-269. 

Les  fol.  A,  B,  K  proviennent  d'un  recueil  de  sermons  latins  (XIII* 
siècle).  On  y  trouve  notamment  celui-ci  :  «  Sic  currite  ut  conprehendatis. 


656  MANUSCRITS 

Fratres ,  orate  ut  sermo  Dei  currat  et  clariGcelur...  n  —  Les  fol.  c-d 
sont  couverts  de  notes  en  français  (XIV^  siècle),  écrites  au  crayon,  mais 
effacées  en  partie. 

Au  fol.  276,  on  remarque  ce  souhait  du  copiste  : 

«  Inceptis  nostris  det  fiDèm  Spiritus  almus  ;  i 

puis  cette  invocation  : 

«  Sancti  Spiritus  assit  nobis  gratia  » . 

Notons  enfin,  en  haut  du  fol.  275  V,  la  signature  :  a  G.  Jeronimi  » , 
qui  paraît  être  celle  du  premier  possesseur. 

Commencement  du  XIV^  siècle.  Parchemin.  326  feuillets, et  5  gardes, 
A,  B,  entête,  c-E,  à  la  fin.  A  2  col.  292  sur  210  millim.  Ancienne  folio- 
tation  de  l'époque,  comptée  ainsi,  en  haut  des  feuillets  :  «  a  1,  a  2, 
a  3  ..  a  100;  b  1,  b  2...  »Rel.  veau  blanc  sur  bois. — (Ex-libris  gravé 
du  Chapitre  :  «  D,  ord.  1,  n"  10  «). 

481)  (E.  369).  Cujusdam  incerti  Expositio  super  1""°  librum  Senten- 
liarum.  —  B.  Bonaventurae  Expositio  super  IVlibros  Sententiarum. — 
Tractatus  quidam  Johanni  Scoto  Erigenae  adscriptus. 

Eol.  1.  "  Veteris  ac  nove  legis,  etc.  Ad  evidenciam  diffinitionum  et 
aliorum  que  Magister  ponit  de  liiis  verbis  uti  et  frui...quoniam  hoc 
non  est  nature  tantum,  sed  etiam  rationis  « .  —  Fol.  95.  Table. 

Fol.  97.  u  Cupidités  aliquid  de  penuria,  etc.  Totali  libro  premittit 
Magister  prologum  in  quo  tangit  causas  suscepti  operis...  - —  Veteris 
ac  nove  legis  continentiam ^  etc.  In  parte  ista  incipit  tractatus  libri  qui 
dividitur  in  IlII"  libros  principales...  cui  est  benedictio  et  claritas  et 
sapiencia  et  graciarum  actio,  honor  et  virtus  et  fortitudo  per  in- 
finita  secula  seculorum.  Amen  «  .  {S.  Bonaventurae,  cardinalis,  opéra 
omnia,  t.  IV  et  V). 

Fol.  393  \\  "  Tractatus  Johannis  Scoti  super  lerarchiam  Dyonisii 
de  angelica  natura.  Ordo  angelicus  est  caractère  theophaniae  simpli- 
çis...  vel  tepescunt  in  inferioribus  et  fervescunt  in  superioribus. 
Explicit  tractatus  Johannis  Scoti  super  lerarchiam  Dyonisii  de  angelica 
natura»  .  Ce  traité  ne  paraît  nullement  tiré  du  "  De  Coelesti  hierarchia» . 

Au  verso  du  fol.  394,  une  main  contemporaine  amis  cette  note,  que 
dément  la  référence  donnée  plus  haut  :  a  In  isto  volumine  continentur 
questiones  magistri  [blanc)  supra  primum  Sentenciarum,  item  divi- 
sionem    et  sentenciam   in    generali,    cum    dubiis   litteralibus   supra 


DE    LA   BIBLIOTHKQLI-:    DE    REIMS.  657 

quatuor  libres  Sentenciarum.  Item  questiones  supra  quartum  li- 
brum  Sentenciarum  et  sunt  niagistri  Oliverii  Salahadyni.  Reddantur 
sibi  «  .  Cet  Olivier  Saladin  était  doyen  du  Chapitre  de  Paris,  dans  le 
premier  tiers  du  XIV*  siècle.  V.  Gallia  christ.,  t.  VII,  col.  209-210,  et 
XIV,  col.  825. 

Un  possesseur  de  la  fin  du  XIV"  siècle,  Guy  de  Koye,  peut-être,  ou 
du  moins  son  secrétaire,  celui-là  même  qui,  dans  le  bas  du  feuillet,  a 
marqué  une  estimation  :  «  LX  s.  » ,  comme  on  en  a  déjà  rencontré 
de  semblables,  se  borne  à  dire  :  «  Lectura  super  IIII"  libros  Senten- 
tiarum  r>  . 

Gilles  d'Aspremont  ne  nous  apprend  rien  de  plus  dans  la  trèb  longue 
note  qu'il  consacre  à  ce  livre  (fol.  394  v°)  :  «  Istud  volumen  grossum, 
quod  in  toto  continet  folia  39i,  fuit  de  libris  bone  memorie  domini 
Guidonis,  nuper  archicpiscopi  Remensis;  qui  benc  indigerot  religari. 
Et  continentur  in  eo  primo  Questiones  supra  primum  Sententiarum, 
que  incipiunt.. .;  deinde  sequunturExposiliones  optime  cumquibusdam 
questionibus  super  4"  libros  Sentenciarum,  et  incipit  primus  liber...  ; 
et  postmodum,  in  folio  224°,  ponuntur  Questiones  optime  super  4""" 
librum,  que  sic  incipiunt...  Liber  iste  quotatus  et  numeratus  extitit, 
non  absque  labore,  per  magistrum  Egidium  de  Asperomonte,  die 
wiii^maii  scilicet  mercurii  ante  Pentbccoslen,  anno  Domini  \\°  CCCC° 
XII°.  Orate  Deum  pro  me.  Si  qiiis  aliquid  inde  amoverit,  anathema 
sit  » . 

En  tête  des  fol.  1  et  95,  le  copiste  a  placé  son  travail  sous  les  invo- 
cations suivantes  :  «  Ave,  Maria  '5  ;  a  Sancte  Marcialis  »  . 

Sur  le  fol.  1,  on  trouve  la  cote  :  «  190  b  >> .  —  Sur  la  garde  a,  on 

lit  aussi  un  nombre  "  137  »  qui  pourrait  bien  se  référer  au  catalogue 

des  livres  de  Guy  deRoye. 

XIII*  siècle.  Parchemin.  391  feuillets,  moins  le  12%  plus  un  frag- 
ment 112  his,  le  96*  blanc,  le  209*  presque  complètement  détaché. 
322  sur224millim.  A  noter,  au  bas  du  fol.  103,  premier  feuillet  d'un 
cahier,  celle  signature  :  «  Sexternus  primi  libri  « .  Rel.  veau  blanc, 
aux  armes  de  Guy  de  Roye.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  D, 
ord.  1,  n""  »). 

490  (F.  392).  Quaestiones  fratris  Pétri  de  Tarentasia  super  I"" 
librum  Sententiarum. 

Fol.  1.  u  Questiones  supra  Sentencias,  composite  a  fratre  P.  Ad 
evidenciam  doctrine  sequentis,  queruntur  hic  sex.  Primum,  de  génère 
TOME  xxxvni.  42 


658  MANUSCRITS 

hujus  doctrine,  an  sit  sciencia;  secundo,  de  unitate,  ansituna...  — 
Questio  est  utrum  sit  sciencia.  Ad  primum  sic  proceditur.  Omnis  scien- 
cia est  de  solis  intelligibilibus...  —  Distinctio  prima.  Veterisac  nove 
legis,  etc.  Circa  istam  distinctionem  queritur  primo  de  usu  tamquam 

de  via ibi  de  peccatoribus  exeuntibus  in  via  et  in  mundo,  non  in 

termino  vie  et  in  inferno.  Explicit  primus  Sentenciarum  »  .  [Innocenti 
quinti,  pontificis  maximi,  in  II/  libros  Sententiarum  commentaria.  Tou- 
louse, 1652,  1. 1).  Sur  Pierre  de  Tarentaise  (Innocent  V),  v.  Hist.  litt., 
t.  XIX,  p.  316-2.22. 

Fol.  205-208.  Table  alphabétique.  — Autre   table,  par   questions. 

Le  copiste  a  placé  son  œuvre  sous  cette  invocation  (fol.  1)  : 

a  Sancti  Spiritus  adsit  nobis  gratia  ». 

L'ancien  catalogue  attribue  le  don  de  ce  volume  à  Guy  de  Roye. 
A  défaut  de  la  signature  de  l'archevêque,  qui  a  dû  tomber  à  la  rehure, 
le  titre  du  XIV''  siècle  :  a  Questiones  super  Sententias  »  ,  et  l'estima- 
tion :  u  III  flor[enis]  «  qu'on  lit  sur  la  garde  A,  paraissent  s'accorder 
avec  cette  attribution.  Peut-être  en  est-il  de  même  du  nombre  «  CG°  »  ,de 
la  même  date,  qui  figure  un  peu  plus  bas. 

XIIP  siècle.  Parchemin.  208  feuillets  à  2  col.,  plus  5  gfirdes,  a,  en 
tête,  B-D,  à  la  fin;  la  première,  blanche,  est  seule  intéressante.  222 
sur  152  millim.  Rel.  moderne,  parchemin  blanc.  —  (Ex-libris  gravé  du 
Chapitre  :  «  D,  ord.  5,  n»  69  »). 

491  (F.  416).  Summa  Pétri  de  Tarentasia  in  IV""  librum  Senten- 
tiarum. 

Fol.  2.  «  Haurielis  aquas  in  gaudio  dejontibus  Salvatoris  et  dicetis  in 
illa  die,  etc.  In  verbis  istis  est  duplex  effigium  sacramentorum,  de  quo 
in  hoc  quarto  libro  agitur...  —  Samaritanus y  etc.  Liber  iste  Senten- 
ciarum tanquam  fluvius  paradisi...  ad  quam  vitam  ipse  qui  est  via  nos 
perducat,  cui  est  honor  et  gloria  in  secula  seculorum.  Amen  ». 
L'auteur  est  désigné  par  une  main  du  XIV"  siècle,  en  tête  du  fol.  2  : 
ce  1111°'  Sententiarum  P.  de  Tarentasia  »  .  (Innocenli  quinti,  pontijîcis 
maximi,  in  II/  libros  Sententiarum  commentaria,  t.  IV). 

Fol.    131-133.  Table. 

Au  bas  du  fol.  133,  on  trouve  un  reste  gratté  d'un  ex-libris  contem- 
porain du  volume  :  «  Iste  liber  est  fratris  G.  de  Sancto  Secano"  (Saint- 
Seine),  dont  on  a  remplacé  peu  de  temps  après  les  quatre  derniers  mots 
par  ceux-ci  :  «Renerii  Dyvionensis  »  . — Un  autre  ex-libris,  beaucoup  plus 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE  DE    KEIMS.  659 

important,  du  \IV' siècle,  Cgurait  au  fol.  134.  Il  a  été  tellement  gratté 
qu'on  n'en  peut  plus  rien  tirer.  Au-dessous,  on  lit  la  signature  de  Guy 
de  Roye,  puis  cette  note  :  a  Iste  liber  fuit  de  libris  domini  Guidonis  de 
Roya,  nuper  archiepiscopi  Ueniensis,  et  in  eo  sunt  in  toto  133  folia, 
in  quibus  conlinetur  4°'  Sententiarum  domni  Pétri  de  Tarentasia,  cum 
tabula  questionuni  supra  eunidem  4""'.  Orate  Deum  pro  dicto  domino 
Guidone.  Quotalus  et  numeratus  per  me  Egidium  de  Asperomonte, 
xviii*  die  mensis  maii,  anno  Domini  M°  CCGG*  XII°.  Si  quis  [aliquid 
inde  furatus  fuerit],  anatbema  sit  j;  . 

Les  feuillets  cotés  1  et  1  bis  sont  desimpies  gardes  qui  appartiennent 
à  une  Somme  théologique  (XIIL  siècle),  peut-être  au  4"  livre  des  Sen- 
tences. 

Au  fol.  1  biSy  on  trouve  la  cote  :  «  195  b  » . 

XIll'  siècle.  Parchemin.  134  feuillets  à  2  col.,  plus  1  bis.  310  sur 
225  milliai.  Rel.  moderne,  dos  de  veau  fauve,  plats  en  parchemin.  — 
(Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  C,  ord.  4,  n°  86  »). 

492  (F.  489).  Summa  abbreviata  secundae  secundae  partis 
Summae  theologicae,  Gallieno  de  Horto  auctore. 

Fol.  4.  a  Incipit  abreviatio  seu  abstractio  de  seconda  secundo  felicis 
recordalionis  fratris  Th.  de  Aquino,  facta  ad  mandatum  venerabilis 
patris  fratris  Johannis  Vercellensis,  magistri  ordinis  Predicatorum. 
Quia  sermones  morales  in  universali  sunt  minus  utiles...  —  Questio 
prima  est  de  fide  quantum  ad  ejus  objectum,  et  queruntur  X.  Utrum 
objectum  fidoi  sit  prima  veritas.  Dicendum  quod  sic;  sed  sciendum  est 
quod  objectum...  sua  benignitate  recipiat  et  sanet  in  presenti  per 
gratiam  et  beatifîcet  in  futuro  per  gloriam.  Amen  » . 

Fol.  91  vo-92.  Table. 

On  sait  {Hist.  litt.y  t.  XX,  p.  17-18),  par  un  ms.  de  Saint-Victor, 
que  cette  Somme  fut  écrite  en  1288.  Xolre  manuscrit  est  précieux  à 
plus  d'un  titre.  D'abord  le  nom  de  Jean  de  Verceil  et  le  motif  qui  fit 
écrire  Galien  du  Jardin  confirment  l'opinion  d'Echard  rattachant 
l'auteur  à  l'ordre  de  Saint-Dominique.  La  note  suivante  (XIV''  siècle), 
malheureusement  grattée,  inscrite  au  fol.  a  :  «  Iste  liber  est  conventus 
fratrum  Predicatorum  de  Viterbis...  frater...  de...  per  fratrem  Johan- 
nem  (?)  de...  priorem...  provincialem  « ,  appuie  cette  attribution. 
Enfin,  un  ex-libris  (m.  d.),  relevé  sur  le  même  feuillet  :  "  Iste  liber 
est  domini  Jacobi  Cardinalis,  emptus  a  fratre  Andréa  de  Orto  »  ,  semble 


660  MANUSCRITS 

autoriser  à  croire  que  nous  possédons  le  manuscrit  même  de  Fauteur. 
V.  Quétif  et  Echard,  Script,  ord.  Praed.,  t.  I,  p.  406-407. 

Au  fol.  93,  on  lit  la  signature  de  Guy  de  Roye.  —  Au  fol.  93  v% 
G.  d'Aspremont  a  noté  ceci  :  «Iste  libelhis,  in  quo  continetur  2*  2*sancti 
Thome  abreviata,  fuit  de  libris  domini  Guidonis  de  Roya  et  continet, 
absque  tribus  primis  foliis  et  duobus  sequentibus  que  faciunt  custodias 
libri,  folia  89.  Si  quis  furatus  fuerit  aliquid  ex  hiis,  anathema  sit.  Nu- 
merafus  die  xviir  maii,  anno  Domini  M°  CCCC°  XII°  ».  —  Au  fol.  1, 
la  cote  ordinaire  :   «  187  b  » . 

Au  verso  du  fol.    95,  on  lit  (XIV'  siècle)  :    «  Versus  de  operibus 

sex  dierum   et  quieti  septimi  nondum   correpti,    sed  omnino  incor- 

recti  : 

Pri  celum  lerramque  créas,  lucemque  repellens 
Hanc  tencbris.  Se  scindis  aquas  partitus  utrasque. 
Ter  terram  maiiaque  {sic)  vocas  erbamque  virentem 
Surgere,  telliirem  lignumquc  cducere  fructum 
Quodque  jubés  scmenque  suum.  Quar  inm'xnai  celo 
Et  solem  lunamquc  facis  stellasque  refundis. 
Quinque  repens  piscesque  maris  volitancia  mandaas 
Crcscere.  iSe^rque  feras  confers  aiiimalia  terre, 
Reptile,  dasquc  liomini  conforniis  ymaginis  ortii 
Esse  libi.  Sept,  ciincta  vidcns  perl'ecta,  quiescis. 

—  Epitaphiuni  pro  quodam,  nondum  correctum  {sic),  sed  omnino 
incorrectum. 

Quid  juvat  effossum  raagnis  conatibus  aurum 
• 

(13  vers). 

XIV^  siècle.  Parchemin.  95  feuillets,  les  1,  2,  3,  93,  94  blancs. 
187  sur  137  millim.  Rel.  moderne  parchemin  blanc.  —  (Ex-libris 
gravé  du  Chapitre  :  «  D,  ord.  5,  n°  70  »). 

495  (F.  389).  Conclusiones  Humberti  de  Prulliaco  super  IV  libros 
Sententiarum.  —  Ejusdem  aliquae  propositiones  super  Ethicam,  Poli- 
ticam  et  Rhetoricam.  —  Quaestio  de  pluralitate  formarum,  auctore 
Johanne  de  Leuduno.  —  Pétri  de  Palude  tractatus  de  Ecclesiastica 
potestate. 

Fol.  1.  «  Incipiunt  Conclusiones  fratris  Hymberti,  ordinis  Cyster- 
ciensis,  abbatis  de  Prulliaco,  super  librum  Sentenciarum.  Quoniam  in 
paucioribus...  —  Primo  igitur  de  subjecto  théologie  solet  queri...  qui 


DE    LA  BIBLIOTHÈQUE   DE    REIMS.  661 

ad  gaudia  cos  secum  trahit  eterna,  ad  que  nos  pcrducerc  dignetur 
Jhesus  Christus,  Dei  fllius.  Amen.  Expliciunt  extracciones  super  quar- 
tuni  librum  Sentenciarum  continentes  veritatem.  Deo  gracias.  Amen» . 
Sur  Humbert,  abbé  de  Preuilly,  v.  Hist.  litt.,  t.  XXI,  p.  86-90. 

Fol.  137-147.  Table  des  matières  de  l'ouvrage  qui  précède.  L'ou- 
vrage étant  folioté  de  la  façon  suivante  :  «  Primus  sexternus,  primum 
folium  ;  primus  sexternus,  II  fol —  " ,  et  chaque  question  étant  appelée 
en  marge  par  une  des  lettres  de  l'alphabet,  cette  table  se  présente  ainsi: 
u  Primus  sexternus,  primum  folium.  a.  Utrumideni  potest  esse  subjec- 
tum  in  sciencia  et  esse  de  consideracione  sciencie.  —  b.  Utrum  theo- 
logia  sit  sciencia  communis  vel  specialis...  »  Elle  est  close  par  ces 
mots  :  «  Expliciunt  tabule  super  Conclusionibus  Hymberti.  In  Dei 
Domine.  Amen. 

—  Est  scriptum  totum;  scriptori  tradite  potum  » . 

Fol.  147  v".  «  Hic  sunt  [ejusdem]  alique  propositiones  bene  nota- 
biles  super  X  libros  Ethice.  Omnia  bonum  appetunt.  Amabile  quidem 
est...  que  ex  antiquo  consuetudinibus  comprehensa  sermonibus  traus- 
mutare  «  .  Ce  traité  paraît  devoir  s'ajouter  à  ceux  que  V Histoire  litté- 
raire attribue  à  Humbert  de  Preuilly. 

Fol.  148  V.  "  Notabilia  [ejusdem  super  VIII  libros]  Politicorum. 
Omnis  civitas  gracia  alicujus  boni  constituta  est...  impetuosum  enim 
ebrietas  facit  magis  » .  Même  réflexion. 

Fol.  149  v°.u  Xotabiles  proposiciones  [ejusdem  super  III  libros]  Re- 
thorice.  A  similibus  enim  similia  nata  sunt...  liabet  enim  quod  factum 
est  veritatem  » .  Même  réflexion. 

Fol.  151.  a  Ad  honorem  Dei  omnipotentis  et  ingenii  domini  mei 
domini  Ludovici  de  Melunduno,  volo  disputare  hanc  questionem.  An 
in  uno  et  eodem  individuo  forma  generis  sit  alia  realiter  et  substantia- 
liter  a  forma  speciei.. .  sed  et  junioribus  satisOat.  Laus  et  gloria  sit  Deo 
altissimo  et  vero  doctori,  qui  mentem  illuminât  et  veritatem  ostendit. 
Amen.  Explicit  questio  de  pluralitate  formarum  et  diversitate  generis 
et  speciei,  ordinata  per  magistrum  Johannem  de  Leuduno  et  compléta 
anno  Domini  1317°,  23  die  januarii  » . 

Fol.  167.  «  Tractatus  fratris  Pétri  de  Palude,  ordinis  fratrum  Pre- 
dicatorum,  de  causa  inmediata  ecclesiastice  potestatis.  Circa  potesta- 
tem  a  Christo  collatam  prelatis  Ecclesie  sex  per  ordinem  sunt  videnda  : 
primo  de  potestate  Pétri...  ut  possit  eam  in  se  tollere  vel  mutare,  sicut 


662  MANUSCRITS 

patet  in  potestate  caracteris  »  .  Sur  Pierre  de  La  Palud,  dominicain  de 
Lyon,  patriarche  de  Jérusalem,  mort  en  1342,  v.  Quétif  et  Echard, 
Script,  ord.  Praed.,  1. 1,  p.  603-609,  et  t.  II,  p.  820  ;  Cave,  Script.  eccL, 
p.  20  a,  et  Hain,  Rep.  bibl.,  t.  IV,  n-  12286-12287.— Fol.  216-220. 
Table  de  cet  ouvrage,  rédigée  en  forme  de  sommaire,  sous  ce  titre  : 
"  Epylogus  tractatus  de  causa  immediata  ecclesiastice  potcstatis, 
quantum  ad  articulos  et  conclusiones  principales  et  incidcntales...  )î 
Elle  se  clôt  sous  cette  réflexion  :  «  Hec  autem  omnia  dicta  sunt  nichil 
temere  asserendo,  sed  dando  pericioribus  materiam  cogitandi,  et  ut 
per  Sedem  apostolicam  in  illis  que  dubia  sunt  veritas  declaretur  aut 
declarata  alias  confirmetur. 

—  Hoc  libro  scripto,  sit  laus  et  gloria  Christo  -a . 

Sur  la  garde  collée  à  l'intérieur  du  plat  final,  on  trouve,  au-dessous 
de  la  signature  de  Guy  de  Roye  :  "  Iste  liber  fuit  de  libris  bone 
memorie  domini  Guidonis  de  Roya,  nuper  archiepiscopi  Remensis  ;  qui 
liber  continet  Conclusiones  pari  1er  et  titulos  questionum  fratris  Hym- 
berti,  ordinis  Cisterciensis  et  abbatis  de  Prulliaco,  super  libros  Senten- 
ciarum  in  XIP'"*  sesternis  ;  item,  quedam  extractiones  super  libros 
Ethice,  Politice  et  Rethorice  Aristotelis  ;  item,  questio  disputata  utrum 
in  uno  individuo  forma  generis  sit  alia  realiter  et  substantialiter  a 
forma  speciei  ;  item,  continet  unum  tractatumbenenotabilem,  editum  a 
fratre  Petro  de  Palude,  ordinis  Predicatorum,  de  causa  immediata 
ecclesiastice  potestatis,  cum  epylogo  ejusdem  tractatus  in  fine  libri.  Et 
sunt  in  isto  volumine  in  toto  folia  220,  que  omnia  fere  sunt  scripta.  Si 
quis  furatus  fuerit  aliquid  de  isto  libro,  anathematisetur.  Et  fuit  quo- 
tatus  et  folia  numerata  et  scripta  de  manu  (?)  domini  de  Asperomonte» 
canonici  ipsius  ecclesie  Remensis,  die  xviii"  mensis  maii,  anno  Domini 
M°CCCC"XII°.  OrateDeum  pro  ipsis  >> . 

On  a  utilisé  (XIV^  siècle)  le  verso  du  fol.  a,  en  y  transcrivant  des 
notes  de  procédure,  notamment  sur  la  saisine.  —  Notons  enfin,  au 
fol.  1,  la  cote  :  «  183  b  n  ,  et  au  dos,  le  titre  (XVIIP  siècle)  :  «  Him- 
bertus  super  librum  Sentenliarum.  —  140  » . 

XIV*  siècle.  Parchemin.  220  feuillets  à  2  col,,  plus  une  garde,  a,  en 
tête.  315  sur  237  millim.  Rel.  veau  jadis  vert,  à  petits  coins  de  cuir 
gaufré,  jadis  garnie  de  clous  ;  la  tranche  aux  armes  de  Guy  de  Roye, 
ainsi  que  l'extérieur  du  plat  final  qui  porta  encore  son  étiquette  de 
parchemin  du  XIV^  siècle.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  D, 
ord.  4,  n°  58  »). 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE    DE    REIMS.  663 

404  (F.  388).  Canones  concordantiae  IV  evangcliorum,  auctore 
NicoLio  de  Lyra.  —  Articuli  reprobati  Johannis  dfi  Mercuria.  —  Qiiaes- 
tiones  XI  Hiimberti  de  Prulliaco  super  I""  librum  Sentcntiariim.  — 
Repertorium  quoddam  verborum  consonantium. 

Fol.  1.  Canones  IV"  evangcliorum.  «  Quideni  (sic)  doctores  antiqui 
circa  Evangelia  studiosi,  quorum  primus  fuit  Ammonius  Alexandrinus, 
2°'  Tacianus,  Justini,  pbilosopbi  et  martiris,  discipulus,  3°'  vero  beatus 
Jeronimus,  diligenter  consideraverunt  loca  in  quibus  IIIP'  Ewangeliste 
idem  dicunt...  —  Ad  intelleccionem  tabule  super  Matbeum,  conside- 
randumest...  —  Explicit  canon  tabularum  super  IIII*""  Evangelistas, 
editarum  a  fratre  N[icolao]  de  Lira,  per  quas  faciliter  videri  potest 
quomodo  concorditer  singulariter  aliquid  dicunt  «  . 

Fol.  8  v°.  Une  main  peu  postérieure  a  utilisé  ainsi  le  verso  demeuré 
blanc  :  "  Articuli  (35)  domini  Jobannis  Cisterciensis,  alias  Mercuria, 
condempnati  per  magistros  [G]ab[rielem],  cancellarium,  R.  de  Rardis, 
anno  47,  omnibus  bacha[la]riis  qui  legunt  et  qui  legent  Sentencias, 
sub  pena  quod  ab  omni  bonore  pr[iva]buntur  Facultatis  ;  quorum  ar- 
ticulorum  reputantur  aliqui  erronei,  aliqui  suspecti,  aliqui  maie 
sonantes.  Primus.  Quodsatis  erat...  »  Ces  articles,  condamnés  en  1347, 
figurent  dans  Du  Roullay,  Historia  Univ.  Parisiensis.i.W ,\i.  298-300, 
et  dans  la  Bibl.  max.  Patrum,  t.  XXVÏ,  p.  483. 

Fol.  9.  Commencement  du  volume  primitif.  uQueritur  utrum  volun- 
tas  viatoris  sine  dono  gratie  sufficere  possit  ad  meritum  vite.  Et 
arbitratur  quod  sic...  in  ista  questione  si  sint  aliqua  dicta  que  non 
sint  bene  dicta,  revoco  in  hiis  scriptis,  et  sic  fiaitur  ista  questio.  Expli- 
ciunt  Ouestiones  magistri  Ymberti  super  Sentencias  »  .  —  Fol.  107  v". 
Table  de  ces  onze  questions. 

Cet  ouvrage  d'Humbert  de  Preuilly  ne  fait  pas  double  emploi  avec 
ses  "  Conclusiones  super  IV  libros  Sententiarum  » ,  et  paraît  devoir 
s'ajouter  à  Farticle  consacré  à  notre  auteur  par  VHisi.  litt.,  t.  XXI, 
p.  86-90. 

Le  scribe  a  placé  son  œuvre  (fol.  9)  sous  Pinvocalion  suivante  : 

tt  Adsit  principio  sancta  Maria  meo  »  . 

Sur  la  garde  a,  collée  à  l'intérieur  du  plat  initial,  on  lit  ce  titre  qui 
paraît  être  de  la  main  de  Guy  de  Roye,  dont  la  signature  se  voit  au 
fol.  G  :  "  Questiones  magistri  Ymberti  super  Sentencias  '^ .  L'étiquette 
du  dos,  de  la  même  date,  placée  au  moment  même  où  Ton  peignait  un 


664  MANUSCRITS 

peu  au-dessous   les  armes  de  Tarchevoque,  est  plus  précise  :  «  Ques- 
tiones  magistri  Ymberti  super  primum   Sentenciarum  « . 

Fol.  108-131.  Table  d'environ  9,000  mots  ou  formes  de  mots  latins 
réunis  par  assonances.  «  Acolatus,  aucupatus,  aucupitus,  apparatus, 
bajulatus,  celibatus...  ;  Amabundus,  curabundus,  causabundus...  ; 
Absorbuit,  aborruit,  abposuit...  î;  On  trouve  successivement  les  dési- 
nences :  "  atus,  undus,  uit-ulit-iit-igit-idit-itit,  osus,  ator,  iens,  escit, 
at,  it,  entum,  er-ar-es-ex,  atur-itur,  or,itur,  encia,  a-ia,  ula-ura,  atum, 
ista,  um,  us,  io,  udo,  idus-itus-icus-inus,  era-ara,  ium,  ulus,  onem, 
icus-acus,  usus-osus,  ido-igo-ago-ugo,  itas,  is,  es,  en,  eris-uris,  ilis- 
alis-aris,  ormis,  itas,  atio-utio,  or-ator-itor-utor,  elus-ulus,  ulum,  et, 
iri,  ens-ans,  ax,  os-ors-ox,  er  w  ;  le  tout  rapproché  autant  que  possible, 
suivant  le  nombre  des  syllabes  ou  la  place  de  l'accentuation. 

Au  verso  du  fol.  131,  on  lit  cette  longue  note,  où  G.  d'Aspremont 
paraît  prendre  pour  plusieurs  traités  les  différentes  parties  d'un  même 
ouvrage  :  a  Iste  liber,  in  quoprimo  continentur  Ganones  4°'"  evangeliorum, 
deindeQuestiones  magistri  Ymberti  super  primum  Sententiarum,  postea 
quedam  questiuncule  circa  determinationem  potestatis  et  active  et  etiam 
passive,  édite  aquodam,  bone  utilitatis,posteainfine  quidam tractatulus 
de  significatione  (?)  quorumdam  nominum  et  verborum  per  ordinem 
alphabeti  usque  ad  litteram  S  inclusive,  et  in  hoc  terminatur  liber  iste 
qui  fuit  de  libris  bone  memorie  domini  Guidonis  de  Roya,  quondam 
archiepiscopi  nostri  Remensis,et  in  eo  suntintoto,  absque  primo  folio, 
131  folia,  quorum  aliqua  sunt  vacua  et  non  scripta  intra  principium 
seu  médium,  et  intra  finem.  Et  adverto  quod  Questiones  Ymberti  per 
presens  erant  quotate,  sed  non  Ganones  neque  tractatus  alii  sequentes, 
quia  totum  numeravi  die  xxir  mensis  maii,  anno  Domini  M°  GGGG"  XII", 
in  crastino  videlicet  Penthecostes.  Si  quis  autem  aliquid  inde  furatus 
fuerit,  anathema  sit.  Orate  Deum  pro  anima  domini  Guidonis  et  pro 
sanctificatione  numeratoris  » . 

Au  fol.  1,  la  cote  :   «  b  204  v  . 

XIV^  siècle.  Parchemin.  131  feuillets  à  2  col.,  moins  30, 31,  32,93, 
94  coupés,  parce  qu'ils  étaient  blancs,  plus  les  gardes,  a,  b,  en  tête, 
G,  D,à  la  fin;  les  fol.  u,  29, 92  et  c  blancs.  264  sur  183  miliim.  Rel.  veau 
blanc  sur  bois.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  k  D,  ord.  4,  n°  53  »). 

495  (F.  390).   Humberti  de  Prulliaco  Gonclusiones  super  IV""  li- 
brum  Sententiarum.  —  Liber  quidam  de  Haeresiarchis. 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE    DE    REIMS.  665 

Fol.  1.  "  Incipiunt  Conclusiones  Ymberti  supra  quartiim  librum 
Sentenciarum.  Circa  quartnin  librum  Sentenciarum,  primo  queritur 
quid  sit  sacramentum.  Dicendum  quod  sacramentum  solet  IIII"  modis 
diffiniri...  qui  ad  gaudia  eos  secum  trabit  clerna,  ad  que  nos  perducere 
dignetur  Jhesus  Cliristus,  Del  filius.  Amen.  Expliciunt  extractiones 
super  quartum  librum  Sentenciarum,  virtutem  (sic)  continentes  '^  . 

Fol.  85  v\  Table  de  Touvrage  qui  suit,  a  [i].  Contra  hereticos  qui 
dicnnt  duos  esse  deos,  unum  omnipotentem  et  alium  malignum; 
[il].  Contra  hereticos  qui  dicunt  oninia  que  sub  celo  sunt  esse  facta 
non  a  Deo,  sed  a  maligno  spiritu;...  [xxiiii].  Contra  hereticos  qui  non 
credunt  quod  sacerdotes,  postquam  peccaverint,  possint  absolvere 
vel  ligare  "  .  —  Fol.  86.  "  Sunt  quidam  heretici  qui  dicunt  et  credunt 
duos  esse  deos,  unum  omnipotentem  et  alium  malignum,  qui  contra 
omnem  divinam  Scripturam  sentiunt...  n 

L'ouvrage  semble  finir  au  milieu  du  fol.  134.  Il  est  suivi  de  plu- 
sieurs morceaux  qui  paraissent  adventices. 

Fol.  134  v°.  "  Universitas  hereticorum  qui  sunt  in  partibus  nostris, 
in  iVarbonensi  videlicet,  Biterrensi,  Carcas[son]ensi,  Toletensi,  Albi- 
gensi,  Ruthenensi,  Caturcensi,  Agennensi,  Petragoricensi  episcopatibus, 
crédit  et  audet  impudenter  dicere...  » —  Fol.  137.  «  Sunt  autem  alii 
heretici  qui  vocantur  Lagdunenses  (sic)  a  Lugduno,  Valdesii  aValdesio, 
seu  pauperes,  quiadicunt  se  non  cogitare  in  crastinum,  dessotulati,  qui 
pertusos  sotulares  ferunt,  Cathaloniam  et  a  mari  Narbonensi  usque  ad 
mare  Burdegalense,  isti  palam  confitentur...  ab  omnium  bonorum 
retributore  Christo  mercedem  in  celestibus  recipiatis.  Amen  ;>  .  — 
Fol.  139-145.  Suit  une  série  d'apostrophes  aux  hérétiques  et  de  textes 
de  l'Ecriture  affirmant  les  points  qu'ils  contestent,  a  Audi,  heretice, 
qui  non  credis  Christi  nativitatem,  quid  dicat  de  eo  Vsaias  propheta... 
Qui  non  laboret  (sic)  non  manducet  " .  Probablement  incomplet  de 
la  fin. 

Au  fol.  B,  on  lit  ce  titre  du  XIV*  siècle  :  «  Conclusiones  Hymberti 
super  IIIP"  Sentenciarum,  et  plura  contra  hereticos,  ut  in  columpna 
ante  tractatum  continetur  » .  Si  ce  titre  n'a  pas  été  mis  par  Guy  de 
Roye,  qui  appose  sa  signature  à  l'intérieur  du  plat  final,  il  a  pu  l'être 
par  l'auteur  de  l'ex-libris  suivant  (fol.  b  v°)  :  «  Iste  liber  est  magistri 
Oliverii  Salahadyni,  Britonis,  doctoris  in  theologia  )> ,  et  dont  un  autre 
ex-libris  se  lit  déjà  sur  le  fol.  a.  —  Le  nom  du  possesseur  précédent 
nous  paraît  également  donné  par  une  note  du  même  fol.  B  :  "  Petrus 


666  MANUSCRITS 

Archerii,  scolasticus  Ariensis,  vices  gerens  nunc  reverendi  in  Christo 
patris  (le  nom  n'a  pas  été  mis)  »  .  On  rencontrera  encore  ce  Pierre 
Larcher  dans  les  ms.  501  et  587.  —  On  y  lit  aussi  cette  note 
(XIV'  siècle)  :  «  Ab  Alano,  librario  Britone  '^  .  Faut-il  y  voir  le  nom 
du  copiste  du  deuxième  ouvrage,  dont  une  note  d'Olivier  Saladin, 
inscrite  en  haut  du  fol.  85  v"  :  "  Contra  hereticos.  VIII  s[olidos]  parpsien- 
sium]  »  nous  fait  connaître  le  prix? 

Enfin,  toujours  sur  le  même  feuillet,  on  trouve  cette  longue  note  : 
ce  Iste  libellus,  in  quo  continentur  Conclusiones  sive  extractiones  Hym- 
berti  super  quartum  librum  Sententiarum  virtutem  totam  difficultatum 
dicti  libri  continentes,  et  postmodum  continetur  quidam  libellus  utilis 
contra  hereticos,  fuit  de  libris  bone  memorie  domini  Guidonis  de 
Roya,  quondam  archiepiscopi  ;  in  quo  sunt,  absque  primo  folio  quod 
facit  custodiam  libri,  computato  ïsto  folio,  sunt  in  toto  146  [folia]. 
Si  quis  aliquid  furatus  inde  fuerit,  anathema  sit.  Orate  Deum  pro 
anima  ipsius  domini  Guidonis.  Numerata  sunt  folia  libri  bujus  per 
Egidium  de  Asperomonte,  canonicum,  die  mensis  maii  xx%  scilicet 
veneris  ante  Penthecosten ,  anno  Domini  M°  CCCG°  XII".  Et  sunt  4*"" 
folia  vacua  in  mcdio  » . 

Au  fol.  A,  la  cote  ordinaire  :  «  185  b  i5 .  —  Au  dos  :  «  Conclusiones 
Imberti.. —  211   '>  . 

XIIP  siècle  (fol.  85  à  la  fin)-XîV«  siècle  (1-81).  Parchemin.  145 
feuillets,  moins  82,  83,  84,  qui  ont  été  coupés  parce  qu'ilsétaient  blancs, 
plus  les  gardes  a,  en  tête,  b,  g,  en  queue.  A  2  col.  pour  les  fol.  1-81, 
à  longues  lignes  pour  le  reste.  202  sur  137  millim.  A  noter  (fol.  98) 
une  lettrine  portant,  dans  la  panse,  une  tête  d'homme  au  lieu  de  fili- 
granes. Rel.  veau  blanc  sur  bois,  portant  les  armes  peintes  de  Guy  de 
Roye.  —  (E\-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  D,  ord.  4,  n"  67  »). 

496-498  (F.  385-387).  JoannisDuns  Scoti  Quaestiones  inIVlibros 
Sententiarum. 

496  (Tome  I).  —  Primus  liber  Sententiarum.  Le  commencement 
manque,  par  l'enlèvement  d'un  feuillet  entre  les  fol.  1  et  2  actuels. — 
Fol.  2.  Cl  ...  virtualiter  includuntur  omnes  conclusiones...  ad  finem 
ultimum,  qui  est  alpha  et  o),  principium  et  finis,  cui  sit  honor  et  gloria 
in  secula  seculorum.  Amen  » .  — Suit  la  table,  suivie  elle-même  d'une 
question  supplémentaire  intitulée  :  "  Hec  que  sequuntur  inveniuntur 
in  abreviationibus  Vaurillon  super  ultimam  questionem  prime  partis, 
3'  distinctionis,   articulo   6  n .    [Joannis  Duns  Scoti,  doctoris  subtilis, 


I)K    LA  BIBLIOTHKQUE   DE   REIMS.  667 

opéra.  Lyon,  1639,  t.  V,  i,  p.  5  k  la  fin,  et  ii  en  entier).   Sur  rautcur, 
V.  Hhl.  lut.,  t.  XXV,  p.  404-467. 

Le  copiste,  qui  a  daté  (fol.  227  v°)  son  œuvre  :  «  1467  »,  termine 
sur  ce  souhait  (fol.  229)  :  a  Orent  hoc  in  libro  studentcs  pro  Yvone, 
totius  libri  scriptore  hystorieque  factorc  »)  .  La  calligraphie  est  soignée; 
les  lettrines,  mi-parties  de  couleur,  sont  sobres  et  de  mérite;  il  est 
regrettable  qu'un  vandale  nous  ait  privés  des  enluminures  qui,  elles 
aussi,  devaient  faire  honneur  à  leur  auteur. 

407  (Tome  II).  —  Secundus  liber  Sentcntiarum.  Le  commen- 
cement manque,  par  Tenlèvemcnt  d'un  feuillet  avant  le  fol.  l  actuel. 
—  Fol,  1.  «...  producti,  scilicet  Verbum  et  amor,  perficientes... 
aliquod  ens  positivum  ita  est  a  Deo,  quoniam  ex  ipso  et  in  ipso  et  per 
ipsum  sunt  omnia,  cui  sit,  etc.  -^  — Table.  (Ibid.,  t.  VI,  i,  p.  6  à  la  fin, 
et  II  en  entier). 

Fol.  152.  Tertius  liber  Sententiarum.  Le  commencement  manque, 
par  l'enlèvement  d'un  feuillet  entre  lesfol.  151-152. —  «...  [simijlitudo, 
quia  non  ejusdem  rationis  est  habitudo  in  nalura  assumpta...  jugum 
enim  meum  suave  est  et  onus  meum  levé,  cui  sit  laus,  etc.  :» 

Avant  de  commencer  la  table,  le  copiste  ajoute  (fol.  280)  :  «Et  ejus 
in  gloria  semper  vivat  Scotus,  cujus  iste  est  tertius,  per  me  Y.  Pape, 
pro  magistro  J.  Chanflon,  exaratus  et  finitus,  5"  luce  pre  festo  Joannis 
Baptiste,  anno  Domini  1465°  » .  {Ibid.,  t.  VII,  i,  p.  5  à  la  fin,  et  ii  en 
entier). 

498  (Tome  III).  —  Quartus  liber  Sententiarum.  Le  commencement 
manque,  par  l'enlèvement  d'unfeuillet  avant  le  fol.  1  actuel.  —  «...  suam 
proddcit  illum  et  per  consequens  minor...  sive  in  eterna  beatitudine 
firmavii,  ad  quam  nos  perducat  qui  sine  fine  vivit  et  régnât.  Amen.  Fi- 
nitur  quartus  Scoti,  manibus  Yvonis  Pape,  prima  mensis  aprilis  anni 
1471  >, .  {Ibid.,  t.  VIII,  IX  et  X).  La  fin  nonconforme.  — Fol.  290-292. 
Table. 

XV«  siècle  (1465-1471).  Parchemin.  —  Tome  ^^  229  feuillets  et 
2  gardes  blanches,  a,  n,  en  tète  et  à  la  fin,  297  sur  213  millini,  — 
Tome  II,  281  feuillets,  plus  74  bis  et  3  gardes  a,  u,  en  tête,  et  c,  à  la 
fin,  blanches  comme  le  fol.  151.  304  sur  216  millim.  —  Tome  III. 
292  feuillets,  plus  245  bis,  267  bis  et  trois  gardes,  a,  b,  en  tête,  c,  à 
la  fin,  blanches.  298  sur  208  miilim.  A  2  col.  Curieuses  lettrines  mi- 
parties,  dont  plusieurs  à  fleurs  de  lis  dans  le  tome  III.  Quelques  des- 
sins de  fantaisie,  couronne,  tètes  de  femme,  poisson,  fleurs,  non  sans 
mérite,  dans  la  marge  des  fol.  19,  84,  86,  90,  93,  94,  98  du  même 


668  MANUSCRITS 

vol.  Rel.  délabrée,  ais  brisés  et  piqués,  veau  fauve  du  temps  gaufré, 
dont  les  fers  représentent  des  cerfs,  des  lions,  des  trèfles,  des  fleurs  de 
lis  fleuronnées.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  D,  ord.  4, 
n«  57;  D,  ord.  2,  n°' 22  et  23  »). 


499  (E.  373).  Cujusdam  Joliannis  Formula confitendi.  —  Guillelmi 
Parisiensis,  ordinis  fratrum  Praedicatorum,  liber  de  VII  sacramentis, 
vulgariterPetrusGillodictus.  — Theobaldi,episcopi,  Physiologus,deXII 
naturis  animalium.  —  Ejusdem  libri  commentarius.  —  Albertani 
Brixiensis  liber  de  Arte  loquendi  et  tacendi.  —  Ejusdem  alii  tractatus 
de  Consiliis  dandis  et  requirendis,  de  Doctrina  et  scientia  dlligenda,  de 
Amore  et  dilectione  Dei  et  rerum.   —  Spéculum  sacerdotum. 

Fol.  4.  «  Sicut  dicit  beatus  Johannes,  primo  canonice  sue  capitule  : 
Si  confileamur peccata  nostra,  Jidelis  et  justus  est,  etc.  Idcirco,  fîli,  quia 
postulasti  a  me  fratre  Johanne,  ordinis  fratrum  Minorum  indigno  et 
utinam  non  omnino  inutili  penitentiario  domini  nostri  Pape,  ut  dem 
tibi...  — Incipit  prima  pars.  De  biis  que  confessionem  habent  pre- 
cedere.  Videigitur,  fîli,  quodconfessio  est  quedam  medicina...  in  cursu 
hujus  miserie  gratiam  et  in  gustu  seu  fructu  eterni  Patris  gloriam 
promereri.  Explicit  Formula  confitendi  •>•> . 

Fol.  29.  «  Tractatus  de  Septem  sacramentis  a  magistro  Guillelmo 
Parisiens!  compositus,  qui  vulgariter  appellatur  Petrus  Gillo.  Quoniam 
me  sepius  rogasti,  Petre,  postquam  sacerdocii  sacrum  ordinem  sus- 
cepisti...  —  Petrus.  Aliud  non  cupio,  sed  exemplari  modo  ac  rudi  et 
prout  spectant  ad  vulgi  doctrinam  quero.  —  Gilo.  In  nomine  Domini 
nostri  Jhesu  Christi  ex  quo  omnia...  quo  omnia  sacramenta  virtutem 
optinent,  Dominum,  videlicet  Jhesum  Christum,  qui  cum  Pâtre,  etc. 
Expliciunt  conclusiones  Septem  sacramentorum  compilate  a  magistro 
Guillermo  Parisiensi  «  .  — La  table  de  l'ouvrage  occupe  les  fol.  1  V-S. 
Elle  est  close  par  ces  mots  :  «  Explicit  tabula  libri  scilicet  Guillermi 
Parisiensis,  qui  vocatur  Petrus  Gilo,  incipientis  :  Cum  me  sepius  rogasti, 
Petre,  qui  in  hoc  volumine  post  Formulam  continetur  n .  Une  main 
du  XVIP  siècle,  plus  avisée,  a  ajouté  :  «  Hic  Petrus  Gilo  non  est 
episcopus  Parisiensis  qui  vulgo  dicitur  Guillelmus  Parisiensis,  sed  longe 
alius,  ut  constat  ex  stilo  utriusque  simul  collato  »  .  Sur  cet  ouvrage  du 
grand  inquisiteur  de  France,  qui  fît  condamner  les  Templiers,  v.  Hist. 
m.,  t.  XXVII,  p.  145-152.  Il  fut  édité  plusieurs  fois,  dès  le 
XV'  siècle. 


DK    LA  BIBLIOTHEQUE   DE   REIMS.  669 

Foi.  83. 

»  Très  Ico  natiiras  et  très  liabct  iucle  fifjnras, 
Quas  ego,  Gliriste,  tibi  bisseno  carmiue  scripsi 


—  Historia  leoiiis. 

Nam  leo  stans  fortis,  semper  alta  cacumiDa  montis 

Atqiie  palam  missus  licct  ausus  fallere  multos, 
Qiios  cum  defendat  qui  secla  per  omnia  régnât. 

Explicit  Phisiologus,  de  duodecim  naturis  animalium  '^ . 

Dans  ce  poème  de  304  vers,  l'auteur  décrit  tour  à  tour  le  lion, 
l'aigle,  le  serpent,  la  fourmi,  le  renard,  le  cerf,  l'araignée,  la  baleine, 
la  sirène,  l'éléphant,  la  tourterelle  et  la  panthère.  SurThibaud  lePhy- 
siologue,  v.  Chevalier,  Blo-hibiiographie^  verbo  Thibaud,  et  sur  l'œu- 
vre, publiée  dès  le  XV*  siècle,  et  attribuée  à  Hildebert  de  Lavardin  par 
Bcaugendre  (col.  1173),  v.  Hain,  Reperl.  hibliograph.,  t.IV,n"'  15467- 
15475,  et  Brunet,  Manuel,  t.  V,  p.   779. 

Fol.  90.  Suit  le  commentaire  de  ce  poème.  «  Très  leo  naturas  et  très,  etc. 
Sex  sunt  investiganda  circa  scienciam  presentis  libri  circa  cujusque 
alterius  sciencie  scienciam,  unde  versus...  est  ergo  auctor  sine  causa 
effîciens  in  presenti  magistcr  Theobaldus,  doctor  et  episcopus,  qui 
istum  librum  simplicibus  verbis  sine  latino  composuit...  —  Nam  leo, 
stans  fortis,  etc.  Finito  prohemio,  actor  exsequitur  intentum,  incipiens 
suum  librum  a  leone...  Deus  nos  perducat,  cujus  nomen  benedictum, 
glorifîcatum,  superexaltatum  et  benedictum  sit  nunc  et  in  eternum. 
Amen  » . 

Fol.  100.  «  Incipit  primus  liber  Albertani  super  dicendo  atque 
tacendo.  Inicio,  medio  ac  in  fine  tractatus  assit  gratia  sancti  Spiritus. 
Amen.  Quoniam  in  dicendo  multi  errant,  nec  est  aliquis  qui  linguam 
suam  ad  plénum  domare  valeat...  Ideo  ego,  Albertanus,  brevem  doc- 
trinam  super  dicendo  atque  tacendo  uno  versiculo  comprehensam  tibi, 
fîlio  meo  Stephano,  tradere  curavi.  Versiculus  autem  hic  est  : 

Quis,  quid,  cui  dicas,  cur,  quomodo,  quando  rcquiras. 

—  Super  hac  dictione  Quis,  requiras  igilur  in  corde  tuo  quis  es, 
quid  dicere  vis...  super  hoc  adverbio  Quando  tibi  ad  presens  dicta 
sufOciant.  Explicit  primus  liber  Albertani  super  Doctrina  dicendi  atque 
tacendi    ».    Sur    Albertano  de   Brescia,    v.    Chevalier,   Bio-bibliogr . , 


670  MANUSCRITS 

v°  Albertan,  et  sur  l'œuvre,  v.    Hain,   Rep.  bibl.,   t.  I,  n°'  393-415. 

Fol.  107  V.  a  Incipit  liber  secundus,  de  Consiliis  dandis  et  requi- 
rendis.  Quoniani  multi  sunt  qui  in  adversitatibus. . .  Ideo  ego  Albertanus 
tibi,  filio  meo  Johanni,  qui  in  arte  cirurgie  medicando  te  exerces... 
—  Ecce  siinilitudo.  Quidam  juvenis,  Mellibeus  nomine,  vir  potens  et 
dives,  relinquens  uxorem  et  filiam...  et  ita  utraque  pars  cum  gaudio  et 
leticia  recesserunt.  Explicit  liber  secundus  consolacionis,  de  Consiliis 
dandis  et  requirendis,  quern  Albertanus,  causid[ic]us,  composuit  n. 
Cette  œuvre  et  les  suivantes  ne  paraissent  pas  avoir  été  publiées. 

Fol.  138.  '  Incipit  liber  tercius  Albertani  de  Doctrina  et  sciencia 
diligcnda.  Inicium  mei  tractatus  fît  in  nomine  Domini,  a  quo  cuncta 
bona  procedunt...  Volens  igitur  ego,  Albertanus,  te  filium  meum  Vin- 
cencium  bonis  moribus  confirmare...  —  De  Doctrina  et  sciencia  dili- 
genda.  Doctrinam  ergo  audire  debes,  ut  liabeas  scienciam...  que  pre- 
paravit  Deus  diligentibus  se  «  . 

Fol.  141  v°.  Suivent  ces  traités,  qui  n'ont  pas  de  début  spécial  et 
paraissent  être  la  suite  du  précédent.  «  Qualiter  acquiratur  amorDei. 
Amor  autem  et  dilectio  Dei. . .  ad  illius  dilectionem  et  amorem  valeas  per- 
venire.  Explicit  liber  primus  de  amore  et  dilectione  Dei  ^ .  —  Fol. 
145  v°.  «  Incipit  liber  secundus,  de  amore  et  dilectione  proximi.  Habito 
tractatu  de  amore  et  dilectione  Dei,  nunc  tractandum  est  de  amore  et 
dilectione  proximi  que  illi  coheret...  merito  valeas  letari  atque  gau- 
dere  n .  —  Fol.  157  v°.  «  De  amore  et  dilectione  rerum  temporalium. 
Tractatu  habito  de  amore  et  dilectione  proximi,  nunc  videamus  de 
amore  et  dilectione  aliarum  rerum...  qui  pro  te  judicando  malefactori 
tribuet  «  .  —  Fol.  162  v°.  "  Incipit  liber  tercius,  de  amore  et  dilectione 
rerum  incorporalium.  Pretermisso  tractatu  de  amore  et  dilectione  rerum 
temporalium  et  corporalium,  videndum  est  de  amore  et  dilectione  rerum 
incorporalium  que  corde...  cum  sint  omnia  transitoria  ».  —  Fol. 
170  v°.  «  Conclusio  libri.  Hec  tibi,  fîli  carissime,  de  amore  et  dilectione 
Dei  et  proximi  et  aliarum  rerum  et  de  forma  vite  summatim  scribere 
curavi...  ad  quod  ille  nosconducat  qui  sine  finevivit  et  régnât  in  secula 
seculorum.  Amen.  Explicit  liber  de  Amore  et  dilectione  Dei  et  proximi 
et  aliarum  rerum  et  de  forma  vite,  quem  ego  Albertanus,  causidicus 
Brixiensis,  de  Ore  Sancte  Agathe,  compilavi  ac  scripsi  cum  essem  in 
carcere  domini  imperatoris  Frederici,  in  civitate  Crémone,  in  qua  po- 
situs  fui  cum  essem  capitaneus  Gavardi,  defendendo  ipsum  locum  ad 
utilitatem  comitis  Brixie,  anno  Domini  millesimo  CCXXXVIII",  de  mense 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE   DE    REIMS.  671 

au<|usti  et  die  sancli  Alexandri,  quo  obsidebatiir civitas  Brixie  per  eundem 
doininuin  iinperaloreai  Fredericuin,  indictione  XII  ».  —  Malgré  les 
divisions  arbitraires  introduites  par  le  copiste,  l'ouvrage  qui  s'étend  du 
fol.  138  au  fol.  170  est  un,  comme  en  témoigne  la  table  qui  lui  est 
consacrée  au  verso  du  fol.  137  v\ 

Fol.  171  v".  u  Spéculum  sacerdotum  missam  celebrare  volencium. 
Primo  ante  missam  habenda  sunt  bec  tria  : 

Intencionis  discussio, 
Generalis  coutricio, 
Et  pura  coufessio. 

...  —  Sanctus  Bernardus  dicit  : 

Indigne  sumit  qui  non  sumit  reverenter, 
V^el  qui  non  crédit  vel  habens  mortale  scienter. 
—  Cum  Domino  psalles,  psallendo  bis  tria  serves  : 
Cor  teneus  sursum,  bene  profer,  aspice  sensum  ; 
Sit  mens  sublimis,  pcs  vinctus,  vultus  in  ymis. 

Explicit  saluberrima   atque    utilissima  exhortacio,   docens  quemlibet 
Cdelem  missam  audire  vel   celebrare   volentem  » .  Les  trois  derniers 
vers  se  rencontrent,  sous  une  autre  forme,  dans  le  ms.  150. 
Au  fol.  100,  on  lit  Tinvocation  suivante  du  scribe  : 

t  Fulgida  Stella  maris,  nos  protège,  nos  tuearis. 
Intercède,  pia,  pro  nobis,  virgo  Maria  jj  . 

La  garde  a  est  un  vidimus  de  Jean  de  ...cours,  trésorier  et  receveur 
général  de  France  (Poitiers,  29  mars),  d'un  privilège  de  Charles  Vil 
accordant  (24  mars  1442),  pour  dix  ans,  l'exemption  de  gabelles  à 
Bené  d'Anjou,  roi  de  Naples  et  de  Sicile,  appauvri  par  sa  captivité  et 
par  la  guerre  qu'il  soutient  en  Italie. 

La  garde  finale  est  un  brouillon  de  comptes  de  l'ofûcialité  de  Beims 

(XI V«  siècle). 

XV«  siècle.  Papier,  à  grandes  marges.  173  feuillets  à  2  col.,  le  der- 
nier blanc.  400  sur  290milliai.  Dans  l'initiale  du  fol.  29,  s'inscrit  le 
blason  suivant  :  d'azur  à  3  roses  d'argent,  au  chef  d'or  chargé  de 
3  roses  de  gueules,  à  la  bordure  componée  d'argent  et  de  gueules^  que 
j'ai  déjà  relevé  sur  le  manuscrit  63.  Bel.  maroquin  rose  sur  bois.  — 
(Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  D,  ord.  2,  u"  19  »). 

oOO  (F.  412).  Baymundi  Lulli  liber  XIV  Articulorum  fideicatholicae. 
• —  Ejusdem  liber  de  Adventu  Messiae. 

Fol.  1.   «  Deus  aime,  qui  cunctipotens  es  gloriosi[s]simus...  —  De 


672  MANUSCRITS 

prologo.  Quoniam  fîdes  est  intellectus  illuminatio,  ideo  in  hujus  libri 
principio  supponendum  est...  —  Incipit  prima  distinctio,  que  est  de 
Dei  unitate.  Presens  distinctio  in  très  partes...  —  Incipit  prima  pars, 
in  qua  probatur  Deum  esse.  Hec  igitur  pars  prima  diuiditur  in  partes 
quatuordecim...  \;iam  veritatis  ignorantibus  pandere  desiderant  et 
cognitionem  et  amorem  Domini  nostri  Jhesu  Christi,  qui  vivit,  etc.  » 
Sur  Raymond  Lulle  et  ses  œuvres,  v.  Hist.  litt.,  t.  XXIX,  p.  1-346; 
sur  cet  ouvrage,  v.  ibid.,  p.  113. 

Fol.  133.  «  Deus,  qui  sanctus  sanctorum  es  et  gloriosus  excellentis- 
sime. . .  —  Duo  viri  mire  sapientie,  quorum  unus  judeus,  alter  christia- 
nuserat...  —  Incipit  liber  prinuis.  Judeus  primo  incipiens  divisit  suum 
librum  in  duas  distinctiones...  —  Incipit  prima  distinctio  et  prima 
pars.  Trinitatem  in  Deo  esse  negat  judeus  manifeste...  et  adventum 
ejus  ad  laudem  et  servicium  illius  qui  est  benedictus  per  omnia  secula, 
verus  Deus.  Explicit  liber  de  Adventu  Messie  " .  Voici  donc  retrouvé 
un  ouvrage  de  Raymond  Lulle,  qui  était  naguère  encore  considéré 
comme  perdu.  V.  Hist.  litt.,  t.  XXIX,  p.  345. 

Au  verso  du  fol.  1  49,  on  lit  cette  note  :  «  Iste  liber  est  de  libris  bone 
memorie  domini  Guidonis  de  Roya,  quondam  archiepiscopi  Remensis, 
in  quo  sunt  149  folia,  et  sunt  ibidem  duo  libri,  videlicet  primus, 
qui  estmnjor,  secundus  quidem  tractatus  de  collatione  duorum  virorum 
sapientium...  quorum  unus  chrislianus  erat  et  alter  judeus,  et  multum 
se  invicem  diligebant,  quare  ad  salutem  mundi  hujus  laborabant.  Si 
quis  hune  librum  furatus  fuerit,  anathema  sit.  Quotatus  est  per  Egidium 
de  Asperomonte,  xiiii*  die  maii,  anno  Domini  M"  CGCC"  XII°.  Orate 
pro  ipsis.  Nota  quod  2"'  libellushic  contentus  dicitur  liber  de  Adventu 
Messie;  primus,  qui  major  est,  vocatur  liber  de  Xllir™  Articulis  fidei, 
et  credo  quod  sit  de  doctrina  illius  Luli  » . 

Sur  le  fol.  1,  la  cote  ordinaire  :  "  160  » . 

Les  fol.  A  et  b,  collés  à  l'intérieur  des  plats,  appartiennent  à  un 
traité  de  médecine  (XIII*  siècle),  et  sont  relatifs  au  traitement  des 
blessures,  morsures  venimeuses,  etc. 

Commencement  du  XIV*  siècle.  Parchemin.  149  feuillets  à  2  col.  et 
2  gardes  A,  B,  en  tête  et  à  la  fin.  256  sur  ISOmilUm.  Rel.  veau  vert  déla- 
brée, sur  ais  de  bois.  —  (Ex-Iibris  gravé  du  Chapitre  :  a  D,  ord.  3,  n"  44»). 

501  (F.  458).  Hervaei  Natalis,  dicti  Britonis,  Summa  in  I""*  librum 
Sententiarum. 


DE   LA   DIIÎLIOTHIIQUK    DE    REIMS.  -        673 

Fol.  1.  «  Utriim  tlicolojjia  sit  scicncia  et  ais?  Quod  sic,  quia  plus 
polest  intelloclns  vialoris  adjiitus  huniiie  (idei  quam...  ad  illud  de 
caritate  palet  iii  principali  solutione  quomodo  est  intra  et  quomodo 
non.  Explicit  primus  liber  Sententiaruin  ina<}istri  Heruei,  ordinis 
Fredicatotum  » .  Sur  Hervé  deXédellec  et  son  œuvre,  v.  l'article  d'Hau- 
réau  dans  la  Nouv.  Biofjr.  générale  ;  Qnctif  et  Echard,  Script,  ord.  Prae- 
dicalorum,  t.  I,  p.  533-53G,  et  Cave,  Script,  eccles.  hist.  lilt.,  p.  lia. 

Le  copiste  a  placé  son  travail  sous  cette  invocation  : 

tt  Assit  principio  saiicta  Alaria  ineo  i. 

La  garde  a,  sur  le  plat  initial,   porte  cet  ex-libris  du  XÏV^  siècle  : 

u  Iste  liber  est  Oliverii  Salab[adini],  doctoris  in  Ibeologia  ».  —  Un 

peu  plus  bas,  une  main  presque  contemporaine  a  noté  de  même  :  «  Istum 

libruni  tradidit  dominus    Archerius  magistro  Johanni   de  KerouUay, 

quando  fuit  Xannetis  » . 

Au  verso  du  fol.  60  et  dernier,  on  lit  :  «  Hic  liber,  in  quo  continetur 
Lecturamagislri  Hervei,  ordinis  Predicatorum,  continet  solum  60  folia, 
et  fuit  de  libris  domini  Guidonis  de  Koya,  quondam  archiepiscopi 
Remensis.  Orate  Deum  pro  eo.  Et  nenio  subtrahat  aliquid  ab  eo,  sub 
pena  analhematis.  Quotatus  et  numeralus  die  xviii*  mensis  maii,  anno 
Domini  AP  CCCC"  XII"  v . 

Le  fol.  de  garde  b  est  un  fragment  de  rouleau  de  procédure  du 
XlV^siècle,  où  l'on  invoque  le  témoignage  de  Simon,  curé  de  Longuesse 
(S.-et-O.),  et  de  Henri,  feu  curé  de  Cergy. —  Le  même  fragment  porte 
la  signature  de  Guy  de  Roye  et  cette  note  qui  paraît  être  de  sa  main  : 
«  Primus  Hervei.  Valet  centum  solidos;  floreno  pro  X  solidis  pari- 
siensium  ^ . 

XIV®  siècle.  Parchemin.  60  feuillets  à  2  col.,  et  deux  gardes.  A,  b, 
en  tête  et  à  la  fin.  356  sur  258  millim.  Rel.  dos  de  veau  blanc, 
délabrée,  sur  ais  de  bois  nus  portant  le  blason  peint  de  Guy  de  Roye. 
—  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  u  D,  ord.  2,  n»24  »). 

502  (F.  462).  Quodiibeta  duo  Jobannis  de  i\eapoli.  —  Quodlibel 
Raymundi  Requini.  —  Pétri  Rogcrii,  alias  Clementis,  papae  VI,  aliqua 
quaestio.  —  Hervaei  Natalis  tractatus  de  Relationibus.  —  P.  dePalma 
aliqua  quaestio.  —  Hervei  Reprobationes  contra  I"""  et  III"'"  libros 
Sententiarum. —  Egidii  de  Roma  libelli  duo  super  decretales  Firmiter 
credimus  et  Cum  Marthe. 

TOME  xxxvnr.  43 


674         .  MANUSCRITS 

Fol.  1.  "  Incipit  primum  quodlibet  magistri  Johannis  de  Neapoli, 
ordinis  fratrum  Predicatorum.  Prima  questio  est  utrum  sciencia  théo- 
logie possit  communicari  puro  viatori.  Et  videtur  primo  quod  sic, 
quia...  amoris  sui  usque  ad  contemptum  Dei,  etc.  r^  —  Suit  la  table 
des  questions  contenues  dans  les  deux  quolibets.  L'une  d'elles  : 
«  Utrum  beata  Virgo  contraxerit  peccatum  originale  jj  .  Jean  de  IVaples 
avait  tiré  XIII  quolibets  du  livre  des  Sentences.  V.  Cave,  Scriplorum 
eccles.  hist.  litt.,  p.  12  a  ;  Quétif  et  Echard,  Script,  ord.  Praedicat., 
t.  I,  p.  567. 

Fol.  44  v°.  "Incipit  quodlibet  magistri  R.  Beguini  {sic)y  ordinis  Predi- 
catorum. Queritur  utrum  Christus  et  apostoli  babuerunt  aliqua  bona 
temporalia  in  communi  quantum  ad  proprietatem  et  dominium,  et 
arguitur  quod  non  babuerunt  nec  in  proprio,  nec  in  communi...  ad 
magis  claram  vel  minus  claram  congnosces  sicut  quelibet  experitur. 
Amen.  Explicit  quodlibet  fratris  Ilemundi  Beguini,  ordinis  fratrum 
Predicatorum.  Deo  gracias  ".  Sur  Raymond  Béquin,  v.  Quétif  et 
Echard,  Script,  ord.  Praed.,  t.  I,  p.  561. 

Fol.  78.  «  [Questio  magistri  P.  Rogerii].  Utrum  esse  in  Patrem  habeat 
rationem  vere  potentie  productive.  Et  arguitur  quod  non,  quia...  quod 
non  potest  ibi  dicere  nisihabitudinem  principii  productivi,  quare,  etc.  » 
S'il  s'agit  bien  de  celui  qui  s'appellera  plus  tard  le  pape  Clément  VI, 
nous  avons  ici  une  œuvre  nouvelle  à  mettre  sous  son  nom.  V.  Cave, 
Script,  eccles.,  p.  29  a. 

Fol.  85.  et  [Tractatus  Hervei  de  Relationibus].  Querebatur  utrum  in 
divinis  relatio  différât  realiter  ab  esse.  Et  arguitur  quod  sic,  primo  ex 
habitudine  relationum  ad  essentiam...  distinctus  ab  eo  cui  communicat 
eam.  Igitur,  etc.  « . 

Fol.  99  v°.  u  [Questio  magistri  P.  de  Palma].  Utrum  aliquis  possit 
esse  perfecte  beatus,  supposito  quod  non  videret  actum  suum...  quod 
ratio  non  concludit,  et  sic  patet  ad  totum  «  .  Sur  Pierre  de  Baume  et 
ses  œuvres,  v.  Quétif  et  Echard,  Script,  ord.  Praedic,  t.  I,  p.  614- 
616. 

Fol.  112  v°.  "  [Reprobationes  Hervei  contra  I"'"  et  IIP'"  libros  Senten- 
tiarum].  In  primis  protcstor  quod...  —  Circa  distinctionem  33*"', 
ad  articulum  tangentem  habitudinem  essentie  divine  ad  proprietatem 
relativam...  non  inducit  excusationem  sed  conGrmationem,  non  oportet 
plus  procedere  ». 

Fol.  131  \°.uFirmiter  credimus,  etc.   Hec  decretalis  intitulatur  de 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE    DE    REIMS.  675 

Summa  Triiiitate  et  Ode  chatolica  (sic) y  et  débet  fuisse  édita  ab  Inno- 
cencio  tcrcio  in  geiicrali  concilio.  ïnnocencius  ergo  tercius  in  liac 
decretali  duo  facit,  quia  déterminât...  illam  divinam  vcritatem,  revelata 
facie,  speculari  possunius,  quod  nobis  prestare  dignetur  Dominus 
Jhesus  Christus  filius,  qui  cum  Pâtre,  etc.  Explicit  expositio  super  de- 
cretali de  fide  catholica,  édita  a  fratre  Egidio  de  Ronia,  ordinis  fratrum 
Hercmitaruin  sancti  Augustini  '  .  Sur  l'auteur,  v.  VHist.  lUt.,  t.  XXX, 
p.  421-566,  et  sur  cette  œuvre,  spécialement  les  pages  500-501. 

Fol.  135  v".  u  Cum  Marthe  et  infra.Queslvisti,  etc.  Post  exposicionem 
illius  decretalis  que  incipit  sic  :  Firmiter  credimus,  que  de  summa  Tri- 
nitate  intitulatur  et  Gde  catholica,  requisitus  a  dominis  et  amicis,  pro- 
posui  hanc  decretalem  de  canone  misse  exponere,  quam  ïnnocencius 
tercius  archiepiscopo  Lu[n]dun[densi]  dicitur  transmisisse.  Ad  cujus 
evidenciam  advertendum  est...  ut  gloria  eorum  consummctur,  ad 
quam  nos  perducat  Dominus  Jhesus  Christus,  qui  cum  Pâtre,  etc. 
Explicit  expositio  super  decretali  de  canone  misse,  édita  a  fratre  Egidio 
de  Iloma,  ordinis  fratrum  Heremitarum  sancti  Augustini  r> .  Sur 
cet  ouvrage,  v.  Hist.  litt.,  t.  XXX,  p.  515-516. 

Fol.  143.  Table  des  traités  qui  précèdent. 

L'ouvrage  s'ouvre  (fol.  1)  sur  l'invocation  bien  connue  : 

tt  Assit  principio  saiicta  Maria  meo  ». 

Au  fol.  c,  figurait  l'ex-libris  du  premier  possesseur,  religieux  domi- 
nicain, suivi  d'une  mention  du  don  qu'en  avait  fait  un  autre  frère  du 
même  ordre.  — A  la  fin  du  XIV^  siècle,  un  autre  propriétaire  inscrit 
ceci  :  t*  Iste  liber  est  Pétri  Judicis,  sancte  prime  sedis  Narbonensis 
archiepiscopi  atque  primatis,  et  continet  multa,  prout  habetur  in  folio 
precedenti  » .  Signé  :  «  P.  Xarb[onensis]  "  ,  avec  une  rose  pour  parafe. 
—  Plus  bas  encore,  figure  la  signature  de  Guy  de  Roye,  qu'on  trouve 
aussi  sur  le  fol.  a.  C'est  pour  le  catalogue  de  sa  bibliothèque,  sans 
doute,  qu'a  été  inscrite  lanotesuivante  :  «  CCXXV.  Quodlibeta  Jo[hannis] 
de  Xcapoli  et  aliqua  multa,  ut  patet  in  folio  ultimo,  ultra  scripturam 
libri.  Secundum  folium  incipit  :  potest  ducere,  et  finit  :  ignis  nonageret 
in  stupam;  penultimum  folium  incipit  :  evangelio  Jiaty  et  ultima 
columpna  libri  incipit  :  posiiio  nullam  t>  .  A  côté  figure  un  prix  d'esti- 
mation (m.  d.),  dont  la  lecture  sous  cette  forme  :  «  Flor[enis]  III, 
scihcet  I  f[ranco]  1  grosso  »  n'est  pas  certaine.  —  Au  fol.  143  v°,  on 
trouve  aussi  la  note  suivante  :   «  Hic  liber  fuit  de  libris  bone  memorie 


676  MANUSCRITS 

domini  Guidonis  de  Iloya,  nuper  archiepiscopi  nostri  Remensis,  et 
continet  ea  per  ordinem  que  scribuntur  in  presenti  folio,  quia  tabula 
optime  facta  est.  Et  sunt  in  eo,  computando  presens  folium,  sed  exclu- 
dendoduoprimaqueponuntur  pro  custodia  libri,  sunt  in  toto  folia  143, 
nunierata  per  Egidium  de  Asperomonte  die  xviii*  mensis  maii,  anno 
Domini  M°  CCCC"  XII°.  Orate  Deuni  pro  eis  " .  —  Notons  encore,  sur 
le  fol.  A,  la  note  :  «  Ext[iniatur]  I  franco  " ,  qui  paraît  avoir  été  inscrite 
lors  de  l'entrée  du  volume  dans  la  librairie  du  Chapitre.  —  Sur  le  fol.  b, 
la  cote  du  XVIIP  siècle  :  "  142  »  . 

XIV*  siècle.  Parchemin.  143  feuillets  à  2  col.,  et  les  gardes  a,  b,  en 
tête, G,  à  la  fin.  L'initiale  mi-partie,  bleu  et  or,  à  filigranes,  du  fol.  44 
est  intéressante.  330  sur  235  millim.  Rel.  veau  blanc  sur  bois,  aux 
armes  de  Guy  de  Roye.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  D,  ord.  4, 

îi°  61  "). 

505  (F.  410).  Gujusdani  quaestiones  super  IV  libros  Sententiarum. 

Fol.  1.  «  Utrum  pro  statu  isto  sit  necesse  homini  aliqua  noticia 
supernaturalis  de  credendis.  Videtur  quod  sic,  quia  quod  creditur... 
videmus  quod  bona  supcrhabundantia  ipsius  defuncti  traduntur  et 
reponuntur  in  custodia  alicujus,  ut  distribuantur...  "La  fin  manque. — 
Le  catalogue  de  1456  donne  ce  titre  :  a  Leclura  de  Redithin  super 
libro  Sententiarum...  » 

Au  verso  du  fol.  c,  on  lit  :   «  In  isto  libro  precedenti,  in  quo  conti- 
netur  Lectura  ipsius  de  Rediman,  sunt  in  toto  138"  folia,  quorum  tria 
cum  dimidio  minime  sunt  scripta,  et  sic  rémanent  134  cum  dimidio 
scripta,  absque  folio  priori  quod  ponilur  pro  custodia  libri.  Et  nota 
quod  hune   librum  dédit  librarie  capituli  ecclesie  Remensis  magister 
Egidius  de  Asperomonte,  magister  in  artibus  et  in  theologia,  canonicus 
Remensis  et  curatus  Béate  Marie  Sancti  Desiderii  in  Perthesio;  quem 
librum,  una  cum  libro  sequenti,  in  quo  sunt  Conclusiones  super  4**'  libros 
Sententiarum,  (qui  liber  est  de  libris  domini  Guidonis  de  Roya),  ideni 
magister   Egidius,   considerans    quod    dicta   libraria   minus  bene  est 
munita  de  libris  spéculative  théologie,  religari  fecit  suis  expensis  et 
incalhenariin  libraria,  anno  Domini  M"  CCCC°  XII%  die  (blanc).  Orate 
Deum  pro  eo.  Si  quis  librum  inde  furatus  fuerit  aut  folia  absciderit, 
anathema  sit  » .  Signé  :  "  E.  de  Asperomonte  » .  Cette  note  est  en  con- 
tradiction absolue  avec  le  blason  peint  de  Guy  de  Roye  qui  figure  à 
l'extérieur  du  plat  final. 


DE    LA   BIBLIOTHÎ:()UE   DM    REIMS.  677 

Les  fol.  A,  B  sont  un  fraj^inent  de  procédure  entre  François  de  Vil- 
1ers,  prieur  de  Saint-Thomas,  et  Tabbé  de  Saint- Vincent  de  Laon,  son 
chef  (XIV  siècle). 

Le  fol.  n  est  un  fraf^ment  d'acte  notarié  (24  octobre  1422),  certi- 
fiant la  prise  de  possession  de  la  cure  de  Saint-Hilaire  de  Reims  par 
Jean  Drolin,  chanoine.  lîelle  signature  du  notaire  du  Chapitre,  Guil- 
laume de  Hilly. 

Sur  le  fol.  I,  la  cote  :   «  b  196  «  . 

XIV"  siècle.  Parchemin.  135  feuillets  à  2  col.,  plus  4  gardes,  a,  b, 
en  tête,  c,  d,  à  la  fin.  305  sur  235  millim.  Rel.  veau  blanc  sur  bois, 
qu'on  dirait  faite  d'hier,  aux  armes  de  Guy  de  Roye.  —  Œ.\-libris 
gravé  du  Chapitre  :«  D,  ord.  4,  n°  59  »). 

504  (E.  368).  Expositio  cujusdam  Adami  super  IV  libros  Senten- 
tiarum. 

Fol.  1.  «  Jhesus  Christus  tocius  sacre  Scripture  principium  atque  fi- 
nis esse  dinoscitur;  ipsius  ergo  gratia  directe  humiliter  postulata,  quere 
circa  primum  librum  Sentenciarum.  Utrum  studium  sacre  théologie  sit 
meritorium  vite  elerne?  Quod  non,  quia  finis  per  sc.salvator  etguber- 
nator  noster,  qui  cum  Pâtre  et  Spiritu  sancto,  etc.  Explicit  Adam 
super  quatuor  libros  Sentenciarum.  Deo  gratias.  Amen  n  . 

On  ne  peut  rapprocher  cet  ouvrage  d'un  «  Liber  Sententiarum  ma- 
gistri  Adae  de  Rodronio  » ,  signalé  par  Montfaucon  dans  la  Bihl.  bïbl. 
inss.,  t.  II,  p.  1259  ;  peut-être  s'agit-il  de  l'œuvre  d'Adam  Ferrier, 
dominicain  d'Orléans. 

Le  copiste  avait  placé  en  tête  de  son  travail  cette  invocation  : 

«  Xe  scribam  vanum,  duc,  pia  Virgo,  manum  i. 

Il  le  termine  par  cette  demande  : 

t  Iste  liber  est  complctus;  quiscripxit  (sic)  sit  benediclus  » , 

à  laquelle  il  ajoute  bientôt  ces  mots  à  Pencre  rouge  :   "  Et  est  scriptus 
per  manum  fràtris  Guillelmi  de  Salvia  {ou  de  Salina),  monachus  Mace 
riarum.  Detur  scriptori  pro  pena  amor  Domini  n . 

Le  fol.  A,  collé  à  l'intérieur  du  plat  initial,  est  un  feuillet  de  Lec- 
tionnaire  (XII*  siècle).  —  Le  fol.  b,  collé  de  même  sur  Pautre  plat, 
est  un  feuillet  de  Sacramentaire  (XP  siècle). 


678  MANUSCRITS 

Une  main  du  XVIIP  siècle  a  intitulé  (fol.  1)  l'ouvrage  qui  nous 
occupe  :  "  Opéra  Adami  de  Sancto  Victore  » . 

Fin  du  XIV^*  siècle.  Parchemin.  182  feuillets  à2  col.,  et  des  gardes, 
A,  B,  collées  sur  les  plats.  295  sur  215  millim.  Rel.  veau  fauve  sur 
carton.  —  (Saint-Thierry,  n'^  100}. 

«>05  (F.  395).   Lectura  cujusdam  super  ir""  librum  Sententiarum. 

Fol.  1.  K  Liber  secundus.  Spiritus  ejus  ornavit  celos  et^  ohsietricante 
manuejus,  ductus  estcoluhertortuosus.  Job, xxv.  Creaturarum consideratio 
pertinet  ad  theologos  et  philosophos...  —  Ad  primum  sic  proceditur. 
Utrum  quod  sint  plura  prima  principia...  hoc  in  illo  disponente  qui 
est  et  sacerdos  et  rex,  sacerdos  in  eternum  secundum  ordinem  Mel- 
chisedech,  rex  regum  et  dominus  dominancium,  cujus  potestas  non 
aufertur  et  regnum  non  corrumpetur  in  secula  seculorum.  Amen  » . 

Fol,  139-140.  Table. 

Sur  la  garde  b,  collée  sur  le  plat  Gnal,  une  main  inexpérimentée 
(XV^  siècle)  a  écrit  :  a  Secundum  scripti  sancti  Thome  » . 

Au  bas  du  fol.  1,  une  bande  de  papier  porte  :  "  Ex  dono  reveren- 
dissimi  domini  Roberti,  cardinalis  de  Lenoncourt  '> . 

XIV*  siècle.  Parchemin.  140  feuillets  à  2  col.,  et  deux  gardes  collées, 
A,  B,  en  tête  et  à  la  fin.  Quelques  curieuses  réclames.  380  sur  248  millim. 
Débris  d'une  reliure  à  dos  de  veau  fauve,  plats  brisés.  —  (Saint- 
Remi,  n°  342). 

506  (F.  419).   Lectura  Pétri  Plaoul  super  IV  libros  Sententiarum. 

Fol.  l.  «  Circaprologum  Sentenciarum  magistri  Pétri  Plaoul,  in  quo 
magister  dicit  quod  intencionis  sue  est  munire  daviticam  turrim,  vel 
pocius  munitam  ostendere  clipeis,  etc.  Quero  istam  questionem  utrum 
causa  judiciabili  fidei  contradictionem  pure  humanitus...  et  imo  supra 
choros  angelorum  est  et  supra  omnes  exaltata.  Et  sic  est  finis  Lecture 
venerabilis  philosophi  magistri  Pétri  Plaoul  supra  4"  libros  Senten- 
tiarum. Deo  gracias  »  . 

A  la  fin  de  Touvrage  (fol.  213  v"),  le  possesseur  a  placé  son  ex- 
libris  :  «  Iste  liber  est  magistri  Egidii  de  Asperomonle  » ,  puis  ces 
mots  :  ce  Obiit  dictus  magister  Petrus  Plaoul,  episcopus  Silvanectensis, 
Parisius,  die  xi*  mensis  aprilis  anno  Domini  M"  CCCC"  W\  Anima  ejus 
in  pace  requiescat.  Amen  » 

Au  fol.  217,  il  a  de  même  noté  ceci  :  «  Hune  librum,  in  quo  sunt 


DK    LA   BIBLIOTHKQl^E    DE    RKIMS.  679 

216  folia,  absqiic  primo  folio  et  isto  ultime  que  faciunt  custodiam  libri, 
que  quidem  folia  parlim  sunt  de  papiro  et  partim  de  pergameno,  in 
quibuscuinquc  foliis  scriptum  est  Lectura  rcvcrendi  pbilosophi  pariter 
ettbeologi,  magistri  Pétri  Plaoul,  magistri  in  theologia  et  postiuodum 
episcopi  Silvanectensis,  et  ad  presens  est  etiam  inde  episcopus,   dédit 
magister  Kgidius  de  Asperomonte,  canonicus  Remeasis,presenti  librarie, 
cito  post  constructionem  ejusdem,  et  eum  religari  fecit  sumptibus  pro- 
priis.  Orate  Dcum  pro  eo,   quia  in  dicto  libro    sunt  et   reperiuntur 
maxime  diffîcultates  et  apices  tbeologie  maxime  circa  primum  librum 
Sentenciarum.  Quotalus  est   per  eumdem    Egidium,    die  xviii'  maii, 
anno  Domini  APCCCC"  XIF.  Si  quis  autem  unum  solum  folium  de  hoc 
libro  abstulerit  seu  absciderit,  anathema  sit.  Nota  quod  dictus  Egidius 
librum  istum  émit  Parisius,  et  pro  eo  solvit  magistro  Oliverio  de  Im- 
perio,  librario,  sex  scuta  » .  Signé:  «  E.  de  Asperomonte  "  .  On  sait  que 
le  libraire  Olivier  de  Lempire  fut,  en  1416,  Pun  des  experts-estima- 
teurs de  la  bibliothèque  du  duc  Jean  de  Berry. 

Une  note  du  XVII"  siècle,  inscrite  au  verso  du  fol.  a,  porte  :  "  Diffî- 
cultates theologicae  Philippi  Padet  et  Pétri  Plaoul,  episcopi  Silvanec- 
tensis, super  fide  catholica  » .  Nous  ne  croyons  pas  que  P.  Plaoul  ait 
travaillé  en  collaboration  avec  P.  Padet,  ou  P.  Padis,  comme  le  nomme 
l'ancien  catalogue  ;  ces  noms  propres  paraissent  être  simplement 
deux  lectures  vicieuses  du  mot  «  pbilosophi  "  de  la  note  du  fol. 
213  v\ 

Fin  du  XIV*  siècle.  Parchemin  et  papier  mêlés.  217  feuillets  à  2  col., 
plus  une  garde  A,  en  tête;  les  fol.  215  et  216  blancs.  310  sur  220  millim. 
Uel.  veau  blanc  sur  bois,  dos  enlevé.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  ; 
((  C,  ord.2,  n'>34  »). 

o07  (F.  487).  Pétri  ab  Alliaco  Nova  epistola  ad  novos  Hebraeos. 

Fol.  1.  "  Viro  nobili  consulari  celsitudine  et  militari  fortitudine 
prepollenti,  domino  Philippo  de  Maisieriis,  Christi  et  post  Christum 
minimus  ejus  servus,  spiritum  consilii  et  fortitudinis  promereri.  Vestra 
novit  discrecio  et,  eadem  referente,  cognovi...  —  Epistole  ad  novos 
Hebreos  seu  novos  hebraici  crroris  sectatores  incipit  prologus.  Multi- 
pharie  multisque  modis  olim  Deus,  etc.  Quia  hiis  verbis  beatus  apostolus 
Paulussuam  incepit  epistolam...  — Primum  capitulum  hebraici  erroris 
munimenta  et  partis  adverse  raciones  inducit.  Ante  omnia  vero  pre- 
mittendum  est  quibus  munimentis  vel  rationibus  possint  adversarii... 


680  .  MANUSCRITS 

qualiter  suarum  racionum  laqueus  contritiis  est  et  nos  liberati  sumus. 
Explicit  Nova  epistola  ad  novos  Hebreos  ^•> . 

On  connaît  deux  autres  exemplaires  de  cet  ouvrage,  dans  les  Biblio- 
thèques de  Cambrai  et  de  Bruxelles.  Sur  l'auteur  et  ses  œuvres,  v.  ^a- 
\einh\ei\  Petrusab  Alliaco.  Lille,  Lefort,  1886(1  vol.  in-8%  XLix-392p.). 

En  tête  du  fol.  1,  on  trouve  Tex-libris  (fin  du  XIV*  siècle)  :  u  Iste 
liber  est  de  conventu  Sancti  Dyonisii  Remensis,  de  dono  domini  Jo- 
hannis  Joffridi,  abbatis  ejusdem  ecclesie  » ,  accompagné  d'un  signe  de 
reconnaissance  de  bibliothèque,  formé  d'un  écu  chargé  de  trois  y. 

Les  gardes  a,  b,  appartiennent  à  un  recueil  de  vies  de  saints, 
du  XII"  siècle,  et  portent  ce  fragment  de  la  vie  de  S.  Ouen,  relatif  à  sa 
translation  par  S.  Ansbert  :  «  ad  tam  venerandi  presulis  translationem 
sanctam  undique  convenerat.  Completis  autem  missarum  sollenpniis, 
prefatus  Genardus,  cum  viris  nobilibus...  convocans  fratrum  cohor- 
tem,  celebrari  fecit  » 

La  garde  e,  provenant  du  même  recueil,  porte  un  fragment  de  la 
translation  de  S.  Nicolas  :  "  Incipit  translatio  S.  Nicholai.  Hodierni  diei 
festivitas  a  nostris  majoribus  instituta,  fratres  karissimi,  translationis 
nomen  accepit...  urbemque  fuero  regressus  monasterioque  « . 

Fin  du  XIV^  siècle.  Parchemin.  23  feuillets  et  cinq  gardes,  .^,  b,  c. 
en  tête,  d,  e,  à  la  fin  ;  c,  u,  blanches.  230  sur  150  millim.  Rel.  veau, 
jadis  noir,  sur  bois.  — (Saint-Denis)  . 

508  (F.  481).  Pétri,  cantoris  Parisiensis,  Summaquae  dicitur  Abel. 
—  Raymundi  de  Pennaforle  Summa  poenitentialis  in  III  libris. 

Fol.  4.  «  y^Z»^/ dicitur  principium  Ecclesie,  propter  innocentiam...  » 
L'article  Christus^  qui  clôt  la  série  alphabétique  du  recueil,  est  terminé 
par  les  quatre  vers  bien  connus  déjà  rencontrés  dans  le  ms.  158  : 

a  Virgo  Johannis  avis,  vitulus  Lucas,  leo  Marcus. 
summa  petendo  i  ; 

comme  dans  le  manuscrit  latin  3664  de  la  Bibliothèque  nationale 
cité  par  Hauréau  {Not.  et  extr.j  t.  I,  p.  224).  —  Le  scribe  ajoute: 
«  Explicit  Abel,  bonus  liber  n  .  Fait  plus  rare,  le  bibliothécaire  du 
Chapitre,  au  XVllI*  siècle,  partage  cet  avis  et  inscrit  au  fol.  3  v**  ces 
mots  :  «  Dictionarium  utile  concionatoribus» .  —  Sur  Fauteur,  v.  Hist. 
lia.,  t.  XV,  p.  283-303. 

Les  fol.  1-3,  113-114,  181-184,  laissés  blancs  en  tout  ou  en  par- 


DE   LA   BIBLIOTHEQUE    DE    REIMS.  081 

fie,  out  été  utilisés  par  un  premier  possesseur  pour  la  copie  de  frag- 
ments théolo<jiqucs,  fruits  de  ses  lectures  personnelles  pouvant, 
à  son  sens,  compléter  VAbel  avanlageusement.  Plusieurs  sont  lelatifs 
aux  évêques,  à  l'état  de  reli^^ion,  à  S.  Benoît. 

Fol.  1 1  iv".  '  Incipiunt  capitula  in  Summa  depenitentia.  Desymonia  ; 
ne  prelati  vices  suas...  —  Incipit  Summa  fratris  R[ayniundi],  ordi- 
nis  Predicatorum.  Quoniam,  ut  ait  Jeronimus,  secunda  est  tabula 
post  naufragium...  — De  simonia.  O"on'îiïn  inter  crimina  ecclesias- 
tica  symoniaca  heresis  obtinet...  Venite,  bencdicti,  pcrcipite  rejpium 
quod  vobis  ipse  preparare  dignetur  qui  vivit,  etc.  Explicit  Summa 
fratris  R[aymundi]  r^  .  Sur  l'auteur,  v.  0"ctif  et  Echard,  Script,  ord. 
Praed.,  t.  I,  p.  106-110. 

Le  fol.  185  paraît  appartenir  à  cette  Somme. 

En  tête  de  l'ouvrage,  le  scribe  a  inscrit  cette  boutade  :  «  Incipit 
Summa;  scribe  plura  » . 

On  notera  encore,  sur  la  garde  a,  cette  formule  (XIV*  siècle)  :  u  Verba 
ista  valent  ad  morsum  serpentis,  tam  pro  bomine  quam  pro  bestiis 
[et]  quam  pro  avibus.  Primo  débet  homo  bec  verba  gratis  bomini... 
veneno  dicere  :  Abrenuncias  Satané?  Débet  rfespondere]  :  Abre[nun- 
tio].  In  nomine  Patris  etFilii  et  Spiritus[sancti].  Amen.  Taralu,  Tarafu, 
Sarafu,  Sarapu,  cum  K[yrie\,  K[yrie]  et  Pater  noster  semel  dicto  « . 

De  même,  sur  la  garde  c,  ces  vers  (XIIP  siècle)  : 

n  Cur,  homo,  miraris?  ]\Iorior  ne  lu  moriaris  ; 
Mortem  morte  domo,  ne  moriaris,  homo. 

Xigrior 

longa  malorum  «.   (9  vers). 

Par  un  intéressant  ex-libris  inscrit  sur  la  garde  b,  nous  connaissons 
le  propriétaire  du  livre  dans  le  premier  tiers  du  XIV"  siècle  :  --j.  Iste  liber 
est  magistri  Oliverii  Salabadini,  doctoris  in  tbeologia  et  decani  Pari- 
siensis;  quem  émit  ab  Ivone  Grallonis,  librario  et  notario  publico  »  . 
C'est  lui,  sans  doute,  qui, au  bas  du  dernier  feuillet,  apprécie  son  livre 
en  ces  termes  :  a  Distinctiones  pulcre  et  Somma  Raymundi  i? .  C'est  lui 
aussi  qui,  au  bas  de  la  garde  c,  en  inscrit  le  prix  d'acliat  :  10  «  s[oli- 
dis]  » .  —  Un  possesseur  plus  ancien  nous  aurait  été  révélé  par  deux 
lignes  placées  aussi  en  tête  du  fol.  b,  si  les  réactifs  avaient  pu  en  tirer 
autre  chose  que  ces  mots  :  «  Iste  liber  est  ad  usum  fratris  Merancura, 
de  provincia  Sancti...  ;  quem  émit  Parisius,  anno  Domini  MCCC  et  V, 
...sancti  Peiri  »  . 


682  MANUSCRITS 

Sur  le  même  fol.  b,  on  lit  la  cote  :  "  180  visa  n . 

XIII*  siècle.  Parchemin.  185  feuillets  à  2  col.,  plus  les  gardes 
A,  B,  c,  la  première  et  la  dernière  collées  sur  les  plats.  285  sur  203 
millimètres.  La  reliure,  de  veau  vert,  contemporaine  de  l'archevêque 
Guy  de  Roye  dont  elle  est  blasonnée,  poi'le  encore,  sur  le  lambeau  de 
peau  qui  subsiste,  l'étiquette  du  temps  :  «  Distinctiones  theologicae, 
cum  Summa  Raymundi  »  .  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  B,  ord. 
5,  n°  101  »). 

i>09  (F.  391).  Pétri,  cantoris  Parisiensis,  Summa  quae  dicitur  Abel. 

—  Cujusdam  incerti  quaestiones  theologicae. 

Fol.  10-78.  «  Abel  dicitur...  »  Même  ouvrage  que  dans  le  n"  pré- 
cédent, terminant  sur  les  mêmes  vers. 

Fol.  79.  Ouvrage  théologique,  divisé  en  95  chapitres,  dont  les  pre- 
miers sont  :  c(  V  questio,  de  nomine  persone  ;  11%  de  verbo  sum;  III* 
de  his  nominibus  aliquis^  unus  ;  IV%  de  hoc  nomine  potens  gene- 
rare...  » ,  et  le  dernier  :  a  XCV%  de  beatitudine  » .  —  Commencement  ; 
a  Vocabulorum   alia  Deo  conveniunt  ab  eterno,  alia  extempore. ..  » 

—  Fin  :  "  ...vermis  eorum  non  morietur  » .  —  La  table  des  chapitres 
est  inscrite  dans  la  marge  du  fol.  79. 

Fol.  135  v°.  Notes  d'une  main  contemporaine;  celle-ci  notamment: 
"  Hodierna  disputationeVI  sunt  quesita  :  primo,  an  moderni  teneantur 
ad  majorem  justiciam  quam  antiqui...  " 

Le  fol.  A  porte  un  fragment  d'homélie. 

On  remarque,  au  verso  du  fol,  78,  cette  prière  contemporaine  du 
volume  :  "  Ave,  principium  mee  creationis;  ave,  precium  mee  redemp- 
tionis;  ave,  viaticus  mee  peregrinationis;  avè,  premium  mee  remu- 
nerationis  ;  ave,  Christe,  redemptor  mundi;  beatus  venter  qui  te  por- 
tavit  et  ubera  que  sugsisti  (sic)  " . 

Au  verso  du  fol.  b,  l'ex-libris  nous  donne  le  nom  du  premier  pos- 
sesseur du  livre  :  «  Liber  Béate  Marie  Vaullium  [sic)  Sarnaiensium  ;  qui 
istas  litteras  deleverit,  anathema  sit  ^ .  Avant  d'entrer  dans  la  biblio- 
thèque du  Chapitre  de  Reims  ,  il  était  dans  les  mains  de  Gilles 
d'Aspremont,  qui  ne  paraîtguère  l'avoir  ouvert  ni  lu.  Voici,  en  effet,  le 
titre  qu'il  lui  donne  (même  folio)  :  «  Omnes  antiqui  super  Sententias, 
cum  expositione  super  Cantica;  ex  dono  D.  de  Aspromonte  [sic)  y  cano- 
nici  Remensis  » .  —  Sur  la  garde  b,  la  cote  (XVIIP  siècle)  :  "  194  * . 

—  Au  dos,  le  n"  «  90  » . 

XIIP  siècle.  Parchemin.    136  feuillets,   moins  les   fol,  1^9  manr 


DE    LA   KIBLIOTHKQUE    DE    REIMS.  683 

qiiants,  plus  les  gardes  a,  «,  en  tête.  275  sur  185  millini.  Rel.  veau 

blanc  sur  bois,  encore  garnie  de  sa  chemise  de  vache  fauve.  —  (Ex- 
libris  gravé  du  Chapitre  :  «  D,  ord.  4,  n"  55  "). 


olO  (F.  413).  Pétri,  cantons  Parisiensis,  Sumnia  quae  dicitur  Abel. 

—  Bercngarii  de  Fredol  Summa  de  foro  poenitentiali.  —  Alani  Insu- 
lensis  liber  Poenitentialis. 

Fol.  1.   f^Ahel  dicitur...  «  Comme  dans  les  manuscrits  508  et  509  ; 
mais,  après  les  vers  relatifs  au  Christ,  on  trouve  un  article  Zona,  se  ter 
minant  ainsi  :  «...  alius  te  cinget  et  ducet  quo  tu  non  vis.  Explicit  » . 

Le  scribe  ajoute  : 

a  Laus  Ghristo  detur,  quia  libro  finis  habetur  »  . 

Fol.  83.  c;  Incipit  Summa  de  foro  penitenliali,  brevis  et  utilis,  et 
valde  necessaria  maxime  sacerdotibus  super  hiis  noticiam  non  haben- 
tibus.  In  primis  débet  interrogare  sacerdos. ..  »  Même  texte  que  dans 
notre  manuscrit  66  (fol.  59),  et,  comme  lui,  finissant  sur  les  mots  : 
«...  orationibus  expugnavit»  d'un  chapitre  terminal  intitulé  :  «  Incipit 
Summa  brevis  extrada  a  Summa  magistri  Raymundi,  fratris  Predica- 
toris,  quomodo  penitens  débet  remitti  ad  superiorem.  Quoniam  sepe 
dubitatur...n  Sur  cet  ouvrage,  v.Hauréau,  Not.etextr.,i.  I,  p.  242-243. 

Le  scribe  ajoute  ici  deux  des  quatre  vers  si  connus  : 

«  Virgo  Johannes  [sic]  avis 

quatuor  ista  Dcus  >. 

Fol.  97.  «  Incipit  prefatio  magistri  Alani  in  libro  Penitenciarum. 
Henrico,  Dei  gratia  Bituricensi  patriarche,  Aquitanorum  primati,  Ala- 
nus  dictus  magister  opus  suum.  Quoniam  hujus  fluctuantis  mundi... 

—  Incipit  liber  Penitencialis  magistri  Alani.  Ha,  ha,  ha,  Domine 
Deus,  quoniam  puer  ego  sum...  et  timoré  imminentismortis  constitutus. 
Explicit  »  .  Sur  cet  ouvrage,  v  Haureau,  Kot.  et  extr.,  1. 1,  p.  242-243. 

On  remarque,  au  fol.  82,  des  notes  au  crayon.  C'est  lebrouillon  d'un 
testament  de  1247,  contenant  indication  de  nombreuses  orfèvreries  et 
pièces  de  vêtement. 

Au  verso  du  fol.  106  et  sur  les  fol.  107-109  demeurés  blancs, 
on  trouve  d'autres  notes  au  crayon  sur  la  conduite  du  prêtre  à  la  messe, 
à  la  confession,  etc. 

La  garde  a  nous  a  conservé  d'intéressantes  notes  bibliographiques. 
Si  l'on  ne  peut  plus  lire  un  ex-libris  (XIV  siècle)  qui  figurait  à  la  lisière 


684  MANUSCRITS 

supérieure  du  verso  du  feuillet,  on  y  trouve  du  moins  cette  mention 
(XIII"  siècle)  :  "  Distinctiones  theologice  cum  libro  Penitenciarum.  — 
X  s[olidis]  ".  —  Au-dessous,  une  main  du  XIV  siècle,  celle  de 
l'archevêque  Guy  de  Roye  apparemment,  nous  a  laissé  ce  titre  : 
«  In  isto  volumine  continentur  :  primo,  Distinctiones  théologie;  item, 
liber  Penitenciarum;  item,  alius  liber  Penitenciarum  Alani  ».  Non 
loin  de  ces  lignes,  cette  estimation  contemporaine  :  «  Extimatur  VI 
gross[is]  r,  . 

La  garde  b  porte  la  signature  de  Guy  de  Roye.  —  Au-dessous,  on 
lit  cette  note  de  G.  d'Aspremont  :  «  Liber  iste,  in  quo  continentur  primo 
Distinctiones  théologie  secundum  ordinem  alphabeli,  deinde  Siimma 
in  foro  penitentiali  utilis  sacerdotibus,  postea  alius  liber  Penitentialis 
magistri  Alani,  et  sic  continet  tria  opéra,  fuit  celebris  domini  Guidonis 
de  Roya,  nuper  archiepiscopi  Remensis;  in  quo  sunt,  absque  primo 
folio  qnod  facit  custodiam  libri,  folia  110,  centum  et  decem,  nume- 
rata  per  Adinetum,  xviii'  maii,  anno  Domini  M"  CCCC''  Xll",  quorum 
in  fine  sunt  quinque  folia  vacua.  Si  quis  aliquid  inde  furatus  fnerit, 
anathema  sit.  De  Asperomonte  hoc  scripsit  die  xxii'  maii  anni  ejus- 
dem  »  . 

X1I?-XII«  siècle  (fol.  83-96).  110  feuillets,  plus  les  gardes  a,  en 
tête,  B,  à  la  fin.  Les  fol.  83-96  à  2  col.  284  sur  192  millim.  Rel. 
veau  jadis  noir,  aujourd'hui  délabrée,  à  coins  de  cuir  gaufré,  portant 
encore  son  étiquette  de  parchemin:»  Distinctiones  theologice;  Somma 
penileneialis  utile  (sic)  pro  sacerdotibus  ;  Penitencialis  magistri  Alani  >;  ; 
elle  recouvrait  une  reliure  précédente  de  parchemin  blanc.  —  (Ex- 
libris  gravé  du  Chapitre  :  «  D,  ord.  4,  n''  52  »). 

511   {F.  468).  Nicolai  de  Biart  liber  Vulgarium  et  exemplorum. 

Fol.  XI  v°.  u  Hic  incipit  liber  Vulgarium  et  exemplorum.  Prologus. 
Quoniam  fréquenter  plus  movent  exempla...  —  De  abstinentia.  Absti- 
nentia  duplex  inuenitur...  »  S'arrête  sur  ces  mots  d'un  chapitre  «  de 
unguento  »  :  «...  mentem  tuam  spirituali  leticia  et  faciem  tuam...  » 

Sur  l'auteur,  v.  Hist.  liU.,i.  XVÏII,  p.  531,  et  Quétif  et  Echard, 
Script,  ord.  Praed.,  t.  1,  p.  123-125.  La  première  édition  de  ce  livre 
fut  donnée  à  Paris,  en  1498,  par  André  Rocard  ;  v.  Hain,  Reperl. 
hibliogr.,i.  II,  n"  6153. 

Les  fol.  1-3  sont  occupés  par  diverses  notes  théologiques,  notam- 
ment une  sur  l'absolution  de  l'excommunication. 

Aux  fol.  4-6,  table  alphabétique  des  matières  traitées  dans  l'ouvrage. 


DU    LA  BIBLI0ïH1':QIIE    de    REIMS.  685 

—  Aux  fol.  i-.\,  table  do  distribution  de  la  matière  du  livre  pour  tous 
les  jours  de  Tannée.  —  Aux  fol.  x-xi,  table  alphabétique  des  chapitres 
de  l'ouvrage.  D'après  cette  dernière,  il  manquerait  dans  notre  volume 
le  chapitre  «  de  vila  cterna  »  . 

Surlefol.  ccL.wi  I,  un  contemporain  a  copicou  indiqué  quelques  anec- 
dotes morales.  "  De  duobusgesticulatoribus  »  ;  «  deillaquedixit  viroquod 
erant  dies  ceJlouaini...  »  ;  «  de  vetula,  gallicc  fnasguerelle,  que  portavit 
capucium  vallcti  in  lecto  cujusdam  juvencule  uxorate...  «  ;  a  de  illo 
qui  dicebat  :  Sire,  pardolez  lou  mo...  ^  ;  a  de  muliere  que,  flendo 
maritum,  dicebat  :  Que  voi  je  là?  que  voi  je  là?  Ma  joe  !  ma  joe  !  » 
Etc.,  etc. 

«  J.  Simon  Uaulier  »,  qui  nous  a  laissé  sa  signature  au  fol.  i, 
paraît  être  l'auteur,  sinon  de  la  copie,  du  moins  des  rubriques.  — 
Auprès  de  cette  signature,  on  lit  cet  ex-libris  du  commencement  du 
XV*  siècle  :  "  Pertinet  Nicholao  Maucor,  cui  dominus  Jacobus  Joffridi 
dédit  sibi  »  .  —  Au-dessous,  l'indication  (XVII*  siècle)  :  a  Ex  libris 
Sancti  Dionysii  llemensis  ^ . 

Dans  la  marge  supérieure  du  fol.  1,  notons  cette  mention  contem- 
poraine de  la  copie  :  «  Constitit  scriptura  ista  XXVII  s[olidis]  »,  sans 
rechercher  s'il  est  téméraire  ou  non  d'y  voir  l'indication  du  salaire  du 
copiste. 

Au  dos,  on  lit  ce  titre  (XVII"  siècle)  :  «  Tractatus  variarum  materia- 
rum  quae  ad  praedicandum  possunt  assumi  » . 

Les  gardes  a-c  sont  formées  de  fragments  d'un  acte  public  de  Jean 
Vos,  notaire  de  la  cour  officiale  de  Tournai  (144.). 

XIII*  siècle.  Parchemin.  276  feuillets  numérotés  i-ccLxxvi,  plus 
G  feuillets  en  tête  cotés  1-0,  plus  les  gardes  a,  en  tête,  et  b,  g,  à  la 
fin.  138  sur  100  millimètres.  Kel.  veau  blanc  sur  bois.  —  (Saint- 
Denis). 

ol2   (F.  482).  Nicolai  de  Biart  liber  Vulgarium  et  exemplorum. 
Fol.  I.  Table,  suivie  de  ces  vers,  dont  le  premier  est  boiteux  : 

t  Sunt  hoc  collecta  libro  vulgalia  multa. 
Ex  alphabeto  distincte  scripta  leneto; 
Et  posilum  tilulo  quodlibet  est  proprio  a  . 

Fol.  I  bis.  «  De  abstinenlia...  ^  Comme  dans  l'ouvrage  précédent, 
mais  sans  en  suivre  servilement  ni  le  classement  ni  la  copie.  Finit  sur 
le  chapitre  «  de  vita  eterna  « ,  par  ces  mots  :  "  ...nec  in  cor  hominis 


€86  MAiVUSGlUTS 

ascendit  que  preparavit  Dominus  electis  suis,  ad  que  nos  perducere 
dignetur  ille  verus  Jhesus  Christus,  qui  cum   Pâtre,   etc.    » 

Fol.  vii^'^  VII  v".  "  Hic  iiicipiunt  tlieumatha  hujus  Summe...  »  C'est 
la  table  de  distribution,  comme  dans  le  manuscrit  précédent. 

Le  scribe  prend  ainsi  congé  du  lecteur  : 

a  Finito  libro,  sit  laus  et  gloria  Ghristo. 
Hic  liber  est  scriptus  ;  qui  scripsit  sit  benediclus.  Amen  i . 

Sur  les  fol.  a  et  u,  réflexions  spirituelles  et  anecdotes  morales, 
notamment  celle  du  mariage  du  Diable  avec  Iniquité,  dont  il  eut 
dix  filles  qu'il  put  marier  à  un  clerc,  à  un  chevalier,  à  un  laboureur,  à 
un  religieux,  etc.,  etc.  —  Sur  le  fol.  c,  on  trouve  une  prière  de 
S.  Augustin  au  Christ  :  "  Domine  Jhesu,  fac  ut  te  amem  ardenter...  o) 
(XIV' siècle). 

Au  fol.  I,  on  lit  à  grand'peine  cet  ex-libris  (XIV"  siècle)  gratté  : 
c  Iste  liber  est  domini...  ;  queni  dédit  ei  dominus...  abbas...  » —  Sur 
le  fol.  I  bis^  on  lit  de  même  (m.  d.)  :  «  Iste  liber  est  domino  Bernero  (?) 
de  Al,  quem  dédit  ei  dominus  H.,  abbas  -n .  — Au  fol.  c,  on  trouve 
deux  autres  mentions  (XV*  siècle)  ;  celle-ci  d'abord  :  "  Hic  est  liber 
sermonum  qui  dicitur  Exemplorum  vulgalium,  per  plura  capitula  dis- 
tinctus  secundum  ordinem  alphabeti,  a  quodam  fratre  Predicatorum 
€ompositus.  —  Iste  liber  pertinet  Petro  Francisci  ->•>  ;  puis  cette  autre, 
en  grosse  minuscule  :  "  Ex  dono  domini  Pétri  Francisci,  canonici 
ecclesie  Remensis,  et  pertinet  librarie  » . 

Au  dos,  ce  litre  (XVIIP  siècle)  :   «  Capitula  utilia  pro  concionato- 

ribus.  —  168  » . 

XIV*  siècle.  Parchemin.  156  feuillets  à  2  col.,  numérotés  i  et  i  his 
vii"-xv,  plus  2  gardes  a,  b,  en  tête,  la  première  collée  sur  le  plat, 
et  une  garde  c,  à  la  fin.  238  sur  167  millim.  Rel.  veau  blanc  gaufré 
sur  bois.  —  (Ex-libris  gravé  du  C  hapitre  :  «  B,  ord.  5,  n<>  105  »  ) . 

ol5  (J.   725).  Cujusdam  incerti  Alphabetum  narrationum. 

Fol.  3.  «  Antiquorum  Patrum  exeniplo  didisci  nonnuUos  ad  virtutes 
fuisse  inductos  narracionibus  edificatoriis...  —  Abbas.  Abbas  non 
débet  esse  nimis  rigidus...  Zelotipa  est  mulier  de  marito  suo  habita 
modica  occasione  ;  supra  de  Uxore  ii  ri . 

Fol.  229.  «  Sequitur  tabula  presentis  compilacionis.  Abbas;  abba- 
tissa...  n  —  Au  fol.  232,  le  scribe  se  fait  connaître  :  «  Finis  hic  venit, 
et  ecce  nunc  venit.  Illi  gracias  ago  qui  est  alpha  et  w,  principium  et 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE    DE    REIMS.  C87 

finis.  Qui  hune  librum  lecturi  sunt  oiarc  digncntur  ut  horum  coinpi- 
lator,  cujus  nomen  in  prologo  continetur,  eonirn  orationibus  admit- 
tatur,  ûncm  legatum  consequi  mereatur  quod  sibi  prestarc  dignetur 
ipse  bcnedictus  Deiis  qui  in  Trinitate  perfecta  vivif  et  per  infînila 
seeulorum  secula.  Amen. 

—  Cliristus  scriptori  det  bene  posse  mori  t). 

Signé:  "  J.  Casoiscl  » . 

Contrairement  à  l'assertion  du  copiste,  le  nom  de  l'auteur  de  cette 
compilation  à  l'usage  des  prédicateurs  en  détresse  n'est  pas  indiqué 
dans  le  prologue.  Sur  les  diverses  opinions  émises  à  ce  sujet,  v.  l'inté- 
ressante dissertation  de  Hauréau,  A^o^.  elextr.,  t.  II,  p.  G9-75. 

Les  fragments  qui  suivent  (fol.  232-233)  contiennent  des  notes  de 
même  genre  pouvant,  dans  l'esprit  d'un  des  possesseurs  du  livre,  servir 
de  complément  à  VAlphabctum.  Les  notes  du  fol.  2  paraissent  avoir  été 
écrites  dans  le  même  but. 

Fol.  241.  Pouvoirs  demandés  aux  vicaires  «  in  spiritualibus  »  de 
l'archevêque  de  Rouen,  par  un  des  curés  de  ce  diocèse,  retenu  à  Paris 
par  les  études,  pour  que  l'absolution  puisse  être  conférée  à  ses  parois- 
siens dans  certaines  variétés  des  cas  suivants  :  sortilège,  inceste,  blas- 
phème, parjure,  transgression  de  vœux  simples,  usage  d'aliments 
défendus,  voies  de  fait  sur  des  clercs  ou  sur  des  parents,  vol,  sacrilège, 
adultère,  sodomie,  etc. 

Sur  les  fol.  1  v**  et  242,  on  trouve  une  bandelette  portant  cet 
ex-libris  contemporain  :  et  Pertinet  liber  hic  miclii  Johanni  de  Barra  n . 
—  Sur  le  fol.  3,  on  lit  la  cote  connue  :  «  b  6  visa  n . 

XV*  siècle.  Parchemin  et  papier  mêlés.  242 feuillets.  218  sur  144  mil- 
lim.  Rel.  neuve  parchemin  blanc. —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  L, 
ord.  2,  n°  11  "). 

ol4  (0.  886).  Thomae  de   Hybernia  Manipulus  florum. 

Fol.  1 .  «  Ahi'U  in agrum  etcollegit  spicas post  terga  melenlium; Uuth,  n . 
Ruth  paupercula,  non  habens  messem...  —  Abstinencia.  Bonum  est  in 
cibo...  *  Le  recueil  prend  fin  sur  des  citations  relatives  au  moi  C/wistus 
qui  clôt  la  lettre  X,  tandis  que  l'édition  qui  en  a  été  donnée  à  Anvers, 
chez  Jean  Bellère,  en  1558,  sous  le  titre  :  Flores  doctorum  insignium , 
tam  graecorum  quam  latinorum,  qui  in  theologia  ac  philosophia  clarue- 
runù...  se  termine  sur  le  mot  Usura.  —  Au  verso  du  fol.  ciiii  xix,  on 


688  MANUSCRITS 

lit,  après  le  texte,  ces  mots  :  u  Hoc  opus  est  compilatum  a  magistro 
Thoma  de  Ybernia,  quondam  socio  de  Sorbona.  Orate  pro  eo  » .  — 
Suit  une  table  alphabétique,  terminée  elle-même  par  ces  lignes  :  ^  Finit 
tabula  Manipuli. 

—  Hic  liber  est  scripius;  qui  scripsit  [sit]  bencdiclus  s  . 

Les  premières  éditions  de  cet  ouvrage  sont  de  Plaisance  et  de  Venise 
(Hain,  Repert.  bibliogr.,  t.  III,  n"  8542-8543).  Sur  l'auteur,  v. 
Quétif  et  Echard,  Script,  orcl.  Praed.,  t.  I,  p.  744-74G. 

A  la  suite,  on  trouve  quelques  notes  destinées  par  Tun  des  posses- 
seurs du  livre  à  en  compléter  les  chapitres,  puis  (fol.  cci)  des  extraits 
de  la  chronique  de  Pierre  Coral,  abbé  de  Saint-Martin  de  Limoges 
{Rec.  des  Hist.  de  France,  t.  XVIII,  p.  238-241)  :  «  Dicit  idem 
P[etrus]  de  Le[movicis],  in  eisdem  cxtraccionibus,  quod,  anno  Do- 
mini  1177,  Geraudus,  Lemfovicensis]  episcopus,  cum  milicia  et 
populo  terre,  adjuvante  Deo,  apud  Castrum  de  Malamort,  devicit  et 
intercmit  2  milia  scotarcllorum  vel  amplius,  quorum  dux  erat  unuscle- 
ricus.  Castrum  aulem  in  quo  mortui  sunt  a  morte  malorum  nomen 
accepit,  cuni  primo  Henfort  sive  Castellum  vocaretur. 

Item,  anno  Domini  1204,  Jo[hannes],  episcopus  Lem[ovicensis], 
cum  baronibus  et  prelatis  et  populo  terre,  obsedit  iVobiliacum,  in  quo 
se  incluserant  quamplures  vasculi  [sic)  et  ruptariiquipopulumetterram 
vastabant;  Deoautemauxiliante,  capti  elinterfecti  sunt,  et  sic  kachinuni 
[sic]  régis  Anglie  in  Acquitania  primo  confractum  est  et  per  manum 
episcopi  terra  ad  Francorum  dominium  estreducta,  unde  rexPhilippus 
in  registro  suo  scribi  fecit  quod  nunquam  de  cetero  rex  Francorum 
Lem[ovicensem]  episcopum  ab  iiimediato  dominio  suo  permitteret 
separari. 

Item,  anno  Domini  1192,  sancta  die  Pasche,  cum  mane  esset  et  po- 
pulus  sacrum  misterium  percepisset,  Serebrandus,  Lem[ovicensis] 
episcopus,  et  vicescomes  [sic)  Lem[ovicensis]  et  multi  milites  et  popu- 
lus  Lem[oviccnsis]  diocesis  pugnaverunt  contra  sex  milia  barbarorum 
qui,  in  ecclesia  Dei  debatantes  (?)  et  stragem  hominum  facientes, 
totam  depopulabant  [sic)  provinciam  ;  invocato  igitur  Dei  auxilio, 
hostes  convertunt  in  fugam  et  eos  prosequentes  per  totam  patriam, 
fere  omnes  perierunt,  exceptis  paucis  qui  efugere  potuerunt. 

Anno  Domini  1274,  circa  horam  nonam,  stella  apparuit  in  celo 
sereno,  prima  dieseptembris. 


DE    LA   BIBLIOTHÈQLI'^    I>E    REIMS.  689 

Eodeni  anno,  prima  die  septemhris,  Farisius,  in  vico  Vallis  Scola- 
rium,  natiis  est  puer  deutatus,  carens  oculis  et  auribiis  et  liabens  senos 
digitos  in  manibus  et  pedibus,  id  est  21  in  universo. 

Tempore  Debbore  et  Barat,  qui  judicaverunt  Israël,  ApoIIo  medici- 
nam  prius  inventam  redegit  in  arteni,  invenilque  citbaram.  Ainnt  eo 
tempore  fuisse  in  partibus  Galliarum  regem  quemdam  ex  génère 
gigantes  (sic),  nomine  Lemovicum,  qui  urbem  ex  nomine  suo  con- 
didit  que  Lemoica  dicta  est.  H[ec]  PFetri]  de  Lem[ovicis],  ubi  supra  n  . 

On  trouve  aussi  ces  singuliers  vers  : 

«  Mauc,  Thechel({iie  Fares  vigili  si  mente  notares, 
lUpta  resigtiares  et  meliora  dares  i . 

Puis  cette  joyeuseté  :  u  Comedamus  et  bibamus  et  faciamus  gau- 
diuni  :  ecce  carnis  premium! 

—  Festuni  Pansardi,  sit  nobis  copia  vini. 
Orcmus  »  . 

La  garde  a  porte  la  table  d'un  recueil  de  droit  civil  (XI V*  siècle). 
La  garde  b  provient  d'un  Missel  (XVP  siècle). 

Au  dos,  la  cote  (XVIIh  siècle)  :  «  148  » . 

XIV«  siècle.  Parchemin.  201  feuillets  et  2  gardes,  a,  en  tête,  et  n, 
à  la  fin,  collée.  A  2  col.  305  sur  227  millim.  Rel.  veau  blanc  sur  bois , 
perlant  encore  son  ancienne  éliquetle  de  parchemin.  — (Ex-libris  gravé 
du  Chapitre  :  «  15,  ord.  5,  n"  99  )). 

olo   (\'.  fonds).  Tbomae  de  Hybernia  Manipulus  florum. 

Fol.  1.  «  Àhslinentia.  Bonuin  est  in  cibo...  »  Même  ouvrage  que  le 
n"»  précédent,  moins  le  prologue  ;  mais  le  copiste,  que  l'enlèvement  du 
feuillet  initial  nous  prive  de  connaître,  en  a  considérablement  augmenté 
la  teneur  des  chapitres. 

La  garde  a,  collée  à  l'intérieur  du  plat  final,  provient  d'un  manus- 
crit du  XIII*  siècle  et  porte  une  table  de  comput,  au  bas  de  laquelle 
on  lit  ces  mots  :  a  Hec  tabula  nusquam  fallit,  si  saltum  in  novembri 
feceris  » . 

Au  dos  de  la  reliure,  une  étiquette  presque  contemporaine  porte  ce 
titre  inconséquent  :  "  Valerius  »  ,  qu'aggrave  encore  cet  autre,  doré  sur 
la  peau  :  «  Valer[ius].  Facta  memo[rabilia]  ». 

XV*  siècle.  Papier.  166  feuillets  à  2  col.,  plus  une  garde  a,  à  la  fin. 
300  sur  216  millim.  Rel,  veau  blanc  sur  bois,  disloquée. 

TOME  XXXVIII.  44 


690  MANUSCRITS 

516  (J.  718).  Summa  Guilielmi  Britonis. 
Fol.  1. 

»  Difficiles  studeo  partes  quas  Biblia  gcstat 
Pandere,  sed  nequeo « 

—  a  A  littera,sicut  dicit  Ysidorus  in  primo  Ethymologyarum...»  — 
L'ouvrage  se  termine  sur  l'article  Zorobabel,  par  ces  mots  :  «  ...  ubi 
et  princeps  existit  ;  verba  sunt  Ysidori  Ethiniologiarum,  vu  » .  Ce  texte 
est  suivi  de  ces  vers  : 

tt  Hic  ego  doctorum  compegi  scripta  sacrorurn 
Floribus  auctorum 


Te  precor,  ipsorum  comilem  me  fac  meritorum, 
Sorte  beatorum  quod  sim,  velut  unus  eonim  » . 


Sur  l'auteur,  v.  Hist.  lût.,  t.  XXIX,  p.  584-602;  Wadding, 
Script,  ord.  Min.,  p.  150-151,  et  Hain,  Rep.  bibliogr.,  t.  I,  n°'  3988- 
3989. 

A  son  tour,  le  scribe,  ou  plutôt  une  main  postérieure,  à  sa  place, 
prend  cougé  du  lecteur  en  ces  termes,  sur  le  fol.  c  : 

(  Ëxplicit  hoc  totum;  pro  penadamichi  potutn. 
Explicit,  expliceat;  ludere  scriptor  eat  i . 

Sur  le  même  feuillet,  on  trouve  la  signature  de  Guy  de  Roye,  con- 
temporaine de  ces  mots  placés  au  bas  du  fol.  d  v°  :  "  III  fr[ancis]  »  . 
—  Enfin  notons,  au  verso  du  fol.  1,  la  cote  :  «  69  visa  b  » ,  et  au  dos, 
le  titre  de  1707  :  «  Dictionnarium  latinum.  —  174  » . 

\\W  siècle.  Parchemin.  226  feuillets  à  2  col.,  plus  104  bis  et  des 
gardes  blanches  a,  b,  en  tête,  et  c,  d,  à  la  lin.  173  sur  123  millim. 
Rel.  maroquin  rose  sur  bois,  mauvais  état.  —  (Ex-libris  gravé  du  Cha- 
pitre :  't  L,  ord.  2,  n*»  25  »). 

«517  (J.  719).  Dictionnarium  seu  Repertorium  morale. 

Fol.  1.  "yî.  Nota  quod  A  sumitur  effective,  inceptive,  separative,  col- 
locative...  »  L'ouvrage  s'arrête  sur  ces  mots  :  «  Zorobabel.  Nota  quod 
Zorobabel  fuit  servus  et  famulator  régie  dignitatis  « .  Il  est  suivi  d'un 
avis  de  l'auteur  au  lecteur  :  «  Preco  vel  predicator  lucide  veritatis... 
istorum  membrorum  prosecuciones  vide  in  corpore  Collacionis  » . 

Sur  la  garde  d,  collée  sur  le  plat  final,  on  lit  cette  note  de  G.  d'Aspre- 
mont  :  «  Iste  libellus  in  papiro  scriptus  fuit  de  libris  domini  Guidonis 
de  Roya,  quondam  arcbiepiscopi  nostri  Remensis,  in  quo  continentur 


D1-:    LA    UIBLIOTIIIOQLM-:    UK    H  Kl  M  S.  691 

capitii  (lisliiictioniiin  Diclioiiarii  seu  Hepertorii  inoralis,  quod  idem 
est,  et  suiit  in  eo,  absqiie  duobus  pririiis  foliis,  272  folia,  quorum 
4°'  ultium  minime  sunt  scripta,  nuinerata  per  Adenetum,  ejusdem  libra- 
rie  (mol oublié),  Gi  per  me  Kgidium  de  Asperomonterecognita  in  crastino 
Penlhecostes,  anno  Domini  \\°  CCGC°  \II°.  Si  quis  hune  librum  rapue- 
rit(?)  aut  aliquid  inde  l'uratus  fuerit,  anathema  sit  »  . —  Au-dessus  de 
cette  note,  on  trouve  la  signature  de  Guy  de  Koye,  dont  les  armes 
figurent  deux,  fois ,  peintes  directement  et  appliquées  sur  papier  à 
l'extérieur  du  plat  final,  où  Ton  découvre  encore  ce  titre  contempo- 
rain :  «  Capita  distinclionum  Dictionarii  seu  Kepertorii  mora- 
lis» . — L'étiquette  (XVIirsiècle)  du  dos  porte:  «Dictionarium.  — 181  »  . 

XV'  siècle.  Papier.  2(38  feuillets,  moins  233  omis  dans  le  foliotage, 
plus  3  gardes  blanches,  en  lêle.  A  2  col.  218  sur  146  milllin,  Rel.  cha- 
mois jaune  sur  carton,  de  l'époque;  ce  carlon  formé  d'un  assemblage 
de  feuillets  de  papier  écrits.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  ;  u  L, 
ord.2,  n°23  .). 

518  (G.  GOO).  Opuscula  theologica.  — Régula  S.  Benedicti. 

Fol.  1.  u  lucipiunt  precepta  dechalogi.  Preceptor  divine  legis  de- 
chalogus  scribilur,  etc.  Dicitur  autem  dechalogus  a  decha,  quod  est 
decem...  —  Primum  preceptum  est  :  Non  habebis...  de  aliis  consimi- 
libus  y>  . 

Fol.  6.  «  De  articulis  fidei  christiane.  Jhesus  Christus,  filius  Dei 
vivi...  secundum  istos  duodecim  computantur  » . 

Fol.  8.  "  De  triplici  symbolo  fidei.  Symbolum  Odei  triplex  est, 
videlicet  symbolum  Apostolorum  et  symbolum  Nicenum  et  symbolum 
Athanasii...  migravit  ad  Christum  vi"  nonas  maii,  anno  Domini 
CCCLXXlllI»  . . 

Fol.  10  v°.  «  De  septem  sacramentis  Ecclesie.  Sacramenta  Ecclesie 
sunt  septem.  Primum  sacramentum  est  baptismus...  conjuuctionem 
Christi  et  Ecclesie  » . 

Fol.  12.  «  De  dotibus  glorie  beatorum.  Dotes  glorie  beatorum  sunt 
septem,  videlicet  très  quantum  ad  animam...  qui  est  Deus  benedictus 
in  secula.  Explicit  »  . 

Fol.  13  v^  u  De  ordinatione  officii  misse  facta  a  Domino  Jhesu 
Christo  et  sanctis  ejus  apostolis,  ac  demum  per  summos  llomanos 
pontiûces  successive.  Jhesus  Christus,  primus  et  summus  pontifex...  » 
Cet   ouvrage   contient  une    sorte    de    Liber  pontificalis ,    s'arrêtant    à 


692  MAMLSGRITS 

Urbain  II  et  notant  l'œuvre  de  chacun  des  papes  dans  la  confection  du 

texte  de  la  messe. 

Fol.  22.  "  Incipit  régula  sancti  Benedicti,  abbatis.  Ausculta,  o  fîli. ..  « 
En  tête  du  fol.  I,  on  lit  cette  note  du  XVI*  siècle  :  «  Ex  libris  fabrice 

insignis  ecclesie  Remensis  ».  —  Au  verso  du  fol.  59,  on  trouve  cette 

autre  (XV*  siècle)  :  "  Pro  magistro  Pon[...]  « . 

XIV«  siècle.  Parchemin.  57  feuillets  à  2  col.,  plus  les  gardes  a,  b, 
en  tête,  c,  d,  à  la  fin,  blanches  comme  les  fol.  20  et  21,  qui  sont  en 
papier  et  remplacent  des  feuillets  blancs  enlevés.  Belle  minuscule  gothi- 
que, ornée  aux  fol.  1  et  22  d'initiales  couleur,  gouache  et  or,  à  queues 
d'encadrement  fleuronnées  s'étendant  sur  trois  des  marges.  218  sur 
155  millim.  Rel.  moderne,  veau  fauve.  —  (Ex-libris  gravé  du  Cha- 
pitre :    '  C,  01  d.  4,  n"  79  »). 

519  (F.  420).  Compendium  theologicae  veritatis. 

Fol.  1.  "  Incipit  prologus  super  Compendium  theologice  veritatis. 
Veritatis  theologice  sublimitas...  —  Incipit  liber  primus.  [Cap.  i]. 
Quid  Deus  est.  Deum  esse  multis  modis  ostenditur...  que  cum  felici 
fine  quisque  beatus  secundum  mérita  recipiel  sine  fine.  Explicit  Com- 
pendium theologice  veritatis  » . 

Fol.  181  v\  Table  des  chapitres  de  chacun  des  sept  livres  de  l'ou- 
vrage. 

Un  ex-libris  contemporain  de  la  copie  figurait  en  rubrique  sur  le 
184'  et  dernier  feuillet;  il  est  indéchiffrable  aujourd'hui. 

Sur  le  fol.  A,  on  lit  cet  ex-libris  :  «  Ex  dono  dominae  de  Berieux  » . 
—  Sur  le  fol.  B,  on  lit  cet  autre,  un  peu  plus  ancien  :  a  J'ay  esté  trouvée 
dedans  ung  coffre,  là  où  il  y  avoyt  des  ansiens  papiers  de  la  tterre  de 
Geux,  en  l'an  six  cen,  par  le  sieur  de  Léry  et  Ceux.  Le  seigneur  de 
Léry  at  eu  deux  seurs  nay  de  Philipe  de  xMyremont  et  de  Margueryte  de 
Mouy,  leurs  père  et  mère, lesquelles  ont  esté  toute  deux  mary  (sic),  à 
savoir  l'une  qui  étoyt  l'énée,  qui  se  nomoit  Margueryte,  à  René  de 
Bohan,  et  la  plus  jeune,  qui  se  nomoit  Elène,  à  monsieur  de  Batthe- 
niville  » .  —  Sur  la  garde  d,  ou  lit  encore  :  «  Some  Guillielmy  de 
Myremont,  fan  six  cen  n .  —  Enfin,  au  fol.  1 ,  la  signature  :  «  Brerieu  » , 
et  l'ex-libris  (XVUή  siècle)  :  "  Ex  bibliotheca  Minimorum  Remensium, 
sub  litt[era]  D,  n[umeroj  341  ».  Ce  fol.  1  est  orné  d'un  encadrement 
de  miniature,  dans  le  genre  des  livres  d'heures,  ce  qui  paraît  indiquer 
que  notre  manuel  de  théologie  était  à  l'usage  des  gens  du  monde. 

Fin  du  XIV*  siècle.  Parchemin.  18 i  feuillets  à  2  col.,  et  les  gardes 


DE    LA   BIDl.IOTHÈQUE    DE    REIMS.  693 

A,  B,  entête,  c,  n,  à  la  fin,  la  première  et  la  dernière  collées  sur  les 
plats,  c  blanche.  166  sur  116  millini.  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  — 
(.Minimes  de  Reims). 

5îiO  (F.  i27).  Sacramentale  Guillelmi  de  Monte  Lauduno,  — 
Bartholoniaei  Hrixiensis  Quaestiones  theologicae. 

Fol.  1.  "  Carissimo  filio  suo  ac  socio  spécial!  domino  F*oncio  de 
Villamoro,  etc.,  G[uillelmus]  de  Montellauduno,  etc.  Dilecte  mi,  cum 
in  juventutis  nostre  primordio...  —  De  caractère.  Signatum  est  super 
nos...  reddere  rationem,  nam  cui  plus  datur  in  [talibus,  plus...]  « 
L'ouvrage  est  incomplet  ;  ces  mots  appartiennent  au  chapitre  de  l'ex- 
trème-onction. 

Fol.  25.  «  Ad  honorem  omnipotentis  Dei  et  Ecclesie  romane,  cui  pre- 
sidet  Gregorius  IX°»,  et  ad  utilitatem  Bononie  et  alibi  studencium,  ego 
Bartholomeus  Brixiensis,  inter  scolares  minimus,  brevem  Summam... 
—  Quidam  habens  uxorem  condempnatus  est  de  crimine  capitali... 
sed  certe  contrarium  videtur  per...  in  prima  parte  allegata.  Expli- 
ciunt  Questiones  magistri  Bartholomei  Brixiensis  » . 

En  haut  du  fol.  47  v°,  une  note  de  Gilles  d'Aspremont,  qui  a  folioté 
le  manuscrit,  porte  :  «  Folia  59,  numerata  per  G.  (sic) y  xxviii*  octobris 
anni  M'  CCCC'  Xll'  » .  Actuellement  le  volume  n'a  plus  que  47  feuillets 
écrits,  par  la  perte  d'un  cahier  de  12  feuillets  entre  les  fol.  24  et  25 
actuels.  —  Le  fol.  48  est  blanc,  mais  il  porte  la  signature  de  Guy 
de  Roye  et  celte  mention  qui  en  est  contemporaine:  u  Precio  XXX  s[oli- 
dorum]  n .  —  Sur  le  fol.  1 ,  on  lit  :  a  76  visa  ».  —  Au  dos,  le  titre  porte 
len"  «  143  » . 

XIV»  siècle.  Parchemin.  48  feuillets  à  2  col.  402  sur  233  millim. 
Rel.  veau  vert,  disloquée,  encore  munie  de  son  étiquette  contempo- 
raine :  a  Questiones  Bartholomei  Brixiensis  »,  et  du  double  blason  de 
Guy  de  Roye,  l'un  peint  directement,  en  forme  d'écu  français,  l'autre, 
en  forme  d'écu  italien,  peint  sur  bande  de  papier  rapportée.  —  (Ex- 
libris  gravé  du  Chapitre  :   "  D,  ord.  2,  n"  25  »). 

521  (F.  417).  Sacramentale  Guillelmi  de  Monte  Lauduno. 
Fol.  1.  «Carissimo,  etc.  "Mêmeouvragequedanslevolumeprécédent, 
maiscomplet,  se  terminant  sur  ces  mots  "...  cum  similibus.  Explicit  » . 
Au  verso  du  fol.  143,  on  lit  cette  singulière  pièce  de  vers  : 

c  Acceosas  mollis  respontio  miligat  iras  ; 
Auget  eas  potius  dura  creatque  novas. 


694  MANUSCRITS 

Deterior  longe  lingosa  est  femina  scorto  ; 

Hec  aliquis,  nullis  illa  placere  potest. 
Gratior  est  humilis  meretrix  quam  castasuperba, 

Perturbatque  domum  sepius  ista  suam. 
Vile  nimis  scortum  est,  sed  vilior  sodomita  ; 

Femina  quam  meretrix  est  pejor  vir  meretrix. 
Gum  modicum  membrum  sit  lingiia,  maximus  ignis  ; 

Non  tôt  per  gladium  quoi  perlere  per  hanc 
. »        (26  vers). 

Au  verso  du  fol.  144,  on  trouve  Tex-Iibris  (XV*  siècle)  :  «  Iste  liber 
pertinet  abbascie  (sic)  Sancti  Theoderici.  Anathema  sit  auferens  n .  — 
Au  fol.  2,  on  trouve  la  signature  :  «  L.  Art.  d'Anglade  ". 

Fin  du  X1V«  siècle.  Papier.  144  feuillets.  201  sur  136  millim.  Rel. 
veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry,  n"  90). 

^22  (F.  416  bis).  Sacramentale  Guillelmi  de  Monte  Lauduno. 

Fol.  1.  «  Carissimo  suo,  etc.  «  Comme  le  manuscrit  précédent. 
S'arrête  sur  ces  mots  :  «...  necintuitu  alicujuspredictorummereretur 
dici  imprudens...  " ,  qui  appartiennent  au  chapitre  :  c(  de  dispensa- 
tione  V . 

Au  fol.  1,  on  lit  cet  ex-libris  (XV'  siècle)  :  «  De  conventu  Sancti  Dio- 
nisii  Remensis,  de  dono  domini  .loliannis  Joffridi,  abbatis  ejusdem  loci, 
anno  CCCCXXXVl",  quarta  mensis  julii  »,  suivi  d'une  clef  dessinée 
comme  signe  de  reconnaissance  bibliographique.  —  Au-dessous,  nou- 
vel ex-libris  de  la  même  abbaye  (XVIP  siècle).  —  Omis  dans  le  cata- 
logue Siret,  ce  manuscrit  portait  le  n°  416  dans  le  catalogue  précé- 
dent. 

Commencement  du  XV'  siècle.   Parchemin.  93  feuillets.  267  sur 
179  millim.  Rel.  veau  blanc  sur  bois.  —  (Saint-Denis). 

523  (N.  fonds),  u  Compendium  brève  totius  theologiae,  a  sa- 
pientissimo  magistro  nostro  Matthaeo  Kellison ,  doctore  theologo 
ac  in  florenti  Rhemorum  Acadeinia  professore  publico,  praelec- 
tum  » , 

Au  bas  du  fol.  139,  on  lit  cet  avis  au  lecteur  :  «  Tractatus  de 
passionibus  animi,  de  peccalis  et  de  gratia,  cum  indice,  quaere  in 
alio  libro  ^ . 

Fol.  141.  «  Index  tractatuum,  disputationum,  quaestionum  et 
dubiorum  totius  theologiae  compendii  » . 


DE    LA   BIBLIOTHKQIE    DE    REIMS.  695 

Au  dos  de  la  reliure,  un  n"  «  225  n  paraît  être  la  cote  de  biblio- 
thèque de  ce  livre  chez  ses  premiers  possesseurs. 

\\  11«  siècle.  Papier.  146  feuillets,  dont  le  140"  blanc.  193  sur  141 
milliui.  Uel.  souple  parchemin  sur  carton. 

524  (V.  fonds),  u  Prima  pars  Summae  theologicae  » . 

Deux  parties,  répondant  aux  deux  premières  années  du  cours. 

Au  bas  de  la  page  1  du  premier  tome,  on  lit  (XVII'  siècle)  :  «  Ex 
bibliotheca  Patriciana  ».  —  Au  dos  du  volume  on  trouve  une  cote  : 
-  220  r ,  de  la  même  main  que  le  «  225  »  du  manuscrit  précédent. 

XVII*  siècle.  Papier.  405  el451  pages,  sauf  plusieurs  bis  et  quelques 
omissions  dans  la  pagination.  216  sur  167  millim.  Rel.  parchemin 
sur  carton, 

52o  (X.  fonds).  «  Compendium  de  sacramcntis,  tam  in  génère  quam 
in  specie,  ex  probabilioribus  aulhorum  deGnitionibus  collectum  n . 

On  a  distribué,  en  tète  et  dans  le  corps  du  texte,  les  gravures  d'un  : 
a  Septem  Ecclesiae  sacramentay  fguris  aeiieis  representata  ;  les  sept  sacre- 
ments de  l'Eglise  représentez  en  figures  de  taille  donce^  1644.  A  Paris,  chez 
M^ichel]  Van  Lochom,  graveur  et  imprimeur  du  Roy  pour  les  tailles 
douces  r  . 

XVIP  siècle.  Papier.  143  feuillets.  160  sur  100  millim.  Rel.  veau 
fauve. 

52G  (X.  fonds).  «  L'esprit  de  Gerson,  ou  Instructions  catholiques 
touchant  le  saint  Siège  » ,  par  Le  Noble  ;  où  l'on  trouve  des  considé- 
rations sur  la  primauté  du  Pape,  le  pouvoir  temporel,  l'infaillibilité, 
les  conciles,  le  "  droit  de  franchise  du  quartier  qui  appartient  au  roi 
de  France  '^  . 

Le  volume  contient  un  second  ouvrage  formé  des  pièces  suivantes  : 

F'ol.  102.  --i  Ordonnance  de  monseigneur  l'archevêque  duc  de 
Reims,  premier  pair  de  France,  etc.,  en  forme  d'instruction  pour  la 
faculté  de  théologie  de  TUniversité  de  Reims,  à  l'occasion  de  deux 
thèses  de  théologie  soutenues  dans  le  collège  des  Jésuites  de  la  même 
ville,  les  5  et  17  de  décembre  1696  (15  juillet  1697). 

Fol.  150  \\  "  Epistohi  cardinalis  Baronii  ad  Petrum  de  Villars, 
archiepiscopum  Viennensem  in  ûelphinatu  «  (Rome,  15  mars  1603). 


696  MANUSCRITS 

Au  sujet  de  cette  lettre  sur  la  doctrine  de  Molina,  v.  Manuale  Tkomis- 
tarum,  etc.,  a  R.  P.  J.-B.  Gonet.  Biterris,  1680,  p.  427. 

Fol.  152  v°.  "  Extrait  de  la  thèse  soutenue  à  Reims,  dans  le  collège 
des  Jésuites,  sur  la  matière  de  la  grâce,  le  5  décembre  1696  »  . 

Fol.  155.  "  Extrait  de  la  thèse  soutenue  dans  le  même  collège,  le 
17  de  décembre  1696  ^  . 

Fol.  156.  «  Extrait  d'une  thèse  de  théologie  soutenue  à  Lyon,  dans 
le  collège  des  Jésuites,  le  22  du  mois  d'août  1696  n . 

Ihid.  Permis  d'imprimer  (26  août  1697)  délivré  à  l'archevêque  de 
Reims,  Maurice  Le  Tellier,  pour  tous  les  livres  qu'il  éditera  pendant 
20  ans. 

Fin  du  WIl"  siècle.  Papier.  157  feuillets.  252 sur  193  millim.  Rel. 
veau  fauve  sur  carton.  —  (Achat,  1887). 

527  (0.  896,  en  partie).  Traité  des  indulgences  et  jubilés,  depuis 
la  doctrine  des  Pères  jusqu'aux  temps  modernes. 

Commencement  du  XVIII*  siècle.  Papier.  143  feuillets.  303  sur  212 
millim.  Non  relié. 

528  (N.  fonds).  Instructions  sur  le  jubilé.  — Page  65.  Entretiens 
sur  la  perfection  à  laquelle  on  doit  travailler  dans  les  séminaires. 

Page  766.  Table  des  deux  ouvrages. 

Fol.  A-B.  Annexe  au  20'  entretien.  Peut  être  placée  à  la  page  521. 

Fol.  c.  Brouillon  de  la  table,  écrit  sur  le  feuillet  d'une  lettre  adres- 
sée «  A  monsieur  Picamilh,  directeurs  au  Séminère  de  Nantes ,  à 
Nantes  » ,  qui  pourrait  être  le  destinataire,  sinon  l'auteur  du  présent 
traité. 

Sur  la  garde  initiale,  on  lit  le  nom  :  «  Veyssier  » . 

XVIII"  siècle.  Papier.  767  pages  (les  673-765  blanches),  plus  les 
fol.  annexes  a-c.  296  sur  187  millim.  Rel.  parchemin. 

529-555  (N.  fonds).  Cahiers  de  théologie  de  l'abbé  Gillot. 

529  (Tome  1).  —  a  Tractatus  de  misterio  incarnationis  ».  —  La 
même  main  qui,  dans  le  manuscrit  536,  notera  le  nom  de  Poitevin,  a 
écrit  au-dessous  de  ce  titre  le  nom  du  professeur  du  cours  :  «  De 
M'  Wuittasse,  professeur  de  Sorbonne  » . 

A  la  vérité,  on  trouve  dans  le  même  volume  (fol.  449)  :  «  Trac- 
tatus de  venerabili  Eucharistiae  sacramento  n . 


DE    LA   BIBLIOTHEQUE    DE    REIMS.  697 

Au  verso  du  fol.  514,  le  nom  de  l'élève  nous  est  donné  :  «  Théologie 
de  M.  Gillot  ^ . 

500  (Tome  11).  — «  Tractatus  deEcclesia» .  Plusieurs  transpositions 
de  cahiers. 

551  (Tome  111).  —  «  De  praeceptisparticularium  statuum,  id  estcle- 
ricorum,  religiosorum,  laicorum  »  . 

Au  fol.  143,  un  nouveau  traité  commence:  "  de  Deo  n ,  suivi  (fol.  295) 
d'un  traité  ^^  de  sacramentis  » ,  puis  (fol.  350)  d'un  traité  «  de  bap- 
tismo  "  ,  et  enfin  (fol.  445)  d'un  nouveau  traité  «  de  sacramentis  »  . 
Les  fol.  350-530  paraissent  provenir  d'un  autre  cours. 

552  (Tome  IV).  —  u  Tractatus  de  poenitentia  » .  Une  autre  main  a 
ajouté  :   "  par  M*"  Gillot  ». 

Page  571.    «  Index  quaestionum,   articulorum,  paragraphorum  et 
conclusionum  hujus  tractatus  de  poenitentia  » . 
Page  579-898.  Notes  sur  les  sacrements. 

555  (Tome  V). —  «Tractatus  de  sacramentomatrimonii  » .  Commen- 
çant au  fol.  123,  il  est  précédé  des  pièces  suivantes  : 

Fol.  1.  «  Lettre  de  M.  l'abbé  D.,  sur  la  célébration  des  divins  mis- 
tères  r)  (Paris,  24  janvier  1705). 

Fol.  59.  Lettre  sur  la  manière  d'assister  utilement  aux  offices  d'une 
excessive  longueur  (26  octobre  1706). 

Il  est  suivi  de  celles-ci  : 

Fol.  171.  Notes  sur  les  sacrements,  comme  dans  le  volume  précé- 
dent. 

Fol.  250.   «  De  justa  bonorum  acquisitione  " . 

Fol.  292.  «  De  Papa  et  concilio  » .  Incomplet  du  commencement  ; 
paraît  provenir  d'un  autre  cours. 

XI IIP  siècle.  Papier.  514,  576,  530,  449  et  370  feuillets;  nom- 
breux feuillets  blancs.  240  sur  180  millim.  Rel.  parchemin  sur  car- 
ton. 

554  (N.   fonds).  ««  Syntagma  theologicum,  [auctore]  N.  Philbert  n . 
A  noter,  au  fol.  23,  un  chapitre  "  de  Johanna,  papissa  r . 
Ce  N,  Philbert  devint  évêque  constitutionnel  des  Ardennes. 

XVIIP  siècle.  Papier.  167  feuillets,  plus  des  fol.  liminaires  a-d;  les 
fol.  B-D  blancs,  ainsi  que  20  feuillets  dans  le  corps  du  texte.  240 sur  175 
millim.  Rel.  parchemin  moucheté. 


698  MANUSCRITS 

555  (F.  498).  Traité  de  la  religion.  Quatrième  partie  :  De  l'auto- 
rité de  rÉglise  romaine  [et  de  rinfaillibilité]. 

Sur  la  garde  initiale,  on  lit  :  a  A  monsieur  . . . ,  chanoine  de  Rheims  v  . 
Le  nom  a  été  gratté. 

XVIII"  siècle.  Papier.  669  pages.   352  sur  223  millim.  Rel.  veau 
fauve. 

556  (P.  430).  Tractatus  de  Incarnatione. 

On  lit,  sur  le  fol.  1,  le  nom  de  l'auteur  :  a  M.  Poitevin,  docteur  de 
Paris,  professeur  à  Saint-Denis,  de  l'Université  de  Keims" . 

XVIIP  siècle.  Papier.  260  feuillets.  237    sur   177  millim.  Cahiers 
non  reliés,  maintenus  dans  un  portefeuille  de  parchemin. 

557  (M.  fonds).  Tractatus  de  Eucharistia. 

XVlïl*  siècle.  Papier.  196  feuillets  cotés  1-194,  plus  89  bis  et  une 
garde  a,  en  tête.  235  sur  174  millim.  Cartonnage. 

558  (F.  496).  «  Traité  du  saint  sacrifice  de  la  messe  et  de  tout  ce 
qui  y  a  quelque  raport  » ,  au  cours  de  Tannée. 

Page  285.  «  HomiliaS  S.  domini  nostri  Clementis  XI,  pontificis 
maximi,  habita  in  dominica  Resurectionis  (sic)  Domini  nostri  Jesu 
Christi,  inter  missarum  solemnia,  in  basilica  principis  Apostolorum, 
anno  1702  ^ . 

A  noter  (p.  245-284)  un  programme  de    a  confession  généralle  r>  , 

curieux  pour  les  mœurs  du  temps. 

XVlll'  siècle.  Papier.  294  pages  écrites.  178  sur   114  millim.  Rel. 
parchemin. 

559  (0.  896,  en  partie).  «  Theologi  ad  amicum  litterae  de  mystica 
prece  qua  fit  corpus  et  sanguis  Christi  »  . 

Fol.  1.  "  Theologus  aniico  suo  S.  P.  D.  Vincit  meam  demum  animi 
segnitiem...  n 

XVIII'  siècle.  Papier.   6(y  feuillets.  323  sur  237  millim.  Non  relié. 

540  (M.  fonds).  Les  merveilles  de  la  Providence  dans  la  nature  et 
dans  la  religion,  par  Marie-Philibert  Machet.  Édition  de  1839  (Paris, 
Hivert),  corrigée  à  la  main  par  Fauteur  et  augmentée  pour  une  3*  édi- 
tion. 

XIX*  siècle.  Papier.  In-12  de  454  pages.  Non  relié. 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE   DE    REIMS.  699 

4>4I  (F.  446).  Guillelmi  Pcraldi  Summa  seu  tractatus  moralis  de 
virtutibiis. 

Fol.  4.  ^  Presens  opus  habet  quinque  partes  principales...  —  Inci- 
pit  tractatus  moralis  de  virliitibus.  Prologus.  Ciim  circa  utilia  studere 
debeannis...  — Prima  pars  opcris,  de  virtute  in  communi.  Primum 
capitulum,  qiiod  oportet  ad  virlutem  commendari.  Si  separaveris  pre- 
ciosum  a  vili...  qiiibus  obligaverunt  parentes  nostri  celestem  heredi- 
tatem.  Tractatus  Virtutum  explicit. 

—  Benedicliis  Dominus  virtutum,  quoniam  incepit  et  complevit.  Amen  d  . 

A  la  fin  du  livre  précédent  (fol.  195),  le  scribe  avait  pris  une  for- 
mule de  salutation  semblable  : 

I  Bcncdictusqui  incepit  et  perficit  (sic).  Amen  s. 

Les  fol.  1-3  et  220-!223  paraissent  devoir  servir  à  compléter  l'ou- 
vrajie  on  une  ou  plusieurs  de  ses  parties. 

Sur  le  dominicain  Guillaume  Péraud  {j  1275?),  v.  Hist.  Jilt.,  t.  XIX, 
p.  307-3 10;  Quétif  et  Ecliard,  Scriptor.  ord.  Praed.,i.  I,  p.  131-13(). 
Sur  les  éditions  de  cette  Somme,  v.  Hain,  Repert.  bibJiogr.,  t.  IV, 
n"^  12383-1239-2,  et  Brunet,  Manuel  t.  IV,  p.  363. 

En  haut  du  fol.  4,  on  lit  l'ex-libris  (XIV"  siècle)  :  «  De  conventu 
Sancti  Dyonisii  Remensis.  —  A  » ,  suivi  d'une  figure  formée  d'un 
triangle  enfermé  dans  un  cercle,  accompagnée  elle-même  de  la  lettre 
ft  C  "  .  —  En  regard,  sur  le  verso  du  fol.  précédent,  une  main  de  la 
même  époque  a  inscrit  :  «  Summa  de  Virtutibus.  IX  s[olidis]  "  ;  mais, 
par  un  grattage  postérieur,  le  chiffre  «  IX  »  a  été  converti  en  «  X  »  . 

Fin  du  XIII*  siècle.  Parchemin.  223  feuillets  à  2  col.,  plus  une 
gaide  blanche  .^,  en  tête.  231  sur  159  millini.  Rel.  veau  blanc  sur 
bois,  désemparée.  —  (Saint-Denis). 

542  (F.  444).  Guillelmi  Peraldi  Summa  de  virtutibus. 
Fol.  1 .  "  Presens  opus,  etc.  r>  Comme  dans  le  manuscrit  541 .  Saluta- 
tion finale  : 

u   Benedictus  Deus  virtutum,  qui  incepit  et  complevit.  Amen. 
—  Finito  libro,  reddantur  vina  magislro  t  . 

La  garde  b,  collée  sur  le  plat  final,  porte  la  signature  de  Guy  de 
J^oye.  —  Le  blason  de  ce  possesseur  figure  à  l'extérieur  du  même  plat. 


700  MANUSCRITS 

L'étiquette  du  dos (XVIII* siècle)  porte:  "Tractatus  virtutis.  —  166  » . 

XIV"  siècle.  Parchemin.  215  feuillets  à  2  col.,  endommagés  par 
l'eau,  plus  les  gardes  a,  blanche,  en  tête,  et  b,  collée  sur  le  plat  final. 
Rel.  veau  blanc  sur  bois.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  D,  ord.  4, 
n"  65  n  ) . 

545    (F.  445).  Guillelmi  Peraldi  Summa  de  VII  vitiis  capitalibus. 

Fol.  A-B.  Table  alphabétique  des  matières  contenues  dans  l'ouvrage. 

Fol.  c.  "  Incipit  tractatus  moralis  de  VII  viciis  capitalibus.  Trac- 
tatus  iste  continetnovem  partes...  —  Dicturi  de  singiilis  viciis,  incipie- 
mus  a  vicio  gule...  locutum  esse  aliquando  penituit,  tacere  non  nun- 
quam.  Explicit  Summa  de  viciis  »  . 

Le  fol.  ccLXXV,  demeuré  blanc,  a  été  utilisé,  par  une  main  contem- 
poraine, pour  la  copie  des  vers  (74)  moraux  suivants  : 

K  Biaux  amis,  dist  Reson  la  sage. 
Folie  n'est  pas  vaselage, 
N'onc  ne  fu,  ne  ja  ne  sera; 
Tu  diras  se  qui  te  plara, 
Car  bien  en  as  Icns  et  espace. 
Ne  mes  que  t'amor  et  ta  grâce 
Wcil  avoir  ne  t'estuit  douter. 


De  folie,  d'ire  et  d'outrages, 

Si  feras  que  preuz  et  que  sages  » 


Sur  le  fol.  c,  on  trouve  l'ex-libris  (XIV"  siècle)  :  «  De  conventu 
Sancti  Dionisii  Hemensis.  —  A,  cum  hoc  signo  «  .  Ce  signe  est  formé 
de  deux  cercles  concentriques. 

Fin  du  X1II«  siècle.  Parchemin.  175  feuillets,  plus  42  bis  cl  169  bis^ 
plus,  en  tête,  les  fol.  a-g.  A  2  col.  266  sur  186  millim.  Rel.  veau, 
jadis  jaune,  sur  ais  de  bois  vermoulus  et  brisés.  —  (Saint-Denis). 

544  (F.  440).  Guillelmi  Peraldi  Summa  de  VII  vitiis  capitalibus. 
—  Cujusdam  incerti  Summa  quae  dicitur  Scala  Jacob. 

Fol.  1.  «  Incipit  Summa  de  viciis.  Tractatus  iste  continet,  etc.  », 
comme  dans  le  manuscrit  543. 

Le  scribe  a  ajouté  : 

t  Hic  liber  est  scriptus;  qui  scripsit  sit  benedictus.  Amen  ». 
Fol.  169.   "  Incipit  Summa  magistri  Alani,  que  dicitur  Scala  Jacob, 


DE    LA   BIBLIOTHEQUE    DE    REIMS.  701 

l'idit  Jacob  scalajn  a  terra,  etc.  Scala  ista  est  viri  catholici...  —  Pri- 
muin  capilulum.  Primo  er^jo  vidcndum  est  quod  sit  predicatio...  regni 
ejiis  non  erit  finis  » . 

Fol.  189  et  dernier.  Table  des  chapitres,  suivie  de  celte  note  écrite 
en  grande  minuscule,  au  minium  :  -  Magister  Johannes  de  Gomonte, 
canonicus  ecclesie  Uemensis,  in  artibus  magister  et  baccalarius  in 
theologia,  dédit  hune  lihrum  librarie  ecclesie  Heinensis,  anno  Domini 
Mil"''  CCCC"  LXXl";  qui  obiit  eodcm  anno,  die  xxii*  mensis  julii. 
Orale  pro  eo    )  . 

Sur  l'un  des  plats  nous  trouvons  une  petite  étiquetle  de  papier  déjà 
bien  connue,  portant  un  n°  "  XI"'  r,  ;  au-dessous  d'elle,  sur  la  peau  de 
la  couverture,  ou  avait  écrit  en  grosse  minuscule  :  u  Summa  de 
viliis  » . 

Fin  du  XIII^  siècle.  Parchemin.  189  feuillets,  plus  les  his  27,  60  et 
159,  et  2  gardes  blanches  a,  B,en  tête  et  à  la  fin.  233  sur  174  millim. 
Rel.  veau  blanc  sur  bois,  l'un  des  plais  brisé.  —  (Ex-libris  gravé  du 
Chapilre  :  «  D,  ord.  4,  n°  65  »). 

54o  (F.  438).  Guillelmi  Peraldi  Summa  de  VII  vitiis  capitalibus. 

Fol.   9.    "  Incipit  Summa  de  viciis.  Dicturi  de  singulis   viciis...  » 
Comme  dans  le  manuscrit  543,  sauf  le  prologue  qui  manque  ici. 

Les  fol.  1-8  sont  occupés  par  les  sermons  suivants  : 

Fol.  1.  "  Primo  Ezechielis  :  Pedes  eorum  pedes  recti,  etc.  Loquitur 
Ezechiel  de  IIII'""  animalibus...  » 

Fol.  1  v°.  «  Erant  auiemjusti  amho,  etc.  In  hoc  verbo  commendantur 
parentes  precursoris...  « 

Fol.  2  V".    «  Missus   est  angélus  Gabriel,    etc.    Aqua  frigida  anime 
sitienli...  » 

Le  fol.  132,  demeuré  blanc,  a  été  couvert  de  notes  au  crayon  sans 
grand  intérêt. 

Dans  la  marge  supérieure  du  fol.  1,  on  lit  l'ex-libris  (XIV*  siècle)  : 
"  De  conventu  Sancti  Dyonisii  Remensis  " ,  suivi  d'un  U  qu'accompagne 
un  petit  écu  tréflé.  —  Le  dos  de  la  reliure  porte  :  «  Summa  de  viciis  « , 
avec  le  même  écu  et,  de  plus,  ces  lettres  au  minium  :   a  T.  V.  » 

Fin  du  Xïll*  siècle.  Parchemin.  220  feuillels  à  2  col.,  la  marg3 
des  155  et  207  coupée.  305  sur  233  nilllim.  Rel.  veau  blanc,  encore 
garnie  d'une  partie  de  sa  chemise  de  vache  blanche.  —  (Saint-Denis). 

546  (F.  437).  Guillelmi  Peraldi  Summa  de  VII  viliis  capitalibus. 


702  MANUSCRITS 

Fol.  1.  "  Incipit  tractatus  moralis,  etc.  Tractatus  iste,  etc.  n  Gomme 
dans  le  manuscrit  543. 

Les  fol.  A-c,  placés  en  tête,  contiennent  la  table  des  chapitres. 

Sur  la  garde  a,  collée  sur  le  plat  initial,  on  lit  une  pensée  emprun- 
tée à  Richard  de  Saint-Victor,  puis  cette  note  (XIV*  siècle)  :  «  De  renie- 
diis  contra  septem  peccata  mortalia,  in  tractatu  de  Arte  predicandi 
quem  habet  dominus  Garnerus  »  . 

Au  fol.  1,  dans  la  marge  inférieure,  figurait  un  ex-libris  de  l'abbaye 
de  Saint-Denis  qui  fut  gratté.  On  le  remplaça  par  celui-ci  (m.  d.)  : 
"  Iste  liber  est  de  conventu  Sancti  Dyonisii  Remensis  "  ,  auquel  se 
rattache  un  signe  bibliographique  représentant  un  blason  échiqueté, 
sans  indication  d'émaux. 

Au  verso  du  fol.  300  et  dernier,  on  lit  cette  singulière  note  (XIV* 
siècle)  :  «  Dominus  Guillermus,  scriptor,  pro  libris  hostor[iis?]  nichil 
solvit  »  . 

Fin  du  XIII'  siècle.  Parchemin.  300  feuillets  à  2  col.,  plus  les  fol. 
A-D,  en  papier,  placés  en  lêle,  le  dernier  blanc.  212  sur  112  millim. 
Quelques  signets  de  corde  conservés.  Ilel.  veau  blanc,  sur  ais  forte- 
ment piqués.  —  (Saint-Denis). 

o47  (F.  442).  Guillelmi  Peraldi  Summa  de  VII  vitiis  capitalibus. 
—  Auctoris  incerti,  ordinis  Minorum,  sermones  quidam. 

Fol.  1.   "  Tractatus  iste,  etc.  «  Gomme  dans  le  manuscrit  543. 

Fol.  127.  Recueil  de  sermons.  «  Exenipluni  dedi  vohis,  elc.  Gonclu- 
sio  evangelii  liodierni...  ^ 

Fol.  127  v°.  «  CJiristus  factus  est  pro  nohis,  etc.  Sicut  omnis  Christi 
actio...  " 

Fol.  128.  «  Fasciculus  myrre  dilectus,  etc.  Multa  turba  et  mulie- 
res...  n 

Fol.  130  v°.  a  Prestitisti  eis  panem,  etc.  Secundum  litteram  loqui- 
tur  de  manna...  « 

Fol.  131  v°.  «  Angelorum  esca,  etc.  Per  exempla  sensibilia...  » 

Fol.  132  v^  "  Maria  Magdalena  et  Maria  Jacohi,  etc.  Tria  dicun- 
tur  de  istis  mulieribus...  » 

Fol.  133  v°.  '<  Et  valde  marie  una  sabbatorum,  etc.  Dicunt  quidam 
per  predictam  emptionem...   -^ 

Fol.  135.  ;*  Cum  sero  factum  esset  in  die  illa,  etc.  In  ista  prima 
particula  evangelii...  » 


\ 


DE    LA   BIBLIOTHKQIIK    UK    IlEIMS.  703 

Fol.  135  v".  "  Narrabant  que  gesta  erant  in  via,  etc.  In  evangelio 
isto  agitur  de  apparitione.. .  11 

Fol.  136  V*.  tt  Tune  apparuit  illis,  etc.  Fx  ratione  vero  Scrip- 
ture...  n 

Fol.  138.  '  Stetit  J/iesus  in  medio  discipulorum^  etc.  Dictum  est 
supra  quod  venit  Jhesus...  « 

Fol.  138  v°.  u  Manifestavit  se  Jhesus  ad  Matheum.  Hic  primo  voca- 
tur  locus...  » 

Fol.  139  v".   a  Léo  est  etiam  fortissimus  animalium...  » 

Fol.  140.   «  Léo,  fortissimus  bestiarum...  n 

Fol.  141.   u  Similitudo  animalium  et  aspectus  eorum...  « 

Fol.  141  v°.   u  Ostendit  ei  lignum  quod...  » 

Fol.  143.  «  Potestis  bibere  calicem,  etc.  Verbum  est  evangelii 
hodierni...  » 

Fol.  144.   «  Postula  quid  vis,  etc.  Quatuor  circa  verbum  istud...  » 

Fol.  145  V.  «  Psallite  Deo  qui  ascendit,  etc.  In  versiculo  isto  exhor- 
tamur  ad  gaudium...  ^ 

Fol.  147.  ^^  Ante  translallonem  testimonium  habuit,  etc.  Enoch  dici- 
tur  ad  litteram...  » 

Fol.  148.  «  DeJohanne  Baptista.  Surrexit  Hehjas  quasi  ignis,  etc. 
Verbum  istud  proponitur...  i) 

Fol.  148  v".  «  Quasi  Stella  in  medio  nebule,  etc.  Ad  laudem  et  glo- 
riam  beati  Anthonii,  predicaloris  fratrum  Minorum,  potest  assumi 
verbum  istud...  » 

Fol.  150.  "  Quasi  arcus  refulgens  inier  nehulas,  etc.  Quamvis 
verbum  istud  principaliter...    » 

Fol.  151.  «  Cum  esses  junior,  cingebas  te,  etc.  In  bac  crucifî- 
gione  (sic) ...  n 

Fol.  151  v".  «  Quid  sunt  due  olive  iste,  etc.  Vellem  considerare  Ggu- 
ris  laudis  et  glorie...  » 

Fol.  153.  u  Ferculum  fecit  sibi  Salomon  rex,  etc.  Animadvertite, 
karissimi,  quod  omnia  deficiunt...  » 

Fol.  154.  «  Fecit  Besel  et  archam  de  lignis  selim.  Fabrica  arche 
ndicat...  » 

Fol.  155.  a  De  Exaltatione  sancte  Crucis.  Vidit  in  sompnis  scalam 
stantem,  etc.  0  quam  beata  esset...  55 

Fol.  156  v\  «  De  B.  Matheo,  apostolo  [et]  evangelista.  Similitudo 
animalium  faciès hominis...  r> 


704  MAMUSCRITS 

Fol.  157  x".  «  De  S.  Francisco.  Tune  apparelit  figura  Filii  homi- 
nis,  etc.  Generatio  adulta  signum  querit...  » 

Fol.  15S.  "  Visio  quam  locutus  est  vir^  etc.  In  hiis  verbis  possunt 
tria...  » 

Fol.  158  v°.  «  Eternam  per  ordinem  lapides  tiios  fundabo,  etc. 
0  quam  gloriosa  dicta  sunt...    ^ 

Fol.  160.  «  Mirabilis  Deus  in  sanctis  suis,  etc.  Duo  hic  dicuntur 
quod...   " 

Sur  la  garde  a  collée  sur  le  plat  initial,  on  lit  cette  note  du  XIV* 
siècle  :  "  Frater  Johannes,  prior,  dédit  domno  Joliannide  Pastertuens... 
librum  istum,tali  condicione  quod,post  mortem  dicti  Johannis  de  Pas- 
tertuens...,  reddet  ecclesie  ...  dicti  prioris,  ad  opus  claustralium  "  ;  et, 
plus  bas,  cette  autre,  de  la  même  époque  :  «  Frater  Johannes,  prior, 
dédit  domuo  Bonardo  de  Maria  hune  librum,  sub  tali  conditione  quod, 
post  mortem  ipsius  Bonardi,  iste  liber  esset   ad  usus  claustralium  y>  . 

Sur  le  fol.  1,  on  lit  Tex-libris  (XIV  siècle)  :  «  Iste  liber  est  de  con- 
ventu  Sancti  Dyonisii  Remensis.  —  Cum  tali  signo  o°  o  D  ')  . 

Fin  du  XllP  siècle.  Parcliomin.   IGl   fcuillels  h  2  col.  212  sur  150 
miliim.  Uel.  veau  blanc  sur  bois.  —  (Sainl-Denis). 

«548  (F.  441).  Guillelmi  Peraldi  Summa  de  VII  vitiis  capitalibus. 

Fol.  1 .  «  Incipit  tractalus  nioralis,  etc.  Tractatus  iste  continet,  etc.  » . 
Comme  dans  le  manuscrit  543. 

Le  fol.  B  contient  divers  fragments  sans  grand  intérêt.  C'est  d'abord 
une  note  sur  l'emploi  de  l'ablatif  ou  de  l'accusatif  avec  les  mots  calen- 
dae,  nonae^  idus  du  calendrier  romain. 

Puis  des  vers,  notamment  ceux-ci  : 

ï  Multa  renascentur  que  jam  cecidere,  cadentque 
Que  nunc  sunt  in  honore  vocabula;  sic  valet  (sic)  usus. 

—  Ars,  elas,  virlus,  regio,  complexio,  forma, 
Mes  et  synthonna,  replelio,  sexus  et  aer, 
Attendenda  tibi  sunt,  si  bene  vis  operari  » . 

—  Casus  retenti  a  domino  papa  et  a  domino  episcopo. 

Qui  facit  incestum,  deflorens  (sic),  aut  homicida, 
Sacrilegus,  patrnm  percussor,  vel  sodomita, 
Voti  trausgressor,  perjurus  sortilcgusque, 
Kt  menlita  fides,  faciens  incendia,  prolis 
Oppresser,  blaspbemus,  hereticus  omnis,  adulter, 
Pontifîcem  super  hiis  devotus  semper  adibit. 


DM    l.A    niBLIOTHKlJUE    DE    KKIMS.  705 

.Ad  Papam  feriens  cleriim,  falsarius,  iircns 
Ecclcsium,  symon,  aiidens  celcbrare  ligatus  i . 

On  trouve  une  variante  de  ces  vers  dans  le  ms.  600  de  la  Biblio- 
thèque de  Rouen,  v.  Cat.  gén.,  t.  1,  j).  151. 

Dans  la  marge  du  fol.  29,  on  lit  ce  vers  mnémonique  (XIV*  siècle), 
à  l'usage  des  confesseurs  et  relatif  aux  dangers  des  danses  : 

t  Sunctijs,  castra,  caput,  saltus,  pes,  visio,  fumus  » . 

Au  verso  du  fol.  249,  on  trouve  une  petite  paraphrase  du  verset  : 
-c  Beati  qui  habitant  in  cfomo  "  . 

Fuis,  de  nouveau,  la  petite  pièce  de  vers  sur  les  cas  réservés  par 
révêque  et  par  le  pape. 

Puis  cette  note  :  «  Isti  sunt  casus  de  quibus  fratres  Minores  possunt 
absolvere:  scilicet  votorum  majorum  fractio,  si  penitens  ad  illa  redierit 
vel  redemet(5?c);  minorum  votorum  commutacio;  parvulorum  suffocatio 
per  negligentiam,  non  per  dolum  ;  injectio  manuum  in  parentes  levis 
et  modica  et  non  gravis  ;  extirpacio  vinearum  et  similium  ;  satisfactio 
dampna  passis;  incestus  minor,  sicut  cum  cognata  in  111°  et  Illl°gradu 
et  non  in  superiori  gradu;  similiter  quando  duo  germani  vel  consan- 
guinei  cognoscunt  unam  mcretricem  publicem  (sic),  ita  tamen  quod 
aller  alterius  factum  ignorât;  stuprum  cum  virgine  non  sanctimoniali 
et  sine  raptu;  peccata  contra  naturam  molliciem  procurencia  [sic)  sine 
actusodomicoprocurens  {sic)  abortivum,  dum  tamen  non  sequatur  peri- 
clitatio;  exemptio  de  restitutionibus  ablatorum  ultra  summam  XX  soli- 
dorum.  Non  ordinent  fratres...  " 

Sur  le  fol,  D,  signature  de  Guy  de  Roye.  —  Au  verso  du  fol.  b,  cette 
indication  (XIV*  siècle)  :  "  Liber  de  viciis  cum  de  virtutibus  in  alio 
volumine,  X  flor[enisJ  " . 

Ancienne  étiquette  conservée  :  tt  Somma  de  Viciis  n  . 

Fin  du  XIII*  siècle.  Parchemin.  249  feuillets  fort  mouillés  en  un 
point,  plus  les  gardes  A,  R,  en  tète,  c,  d,  en  queue,  ces  dernières  sans 
aucune  valeur.  192  sur  128  millim.  Rel.  parchemin,  moderne.  — 
(Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  D,  ord.  1,  n»  6,  in  angulo,  separa- 
lim  >:). 

549  (N.  fonds).  Summa  abbreviata  de  Vitiis.  — Summa  abbreviata 
de  Virtutibus.  — Incerti  cujusdam  liber  Florigerus  c  S.  Augustini  opc- 
ribus. 

TOME    XXXVIII.  45 


70G  MANUSCRITS 

Fol.  1 .  «  Incipiunt  extractus  super  Summam  de  Vieiis.  Et  primo  quod 
giila  placet  dyabolo.  Dictum  de  vieiis  a  gula  incipiamus...  lapsus  in 
foveam  culpe  » .  — 

Fol.  68  \i°  -  69  v°.  Table  alphabétique  contemporaine. 
,  Fol.  7 1 .  Autre  manuscrit,  relié  avec  le  précédent.  "  Incipit  Somma  de 
Virtutibus  abbreviata.  Et  primo  de  commendatione  fidei.  Fides  est  fim- 
damentum  omnium  bonorum...  »  —  Fol.  81.  «  Incipit  tractatus  de 
Quatuor  virtutibus  cardinalibus.  Dicendum  est  de  virtutibus  cardina- 
libus...  quibus  obligaverunt  patres  nostri  celestem  hereditatem.  Expli- 
cit  Summa  de  Virtutibus  abbreviata.  y^  —  Fol.  125  v°-126  v°.  Table  des 
matières,  par  chapitres. 

Fol.  127.  «  Incipit  prologus  libri  Florigeri.  Quorumdam  librorum 
gloriosi  et  incomparabilis  doctoris  Augustini  tractatus  percurrentes,  ut 
pigri  lectores  et  inbecillilatis  sarcina  gravati,  ex  ejusdem  beatissimi 
Patris  dictorum  torrentibus  sententias  quasdam  singularitate  dignissi- 
mas  in  uno  volumine  adunare  curavimus. . .  hune  ergo  librum  Florigerum 
appellamus.  Explicit  prologus.  —  Florigerus  hic  liber  non  immerito 
vocitatur;  gerit  nempe  flores  quibus  incola  mens  recreatur.  Incipit 
liber  Florigerus,  collectus  et  continuatus  de  diversis  libris  summi  et 
incomparabilis  doctoris  Augustini.  Quid  est  Deus?  Da  michi,  Domine, 
scire...  sic  accipietur,  sic  invenietur,  sic  aperietur,  te  preslante  qui 
vivit  Deus  per  omnia  secula  seculorum.  Amen  »>  . 

Fol.  136  \\  Fragnienls  théologiques,  sur  divers  sujets,  u  Anima 
habet  très  vires  naturales  :  rationalem,  ut  discernât...  » 

Fol.  137  v°.  Recueil  de  vers  mnémoniques  sur  divers  sujets  r 

«  Abluo,  firrao,  piget,  cibat,  uxoral,  ordinal,  ungit  »  . 
V.  une  variante  de  ce  vers  dans  Hauréau,  Mot.  et  extr.,  t.  IV,  p.  194. 

—  «  Ungor  in  extremis,  ut  fiât  gratia  major 

Kt  levior  moribus  et  mea  culpa  minor  s . 

—  t  Illa  revivisciint  que  primo  viva  fuerunt. 

Vivere  non  possunt  que  nunquam  viva  fuerunt. 
Mortua  non  redeunt,  sed  mortificata  resurgunt  «  . 

—  IL   Fralres  odit,  apostata  fit,  spernitque  fateri, 

Penituisse  piget,  pristina  culpa  redit.   » 

—  tt  In  vicium  levis  est  via,  grata  videtur  eunti; 

Inde  referre  pedem  solet  esse  labor  redeunti  > . 

—  «   Visito,  cibo,  poto,  redimo,  tego,  colligo,  condo  t. 


\)K    LA    BIBLIOTHÈQl  K    DE    REIMS  707 

—  t  Consule,  rastiga,  solaio,  reniiltc,  fci-,  oia  ». 

—  »  Coufcssor  (liilcis,  afral)ilis  at(|ue  suavis, 

Prudens,  discreliis,  jiislus,  plus  at(|uo  benignus  b. 

Comparer  ces  doux  vci\^  avec  Hauréau,  Not.  et  extr.,  t.  III,  p.  22(i. 

—  Il    Pr^pria,  vcra,  (Veqnens,  humiiis,  discreta,  pudenda, 

Intcjjra,  spoiito,  mora,  «jeneralis,  provida,  nuda, 
.Accusans,  sporans,  crodeiis,  sic  sinjjida  narrans, 
Lar<i[a  Dci  pietas  veniam  non  di midi.» bit, 

Aut  nicliil  aut  lotiiin  in  lacrimani  te  dahit,  id  est  condonabit  » . 

—  j.   Qiiiiiquc  inodis  percat  uxore  maritiis  abutens, 

Gondilione,  modo  [lisez  :  loco),  ternpore,  menle,  modo  : 
Festa,  sacer[qiie]  locus,  jcjunia,  menstrna,  partus. 
Si  pctis  hiis,  peccas,  reddis  quinque  licenter  i. 

Comparer  les  deux  premiers  vers  avec  les  variantes  données  par 
Hauréau,  Not.  et  extr.,  t.  I,  p  201,  et  II,  p.  214;  et  pour  les  deux 
derniers,  Not.  etexir.^  t.  II,  p.  215. 

—  c   Siil,  cereus,  crisma,  vinum,  crismale,  patrini, 

Talia  baplismi  non  intrant  esse,  sed  ornant  » . 

—  t  Post  mare  desertntn,deserto  manna  paratur; 

Post  baplisatis  hostia  vera  datur. 
Manna  cibus  morlis,  res  aeris  et  cito  putril. 
Desupor  hic  panis  vile  j)utrescere  nescit. 
Ecce  stupor  majjnus,  quod  ab  agno  ceditur  agnus. 
Post  lypicum  cesum,  se  consecrat  agnus  in  esum; 
Corpus  de  pane,  corpus  de  Virgiae  primum 
Est  coiiversivum,  sed  materiale  secundum  -n . 

—  K  Cum  furto,  raptu,  cum  fenore,  Symonis  actu, 

De  maie  posccssis  (sic),  elemosina  nulia  fit  istis  i . 

—  a   Snut  III  delere  modi  qui  crimina  possurit  : 

Fous,  elemosina,  martirium,  conversio  fratriim, 
In  se  peccanti  dimittere,  flere  reatum, 
Sanguinis  et  carnis  perceptio  digna  »  . 

—  "  Opéra  misericordie  notantur  hiisversibus  : 

Esuriens,  nudus,  sitiens,  iofirmus  et  hospes 
Carcere  dedudi  {sic)^  pauperis  ore  rogat  i. 

—  t  Aggravât  ordo,  locus  peccata,  sciencia,  tempus, 

Etas,  conditio,  numcnis,  mora,  copia,  causa  n. 

—  «  Gonfiteor,  tondor,  aspergor,  conleror,  oro, 

Signor,  eilo,  dono,  per  que  venialia  tollo  i . 

Comparer  avec  Hauréau,  Not.  et  extr.^  t.  lll,  p.  307. 


7(î8  MANUSCRITS 

—    «  Terre  liicra  gerunt  bona  mortua,  jiislicie  cor 
Disponunt,  penam  minuunt,  peccata  retardant, 
Gontinuantque  (sic)  bonis  peccati  criminis  obstant. 
Scandala  pro  vita,  doctrina  justiciaque 
Tu  non  effucfias,  siint  in  reliquis  fugienda. 
Hostia  precliira  cordis  mactatur  in  ara, 
Fitque  magis  cara  qiio  plus  tolerantur  amara. 
Sputa,  flagella,  n)it)e,  probra,  clavi,  lancea,  spine, 
Felici  fine  sunt  nostre  meta  ruine  » . 

Fol.  139.  Sermon  ajouté  après  coup.  "  Surgens  Jhesus  mane,  prima 
sahbati,  etc.  Exultemus  in  Domino,  dilectissimi,  et  spiriluali  jocon- 
ditate...  r>  (S.  Lconis  magni, papae  primi,  opéra  omnia,  t.  I,  p.  71.  Se 
trouve  également  dans  Magneniii  Rhahmii  Mauri  opéra,  t.  V,  p.  583). 
—  Il  est  suivi  de  maximes  pour  la  vie  spirituelle,  puis  de  très  courtes 
paraphrases  du  Pater  et  du  Credo,  et  enfin  d'autres  maximes  spiri- 
tuelles. 

Dans  les  premières  années  du  XIV'  siècle,  notre  manuscrit  était 
entre  les  mains  d'un  certain  «  Fr[aterl  J.  de  Valibus  n ,  dont  l'ex-libris 
figure  au  fol.  145  \° . 

Au  fol.  70,  on  trouve  une  table  alphabétique  qui  embrasse  le 
volume  tout  entier.  L'auteur  de  cette  table  nous  donne  ainsi  son  nom  : 
«  Anno  Domini  1346,  frater  Mich[ael]  de  Curcell[is]  fecit  banc  tabu- 
lam  r,  ;  il  le  complète,  dans  la  marge,  par  ces  mots  :  «  ordine  Mino- 
rum,  Duacensis  origine  "  . 

On  lit  de  même,  au  fol.  138,  cette  autre  note  également  intéres- 
sante :  «  Frater  Rolandus  de  Sancto  Martino,  carmelita  conventus 
Remensis,  me  reperiit  in  via  que  diixit  {sic)  ad  portam  Martis,  et,  ista 
ratione,  me  utitur,  anno  Domini  1534,  in  die  Purificacionis  virginis 
Marie  «  .  Par  une  nouvelle  note,  placée  au  fol.  145,  on  voit  que  notre 
carme  faisait  bien  usage  de  ce  livre  en  1534.  Enfin,  au  fol.  1,  on 
lit,  dans  la  marge  supérieure  :   «  Carmeli  Remensis  «  . 

XIII*  siècle.  Parchemin.  145  feuillets  à  2  col.,  plus  2  gardes,  a,  r, 
en  tête,  provenant  d'un  ouvrage  ihéologique.  158  sur  108  millim. 
Rel.  veau  blanc  sur  bois.  —  (Carmes  de  Reims). 

o50  (F.  428).  Aegidii  de  Roma  tractatus  de  Peccato  originali. 

Fol.  1.  «  Incipit  tractatus  de  Peccato  originali,  editus  a  fratre  Egidio 
de  Roma,  ordinis  fratrum  Heremitarum  S.  Augiislini.  Ego,  cum  sim 
pulvis  et  cinis,  loquor  ad  Dominuin  rncum...  —  (iapituîum  primum. 


DE    LA   BIBLIOTHEQUE   DE    REIMS.  709 

Qiiiil  sit  ori<]inaIe  pcccatiim  et  (juot  niodis  noniinatur?  Gracie  Dei 
innixus  aiixilio,  prius  iiivcstigaho...  facie  ad  faciein  te  videra  possi- 
iiius,  qui  es  beiiedictus  in  seciiia  seculorum.  Amen.  Explicit  traelatus 
predictus  de  Peccato  ori«jinali,  editiis  a  prefato  fratrc  Egidio  de  Roma, 
de  ordine  fratruin  Ilercinilarum  ordinis  sancti  Aiigustini  » . 

Fol.  10.  «  Secuntiir  aliqua  ad  materiain  predictam  aliunde  reperta. 
Circa  capituluni  prinium...  » 

Au  verso  de  ce  dernier  feuillet,  on  trouve  la  signature  de  Guy  de 
Roye. 

Commencement  du  XV«  siècle.  Papier.  10  feuillets.  210  sur  150  mil- 
iim.  Rel.  moderne  parchemin.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  ce  D, 
ord.  3,  n"  43»). 

5i>l  (F.  457).  Jobannis  Lectoris  Quacstioncs  casuales  seu  Summa 
confessorum. 

Fol.  1 .  (  Xota  quod  Lector  iste,  Jobannes,  ante  compilationem  hujus 
Sunime  confessorum,  fecerat  tabulam  super  Summam  Raymundi  et 
apparatum  ejus,  verificationem  quoque  seu  declarationem  plurium  que 
in  ipsa  Summa  et  glosa  ipsius  babentur,  nccnon  et  quendam  libelluni 
spetialem  de  Questionibus  casualibus,  cui  libello  bunc  prologum  pre- 
posuit.  Et  quia  de  prioribus  hiis  opusculis  mentio  Gt  in  sequenti  pro- 
logo, ideo  ad  intellectum  illius  prologi  hune  iîli  indicavit  preponendum. 
—  Prologus  fratris  Jobannis  Lectoris  in  priorem  libellum  Questionum 
casualium.  Quoniam  dubiorum  cotidie  difCcultas  emergit  casum...  — 
Incipit  prologus  ejusdem  fratris  Johannis  Lectoris  in  Summa  confesso- 
rum. Saluti  animarum  et  proximorum  utilituti...  —  Incipit  Summa 
confessorum,  compilala  a  fratre  Jobanne  Lcctore,  ordinis  fratrum 
Predicatorum.  Quoniam  inter  ccclosiastica  crimina  symoniaca  heresis 
optinet  primum  locum...  —  Questio  prima.  Quero  ergo  primo  quid  sit 
symonia.  R.  Symonia  est  studiosa  voluntas. ..  hic  conclusit,  cui  est 
honor,  etc.  Explicit  tractatus  de  matrimonio,  et  fînitur  per  consequens, 
qualiter  in  IIIP""  libros  distincta,  tota  Summa  confessorum  » . 

Fol.  297.  i'.  Isti  sunt  paragrafi  Summe  fratris  Raymundi...  " 

Fol.  299  v".  «  Incipiunt  statuta  Summe  confessorum  ex  sexto  Decreta- 
lium  addita,  quantum  pertinere  videtur  ad  materiam  ejusdem  Summe, 
ac  sub  eisdem  titulis  et  numéro  questionum.  Prologus.  Ne  libri  qui 
de  Summa  confessorum  jani  scripti  erant  a  proposicione  statutorum 
a  domino  Ronifacio,  summo  pontiGce,  nuperin  suo  sexto  libro  Deere- 


710  MAXLSCIUTS 

talium  coUectorum  et  de  novo  editorum,  destruerentur...  —  De 
symonia,  titulus  prinius  ;  questio  lxxxiiii.  In  primo  ergo  libri  titulo... 
contra  legis  nititur  voluntatem.  Explicit  compendiosa  collectio  quo- 
rumdam  statutoruni  ex  sexto  Decretalium  addita  ad  Summam  confes- 
sorum.  Deo  gracias  )) . 

Fol.  310  v°.  «  Prologus  tabule.  In  liac  tabula...  —  Incipit tabula  super 
Summa  confessorum.  Ahhas.  Ulruni  unus  abbas  possit  presidere  in 
diversis  monasteriis...  jejunium,  furtum,  matrimonium  et  in  multis 
aliis  locis  »  .  Sur  le  dominicain  Jean  Lecteur,  de  Fribourg,  et  sur  son 
œuvre,  v.  Quétif  et  Echard,  Scriptor.  ord.  Praed.,  t.  I,  p.  523-526. 

Aux  fol.  A-G,  table  alphabétique  des  matières  delà  Somme. 

Au  verso  du  fol.  353,  on  lit  :  ^  Folia  istius  libri,  scilicet  Summe 
confessorum,  sunt,  absque  tribus  foliis  pro  custodiis,  computando 
medietatem  istam  pro  uno  folio,  sunt  in  toto  353,  hoc  est  CCCLIII,  nu- 
meratiper  me  Egidium  de  Asperomonte,  penultima  die  mensis  octobris 
anni  Domini  M^^CCCC^'XII'"'  »  .  —  Au  fol.  1,  on  trouve  la  cote  :  «  47 
visa  " .  —  Sur  le  dos,  on  trouve  le  n°  (XVIII'  siècle)  «  227  »  et,  sur  le 
plat  final,  ce  vestige  d'étiquette  contemporaine  :  ^^  Summa  confessorum... 
cum  tabula  » . 

XIV*  siècle.  Paicliemin.  353  feuillets,  plus  327  his  et  3  gardes  a-g, 
en  tête.  A  2  col.  Gentilles  miniatures,  à  sujet  et  à  queues  d'encadre- 
ment, aux  fol.  1,  2,  55,  116,  263.  370  sur  260  milliui.  Rel.  veau 
blanc  sur  bois.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  D,  ord.  5,  n"  68  »). 

i>o2  (F.  454).  Astexani  Astensis  Summa  de  Casibus,  in  VIII  libris. 

Fol.  2.  Par  suite  de  la  perte  du  fol.  1 ,  notre  manuscrit  commence  sur 
ces  mots  :  «...  hec  scriptura  innata  est  cuilibet.  Preceptum  ergo  hoc 
est  insitum  consciencie  cujuslibet. . .  » ,  qui  appartiennent  au  2*  chapitre 
du  I"  livre. —  Fin  :  a  ...  dotare  tenetur,  nisi  virumindignum  elegerit. 
Explicit  liber  octavus  Summe  de  Casibus,  editeafratre  Astexanode  Ast, 
deordine  fratrum  Minorum.  Deo  gracias.  Amen  =  . 

Fol.  230  v°.  «  Consequenter,  quia  in  aliquibus  premissis  sine  titulo 
nonnulla  reperiuntur...  Explicit  tabula  de  exposicione  seu  declara- 
cione  vocabulorum  et  terminorum  cum  suis  notabilibus  in  corpore  juris 
tam  canonici  quam  civilis  contentorum,  que  maximam  difûcultatem 
in  jure  studentibus  conferuut  atque  tedium  propter  eorum  raritatem 
seu  obscuritatem,  quam  edidit  frater  Astexanus,  de  civitate  Astensi,  de 
ordine  fratrum  Minorum...  » 


ï 


DK    L\    BIHLIOTHEQIJI-     I)K    HIOIMS.  711 

Fol.  2in.  (  In  tabula  ista  immédiate  seqiicnli  breviter  osteiiditm-  de 
quibiis  titiilis  Deeretalium  et  iibi,  in  precedenti  Summa  tractalm. ..   )•> 

Fol.  :237  V".  «  In  Del  nomine  incipiunt  rubrice  seii  tituli  Deereta- 
lium et  postca  omnium  librorum  in  corpore  jui'is  civilis  contentoruin, 
ordinale  seeundum  ordinem  alphabeti,  ut  in  sequentibus  appa- 
rebit...   ^ 

Fol.  238.  «  Expliciunt  rubrice  Deeretalium,  et  incipiunt  immédiate 
rubrice  Institute  [sic)   «  . 

Fol.  241  v°.  «  Cupiens  ego,  frater  Astexanus,  compilalor  liujus 
Summe,  ad  honorem  Dei  et  ulilitati  communi...  >  C'est  l'annonce  de 
la  table  alphabétique  qui  suit. 

Sur  les  éditions  nombreuses  de  cet  ouvrage,  v.  llain,  Repert.  biùlior/r., 
t.  I,  n"'  1888-1897.  Sur  Astesan  d'Asti  et  son  œuvre,  v.  Wadding, 
Script,  ord.  Minorum,  p.  42-43. 

Les  gardes  a  et  c  proviennent  d'un  compte  d'un  évêque  de  Chàlons 
(1357-1358). 

Au  haut  du  fol.  r,  on  lit  cette  note  de  G.  d'Aspremont  :  «  Istud  ma- 
gnum volumen,  quod  vocatur  Summa  Astensis  de  Casibus,  édita  a 
fratre  Astezano,  de  ordine  fratrum  Minorum,  in  qua  quidem  Summa 
sunt  octo  libri  distincti,  deinde  quidam  tractatus  brevis  et  utilis  de 
significationibus  vocabulorum  in  predicta  Summa  contentorum,  seeun- 
dum ordinem  alphabeti.  deinde  rubrice  seu  tituli  Deeretalium,  et  postea 
rubrice  omnium  librorum  in  corpore  juris  civilis  contentorum,  ctiani 
seeundum  ordinem  alphabeti;  et  in  fine  continelur  tabula  eorum  que 
tractantur  in  dicta  Summa,  quorum  rubrica  procedit  seeundum  ordi- 
nem alphabeti,  et  in  hoc  terminatur  liber  iste,  in  quo  sunt,  absque 
primo  folio  pro  custodia,  2-48  folia.  Istud  ergo  volumen  fuit  de  libris 
domini  Guidonis  de  Koya,  nuper  archiepiscopi  Hemensis.  Orate  Deum 
pro  anima  ipsius  et  pro  illo  qui  librum  istum  quotavit  et  folia  ejus 
numeravit,  videlicet  die  xix  meusis  maii,  anno  Domini  M''CGCC''XII". 
Si  quis  librum  istum  furatus  fuerit,  anathema  sit  -ti . 

Sur  le  plat  Gnal,  à  l'extérieur,  cette  inscription  contemporaine  : 
"  Summa  Astensis  »  . 

XIV®  siècle.  Parchemin.  247  feuillets,  moins  le  fol.  1  manquant, 
plus  le  fol.  210  biSy  plu.s  3  gardes,  a-r,  en  tète,  c  h  la  fin,  la  pretnière 
et  la  dernière  collées  sur  les  plats;  le  247  blanc.  Marge  inférieure 
coupée  partout,  par  suite  de  pourriture  du  volume.  Belles  initiales  or, 
couleurs  et  gouache  en   tête  de  chaque   livre,  malheureusement  fort 


712  MANUSCRITS 

endommagées.   395  sur   320  millim.   Rel.  veau    blanc   sur  bois.   — 
(Ex-librjs  gravé  du  Chapitre  :   «  I),  ord.  2,  n"  27  »). 

555  (F.  450).  Raymundi  de  Pennaforte  Surnma  de  Casibus  con- 
scientiae,  in  III  libris,  cum  apparatu. 

Fol.  I.  «  Incipit  Summa  fratris  Raimmundi  [sic)  de  Casibus.  Quo- 
niam,  ut  ait  Jeronimus,  secunda  tabula...  — De  symoiiia.  Quoniam 
inter  crimina  ecclesiastica  symoniaca  heresis  obtinet  primum  locum... 
Venite»  benedicli,  percipiteregnum.  Amen.  Explicitn . —  Premiers  mots 
du  commentaire  :  '^  Quoniam  enim  débet  esse  imperitus  sacerdos...  « 

Au  verso  du  fol.  119,  on  trouve  cette  prière  (XVII*  siècle)  :  «  In  te, 
Domine,  ego,  Simon  Halu,  confîdo;  non  me  confundere  ^ . 

XIIP  siècle.  Parchemin.  119  feuillets  à  2  col.,  et  une  garde  A,  à  la 
fin.  165  sur  112  millim.  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint- 
Thierry,  n»  97  r). 

oo4  (F.  449).  Raymundi  de  Pennaforte  Summa  de  Casibus  con- 
scientiae  et  Matrimonio,  in  IV  libris,  cum  apparatu. 

Fol.  1 .  i^  Quoniam,  ut  ait  Jeronimus,  etc.  >i  Comme  dans  le  manuscrit 
553,  pour  le  comiv.cijcement  du  texte;  mais  notre  exemplaire  comprend 
une  IV*  partie,  a  de  matrimonio  «  ,  qui  s'ouvre  sur  le  verso  du  fol.  3G1, 
et  qui  est  close  par  ces  mots  ;  a  ...  corrigat  et  emendet.  Explicit 
Summa  casuum  »  . 

Le  commentaire  commence  par  ces  mots  :  '•  Ait  Jeronimus  de 
penitentia...  n,  et  Cnit  ainsi  (fol  417)  :  ^i  ...  etsi  voluntate  mulieris 
facte  sint.  Explicit  apparatus  «  . 

Fol.  418-429.  Table  des  chapitres. 

Ex-libris  (XVIIP  siècle)  de  Saint-Denis,  au  fol.  1. 

XIV'*  siècle.  Parchemin.  429  feuillets,  dont  plusieurs  endommagés 
par  rhumiditc.  A  2,  3  et4col.;  marge  inférieure  coupée  aux  fol.  3, 
29,  189,  215,  273,  283,  287.  Jolies  initiales  à  sujets,  or  et  couleurs, 
aux  fol.  1,  2,  104,  184,  361,  362.  330  sur  225  millim.  Rel.  veau 
racine.  — (Saint-Denis). 

o55  (F.  455).  Raymundi  de  Pennaforte  Summa  de  Casibus  con- 
scientiae  et  Matrimonio,  in  IV  libris,  cum  apparatu. 

Fol.  1.  "  Incipit  Summa  de  Casibus.  Quoniam,  ut  ait...  j^  Comme 
dans  le  manuscrit  55 i,  pour  le  texte  et  pour  le  commentaire. 

Fol.  248  v°-253.  Table  des  chapitres. 


1)K    LA    r.IlJLIOTlIKQUl!:    I)K    II  K  IMS.  7Vi 

Au  verso  du  dernier  feuillet,  on  lit  l.i  signature  du  possesseur  du 
livre,  qui  en  fit  don  au  (Chapitre  :  "  .Ia[col)us]  de  Fossa  ".  —  Au  verso 
du  fol.  n,  on  voit  les  restes  trop  effacés  d'un  ex-lihris  plus  ancien.  — 
Sur  le  fol.  l,  la  cote  :  ^(  79  visa  «  .  —  La  reliure,  contemporaine,  porte 
u  Sumnia  de  Casibus  '>  sur  son  plat  final. 

\IV«  siècle.  Parchemin.  253  fouillels,  plus  11  bis  et  149  ^w,  à  4  col., 
dont  un  grand  nombre  fortiMuent  endommagés  d'huile,  nolammcnl 
les  fol.  77-78;  plus  3  gardes  blanches.  A,  en  tête,  h,  c,  à  la  fin.  318 
sur  212millim.  Rel.  vache  blanche  sur  bois.  —  (Ex-libris  gravé  du 
Chapitre  :  «  D,  ord.  3,  n"  37  »). 

oi)()-î)57  (F.  451,  456).  Haymundi  de  Pennaforte  Summa  de 
Casibus  conscientiae  et  Matriinonio,  in IV  libris,  cuin  apparatu. 

aî)(>  (Tomel).  —  Fol.  1.  «  Quoniam,  ut  ait,  etc.  »  Même  texte  et 
même  commentaire  que  dans  le  manuscrit  554.  Fin  du  IP  livre  ; 
«...  domino,  monacbo,  patri,  niarito  et  Ecclesie  » .  —  Fin  du  com- 
mentaire de  ce  livre  :    «...  quod  sibi  restitueretur  ex  bac  causa  "  . 

Sur  le  fol.  .4,  la  cote  :  «  96  visa  »  . 

5o7  (Tome  II).  —  Fol.  1.  Liber  III.  Caput  i.  a  De  qualitate  ordi- 
nandorum.  Expeditis  per  Dei  gratiam...  n  —  Commentaire.  «  Expe- 
diliSj  etc.,  Apost.,  I  ad  Thim.,  3  :  Non  violentum  idem  est...  »  — 
Même  fin  du  texte  et  du  commentaire  que  dans  le  manuscrit  554. 

Au  verso  du  dernier  folio  de  chacun  de  ces  volumes,  on  lit  cette 
mention  du  XIV'  siècle  :  «  Iste  liber  est  Jacobi  lîranlardi,  queni  cum 
alia  parte  hujus  Somme  similis  forme  ac  ejusdem  littere  légat  et  post 
ejus  decessum  tradi  ordinal  ecclesie  Remensi,  pro  libraria  sua;  et 
vult  quod  in  quolibet  coopeitorio  ponatur  unum  scutum  de  armis  suis 
paternis  et  subtus  quis  legavit  scribatur,  et  postmodum  :  '  Orale  pro  eo, 
et  per  Dei  gratiam  in  conspectu  Altissimi  pro  vobis  ipse  orabit  » ,  vel  alias 
in  effectu  conformiter,  ut  melius  videbitur  r^  .Sùjné  :  ^  J.  lîranlardi  »  . 

XIV»  siècle.  Parchemin.  Tome  I.  125  et  99  feuillets,  pins  1  bis,  plus 
une  gaide  .^,  blanche,  en  tête;  la  marge  inférieure  de  ravant-dernier 
coupée.  -^  Tome  II.  297  feuillets,  plus  une  garde  a,  blanche,  en  tête; 
la  marge  inférieure  coupée  aux  fol.  143-149,  181-185,  29().  —  A  2, 
3  et  4  col.  343  sur  243  millim.  Rel.  veau  blanc  sur  bois.  —  (Ex- 
libris  gravé  du  Chapitre  : -c  H,  ord.  4,  n"  60  »  et  «  I),  ord.  3,  n"  35' ). 

OOÎ5  (F.  424).  Liber  quaestionum  super  Peccatis  mortalibus,  in 
IV  libris,  ex  Summa  Raymundi. 


714  MAXUSCRITS 

Fol.   1.  Table.  «De  symonia;  ne  prelati  vices...    —  Desymonia; 

1  capitulum.   Qu^^niam  inter  crimina  ecclesiastica   symoniaca  heresis 
primum  optinet  locum...  alii  possunt  a  simplice  solvi   » . 

Au  fol.  157  v",  une  main  contemporaine  commence  une  longue  note 
contenant  six  pages  d'une  fine  cursive  entremêlée  de  tableaux  généa- 
logiques. "  Quia  tractare  intendimus  de  consanguinitate  et  ejus  gra- 
dibus...  î) 

Une  inscription  placée  sur  le  dos  du  livre  nous  montre  qu'il  passait 
pour  être  la  Somme  de  Raymond  de  Pennafort.  Ce  n'en  est  à  coup  sûr 
qu'un  abrégé. 

Sur  le  fol.  1,  on  trouve l'ex-libris  (XI V  siècle)  :  "Deconventu  Sancti 
Dyonisii   Hemensis.  —  A  ",   qu'accompagne  un  petit  blason  de...  à 

2  fasces  de...,  flanqné  lui-même  du  chiffre  "  18  "  . 

XIV°  siècle.  Parchemin.  160  feuillets  à  2  col.  212  sur  152  millim. 
De  la  reliure  ancienne  il  ne  reste  qu'un  lambeau  de  maroquin  rose. 
—  (Saint-Denis). 

i3t59  (F.  461).  Liber  quaestionum  super  Peccatis  mortalibus,  in 
V  libris,  ex  Summa  Raymundi. 

Fol.  1.  «  De  symonia.  Quoniam  inter  crimina  ecclesiastica  symo- 
niaca heresis  primum  optinet  locum...  a  simplice  solvi  » . 

L'ouvrage  paraît  se  continuer  en  une  cinquième  partie  (fol.  191  v°) 
comprenant  de  nouvelles  questions  sur  les  divers  péchés,  u  De  blas- 
phemia  in  Spiritum  sanctum.  Considerandum  est  in  speciali...  inter 
que  etiam  quedam  de  minoribus  ponit  «  .  C'est  ici  seulement  que  le 
scribe  a  mis  son  :  "  Explicit  liber  questionum  super  Peccatis  mortalibus  «  ; 
or  le  scribe  de  ce  volume  et  celui  du  n"  558  sont  absolument  contem- 
porains. 

Au  fol.  1,  on  lit  (XI V'  siècle)  :  a  Liber  de  conventu  Sancti  Dyonisii. 
—  S  c  d  » . 

Au  dos,  l'inscription  :  «  Summa  Raymundi  n ,  avec,  à  l'encre  rouge, 
ces  mots  :  «  T.  VIII  « . 

XIV"  siècle.  Parchemin.  233  feuillets  à  2  col.  217  sur  152  millim. 
Rel.  veau  blanc  sur  bois.  —  (Saint-Denis). 

o60  (F.  453).  Bartholomaei  de  San  Concordio  Summa  de  Casibus 
conscientiae. 


DM    I.A    IUHLI()TIIÎ:QI'I':    \)K    lU'lIMS.  715 

Fol.  1.  '<  Qiioniam,  ut  ait  Grcgoriiis  super  Mzechielem,  nullum 
omnipotenti  I)oo...  —  Ahhas.  Abhas  in  suo  monastcrio  ronfcrre  potest 
suis  subditis  primam  tonsurani...  ut  dirtum  est  supra /w?;/V/m.  —  Con- 
suuiuiatuni  fuit  hoc  opns  in  civitalo  Pysana,  anno  Dornini  M''CCC"XVII[", 
de  niensc  deceinbris,  tcniporc  sanclissinii  patris  domini  Heucdicti, 
pape  duodecimi  »  . 

Fol.  184  v''-186.  Table  alphabétique  des  articles.  Elle  est  suivie  de 
cette  note  :  ^  Fxplicit  tabula  ad  Surninam  de  Casibus  consciencie,  secun- 
dum  compilacionem  reverendi  ma<{istri  Bartholoniei  de  Concordio, 
ordinis  fratrum  Predicatoruni,  de  Pysis  t^  . 

L'œuvre  de  Harthélemi  de  Pise  ou  de  San-Concordio,  que  le  biblio- 
thécaire de  Saint-Hemi  a  appelé  (fol.  a)  u  de  Grordio  y,  ,  a  été  imprimée 
plusieurs  fois;  v.  Hain,  Rep.  hibliogr.,  t.  I,  n""  252i-2529.  Sur  l'au- 
teur et  son  œuvre,  v.  Quétif  et  Kchard,  Script,  ord.  Pvaed.,  t.  I, 
p.  623-625. 

XV"  siècle.  Parchemin.  1S6  feuillets  à  2  col.,  plus  les  <]ardes 
blanches  a,  en  tête,  n,à  la  (in.  Jolie  queue  d'encadrement,  fleurdelisée, 
au  fol.  1.  340  sur  240  millim.  Ilel.  neuve,  demi-veau  fauve,  plats  en 
parchemin  sur  carton.  —  (Saint-Remi,  n*»  363). 

o61  (F.  452).  Bartholomaei  de  San  Concordio  Summa  de  Casibus 
conscientiae. 

Fol.  1.  «  Quoniam,  ut  ait  Gregorius. ..  "  Le  même  que  le  précé- 
dent. 

Table,  aux  fol.  197  v''-200. 

Fol.  200  v\  -^  Iste  sunt  declaraciones  de  breviaturis  sive  de  nomini- 
bus  doctorum  etlibrorum  que  in  hac  Summa  coufessorum  nominantur 
sive  ponuntur.  Ac.  Accursius  ;  Al.  Albertus  Theutonicus...  » 

Fol.  201.  "  Ad  declaracionem  autem  fîgurarum  que  posite  sunt  pro 
numéro  in  ista  Summa  Bartholina  de  Casibus...  )> 

On  lit  sur  la  garde  a  :  «  13()  visa  "  .  On  y  trouve  aussi  ce  très  inté- 
ressant ex-libris  :  a  Bartholina  Xicolai  Mortis,  canonici  Kemensis.  — 
Ce  livre  fust  à  maistre  Guy  Templier,  et  depuis,  par  achat,  à  maistre 
Micolas  La  Mort,  chanoine  de  Reims,  pour  le  pris  de  VII  frans  etdemy, 
acheté  le  xiin' jour  du  moys  d'aoust  mil  CCCC  LXX  VII,  et  vendu  par 
les  exécuteurs  dudit  Guy  Templier.  A  présent  au  dit  Xicolas  La  Mort  » . 
—  La  garde  b,  collée  sur  le  plat  final,  est  un  fragment  de  commentaire 
de  la  Bible,  sans  valeur. 


716  MANUSCRITS 

Au  dos,  l'étiquette  (XVIII"  siècle)  porte  le  n°  228. 

XV*  siècle.  Parchemin.  201  feuillets  à  2  col.,  plus  une  garde  a,  en 
tête.  Jolie  initiale  couleur  et  or;  quelcjues  filigranes  singuliers  ou  à 
figures  grotesques,  notamment  aux  fol.  2,  4,  10,  141,  153.  306  sur 
218  millim.  Rel.  veau  fauve  gaufré  à  feuilles  de  chardon  dans  des 
soufflets.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :   «  D,  ord.  3,  n"  36  «). 

562  (G.  601).  Bartholomaei  de  San  Goncordio  Summa  de  Gasibus 
conscientiae. 

Fol.  1.  «  Nam,  ut  ait  Gregorius...  «  Malgré  ce  changement  du  pre- 
mier mot,  le  texte  est  celui  des  deux  manuscrits  précédents.  11  n'est  pas 
suivi  d'une  table. 

On  trouve,  à  la  suite,  l'ex-libris  contemporain  :  «  Iste  liber  perti- 
net  mihi  Jo[hanni]   Abbatis,  de  Remis,  teste  Jo[hanne]  Abbatis  » . 

Le  bibliothécaire  du  Chapitre  a  malencontreusement  appelé  ce 
volume  :  «  Dictionarium  juris  »  . 

La  garde  a  est  un  fragment  de  comptes,  où  figurent  des  achats  de 
vin  faits  en  1386,  pour  l'hôtel  du  Roi,  par  un  certain  Henriet  de 
Griel. 

XV*  siècle.  Papier.  260  feuillets  à  2  col.,  plus  un  feuillet  de  par- 
chemin, A,  en  tète,  et  3  feuillets  de  papier,  b,  en  tête,  g-d,  à  la  fin. 
Sur  les  titres  des  fol.  1,  13-17,  21,  le  scribe  s'est  livré  à  des  débau- 
ches de  fioritures, vite  calmées  d'ailleurs,  puisque  la  majeure  partie  du 
livre  n'a  pas  reçu  d'initiales.  294  sur  205  niillin).  Rel.  veau  blanc  sur 
bois. —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  E,  ord.  5,  n"  35,  in  angulo  «). 

565  (G.  509).  Peccatorum  consolatio,  auctore  Jacobo  Palladiui 
seu  de  Ancharano. 

Fol.  1.  «  Universis  Christi  fidelibus  atque  orthodoxe  sancte  matris 
Ecclesie  fidei  cultoribus  hoc  brève  compendium  presbiter  Jacobus  de 
Ancharano,  archidiaconus  Adversanus  et  canonicus  Apprulinus,  injure 
canonico  Padue  discipulorum  minimus...  —  Postquam  per  sciencie 
lignum  duplicem  mortem...  cujus  regnum  omnium  seculorum  merea- 
mur  assequi  sempiternum,  in  quo  vivit  et  régnât,  etc.  »  —  L'auteur 
prend  ensuite  congé  du  lecteur  (fol.  227)  :  a  Letetur  cor  querencium 
...  devotas  oraciones  effundant.  Amen.  Datum  Adverse  prope  Neapo- 
lim,  die  penultima  mensis  octobris  sexte  indictionis,  anno  Domini 
millesimo  CGC""  octuagesimo  secundo,  pontificatus  sanctissimi  in 
Ghristo  palris  ac  domini  Urbani,  sacrosancte  ac  universalis  Ecclesie 


\)\:  i.\  r.ir,iJ()Tiii:(^)n':  dk  inonis.  tit 

papo  V^I",  anno  qiiinto,  ctatis  inee  anno  XXXIII"...  •'  —  A  son  tour,  le 
scribe  nous  fournit  (fol.  229  v")  quel(|ues  détails  sur  sa  vie.  «  Que 
etas  in  homine  scmper  peccatrix...  ad  vitani  perhcmpnem.  Amen. 
Explicit  liber  vocatus  Peccalornm  consolacio,  uici  Yvonis  Cadiou, 
clerici  Leonensis  diocesis  in  Britannia,  quem  scripsi  manu  propria 
Avenione,  et  complevi  die  xiiii'  mensis  februarii,  anno  a  nativitatc 
Domini  millesimo  quadringentesimo  vicesimo  quarto.  Ita  est  "  .  Signé  : 
«  Yvo  Cadioci  "  .  11  y  ajoute  aussitôt  (fol.  230  v")  :  u  Postmodiim  vero, 
anno  M°  CCCC°  vicesimo  septimo,  ego  Yvo  predictus  prefatuni  librum 
vendidi  magistro  Symoni  Mercerii,  in  Valencia,  in  domo  episcopali, 
precio  quatuor  florenorum  de  Aragonia,  de  quibus  sum  contentus, 
teste  signo  raeo  manuali  hic  apposito.  Ita  est  »  .  Signé  :  c  Yvo  Cadiou  » . 

Sur  Jacques  Palladini,  archidiacre  d'Aversa,  v.  Chevalier,  Rio- 
bibliogr.,  v°  Palladini. 

Au  fol.  231,  on  trouve  un  thème  de  composition  théologique. 

Les  gardes  b-c  et  d-e  sont  des  fragments  de  feuillets  d'un  compte  de 
l'Hôtel  du  Roi  (XI V"  siècle). 

Sur  la  garde  a,  collée  sur  le  plat  initial,  on  lit  cette  inscription,  en 
grosse  minuscule  :  «  De  dono  magistri  Egidii  Ogerii,  quondam  hujus 
ecclesie  Remensis  canonici,  nunc  vero  Agatensis,  anno  Domini  mille- 
simo CCCC**  quinquagesimo  sexto  » . 

Sur  le  fol.  1,  une  main  maladroite  (XVIIP  siècle)  a  inscrit  ces 
mots  :  «  Compendium  juris  canonici  » . 

XV"  siècle.  Papier.  232  feuillets  et  les  gardes  A-c,  en  tête,  d-e,  à 
la  fin.  148  sur  108  millim.  Rel.  veau  blanc  sur  bois.  —  (Ex-libris 
gravé  du  Chapitre  :  «  E,  ord.  5,  n°  43,  in  angulo  «). 

o()4  (F.  429).  Johannis  de  Gersonno  libri  duo  de  Pollulione 
-diurna  et  nocturna.  —  Lotharii,  cardinalis,  liber  Miseriae  conditionis 
humanae.  —  De  Quatuor  virtutibus.  —  Luciferi  epistola  ad  rectores 
ecclesiarum.  —  Augustini  de  Ancona  Postille  super  epistolis  cano- 
nicis.  —  Hugonis,  archiepiscopi  Rothomagensis,  epistolae  ad  Univer- 
sitatem  Parisiensem  niissae. 

Fol.    l.    u   Scripsi   pridem  aliqua  super  preparacione  ad  missam... 

—  Presupponendum  est  igitur...  faciens  cum  temptacione  proventum. 

—  Xotentur,  etc.  Explicit  tractatus  compositus  a  magistro  Johanne  de 
Gersonno,  quondam  Parisiensis  ecclesie  cancellario,  anno  1412,  de 
i^crnpulis  pollucionum  diurnaruni;  et  antea  idem  fecerat  alium  trac- 


718 


M  A  \  l  S  C  l\  1 T  S 


tatum  de  Scrupulis  poUucionuin  nocturnarum.  Hune  alium  tractatum 
require  in  fine  hiijus  voluminis,  post  quandani  tabulain  r,  .  Ces  deux 
ouvrages  de  Gerson  ont  eu  de  nonnbreuses  éditions,  dès  le  XV"  siècle. 

Fol.  12.  "  Domino  patri  carissinno  P.,  Dei  gratia  Portuensi  episcopo, 
Lotharius,  indignus  diaconus,  gratiam  incipienti...  "  Même  ouvrage 
qu'au  fol.  31  du  manuscrit  66.  V.  ci-dessus,  p.  64. 

Fol.  50.  "  Quatuor  virtutum  species  multorum  sapientum  sentenciis 
diffinite  sunt...  aut  deficientem  puniet  ignaviam  )) . 

Fol.  55.  "  Lucifer,  princeps  tenebrarum,  tristia  profundi  regens 
Acherontis  imperia,  rex  inferni,  dux  Herebi,  rectorque  Jehenne, 
universis  sociis  regni  nostri,  filiis  superbie,  precipue  moderne  eccJesie 
principibus,  etc.  Prout  incepistis  parère  legibus  Sathane...  sub  nostri 
terribilis  signeti  caractère  in  robore  premissorum.  Explicit  epistola 
Luciferi  ad  rectores  ecclesiarum.  »  . 

Fol.  58.  «  Uevercntissimo  ac  venerabili  patri  domino  Johanni 
Monachi,  divina  providencia  beatorum  martirum  Pétri  et  MarcelHui 
presbitero  dignissimo  cardinali,  frater  Augustinus  de  Anchona,  fratium 
Heremitarum  ordinis  sancti  Augustin! ,  vestre  sanctitatis  servus  seipsum 
cum  omni  subjectione  et  bumilitate.  O"oniam  secundum  sanctorum 
doctrinam...  —  Sapiencia  edificavit  sibi  domum...  —  Non  est  ila 
ordo,  etc.  Istis  epistolis  beatus  Hieronymus  premittit...  in  futuro  de 
ipsius  eternitate.  Amen,  amen,  amen.  Laudetur  Deus.  Expliciunt  Postille 
super  epistolis  canonicis  édite  a  fratre  Augustino  de  Anchona,  ordinis 
Augustinensis  " .  Sur  le  B""  Augustin  d'Ancône,  v.  Chevalier,  Bio- 
UUiocjr.,  V  Triompho.  —  Fol.  164-167.  Table. 

Fol.  167  v°.  «  Dubitatum  est  apud  me  fréquenter  et  diu...  - — Nul- 
lus  habet  certitudinem  evidentem...  hoc  est  omnis  homo.  Explicit  trac- 
tatus  de  PoUucione  nocturna,  editus  a  magistro  Johanne  de  Gersonno, 
cancellario  Parisiensi,  qui  etiam  postmodum  fecit  Iractatum  de  Diurna 
poUucione,  quem  in  hoc  volumine  require  in  primo  codice  ejusdem 
voluminis,  ante  tractatum  Lotharii  de  Vilitate  condicionis  humaue,  qui 
multum  notandus  est  ad  deponendam  superbiam  »  . 

Fol.  174.  -(  Epistola  missa  Universitati  Parisiensi,  nomine  archi- 
episcopi  Hothomagensis,  in  qua  conqueritur  deofficiariis  regiis  oppri- 
mentibus  jurisdictionem  ecclesiasticam  et  sevientibus  in  clericos,  et 
eadem  missa  est  synodo  Basiliensi,  mutalis  principio  et  fine.  Circum- 
spectis  eruditissimisque  viris  dominis  rectori,  doctoribus  ac  magistris 
aime  matris  Universitatis  Parisiensis,  dominis  ac  fratribus  meis  caris- 


i 


I)K    LA    IHBLIOTIIÈQI  i:    l)K    HKIMS.  711) 

simis.  St'pc  iiiichi  proposiluin  fuit,  viri  pcrcelehrcs  patresque  consrripti, 
ut  vohis  qui  pastoruui  «]alliciuie  yuio  ipsius  uuiversalis  Ecclesie  partem 
soUicitudinis  «{critis...  féliciter  et  lonjjeve.  Ex  Kothoinago.  Vesler 
aluuHius  Hu<]o,  archiopiscopus  IU)tli()niaj}eiisis  «  . 

Fol.  175  v\  «  Epistola  le'jraciatoria  Univeisilali  Parisiensi,  nomino 
Hugonis,  Kotlioinagensis  arcliiepiscopi,  transmissa,  super  materia 
pretacta.  Jamniultipliciexperiniento  conipeii...  i)  Ces  lettres  de  Hugues 
des  Orges  (1  431-1  ilK))  ne  se  reucoutreut  ni  dans  l'/zir/er  chron.  charl. 
de  Jourdain,  ni  dans  V Historia  Univevsitatis  Paris.,  de  Du  lîoulay. 

Fol.  17G  v^  «  Cuidam  auiico,  cujus  nomen  conticetur.  Juges  gracia- 
rum  actiones  tue  dominationi  refero,  domine  ac  frater  mi  carissime...  " 

Fol.  177.  ^  Munilicas  vestri  gloriosi  cetus  litteras  seu  potins  inaj^ni- 
(icas n 

Fol.  178.  «  Tabula  brevis  de  materiis  in  libris  Hiblie  contentis  »  . 

Les  fol.  A,  B,  n,  sont  des  lettres  d'indulgence  d'Alain,  cardinal- 
prêtre  de  Sainte-Praxède,  dit  cardinal  d'Avignon,  légat  de  France, 
demeurées  en  blanc  (1457). 

Sur  le  fol.  c,  on  lit  Tex-libris  contemporain  :  «  Iste  liber  pertinet 
michi  Johanni  de  Barra,  presbitero,  de  Remis  oriundo  »  ,  qui  existe 
déjà,  sous  une  forme  plus  courte,  au  fol.  b.  —  A  côté,  on  trouve  la 
cote  :  «  b  8  visa  «  . 

XV'  siècle.  Papier.  180  feuillets,  pius  des  gardes  a-c,  en  tête, 
D-H,  à  la  fin;  les  foL  9-11,  c,  d-f,  blancs.  210  sur  145  millim. 
Rel.  neuve  parchemin,  sur  les  plats  de  laquelle  on  a  collé  ceux  de 
l'anrienne  reliure  :  veau  fauve  gaufré  (pélicans,  roses,  fleurs  de  lis). 
—  (Kx-libris  gravé  du  Chapitre  :   «  D,  ord.  3,  n»  48  »). 

o65  (F.  464).  Magistri  Aviani  Compotus  manualis,  metrice.  — 
B.  Bernardi  expositio  super  Missus  est.  —  Quaedam  Nicolai  de  Cle- 
mengiis  opuscula.  —  Pétri  de  Rosenheim  Roseum  memoriale  divinorum 
eloquiorum. 

Fol.  1.  Lettre  adressée  au  Roi  par  l'Université  de  Paris,  contre  le 
quart-denier  des  vins.  "  iVostre  souverain  seigneur  et  père,  très  humble 
obéissance.  Précédant,  en  vostre  très  chatholique  (sic)  royaume,  a  esté 
de  tout  temps  en  chascun  estât...  » 

Fol.  2.  Autre.  «  Nostre  souverain  seigneur,  nous  nous  recomman- 
dons à  vostre  bonne  grâce...  » 

Fol.   4.  Autre,   en  latin.    «  Christianissime  rex  ac  excellentissime 


720  AIAiVUSCHITS 

princeps,  suprême  domine  noster.  Divine  legis  noui  et  veteris  Testa- 
menti...  » 

Fol.  G.  «  Parisiensi  Universitati  sequens  littera  missafuit  ab  Univer- 
sitate  Cracoviensi.  Eximii  prestantissimiqiie  patres,  doctores  et 
magistri,  preceptores,  etc.,  divine  et  humane  sapientie  eriiditi.  Litte- 
ris...  Daluni  Cracovie,  16*  die  mensis  julii  anno  Domini  14i8.  — 
Rector,  magistri  et  doctores  Universitatis  studii  Cracoviensis  n .  V.  Mar- 
tène,  Thés.  nov.  miecdot.,  t.  II,  col.  1751. 

Fol.  II.  "  Sicut  habetur  ex  magno  compoto,  pudibundum  est  cleri- 

COS . .  .   ') 

Fol.  13.  «  Titulus  liujus  libri  talis  est  :  «  Incipit  G©mpotus  manua- 
lis  a  magistro  Aviano  metrice  compositus,  ad  ignoranciam  temporis 
repellendam... 

—  Gompotus  est  talis  proprie  dictus  mauualis, 

Leva  manus  totum  nobis 

vult  una  dies  superaddi  ». 

(Environ  220  vers). 

Fol.  21.  a  Incipit  liber  B.  Bernardi,  in  4°'  omeliis,  super  Missus  est. 
Scribere  me  aliquid  et  devotio  jubel...  »  —  1.  ^^  AIùsus  est  angélus 
Gabriel,  etc.  Quid  sibi  voluit...  »  —  2.  «  Novum  canticum  illud 
quod...  « —  3.  "  Libenter  ubi  niichi  congruere  video...  »  —  4.  "  Non 
est  dubium  quidquid  in  laudibus...  qualecumque  opusculum  devo- 
tissime  destinavi.  Explicit  liber  B.  Bernardi  de  Laudibus  virginis 
Marie,  in  4"  omeliis,  super  evangelio  Missus  est  "  . 

Fol.  35.  Curieuse  imprécation  d'écolier,  en  forme  de  monitoire. 
«  Salutem  vobis  bissacularem  premandamus  ac  terribilem...  Quaprop- 
ter  vobis  mandamus,  injungimus...  quatinus  illum  maledicentem 
cathecuminum,  nugigerulum,  ambilogicum,  merdosum  ridiculosumque 
discipulum,  nostre  coquine  fere  papantem  indignum,  femoralibus 
ruptis,  evulsis  funditus,  corrosis  et  frustratim  laceratis,  orbiculariter 
baculetis,  exteriori  superficie  sartaginis  ingredien[tibus?]  dealbata,  per 
cuncta  Corbolii  compila,  culo,  podice  natibusque,  testiculis  notabiliter 
cum  urticis  agitatiset  frictis,  tandem  sic  trucidatuminprofundoSecane 
comburatis...  » 

Fol.  35  v^  Vers  adressés  au  possesseur  du  livre,  J.  de  La  Barre,  par 
J.  Douxami. 

s  Garmina  vcsfra  peto  super  aiirunn  dulcia,  fratres, 

»        (18  versi. 


DE    L.\    I;II5LI()TIIÎ:QI  K    DK    UKIMS.  721 

—   »    Diloclis  (ioctiscjtic  viris  sit  cartulii  presens 

Tradita,  ({iii  Icli  Mosnilio  rnsident, 
J.  Mcrcaloris.  J.  de  Uarratiiie  Viardi 

iV.,  simili  hic  insiiiil  noniiiia  tantasibi. 
Hiis  adjiKijjantnr  rcli(jui  qiios  pcnna  reliqnit 

liisnilpios,  metra  non  hos  polnere  pati, 
0  frator,  lua  c  irla  ineas  pervenit  ad  aure» 


Est  tolus  vobis  J.,  scriptor,  Dulcisamici  ; 

Hec  lione  dilecto  de  Harra  cartula  deliir  j  .  (18  vers). 

Fol.  36.  u  Micolai  de  Clemengiis  Descriplio  vite  tirannice,  cum  ejus 
reprobacione  et  detcstacione. 

Rnpis  in  liorrcnde  scopnlis  locus  altiis  ad  auras 

Emiuet 

sectari  velle  tiranni.  Expliciti.  (82  vers). 

[Nicolai  de  Ctemengiis  upera.  Leyde,  1613,  p.  355). 

Fol.  37.  «  Ejusdem Nicolai  Descripsio(5îc)  vite  rustice,  cum  ejus  laude 
et  commeQdatioQe  in  personam  liberi  Gontheri. 

Fronde  super  viridi  locus  est  in  gramine  ameno; 

Illustrât  nitidis  illum  fons 

gemraam  Gontherus  in  auro.  Explicit  » .  (62  lors). 

Fol.  38. 

€  Insignis  veneranda  patruni  tara  nectare  candens 


Fol.  38  v°.  «  Copia  quarumdam  litterarum  iersificat;irnin. 

Urbis  Parisee  Petrus  novus  incoia,  lete 
Naves  immensas  mille  salutiferas 


—  Superscripsio  (sic) . 

Totis  visceribus  Petrus  Gon,  vc^l   r  aniiciis. 
Des  Vaulx  Andrée,  toti  detnrf|u'  cif  "i  • 

Tournay,  Corbolicum  que  loît  \p-.i  locurii  »  . 

Ibid.  «  Aliarum  copia  litteran;:;i. 

Leta  recoraniis.sani  prcscas  dvA  c^;is;ol.i  IVoulem 


—  Superscriptio. 

Petrus  ad  '/'isr'j;ii:;fii  se  co.)  cil  iii\!i'.|::e  vc>li"iim, 
Perfjcrc;  (!./•  i) 'li'iiii  prejjeri,  tii;;ili:ieu,  d.ctos 
Go  i\  i!i;.!.'".(|'ie  viros  c:iii  ;Me   e  Tornaci'os  -' . 

TOM."^  XWVl  I.  46 


722  MANUSCRITS 

Fol.  39  v°.  «  De  obitu  domni  Gervasii,  Remensis  archiepiscopi. 
Quorumdam  virorum  religiosorum  fîdeli  relatione  didicimus  quod  pré- 
senti  scripto  continetiir.  Tempore  illo  quo  dominus  Gervasius,  Ceno- 
mannorum  primum  antistes...  "  II  s'agit  ici  du  miracle  opéré  par 
S.  Denys  et  par  S.  Nicaise,  qui  enlevèrent  au  diable  l'âme  de  l'arche- 
vêque. 

Fol.  40.  u  De  rithmis  tractaturi,  primo  videndum  est  quidsitrithmus 
et  ex  quot  sillabis...  " 

Fol.  41  v".  «  Tractaturi  de  relativis,  primo  videndum  est  quid  sit 
relatio  et  que  et  quot  sint  ejus  species...  ego  sum  homo  qui  currit.  Ex- 
plicit  «  . 

Fol.  44  v\ 

t  Horrida  rixa  ineam  circumjacet  undique  mentem, 
Planctus  et  immensus  quo  fletus  tergere  conor 


Tandem  raortales  omnes  fera  pessima  raordet  i .     (32  vers). 

Fol.  45.  «Nota  quanti  sit  periculi  et  quam  contrarium  vere  saluti 
plura  beneflcia  ecclesiastica  retinere.  Quidam  enim  doctor,  de  ordine 
Predicatorum,  in  libro  De  Apibus  quem  ipse  edidit,  sic  inquit...  » 

Fol.  49.  «  Omnes  videntes  me  deriserunt,  etc.  Hec  ubi  lacrimarum 
copia...  n  Ce  morceau,  dont  il  est  malaisé  de  déterminer  la  nature,  est 
coupé  par  huit  piécettes  de  vers  du  genre  de  celle-ci  : 

tt  0  tu  qui  cernis, 
Disponis 
Varia, 
Maria, 
Tu,  rector  orbis, 
Prosternis, 
Componis, 
Gloria 
Propria 
Tua  sit  nobis  i . 

Fol.  52-53.  «  Tabula  super  materia[mj  4"  euvangelistarum,  secun- 
dum  ordinem  rerum  gestarum  a  Christo  vel  ipsarum  descriptarum  ab 
ipsis  euvangelistis,  et  dividitur  in  3**  partes  et  quelibet  in  duas  rubri- 
cas  et  historias.  Prima  continet  ingressum  et  etiamoriginemChristi...  » 

Fol.  61.  «  Roseum  memoriale  divinorum  eloquiorum.  Reverendis- 
simo  in  Christo  patri  et  domino,  domino  Brande,  diuina  miseratione 
tituli  Sancti  démentis  sacrosancte  Romane  ecclesie  presbitero  cardinali, 


DE    LA    lUBLIOTIIKOlI':    I)K    FîI-MMS.  72.5 

Placentino  vulgariter  nuiicupato,  frater  Petrus  de  Hosenhcim,  mona- 
ehus  monaslerii  Medlicensis. ..,  Pataviensis  dyocesis,  etc.  Multi  conati 
sunt...  Kxplicit  prologus  prosaycus.  —  Soquilur  prologus  metricus, 
seqiientis  operis  inteiitionem  et  causam  exprimens  et  quod  Roseum 
memoriale  divinoriun  elo(|iiioruni  hoc  opus  vocetur  per  capita  ver- 
siium  insiniians.  Invocatio  divini  auxilii  et  intencio  malerieqne  laus. 

Ore  tuo  cor,  Chrisle,  riga.  mentem  inichi  lustra 


—  Sicut  ex    injuncto  accepi,  ut  prius  dictiim  est  in  prologo,  ut  ita 
singula  Biblie  capitula...  et  sacre  Scripture  aliimnus  facile  judicabit  »  . 

—  Fol.  76.  Autre  table. 

—  tt  Astripotens  Genesi  celum,  speram,  mare,  germen 

Format,  sidus,  aves,  cete 

se  nec  adoret  ait. 

Explicit  Apocalipsis  S.   Johannis.  Finitur  Roseum  memoriale  divino- 
rum  eloquiorum.  —  Destinatio  operis. 

De  petra  suxi,  Petrus,  et  memoranda  reduxi 

Scripta  sacrata 

ut  correxerit  ante. 

Et  sic  est  finis  ».  L'œuvre  du  bénédictin  P.  de  Rosenheim,  prieur  de 
Melk  (diocèse  de  Passau,  basse  Autriche),  a  été  imprimée  plusieurs  fois 
dès  le  XV  siècle;  v.  Hain,  Repert.  bihliogr.,  t.  IV,  n°'  13988-13991. 
Ce  manuscrit  devait  former  jadis  un  seul  et  même  volume  avec 
une  Rhétorique  de  Cicéron  qu'on  trouvera  plus  loin. 

XV«  siècle.  Papier.  142  feuillets,  dont  les  8-10,  12,  29-31,  47,  48, 
54-60,  142  blancs.  213  sur  142  millim.  Rel.  neuve,  parchemin.  — 
(Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  L,  ord.  2,  n°  28  »). 

566  (X.  fonds).  «  Brevis  de  obligationibus  confessarii  synopsis,  ex 
Rituali  Remensi  anno  1677  expressa,  authore  D.  .V.  Philbert  Sa- 
borier  » . 

A  la  fin  de  l'ouvrage,  on   voit  qu'il  ne  fut    terminé  qu'en   1682. 
Extrait  d'un  recueil  Gillot,  intitulé  :  c  Miscellanea,  to.  IV  y^ . 

XVIP  siècle.  Papier.  38  feuillets.  240  sur  177  millim.  Non  relié. 

567  (\^  fonds).  Partie  d'un  cours  de  théologie. 

Fol.    1.    (  Quaestiones  disputandae   de  peccatis  ».    —  Fol.    133. 


724  MANUSCRITS 

ïd.,  «  de  gratia  actuali  » .  —  Fol.  184.  «  De  sacramentis  in  génère  » . 

XVIII"'  siècle.  Papier.  365  feuillets.  238  sur  174  feuillets,  dont 
quelques-uns  blancs.  Cartonnage  couvert  en  parchemin.  —  (Collec- 
tion Raulin?) 

568  (IV.  fonds).  Tractatus  théologiens. 

Trois  parties.  I.  «  De  peccatis  » .  — II.  «  De  gratia  Saluatoris  » .  — 
III.  «  De  sacramentis  » . 

XVIII®  siècle.  Papier.  249  feuillets  pour  les  2  premières  parties, 
178  pour  la  3*;  quelques  feuillets  annexes  non  cousus.  228  sur  170 
millim.  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Legs  Jolicœur,  1895). 

569  (M.  fonds).  «  Théologie  enseignée  aux  demoiselles  pension- 
naires de  l'abbaïe  roïale  de  Saint-Pierre  de  Reims  » ,  par  une  des 
dames  de  la  maison. 

Fol.  34.  L'ouvrage  ci-dessus  est  suivi  d'une  "  Description  des  mœurs, 
gouvernements  et  religion  des  roiaumes,  principautez,  états  et  répu- 
bliques de  l'Europe  » ,  qui  contient  notamment  (fol.  42-74)  un  abrégé 
de  l'histoire  et  des  institutions  de  la  France,  et  (fol.  75-79)  une  des- 
cription sommaire  de  ses  provinces. 

XVIII*  siècle.  Papier.  79  feuillets.   158  sur  100  millim.  Rel.  veau 
brun. 

570  (\^  fonds).  La  Somme  du  roi  Philippe,  ou  Somme  des  vices 
et  des  vertus,  par  le  frère  Laurent,  de  l'ordre  de  S.  Dominique,  con- 
fesseur de  Philippe  le  Hardi. 

Fol.  1.  «  Ce  sont  les  dys  commandementz  nostre  Seignur.  Le  pri- 
mer commandement  que  Dieux  commande...  " 

Fol.  4.  i'  Qm  sont  les  articles  de  la  foi  cristiéne,  que  chescun  cristien 
doit  croire...  « 

Fol.  6.  "  Des  VII  pécbiés  mortelz.  Me  sire  seint  Jehan,  en  livre  de 
ses  révélacions...  » 

Fol.  29  v°.  «  Ci  commence  le  traitié  de  vertus,  coment  homme 
aprent  à  morrir.  Enuis  muert  qui  apris  no  l'a;  apren  à  morir,  si  sau- 
ras vivre...  r. 

Fol.  41.  t  Coment  on  espont  le  Paler  nosler.  Quant  on  met  un 
enfant  à  lettre...  r. 

Fol.  49  v\  Celte  page  avait  été  réservée  pour  l'exécution  d'une 


Dl-:    LA   BIBLIOïHKQUE    DK    REIMS.  725 

peinture  dont  le  scribe  nous  donne  Texplication  :  ce  Ce  est  le  jardin 
des  vertus.  Les  VII  arbres  sijjniûent  les  Vil  vertus  dont  cest  livre 
parle;  l'arbre  du  milieu  signifie  Jhésu-Crist,  souz  qui  croissent  les 
vertus;  les  Vil  fontaignes  de  cest  jardin  sont  les  VII  dons  du  scint 
Espirit,  qui  arrousent  le  jardin;  les  VII  pucelles  qui  puisent  en  ces 
VII  fontainnes  sont  les  VII  péticions  de  la  Pâte?'  nostre  qui  empêtre  les 
VII  dons  »  . 

Fol.  50.  «  Après  les  Vil  péticions  que  sont  contenuz  en  la  seinte 
Pater  nostre^  nous  estuet  parler  à  grant  révérence  de  si  baute  matère 
come  des  très  saintismes  dons  du  seint  Espirit,  si  come  il  mesmes  nous 
enseignera...  qui  nous  maine  en  sa  compaignie,  là  où  est  perdurable 
vie.  Amen  » . 

Cet  ouvrage  a  été  imprimé  dès  li78;  v.  Hain,  Uepert.  hihliogr., 
t.  m,  n«'  9949-9952.  Sur  l'auteur  et  son  œuvre,  v.  Hisl.  lill.,  t.  XIX, 
p.  397-405;  Quétif  et  Échard,  Script,  ord.  Praed.,  t.  1,  p.   38G-388. 

Au  bas  du  fol.  113  v%  on  lit  la  signature  :  «  J.  Upton  » ,  qui  pour- 
rait bien  être  celle  du  scribe. 

XIV*  siècle.  Vélin  de  choix.  10  gardes  blanches,  A-ii,  en  tête,  i-j,  à 
la  fin,  plus  113  feuillets,  garnis  sur  les  deux  faces  de  très  jolis  enca- 
drements d'or,  couleurs  et  gouache,  ornés  de  pampres  et  de  fleurs,  por- 
tant aux  fol.  1,  4,  6,  29,  41,  42,  50  les  armoiries  du  duc  de  Bed- 
ford,  pour  (jui  le  livre  fut  exécuté.  284  sur  196  niillim.  Detni-rel. 
maroquin  rouge,  portant  sur  le  plat  le  nom  de  M.  de  Jessainl,  ancien 
préfet  de  la  Marne.  —  (Don  de  M.  de  Jessaint). 

o71  (F.  434).  La  Somme  du  roi  Philippe. 

Fol.  1.  "Ce  sont  li  X  commandement  de  nostre  Signeur.  Li  pre- 
miers commandemcns...  » 

Fol.  3  v°.  Une  lacération  violente  a  enlevé  le  commencement  des 
articles  du  Credo,  en  même  temps  que  la  miniature  placée  en  tête  de 
ce  chapitre.  —  Les  deux  feuillets  suivants  manquent  aussi,  enlevant  le 
commencement  des  sept  péchés  capitaux. 

Fol.  21  v°.   "  De  bien  voloir  vivre.  Anuiz  muert  qui  apris  ne  l'a...  n 

Fol.  31.  Du  Pater.  Le  commencement  fait  défaut,  enlevé  avec 
l'ancien  fol.  xxxiii. 

Fol.  36  v°.  «  Li  VII  don  dou  saint  Esperit.  Après  les  VII  péticions 
...là  cil  est  perdurable  vie.  Amen.  Explicit  la  Somme  le  roy  Phe- 
lippe  r . 

Fol.  c.  Table  alphabétique. 


726  MANUSCRITS 

Sur  le  fol.  1,  la  cote:  "  b  22  visa  ».  —  Au  dos,  ce  titre  (XVIII* 
siècle)  :   «  Somme  sur  les  dix  commandemens.  —  161  »  . 

XIV*  siècle.  Parchemin.  90  feuillets  à  2  col.,  plus  les  gardes  a,  en 
tête,  et  R-c,  à  la  fin,  les  2  premières  blanches.  Outre  les  fol.  lacérés 
indiqués  plus  haut,  on  notera  une  coupure  de  marge  au  fol.  22. 
Miniatures  à  personnages  à  presque  toutes  les  pages,  notamment  aux 
fol.  1,  29,  36;  l'une  d'elles  enlevée  au  fol.  85.  328  sur  238  millim. 
Uel.  veau  fauve  gaufré  (crucifixion,  pélicans,  dragons,  agnus Dei,  fleurs 
de  lis,  roses),  sur  bois.  —  (Ex-!ibris  gravé  du  Chapitre  :"  G,  ord.  3, 
n"  52  5)  ) . 

Î172  (F.  497).  «  Doctrine  des  commandements  de  Dieu  [et  de 
l'Église]  r^ . 

Chi  y  trouve  aussi  (fol.  96  et  suiv.)  la  "  doctrine  des  censures  » , 
excommunication,  suspense,  interdit  et  irrégularité. 

En  tête  du  fol.  1,  on  lit  (XVIII'  siècle)  :  «  Ex  libris  R.  Favart,  ca- 
n[onici]  Remfensis]  ) ,  et  à  l'intérieur  du  plat  initial,  on  trouve  Tex- 
libris  gravé  :  a  Ex  libris  R.  Favart,  presbyteri ,  doctoris  theologiae, 
canonici  ecclesiae  Remensis  »  ,  aux  armes  du  donateur  :  d'azur,  à  la 
fasce  vivrée  d'argent,  accompagnée  en  chef  d'un  croissant  de  même  et  en 
pointe  d'une  ancre  également  d'argent. 

XVII*  siècle.  Papier.  106  feuillets.  235  sur  170  millim.  Rel.  veau 
racine  sur  carton.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre    :    «   C,   ord.  4, 

n°  85  5)  ) . 

i>75  (N.  fonds).  Expositio  praeceptorum  Decalogi. 

Les  l*"",  2*,  3*,  4*,  5%  6*  et  9*  commandements  débutent  respec- 
tivement aux  fol.  1,  181,  196,  218,227,239.  Les  7%  8%  10"  man- 
quent. 

XVII1«  siècle.  Papier.  258  feuillets,  dont  quelques-uns  blancs.  310 
sur  220  millim.  Cahiers  placés  sans  reliure  dans  un  portefeuille  par- 
chemin. 

o74-o7o  (F.  494).  Catéchisme  paroissial  et  familier.  Incomplet. 

ÎÎ74  (Tome  I). —  Fol.  1.  »  Preuîier  {sic)  partie,  dans  laquelle  on 
traitte  du  catéchisme,  du  chrestien,  de  la  foy  et  des  vérités  contenues 
dans  le  Symbole  des  Apostres  ^  . 

Fol.  303.  ti  Seconde  partie  du  premier  tome,  dans  laquelle  on  traitte 
de  l'espérance,  de  l'Oraison  dominicale  et  delà  Salutation  angélique  r> . 


1)1-:    LA    BIBLIOTllÈQrK    DK    RKIMS.  727 

En  tête  du  fol.  1,  on  lit  :  «  Ex  bibliotheca  Miniuiorum  Hemensium, 
sub  litt[era]  D,  n[umero]  270  »  . 

575  (Tome  II).  —  Kol.  1.  «Troisiesme  partie,  dans  laquelle  on  tiaitte 
des  commandemens  de  Dieu  et  de  l'Eglise  >'  . 

Fol.  263.  a  Quatriesme  partie,  dans  laquelle  on  traicte  des  sept 
pécbéz  capitaux  « . 

En  regard  du  fol.  2,  le  Christ  en  croix,  gravure  de  Aloncornet. 
Au  bas  du  dernier  feuillet,  on  lit  la  date  de  1693. 

XVII«  siècle.  Papier.  — Tome  1.  424  feuillets;  207  sur  155  millim. 
Rel.  veau  fauve.  —Tome  II.  298  feuillets;  229  sur  172  millim.  Rel. 
parchemin.  —  (Minimes  de  Reims). 

576  (i\.  fonds).  «  Réponse  à  certains  reproches  faits  à  TAbrégé  du 
Catéchisme  de  Naples  «  . 

'    Après  cette  réponse,  on  trouve  (p.  31)  Ténoncé  des  «huit  reproches 
faits  à  l'abrégé  en  un  volume  du  Catéchisme  de  Naples  » . 

XIX*  siècle.  Papier.  31  pages.  225  sur  170  millim.  Non  relié.  — 
(De  M.  Louis  Dessain). 

577-578(N.  fonds).  Catéchisme  du  diocèse  de  Chàlons.  Incomplet. 

577  (Tome  II).  —  Seconde  partie.  Des  commandements  de  Dieu 
et  de  l'Eglise.  —  «  Le  16  de  septembre  1759  "  .  — Table  (1760). 

578  (Tome  III).  —  Troisième  partie.  Des  sacrements.  —  «  Ce 
vingt-neuf  janvier  1758  ".  —  Table  (septembre  1758). 

XVIII*  siècle.  Papier.  522  et  444  pages.  165  sur  108  millim.  Rel. 
veau  fauve.  —  (Don  Deullin). 

579  (F.  485).  Gaufridi  Babionis  sermones  LXXXIll. 
Fol.  I.  Table  des  sermons. 

Fol.  2.  «  Cap.  1°.  De  unitate  sancte  matris  Ecclesie.  Dicit  apostolus 
Paulus  :  A^on  est  potestas,  nisi  a  Deo  ordinata  sit,  etc.  Audite,  fratres 
karissimi,  quid  apostolus  Domini  vobis  clamet. ..  y^  (Hauréau,  Notices 
et  extraits,  t.  IV,  p.  4). 

Fol.  4.  «  Cap.  11°.  Quantum  Christus  dilexit  Ecclesiam.  Inquit 
apostolus  Paulus  :  Christus  dilexit  Ecclesiam^  etc.  Audite,  fratres  karis- 
simi, Paulum  apostolum  nuntium...  »  [Ibid.,  t.  V,  p.  208). 

Fol.  5.  a  Cap.  111°.  De  dedicatione  fempli  Salomonis.  Salomon  edi- 
ficavit  domum  Domini,  etc.  Omnia,  fratres  karissimi,  facta  antique 
legis...  »   [Ibid.,  t.  V,  p.  134  et  209). 


728  MAXUSGRITS 

Fol.  6  V**.  a  Cap.  iiir.  De  audieiidis  mandatis  vile.  Audi,  Israël,  man- 
data vite,  auribus  percipe,  etc.  Aiiimonet  vosDominus,  fratres  karissimi, 
per  Jeremiam...  »  (Ihid.,  t.  I,  p.  35,  et  t.  II,  p.  104). 

Fol.  9.  a  Cap.  1°.  De  inquisitione  cause  quare  populus  Dei  nolit 
penitere.  Populus  (sic)  meus,  quid  feci  tibi ,  etc.  Diu,  fratres  karissimi, 
toleravit  nos  Dominus...  ^{Ibid.,  t.  I,  p.  37,  et  t.  II,  p.  116). 

Fol.  12.  u  Cap.  vr.  De  pastoribus  Ecclesie.  Fecit  Deus  duo  magna 
luminaria,  etc.  Sic  voluit  Deus,  fratres  karissimi,  facerecreaturasmundi 
...  »  (Ibid.,  i.  V,  p.  133). 

Fol.  13  v°.  «  Cap.  vii°.  De  sacerdotibus.  Labia  sacerdotis  custo- 
diunt  scientiam,  etc.  Audite,  fratres  karissimi,  quantum  thesaurum...  » 
{Ibid.,  t.  V,  p.  208). 

Fol.  15.  "  Cap.  l'iii.  De  suscepto  bonore  predicationis  unde  pas- 
cantur  subditi.  Lociitus  est  Dominus  ad  Moyscn  cum  murmurassent,  etc. 
Quçcumque,  fratres  karissimi,  scripta  sunt,  adnostram...  » 

Fol.  17.  «  Cap.  IX.  De  conquestione  Domini  de  sacerdotibus.  Qui 
descendunt  mare  in  navibus,  etc.  Conqueritur  Dominus  per  David,  fra- 
tres karissimi,  de  nobis  sacerdotibus...  " 

Fol.  19.  «  Cap.  X.  De  his  qui  vicarii  sunt  Cbristi  super  populum. 
Deus  stetit  in  sijnagoga  deorum,  etc.  Fratres  karissimi,  cum  Dominus 
nosler  Jhesus  Christus,  Deus  ante  st;cula...  »  [Ibid.,  t.  I,  p.  245). 

Fol.  21  v°.  «  Cap.  XI.  De  edificatione  civitatis  eterne.  Fundamenta 
ejus  in  montibus  sanctis,  etc.  Gloriosam,  fratres  karissimi,  civitatem 
cepit  ab  inicio  mundi...  «  [Ibid.,  t.  V,  p.  134). 

Fol.  23.  "  Cap.  XII.  Verba  Patris  querentis  de  Ecciesia.  Vinea  facta 
est  dilecto  meo,  etc.  Vinea  Domini  domus  est,  bçc  suut  verba  Patris  qu§- 
rentis...  »  M.  Hauréau  a  attribué  ce  sermon  à  Pierre  le  Mangeur 
{Not.  et  extr.,  t.  II,  p.  258). 

Fol.  25.  a  Cap.  XIII.  De  crucifixione  veteris  bominis  juxta  Apostolum. 
Scitote,  fratres  karissimi,  quia  vêtus  homo,  etc.  Lçtum  nuntium  affert 
vobis  Apostolus...  »  (Ibid.,  t.  I,  p.  84,  et  t.  II,  p.  109). 

Fol.  27  v°.  a  Cap.  xiv.  De  prenuntiatione  adventus  Cbristi.  Dicite 
pusillanimis  :  Coiifortamini,  etc.  Ante  adventum  Domini,  fratres  karis- 
simi, in  tanta  caligine...  »  (Ibid.,  t.  II,  p.  100  et  254). 

Fol.  29.  «  Cap.  XV.  De  reconciliatione  Cbristi  et  Ecclesie  maxime  fa- 
cienda  in  XL*.  Excutere  de pulvere,  consurge,  etc.  Audite,  fratres  karis- 
simi, quam  dulciter...  r>  (Ibid.,  t.  I,  p.  83;  t.  II,  p.  404,  et  t.  V, 
p.  248). 


DK    LA   RIBLIOTHICQUE    DK    RKIMS.  729 

Fol.  31  V.  a  Cap.  \vi.  Do  Annunti.itione;  quoiiiodo  in  ecclesia  nos 
dobcmus  habcrc.  Sta  in  porta  domus  Domini,  etc.  H(^'c  pn^cepit  Dominus 
per  .leremiaiii...  « 

Fol.  3:2.  «  Cap.  \\\\.  De  vitiositate  carnis  saccrdotis.  Loculiis  est 
Dominus  ad  Moyscn,  diiens  :  Saccrdos,  de.  Fratres  karissimi,  li<;c 
omnia  qut;  in  vetcri  lege...  »  [Ihid.,  t.  V,  p.  133). 

Fol.  33  v°.   >(  Cap.  xviii.  De  iepra  sacerdotis.  LoaUus  est  Dominus  ad 
Moijsen,  dieens  :  Homo,  etc.  Fratres  karissimi,  linieo  quod  quosdain...  r. 
(Ibid.,  t.  I,  p.  8G). 

Fol.  34  v°.  "  Cap.  xix.  De  consolatione  populi.  Consolamini,  conso- 
lamini,  populus  (sic)  meus,  etc.  Ante  adventum  Hedemptoris  nostri...  " 

Fol.  37.  «  Cap.  XX.  De  dedicatione  et  dignitate  lempli  Salomonis. 
Facta  sunt  encenia  in  Jerosolimis,  etc.  Fratres,  (;dificavit  Salomon 
templum...  »  (Ibid.,  t.  V,  p.  134  et  209). 

Fol.  39  v°.  a  Cap.  xxi.  De  exitu  Lotli  de  Sodomis.  Dum  egrederetur 
Lolh  de  Sodomis,  etc.  Novistis,  fratres  karissimi,  quia  Loth,  nepos 
Abrahe...  ^  (Ibid.,  t.  II,  p.  247). 

Fol.  il.  «  Cap.  XXII.  De  misterio  crucis.  Verbum  crucis  pereuntibus 
quidem,  etc.  Fratres  karissimi,  quia  fidelibus  locuturi...  "  (Ibid.,  t.  I, 
p.  -iO). 

Fol.  42.  "  Cap.  xxiM.  De  die  Roj]alionuni.  Ouis  vestrum  habebit  ami- 
cum,  etc.  Modo  sunt,  fratres  karissimi,  dies  Kogationum...  »  (Ibid., 
t.  I,  p.  243). 

Fol.  44.  "  Cap.  xxiiiî.  De  die  Pentecostes.  ï/erbo  domini  celi,  etc. 
Fratres  karissimi,  scire  debetis  quy. ..  «  (Ibid.,  t.  V,  p.  251). 

Fol.  45  v°.  «  Cap.  xxv.  De  homine  peregre  profecto.  Homo  quidam 
peregre,  etc.  Hec  parabola,  fratres  karissimi,  dicta  a  Domino...  » 
(Ibid.,  t.  I,  p.  8G). 

Fol.  47  v°.  "  Cap.  xxvi.  De  electione  LXXIl  discipuloriim.  Désigna- 
vit  Dominus  Jhesus  et  alios  septuaginla,  etc.  Flegit,  fratres  karissimi, 
Dominus  in  primitiva  Ecclesia...  »  (Ibid.,  t.  1,  p.  247). 

Fol.  49.  "  Cap.  XXI II.  De  mundalione  leprosi.  Cum  descendissei 
Jhesus  de  monte,  sccute  sunt,  etc.  Quando  Christus,  fratres  karissimi, 
voluit  inter  homines...  »  (Ibid.,  t.  II,  p.  103,  et  t.  IV,  p.  107). 

Fol.  50.  «  Cap.  XXVIII.  De  exercitatione  dormitationis.  Surge  qui 
dormis  et  exurge  (sic)  a  mortuis,  etc.  llucusque,  fratres  karissimi,  satis 
obdormistis...  » 

Fol.  51  v\  "  Cap.  XXIX.  De  sermone  Domini  metaphorice.  Simile  est 


730  MANUSCRITS 

regnum  celorum  homini  qui  seminavit^   etc.  Dominiis  Jhesus   Christus, 
fratres  karissimi,  inter  homines  habitaiis...  » 

Fol.  53  v°.  «  Cap.  xxx.  De  visione  Jeremie.  Factum  est  verhum  Do- 
mini  ad  Jheremiam,  dicens  :  Quid  tu  vides?  etc.  Visio  ista,  fratres  karis- 
simi, utililati  nostrç...  » 

Fol.  56.  "  Cap.  XXXI.  De  punitione  peccatorum.  Dicit  Dominus  ad 
populum  Jérusalem,  etc.  Fratres  karissimi,  ideo  leguntur  Scriptiirç...  )) 

Fol.  58.  u  Gap.  xxxii.  De  pugna  contra  diabolum.  Cum  exiret 
Jepte  ad pugnam,  etc.  Ideo,  fratres  dilectissimi,  proponuntur  ista  anti- 
quorum Patrum...  -n 

Fol.  61  v°.  «  Cap.  xxxiii.  De  purgatione  tritici.  î/enienles  filii 
Remon  Berelhite  (sic),  Recha  et  Banacha,  etc.  Hostiaria  triticum  purgat, 
cum...  t) 

Fol.  64.  "  Cap.  xxxiin.  De  his  qui  in  immundis  vasis  predicationem 
suscipiuni.  Nejno  7711  ttit  vinuin  novellum  in  utres  veteres,  etc.  Dominus 
noster  .Ihesus,  fratres  karissimi,  loquens  hominibus...  »  (Hauréau, 
Not.  et  exlr.,  t.  V,  p.  134,  209). 

Fol.  65  v°.  «  Cap.  xxxv.  De  ultionibus  veteris  Teslamenti.  Maria, 
soror  Moysi,  peccavit  murmurando,  etc.  Ultiones,  fratres  karissimi, 
veteris  Testamenti  ad  correptionem...  »  (Ibid.,  t.  I,p.  35,  et  t.  II,  p.  104). 

Fol.  68.  "  Cap.  XXXVI.  De  Ypapanti  Domini.  Postquam  impleti  sunt 
dies purgationis,  etc.  Consuetudo,  fratres  karissimi,  hçc  erat  in  veteri 
lege...  «   {Ibid.,  t.  I,  p.  35,  et  t.  II,  p.  103  et  255). 

Fol.  70.  "  Cap.  XXXVII.  De  gloria  filie  régis.  Omnis  gloria  fille  régis 
ah  intus  in  fimhriis,  etc.  In  hoc  versu  prophctico,  filie  dilectissimc, 
gloria  vestre  domine  describitur...  -n  [Ibid.,  t.  V,  p.  133). 

Fol.  71  v°.  «  Cap.  xxxviii.  De  Advcntu  Cbristi.  Dicite,  filie  Syon, 
ecce  rex  tuus  venit,  etc.  Mandat  vob'*^  rex  c(;li,  fratres  dilectissimi,  per 
proplietam..!  »  {Ibid.,  t.  1,  p.  36:::). 

Fol.   74  v\  ce  Cap.   xxxix.  De  die  Pentecostes.   Du7n  complerentur 
dies,  etc.  Congruum  satis  est,  fratres  karissimi,  ut  in  his  diebus...  '^ 
{Ibid.,  t.  I,  p.  38). 

Fol.  76.  «  Cap.  XL.  De  pugna  contra  Babilonem.  Dicit  Dominus  per 
Jeremiam,  prophetam  :  Preparemini,  etc.  Vos,  fratres  karissimi,  con- 
gregati  estis...  »  {Ibid.,  t.  I,  p.  246,  et  t.  V,  p.  208). 

Fol.  78  v".  «  Cap.  xli.  De  verbis  contemplative  Ecclesie.  Quesivi 
dilectummeum,etc.  Hçc  verba,  fratres  dilectissimi,  sunt  Ecclesiç  con- 
templativç...  »  {Ibid.,  t.  V,  p.  132). 


DE    LA    lUBLIOTIIKQl  l!^    1^1'    IIKIMS.  731 

Fol.  80.  «  Cap.  \i.n.  De  coiifessione  in  aUenitruiii.  Confilemhii 
allenitrum  'peccata  vestra,  elc.  Cuin  in  aliis,  fratres  karissimi,  diebus  ad 
conlessionem...  «  (Ibid.,  t.  V,  p.  250). 

Fol.  81  v°.  u  Cap.  xiAiii.  De  Ascensione  Domini.  Elevalus  est  sol 
in  celnm,  etc.  Ilodie,  fratres  karissimi,  est  Ascensionis  jocunda  festi- 
vitas...  ..  (IbicL,  t.  I,  p.  38;  t.  IV,  p.  7,  et  t.  V,  p.  250). 

Fol.  83.  «  Gap.  xi.iiii.  De  die  Pentecostes.  Dies  Pentecostes  est  in 
lege  et  in  evangelio...  " 

Fol.  83  v°.  "  Cap.  xl\  .  De  Resurrectione.  Cuni  cçtere  festivitates 
in  recordatione...  " 

Fol.  84  v\  tt  Cap.  xlvi.  De  Cena  Domini.  Cum  intinxissel  Dominus 
Jhesuspanem,  etc.  Salis  novit  caritas  vestra,  dilectissimi  fratres,  quod 
tota  perfectio...  »  (Ibid.,  t.  I,  p.  362,  et  t.  II,  p.  112). 

Fol.  80  v**.  «  Cap.  XLVii.  De  pastoribus  Israël.  Factum  est  verbum 
Domini  ad  Ezecliielem^  dicens  :  Fili  hominis,  propheta,  etc.  Vos,  fratres 
karissimi,  estis  pastores  Israël...  n  [Ibid.,  t.  I,  p.  244,  et  t.  II, 
p.  264  et  317). 

Fol.  88  v°.  «  Cap.  xlviii.  De  sacerdotibus.  Posait  Moyses  labrum 
eneum  inquo  lavabantur  Aaron,  etc.  Hnjus  rei  figura,  o  vos  sacerdotes, 
ad  vos  pertinet...  » 

Fol.  90.  tt  Cap.  XLix.  De  hoc  quod  divites  non  sunt  boni  nec  pau- 
peres  mali.  Noli  emulari  in  maJignantibus j  etc.  Multi  in  mundo  sunt, 
fratres  karissimi,  qui  cum  videant...  «  [Ibid.,  t.  I,  p.  84;  t.  II,  p.  104, 
et  t.  V,  p.  248). 

Fol.  91  v°.  «  Cap.  L.  De  odore  filii.  Ecce  odor  filii  mei,  etc.  Aggra- 
tulatur  vobis,  fratres  karissimi,  Dominus...  »  [Ibid.,  t.  I,  p.  36,  et  t.  V, 
p.  248). 

Fol.  93  V".  «  Cap.  li.  De  duabus  uxoribus  Jacob.  Legitur,  fratres 
karissimi,  quod  Jacob  duas  uxores...  »  [Ibid.,  t.  1,  p.  40). 

Fol.  95  v°.  u  Cap.  lu.  De  duobus  regnis  et  duobus  principibus. 
Exile,  populus  (sic)  meus,  de  Babylonia,  etc.  Sunt,  fratres  karissimi,  in 
mundo  duo  régna..."  [Ibid.,  t.  II,  p.  255). 

Fol.  97  v".  ic  Cap.  i,iii.  De  aureis  et  argentcis  vasis  in  magna domo. 
In  magna  domo,  fratres  dilectissimi,  ut  ait  Apostolus...  » 

Fol.  99.  «  Cap.  Lnii.  De  eodem  capitulo.  In  magna  domo,  fratres 
dilectissimi,  non  solum  sunt  vasa  aurea...  •^■ 

Fol.  99  v\  vc  Cap.  lv.  De  hostiariis.  Accedite  ad  eum  et  illumina- 
mini,  etc.  Audite,  fratres  karissimi,  quomodo  ad  se...  " 


732  MAMUSGRITS 

Fol.  100.  t(  Cap.  LVi.  De  lectoribus.  Clama,  ne  cesses,  quasi  tuba,  etc. 
Iste  ordo,  fratres,  vocatur  lector  vel  psalmista,  lector  a  legendo,  psal- 
mista  a  psalmis  canendis.. .  « 

Fol.  100  v".  «  Cap.  Lvii.  De  exorcistis.  Convocatis  Jhesus  duodecim 
apostolis,  dédit  illis  virtutem,  etc.  Ecce,  fratres  karissimi ,  ordinem 
quem  suscepturi  estis...  " 

Fol.  101.  «  Cap.  LViii.  De  acolitis.  Sint  lucernc  inmanibus  vestris,etc. 
Habuit,  fratres  karissimi, et  iste  ordo  principium  ex  veteri  lege...  » 

Fol.  101  v**.  u  Cap.  Lix.  De  subdiaconis.  Muridamini,  qui  fertis 
vasa  Domini.  Quia  ad  ordines  qui  sacri  specialiter  dicuntur  acce- 
ditis...  r> 

Fol.  102  v°.  «  Cap.  LX.  De  levitis.  Dominus  dixit  ad  Aaron  :  Ego 
dedi  vohis  fratres  vestros  levitas,  etc.  Ordo  isle,  fratres  karissimi,  levi- 
tarum  principium  habuit...  ^■) 

Fol.  103.  «  Cap.  Lxi.  De  sacerdotibus  » .  Ut  supra,  fol.  47  v°. 

Fol.  105  \\  «  Cap.  LXii.  De  ministris  ecclesie.  In  omnibus,  fratres 
karissimi,  exibeamus  nosmetipsos.. .  «  (Ibid.,  t.  I,  p.  85,  et  t.  V, 
p.  248). 

Fol.  107.  "  Cap.  LXiii.  De  unione  ÏYàivnm..  Ecce  cjiiam  bonum  et  quam 
jucundum,  etc.  Sic  aggratulatur,  dilectissimi  fratres,  David  proplieta 
fraternitati  vestrc^',  et  conventus  vestros...  ^   {Ibid.,  t.  V,  p.  132). 

Fol.  108  v°.  "  Cap.  LXiii.  De  beatitudine  lugentium.  Divina  Scrip- 
tura,  fratres  karissimi,  aliquando  ad  lacrimas...  n  (Ibid.,  t.  I,  p.  38; 
t.  IV,  p.  7,  et  t.  V,  p.  250). 

Fol  109  v\  «  Cap.  Lxv.  Quod  filii  imitentur  Patrem.  Esiote  imita- 
tores  Dei,  etc.  Ammonet  vos,  fratres  karissimi,  Apostolus  ut  si  filii...  -n 
[Ibid.,  t.  I,  p.  40,  et  t.  II,  p.  112). 

Fol.  111.  ce  Cap.  Lxvi.  Quod  mundus  non  est  diligendus.  Nolite 
diligere  mundum,  etc.  Est  quidam,  fratres  karissimi,  specialis  inimi- 
cus...  .^  (Ibid.,  t.  I,  p.  83;  t.  Il,  p.  104;  t.  IV,  p.  6,  et  t.  V,  p.  248). 

Fol.  113.  a  Cap.  Lxvii.  Quod  Cbristus  passus  sit  extra  portam  et 
de  processione  in  Hamis  palmurum.  Dominus  noster  J/tesus  Christus,  ut 
sanctificaret per suum  samjuinem,  etc.  Satis,  fratres  karissimi,  audivistis 
ordinem  redcmptionis  vestrç...  i^(Ibid.,  t.  1,  p.  36,  et  t.  II,  p.  108). 

Fol.  114  V".  "  Cap.  Lxvm.  De  redemptione  humani  generis.  Ubi 
venit p/enitudo  temporis,  misit  Deus,  etc.  Fratres  dilectissimi,  magna dis- 
pensatione  voluit  Deus...  »   (Ibid.,  t.  I,  p.  39). 

Fol.  115  v°.   "  Cap.  LXix.  De  pbariseo  cum  quo  Dominus  mandu- 


DE    LA   iniiLIOTIlÈQUr:    DE    REIMS.  733 

cavit.    ïïogahat  J/iesum  quidam  pliariseus,   etc.    Mullis    rnodis,   fratres 
karissiini,  voliiil  Doniinus  iiivitare  homiiies...  » 

Fol.  117.  «  Gap.  i,.\.\.  De  Xalivitate  Doinini.  Gaudeamus  in  Do- 
mino, (lilectissimi  fratres,  et  licet  non  quanlas  dcbeinus...  « 

Fol.  118  v".  i  (]ap.  L.wi.  De  Gêna  Doniini.  Dominiis  nosler  J/tesus 
Christus  in  qua  nocte  tradebatui\  etc.  Imminente,  IVatres  dilectissimi, 
dominicc  passionis  articulo...  " 

Fol.  120  v°.  «Gap.  lxxii.  Quomodo  nos  revocat  Dominus.   Venite, 
filii,  audiie  me,  etc.   Audite,   fratres  karissimi,  quani  dulci  voce,  quali 
affectu...  »   ilbid.,  t.  V,  p.  249). 

Fol.  122  v».  u  Gap.  lxxiii.  De  positione  Alléluia.  Scientes,  fratres 
dilectissimi,  quia  qiiamdiu  sunuis...  » 

Fol.  123  v°.  "  Gap.  lxxiiii.  De  ordinalione  Ecclesie.  Locutus  est  Do- 
minus per  Vsayam,  dicens  :  Ponam  desertum...  »  Audite,  fratres  dilec- 
tissimi, quanta  Providentie  diligentia...  « 

F'ol.  125.  "  Gap.  lxxv.  De  Xativitate  Domini.  Apparuit  benignitas 
et  humanitas  Salvaloris,  etc.  Adquisierat  sibi,  fratres  karissimi,  diabo- 
lus  genus  humanum...  ^  [Ibid.,  t.  I,  p.  3  i,  et  t.  Il,  p.  101). 

Fol.  127.  «  Gap.  lxxvi.  De  dilectione  etiam  inimicorum.  Diligite 
inimicos  vestros,  benefacite  his,  etc.  Dominus  et  redemptor  noster,  fra- 
tres karissimi,  venerat  in  mundum...  »  (Ibid.,  t.  II,  p.  101,  et  t.  IV, p.  5). 

Fol.  128.  «  Gap.  lxxvii.  De  impietate  hominum.  Vulpes  foveas 
habent,  etc.  De  impietate  hominum  Dominus  et  redemptor  noster...  » 
(Ibid.,  t.  II,  p.  102,  et  t.  V,  p.  247). 

Fol.  129  v°.  "  Gap.  lxxiiii.  De  [de]scriptioneEcclesi§ ad  clericos  per- 
tinente. Inter  alias  descriptiones  menbrorum  Kcclesiç...  » 

Fol.  131  v°.  "Gap.  Lxxix.  Lt  rudes  homines  per  consnetas  res  melius 
ignoratas  videant.  Arborem  fici  habebat  quidam,  etc.  Dominus  et 
redemptor  noster,  fratres  karissimi,  aliquando  per  similitudines...  « 

Fol.  133.  «  Gap.  lxxx.  De  conversione  et  actu  penitentie.  Conver- 
timini  et  agite penilentiam,  etc.  Audite,  fratres  dilectissimi,  quant(;  mise- 
ricordie...    »    (Ibid.,   t.   I,    p.    248). 

Fol.  135.  "  Gap.  lxxxi.  De  confessione.  In  omnibus  Scripturis 
divinis,  fratres  dilectissimi,  utiliter  ac  salubriter...  » 

Fol.  130  v\  K  Gap.  lxxxii.  De  dilectione  etiam  inimicorum.  Fré- 
quenter in  evangelio,  fratres  dilectissimi,  audiamus...  » 

Fol.  138.  "  Gap.  lxxxiii.  De  creatione  primi  hominis.  Greuvit 
Deus  primum  hominem  ad  imaginem...  » 


734  MANliSClUTS 

Au  verso  du  fol.  139  et  dernier,  une  main  presque  conteinporainea 
copié  la  lettre  adressée  au  Pape  par  Samson,  archevêque  de  Reims, 
Jocelin,  évêque  de  Soissons,  Guillaume,  évêque  de  Chàlons,  Auvis, 
évêque  d'Arras,  au  sujet  de  Tappel  porté  à  Rome  par  Abailard,  après 
le  concile  de  Sens  (1140),  où  ses  doctrines  avaient  été  condamnées. 
Notre  texte  diffère  très  sensiblement  de  celui  donné  par  Lahhe  {Sacros . 
conc,  t.  X,  p.  1021-1022),  comme  on  en  jugera  par  ces  deux  lignes  : 
«  Excellentissimo  domino  et  karissimo  patri,  etc.  Auribus  occupatis  ad 
plurima,  sermonem  facimus  adbreviatum...  « 

Les  gardes  ^,  b,  sont  des  feuillets  d'un  compte  du  Chapitre 
(XV^  siècle),  où  il  est  question  des  francs-sergents  et  du  past  d'Adal- 
béron. 

On  remarque,  à  l'intérieur  du  plat  final,  la  signature  de  Guy  de  Roye  ; 
mais  cette  particularité  ne  peut  viser  qu'une  reliure.  L'indication  du 
vrai  propriétaire  originel  nous  est  fournie,  dans  la  marge  supérieure 
du  fol.  2,  par  un  petit  écu  tréflé  que  nous  avons  déjà  rencontré  ail- 
leurs comme  une  des  marques  bibliographiques  de  l'abbaye  de  Saint- 
Denis.  —  Au  fol.  B,  la  cote  :  «  170  b  » .  —  Au  fol.  1,  une  main  du 
XVIIP  siècle  a  très  improprement  appelé  cet  ouvrage  :  "  Liber  de  Lni- 
tate  Ecclesie  ')  ;  elle  ne  faisait  d'ailleurs  que  copier  un  titre  contempo- 
rain delà  reliure  (fin  du  XIV'  siècle)  dont  il  resteun  fragment  à  l'inté- 
rieur du  plat  final.  En  lui  restituant  son  vrai  titre,  la  présente  notice 
permettra  de  compléter  l'article  fort  court  consacré  à  l'auteur  par 
V Histoire  littéraire  (t.  IX,  p.  520-521)  et  M.  l'abbé  Bourgain  {La  chaire 
française  au  Xïf^  siècle,  p.  61-63). 

Fin  du  XII"  siècle.  Parchemin.  139  feuillets  à  2  col.,  et  trois 
gardes  a,  b,  en  têle,  c,  à  la  fin,  les  deux  dernières  blauclies.  258  sur 
184  millim.  Rel.  veau  blanc  sur  bois.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  : 
«  D,  ord.  3,  n°  45  »). 

580  (1.  668).  Adae  de  Persenia  sermones  et  epistolae. 

Fdl.  1.  Annonciation.  (■'■  Egredietur  virga  deradice  Jesse,  etc.  Senes- 
cente  jam  seculo,  auctor  seculi  ad  reparandum  hominem...  t)  (Migne, 
Patrol.  lat.,  t.  CCXI,  cnl.  699-711). 

Fo!.  3  v°.  Rameaux.  «  Christusfactus  estpronobis  ohediens  Patri,  etc. 
Corrigendis  hominum  moribus...  » 

Fol.  4  Pâques.  «  Hec  est  dies  quam  fecit  Dominus,  etc.  Quasi  non 
in  aliis  diebus...  « 


I)K    LA    niHLIOTHKQllIC    DM    HKHIS.  735 

Fol.  5  v°.  Ascension.  ^-  Christus  qui  descendit  ipse  est  et  qui  ascendit 
super  omnes  celas,  etc.  Hcnc  et  congrue  qui  descendit...  » 

Fol.  7  v°.  u  Pastores  Israël,  audite  vcrbum  Domini,  etc.  Boni  pasto- 
ris  diftinitionem  vultis  audire  ?...  " 

Fol.  9  v".  -  Domine,  ostende  nobis  Patrcm,  etc.  De  tenera  Patris  dul- 
cedine  loqiii...  ^^ 

Fol.  10  v\  Pentecôte.  ^  Cuvi  roniplereninr  dics,  etc.  Quia  solemni- 
tatem  doni  Spiiitus  sancti...  n 

Fol.  1^.  (  X'icholao  suo  frater  A.,  peccalor,  in  Spiritu  sancto  amare 
fideliteret  amari  féliciter.  Instancie  tue  medebitoremconstitui...  »  (Ibid., 
col.  627-631).  Cette  lettre  et  plusieurs  des  suivantes  ont  été  éditées 
pour  la  première  fois  par  les  auteurs  du  Thcs.  nov.  anecdotorum ,  t.  I, 
p.  669-761. 

Fol.  13  v°.  "  MuUerem  fortem  quis  inveniet,  etc.  Non  hocdicitur  quod 
iinpossibile,  sed  quod  difficile  sit...  »  (Migne,  PatroL,  col.  733-744). 

Fol.  16.  «  De  virginc  Alaria.  Columna  nubis  sane  et  caliginis  est. 
Firma  sublimitas  nostre  Virginis...  » 

Fol.  18.  «  Super  Magnificat.  Amico  suo  magistro  Andrée,  canonico 
Turonensi,  frater  A.,  karitatem  de  corde  puro.  Dilectionis  vestre  para- 
bam  quideni...  »   [Ibid.,  col.  6il-6ii). 

Fol.  18  v°.  «  Magnificante  Domino  Mariam  animaque  Marie  magni- 
ficante  Dominum.  Sonuit  vox  Marie...  y> 

Fol.  19  v°.  "  Nunc  judicium  est  mundi,  nunc  princeps  hujus  mundi,  etc. 
Heri  legebatur  hec  sancti  evangelii  leclio...  y> 

Fol.  22  V.  «  Fratribus  et  amicis  in  Christo  dilectissimis,  quos  et 
Christi  anior  fecit  esse  unanimes  et  Dei  gracia  nominis  unius  con- 
sortes,  frater  A.,  peccator,  in  re  sui  nominis  permanere.  Alterius  ves- 
trumdevota  me  compellit  instancia...  »  [Ibid.,  col.  644-648). 

Fol.  23  v°.  u  Sermo  ejusdem  Ade  de  P[ersenia],  de  fervore  Cdei  et 
morum  edificacione.  Hogasti  me  sepius,  frater  karissime,  ut  tibi  scri- 
berem  aliquid...  r.  [Ibid.,  col.  648-650). 

Fol.  2i  v".  «  Domino  et  amico  magistro  Andrée  de  Vilre[i]o, 
frater  A.,dictus  abbas  Pcrsenie,  sapere  que  sursum  sunt,non  que  super 
terram.  Utinam  quod  devocio  tua...  ^  [Ibid.,  col.  650-653). 

Fol.  25.  «  Agneti,  virgini  Christi,  frater  A.,  dictus  abbas  Persenie, 
inter  prudentes  virgines  deputari.  Tanti  est  mihi...  n  [Ibid.,  col. 
659-664). 

Fol.  26  V".    u   Dilecto  suo  Ph.,   frater  A.,   qualiscumquc   Persenie 


736  MAXLSGRITS 

abbas,  vere  philosophie  studiis  insigniii.  De  odio  vitiorum...  »  [Ibid., 
col.  6G4-G65). 

Fol.  27.  Contra  judices  et  jurisperitos  saeculi.  «  Dilecto  suo  nia- 
gistro  Philippo  de  Balon,  frater  A.,  pauperum  Persenie  servitor  indi- 
gniis,  iumaculatam  legem  Domini  opère  et  veritate  Justiniani  legibus 
aiiteferre.  Licet  boriam  voluntatein  tuam...  «   {Ibid.,  col.  666-668). 

Fol.  21  v°.  tt  Domino  et  amico  suo  venerabili  R.,  abbali  de  Veinu- 
cia,  frater  A.,  omnium  monachorum  minimus,  eis  in  Vernucia  vernare 
lloribus  quos  non  vitiorum  flamma  defloret.  Rogasti  me  sepius,  aman- 
tissime...  "  (Ibid.,  col.  672-683). 

Fol.  31.  «  Letamini  in  Domiîio  et  exulta  le,  jusii,  etc.  Ad  sanctorum 
martirum  sollemnia  convenimus...  » 

Fol.  32.  «  [Aliciae],  comitisseCarnotensi,  dilectissime  sue  in  Christo^ 
frater  A.,  pauperum  Persenie  servitor  indignus,  salutem  in  Domino. 
Postquam,  karissima,  dissessi  [sic]  a  te...  »  (Ibid.,  col.  683-687). 

Fol.  33.  «  [Agneti],  virgini,  quam  tota  animi  dileccione  complec- 
titur  frater  A.,  peccator,  salutem  in  Agno,  sponso  virginum.  Indubi- 
tata  fide  tene[o]  quod...  "  (Ibid.,  col.  687). 

Ibid.  "  Dilecto  suo  in  Ghristo  J.,  Belismensi  archidiacono,  frater  A.  ^ 
peccator,  salutem.  Injungit  mihi  aliquid...  »  (Ibid.,  col.  687-691). 

Fol.  34  v°.  a  [Guillelmo],  Heliensi  episcopo,  domi«ique  régis  An- 
glorum  cancellario,  frater  A.,  salutem  in  Spiritu  veritatis.  Quod  subli- 
mitati  vestre  tam  frequencius...  «  (Ibid.,  col.  624-626). 

Fol.  35.  «  Patri  et  amico  in  Ghristo  karissimo  H.,  frater  A.,  hu- 
milis  ejus  filius,  a  desideriis  Garnis  Ghristi  carcere  coherceri.  Totum, 
pater,  humilitati  vestre...  «  (Ibid.,  col.  626-627). 

Fol.  35  M\  "  Margarite,  virgini  Ghristi,  frater  A.,  peccator,  de  im- 
marcessibili  castitatis  lilio  sponso  virginum  complacere.  Quantum 
Ghristum  diligere  tenemur...  "   (Ibid.,  col.  623-624). 

Ibid.  «  [O]doni,  venerabili  cantori  Bituricensi,  quem  in  Spiritu  sancto 
diligit  frater  A.,  peccator,  salutem.  In  mentem  mihi  sepius  venit...  « 
L'édition  M  igné  donne  cette  suscription  :  a  Odoni,  venerabili  episcopo 
Parisiensi  »  (col.  600-603). 

Fol.  37.  "  [S]ymoni  suo  frater  A.,  peccator,  non  carere  his  coulis 
quibus  solet  sol  pleni  luminis  infulgere.  Transierunt  dies  etdies  elapse 
sunt. ..  >?  Relevé  dans  le  ms.  latin  10634  delà  Bibliothèque  nationale, 
par  Hauréau  (Not.  etexlr.,  t.  11,  p.  16). 

Fol.  38  V".  u  Fratri  et  amico  sibi  in  Ghristo  Ghristi  amoreun[it]issimo 


DE    LA   BIBLIOTHKQll'^   DE    REIMS.  TST 

Stephaiio,  monacho  Caitusionsi  et  priori  do  Portis,  abhas  de  Caroli- 
loco,  do  Sarnaio,  ot  novissimiis  omnium  de  Persenia,  in  Spiritu  sancto 
amare  fidelitcr  ot  folicilor  reamari.  K\  lilteris  tuis...  »  [Ihid.,  col. 
603-608). 

Fol.  40.  u  [Agncli],  vir<jini  Christi,  quani  in  Spiritu  sancto  ardenti 
amorecomploctitui",  frater  A. ,  peccator,  in  Agno,  sponso  virginura,  pleni 
amoris  desiderio  inherere.  Quamvis  tue  sinceritatis...  r> 

Fol.  41.  et  Dilectissime  sue  in  Cliristo  illuslri  commitisse  [sic]  Perti- 
ciensi  (sic),  frater  A.,  peccator,  salutem  in  Spiritu  sancto. Depossit  [sic] 
a  me  tue  devocionis  instancia...  »  [Ihid.,  col.  608-612). 

Fol.  42.  «  Guilermo  suo,  bone  indolis  adolescenti,  frater  A.,  pec- 
cator, vanam  sublimitateni  alti  sanguinis  nobiliori  morum  gloria  trans- 
volare.  Postulas,  (îli,  et  instanter...  n   [Ibid.,  col.  612-61  i). 

Fol.  43.  De  instituendorum  novitiorum  forma.   «  Fratri  et  amico  in 
Christo   karissimo  G.,    monacho  Pontiniacensi,    frater  A.,  peccator, 
salutem   in  Spiritu  sancto.   Importuna    nimis  instancia...   —   Quan- 
tumlibct,  dilectissime,  ad  hoc...  —  Cum  ab  inicio  liujus  opusculi...  ■^■ 
(Ibid.,  col.  61i-623). 

Fol.  46  v^  "  Amico  in  Christo  karissimo,  magistro  B.,  canonico  Pa- 
risiensi,  bis  dare  operam  que  opus  est  experiri.  Multi  enim  aliter 
agunt...  n 

Fol.  48.   «  Legitur  ad  Corinthios,  capitulo  penultimo...  » 

Fol.  49  v°.  «  Existimo  enim  quod  non  sunt  condigne...  » 

Fol.  50  \\  a  Legitur  in  epistola  ad  Romanos,  capitulo  secundo  : 
Existimas  autem...  r, 

Au  verso  du  fol.  51,  on  trouve  la  signature  de  Guy  de  Roye,  et, 
autour  do  celle-ci,  la  note  suivante  :  «  Nota  quod  in  isto  grosso  volu- 
mine  papireo  primo  continetur  processus  in  factis  lîdei  Universitatis 
Parisicnsis  advcrsus  Hugonem  Aubrioti,  prepositum  tune  Parisiensem, 
in  quo  processu  sunt  folia  LXX;  item,  Floretus  in...  cum  quibusdam, 
in  quo  sunt  folia  XXIIII  ;  item,  tractatus  de  Modo  serviendi  ad  altare, 
et  Régule  cancellarie  pape  Johannis  XXII,  in  quibus  sunt  folia  Ilir"^ 
et  I,  81;  item,  quidam  sermones  in  fine,  in  quibus  sunt  folia  LI, 
sive  51  ;  et  sic  in  toto,  absque  custodiis,  sunt  folia  in  isto  volumine 
papireo  226,  sive  CCXXVI,  numerata  per  me  Egidium  de  Aspero- 
monto,  in  vigilia  sanctorum  apostolorum  Symonis  et  Judo,  anno  Do- 
mini  M'CCCC'"''XII"'°  V .  Le  vohime  originel  a  été  dépecé  en  trois  par- 
ties ;  notre  n"*  580  est  la  troisièrne  partie  de  ce  tout. 

TOMK   xxxviir.  47 


T38  MANUSCRITS 

XV*  siècle.  Papier.  51  feuillets.  298  sur  225  millim.  Rel.   neuve 
parchemin.  —  (Chapitre). 


581  (F.  471).  Geoffridi,  Sancti  Theoderici  abbatis,  sermones  XL. 

Présentée  au  public  sous  le  nom  supposé  de  Geoffroy  de  Troyes 
(Bourgain,  La  Chaire  française  au  XIP  siècle  ^  p.  53),  d'après  un  titre 
fautif  :  «  Sermones  magistri  Gaufridi  Trecensis  » ,  qu'elle  porte  dans  le 
ms.  latin  13586  de  la  Bibliothèque  nationale,  l'œuvre  de  Geoffroy  de 
Saint-Thierry  se  trouve  bien  réellement  consignée  dans  VHistoire  litté- 
raire (t.  XII,  p.  185-190)  ;  mais  tandis  que  dom  Clémencet  n'a  eu 
entre  les  mains  qu'un  recueil  de  vingt-quatre  sermons,  celui-ci  en  com- 
prend quarante.  M.  Hauréau  a  relevé,  sur  le  ms.  13586  (A^o/.  et  extr., 
t.  II,  p.  300  et  suiv.),  un  certain  nombre  de  sermons  dont  quelques- 
uns  seulement  figurent  parmi  les  nôtres. 

Fol.  \ .  u Deum  time ,  etc .  Bex  Salomon...  «  (A^o/.  e^^a;/r.,t.II,  p.300). 

Fol.  6  v\  «  Deum  time,  etc.  Nec  duo  sunt,  timor  videlicet...  « 

Fol.  10.   u  Induite  vos,  etc.  Militia  est...  «   (Ibid.). 

Fol.  14.   a  Quamdiu,  etc.  Ecce  quid...  »  (Ibid.,  p.  301). 

Fol.  19.  «  Legitur  in  Exodo...  »  (Ibid.). 

Fol.  21.   «  Neptalim,  etc.  Quis  audivit...  -ii  [Ibid.). 

Fol.  22  v°.  a  Serpentem  esse  aiunt...  «  (Ibid.). 

Fol.  24  v°.  «  Salvatorem,  etc.  Sacrosancti  dies...  »  (Ibid.,  p.  304). 

Fol.  30.  K  Urbsfortitudinis,  etc.  Hic  loquuntur...  »  (Ibid.) 

Fol.  35.  «  Sobrie,  etc.  Séries  hujus  contextionis...  r>(Ibid.,  p.  305). 

Fol.  41.  «  Séries  ista  de  prophetarum  oraculis  est...  « 

Fol.  45  v".  ^  Nascetur,  etc.  Tria  quedam...  "  (Ibid.). 

Fol.  49  v°.  «  Judea  et  Jérusalem.  Viros  judeos  alloquor,  non  littera, 
sed  spiritu...  » 

Fol.  52  v°.  (c  Suavis  Dominus  universis,  etc.  Magnitudo  celestium 
beneûciorum  pluralitate...  » 

Fol.  55.  a  Fidelis  sermo,  etc.  Séries  amabilis,  contextio  dulcis,  in 
qua...  " 

Fol.  60.  ce  Audiam  quid  loquatur  in  me  Dominus  Deus,  etc.  David, 
regum  summus  et  prophetarum  eximius...  « 

Fol.  62  v\  a  Facta  erat  quedam  inimic[iti]a  inter  Deum  et  hominem 
peccato  primi  parentis...  " 

Fol.  64  v°.  «  Spiritus  oris  nostri,  Chris  tus  Dominus  captus  est  in  pec- 
catis  nostris.  Hec  sunt  verba  Jeremie,  immo  Spiritus...  >» 


UL:    la    BliiLIOTHKQlK    DI*:    UKIMS.  739 

Fol.  G9.      Fratres,  i«jnis  vibrans  est  non  lingua...  » 

Fol.  09  v^  a  Oixi  :  Ascendam  in  pahnam  et  appréhenda  m,  etc. 
Magnum  opus,  altuin  negotium...  n 

Fol.  73.  "  Veniteet  viifete  opéra  Domini,  etc.  Vesperadiei  presentis. . .  » 

Fol.  78.  «  Sentite  de  Domino  in  bonilale,  etc.  Quia,  fratres  karissirni, 
scieiitibus  legem  Dci...  r 

Fol.  81  \\   «  Vigilale  animo,  fratres,  ne  infructuose...  « 

Fol.  87  \\    <  Hec  dies,  etc.  David,  plenus...  "  (Ibid.). 

Fol.  91  v°.  u  Cantenius,  etc.  Celebritas  hujus...  ^   (Ibid.). 

Fol.  96.  «  Sentite  de  Domino  in  bonilate,  etc.  Quia,  fratres  karissirni, 
scientibus...  »  Composé  sur  le  même  tbème,  commençant  et  finissant 
par  les  mêmes  mots,  ce  sermon  est  d'une  étendue  double  de  celui  qui 
est  indiqué  ci-dessus,  au  fol.  78. 

Fol.  105.  "  Domini  patres  scilicet  et  fratres  in  Christo  dilectissimi, 
reverenda  plurimuin. ..  '> 

Fol.  113  v°.  "  Ibimus  viam  trium  dieru?n,  etc.  Tracta  sunt  verba 
ista...  J5 

Fol.  118  v^  «  Timuit  Helyas  Jezabel  et  surgens  abiit,  etc.  Relias  qui 
solaris  vel  fortis  dominus  interpretatur...  '> 

Fol.  124.  «  Sic  nos  existimet  homo,  etc.  Ecce  illud  divinum,  ecce  illud 
fidèle...  » 

Fol.  129  v°.  "  Audiam  quidloquatur,  etc.  Propheta  hoc  in  loco  gene- 
ralem...  ^ 

Fol.  136.  «  Ave,  inquid angélus,  Maria,  gratia  plena,  etc.  0  nova,  o 
celesti  nectare. ..  » 

Fol.  137  v\  «  Rcdemptionem  misit  Dominus,  etc.  Desiderate  plurimum 
a  pluribus...  » 

Fol.  142.  IL  Signum  magnum  apparuit  in  celo ,  etc.  Sublimis  admo- 
dum  hujus  diei  magnificentia...  « 

Fol.  150  v**.  <  Salomon  fecit  thronum  de  ebore,  etc.  Tronus  iste  mira- 
bilis et  magnifîcus...  « 

Fol.  156  v°.  -  Dies  iste  sollempnis  multimoda  refulget  alacritate...  » 

Fol.  162  v°.   ce  Hic  totuni  decurrat  ingenium  et  aureus  sermo...  « 

Fol.  168.  «  Signum  magnum  apparuit  in  celo,  etc.  "  Le  même  qu'au 
fol.  142. 

Fol.  176  \\  «  Domine,  vim  patior,  etc.  \on  parum  acceptarem, 
fratres  mei,  si  alius  sermo...  n 

Fol.  183  V'.   «  Salomon  fecit,  etc.  ••  Le  morne  qu'au  fol.  150  v°. 


740  MANUSCRITS 

Fol.  189  v.  «  Iterata  béate  virginis  Marie  sollempnitas...  » 
Fol.  196.  «  De  gaudiis  properamiis  ad  gaudia...  » 
L'auteur  du  catalogue  de  la  bibliothèque  de  Saint-Thierry  parle  en 
ces  termes  (fol.  1)  des  sermons  qui  précèdent  :  «  Hi  sermones  diserti 
sunt  valde  et  pii  n  .  Il  en  essaye  ensuite  Tattribution  :  «  Puto  autho- 
rem  esse  Gaufridum,  primo  hic  abbatem,  deinde  Suessione  ad  Sanctum 
Medardum,  tandem  Catalaunensem  episcopum.  Alibi  non  invenieosdem 
sermones  inscriptos  Gaufrido  »  . 

XII*  siècle.  Parchemin  taché  d'eau  en  partie.  200  feuillets  à  2  col. 
244  sur  161  millim.  Rel.  veau  fauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry, 
n»  101). 

o82  (F.  478).  Liber  Scintillarum.  —  B.  Augustini  liber  de  Conflictu 
vitiorum  et  virtutum.  —  Sermones  quorumdam.  —  Liber  de  Annun- 
ciatione  et  Nativitate  B.  Mariae.  —  Melitonis,  epicopi  Sardicensis,  liber 
de  Transitu  B.  Mariae.  —  Vita  metrica  S.  Agnetis,  Hildeberto  Ceno- 
manensi  auctore.  —  Sermonum  Mauritii  de  SoUiaco  libri  III. 

I.  Fol.  1.  "  Incipit  liber  Scintillarum  Bede,  presbiteri,  diversarum 
sententiarum.  [Prologus].  Propicio  Christo,  fratres  karissimi,  in  lec- 
tionem  divinam...  —  In  nomine  sancte  et  individue  Trinitatis,  incipit 
liber  Scintillarum  venerabilis  Bede,  presbiteri,  diversarum  sententia- 
rum... —  De  caritate.  Majorem  caritatem...  interior  homo  nutritur  et 
pascitur  «.  {Venerabilis  Bedae,  Anglo-Saxonis presbiteri,  opéra,  t.  VU, 
p.  370-458).  V.  ms.  435,  fol.  1. 

II.  Fol.  26  v".  "  In  nomine  summi  Dei,  incipit  liber  sancti  Augustini 
de  Conflictu  et  machina  [vitiorum  et]  virtutum.  Apostolica  vox  clamât 
per  orbem...  tanto  enim  quisque  celsior  tanto  potencior  »  .  [S.  Aurelii 
Augustini  opéra,  t.  VI,  app.,  p.  219). 

III.  Fol.  30-63.  Collection  de  sermons.  —  Fol.  30.  «  Salomon,  ira 
régis,  fremitus  leonis,  mansuetudo  ejus  quasi  ros  super  herbam...  » 

Fol.  31  v°.  ce  Vidi  supra  montem  Sion  agnum  stantem,  etc.  Multa  in 
exilio  Dominus  Johanni  revelavit...    » 

Fol.  32.  ^  Reges  Tarsis  et  insuie  munera  offerent,  etc.  Reges  sunt  qui 
interiora  sua  bene  regunt...   « 

Fol.  32  v°.  «  Optimum  est  gratia  stahilire  cor,  non  escis.  Licet  Scrip- 
tura  in  diversis  locis  nos  monet  et  cor  preparare...   » 

Fol.  34  v°.  «  Surrexit  Dominus  vere  et  apparuit  Simoni.  RogemusDo- 
minum  qui  dignatus  est...   » 


DE    LA   BIBLIOTHÈQUE    DE    REIMS.  741 

Fol.  37.  "  StctU  Jhesus  in  medio  discipulorum siiorum .  Sicutjusluni  est, 
invocemus  Domimnn  ut  det  nobis  Spirituni  suuin...   n 

Fol.  38  V".  "  Si  consurrexistis  cum  Christo,  que  sursum  sunt  querile. 
Duplex  est  mors,  scilicet  corporis  et  anime...    » 

Fol.  39.  «  Nonne  cor  nostrnm  ardens  erat  de  (sic)  Jhesu.  Corda  discipu- 
lorum  dul)itabant...   » 

Fol.  40  v°.  «  Cum  fores  essent  clause,  stetit  Jhesus  in  medio  discipu- 
lorum  suorum,  ad  consolandum  per  hoc  quod  dicit  :  Pax  vobis. ..  » 

Fol.  41  \\  «  Ego  sumpastor  bonus,  etc.  Dominus  in  illis  verbis  qua- 
tuor ostendit,  humilitatem...   » 

Fol.  42  v°.  <t  Ego sum  vitis  l'^m^g/c.  Hic  Dominus  comparât  seviti...» 

Fol.  43  v°.  a  Tanto  tempore  vobiscum  sum  et  non  cognovistis.  Dies  et 
noctes  discontinuati  sunt...    » 

Fol.  45.  "  Aspiciens  Jhesus  in  discipulos  suos,  dixit.  Legitur  in  Apoca- 
lipsi  quod  Johannes  vidit  Filium  liominis...    » 

Fol.  46.  "  Carissimi,  ohsecro  vos  tanquam  advenas.  Hic  loquitur 
Apostolus  ad  Ecclesiam...    » 

Fol.  47  v°.  «  Estote  ymitatores  Dei,  sicutfilii  karissimi,  etc.  Per  hoc 
verbum  nos  instruit  Apostolus...    " 

Fol.  49.  «  Missus  est  Gabriel  ad  Virginem,  etc.  Cum  fuit  desponsata, 
non  consensu  carnali,  sed  spiritiiali...  » 

Fol.  50.  «  Quis  ex  vobis  arguetme  depeccato,  etc.  Duplex  est  verbum, 
vocale  scilicet  et  reale...    » 

Fol.  50  v°.  a  Omne  quod  natum  est  ex  Deo  vincit  munduin,  etc.  lllud 
verbum  est  beati  Johannis  in  epistola  canonica...   ^i 

Fol.  51  v°.  "  Vos  estis  qui permansistis  mecum,  e^c. Verbum  illud  pro- 
posait Dominus  discipulis  suis...  » 

Fol.  54  \\  ' 

tt  Solve,  jubcnlo  Deo,  tcrrarum,  Petre,  cathenas, 
Qui  facis  ut  patoant  cdestia  régna  beatis. 

—  Cathene  ille  quas  Ecclesiarumpi  orat...  »  Les  deux  vers  sont  attri- 
bués à  Etienne  de  Langton  (Hauréau,  Not.  et  extr.,  t.  II,  p.  115). 

Fol.  55.  «  Homo  quidam  fecit  cenam  magnam,  etc.  Secundum  glosam, 
per  hominem  istum  intelligimus  allegorice  Verbum  incarnatum...  » 

Fol.  57  V*.  u  Plorabilis  etjïebitis  vos,  mundus  autem  gaudebit,  etc.  Mon 
est  mirnm  quod  solemus  invocare  Spiritum  sanctum...    » 

Fol.  59  v°.  «  Ego  veritatem  dico  vobis,  expedit  vobis  ut  ego  vadam,  etc. 
In  epistola  ejusdem  diei...  '^ 


742  MANUSCRITS 

Fol.  60  v\  «  Ascendo  ad  patrem  meum,  etc.  Si  quis  loquilur  quasi 
sermones  Dei.. .  >; 

Fol.  61  M\  '!  Factum  est  ut  moreretur  mendicus  et  portaretur,  etc.  Hoc 
ewangelium  terribiliter  prédicat  divitibus...  v 

Fol.  63.  "Quidam  gloriantur  de  interioribus,  scilicet  de  peccato...  n 

IV.  Fol.  64-71.  Aiitre  collection  de  sermons. 

Fol.  64.  «  De  sancto  Bartholomeo.  Ego  dispono  vohis  sicut  disposuit 
Pater  meus,  etc.  Si  filius  régis  Francie  mandaret  et  fidem  omnibus  fa- 
ceret...  » 

Fol.  64  v°.  «  De  beato  Johanne  Baptista.  Accedentes  discipuU  Johannis^ 
tulerunt  corpus,  etc.  Est  consuetudo  in  Ecclesia  ut  ille  cui  injuria...  » 

Fol.  65.  «  In  Nativitate  béate  Virginis.  Orietur  Stella  ex  Jacob,  etc. 
Soient  aves  bone,  lucem  amantes...  « 

Fol.  65  v".  "  In  Exaltatione  sancte  Crucis.  Rex  celorum  humiliter 
aselli  tergo...  » 

Fol.  66.  «  De  sancto  Michaele.  Videte  ne  contempnatis  unum  ex  hiis 
pusillis,  etc.  Valde  necessarium  ut  ille  sibi  caveat...  i^ 

Fol.  66  v".  «  In  sollemnitate  Omnium  sânciovum .  Beati pauperes spiritu, 
quoniam  ipsorum  est  regnum  celorum.  Melius  est  poculum  amarum...  » 

Fol.  67  v°.  "  De  sancto  Martino.  Martinus  hic,  pauper  et  modicus, 
celiim  dives  ingreditur...  « 

Fol.  68.  «  De  Apostolis.  Hoc  est  preceptum  meum  ut  diligatis  invi- 
cem,  etc.  Qui  in  lacu  esset  profundo...  » 

Fol.  68  v°.  a  De  Martiribus.  Qui  voluerit  animam  suam  salvam  fa- 
cere,  etc.  Agricola  qui  seminat  frumenturn...  j> 

Fol.  69  v°.  "  De  Confessoribus.  Justus  germinabit  sicut  lilium,  etc. 
Mercatoreshujus  mundi,  habentes...  •>■) 

Fol.  70.  «  De  Virginibus.  Quinque  fatue  virgines,  acceptis  lampa- 
dibus,  etc.  Sepe  dictum  est  et  verum  esse  probatum  est...  •>-> 

Fol.  70  \/°.  «  De  beato  Egidio.  Misereor  super  turbam,  quia  jam  tri- 
duo,  etc.  Dominus  ad  discipulos  :  Ostenditur...  » 

V.  Divers.  —  Fol.  72.  Forma  confitendi  ad  usum  poenitentis.  Peut- 
être  incomplet  du  commencement,  a  Ut  dignos  fructus  penitentie  facia- 
mus.  Convertimini  ad  me  in  toto  corde  vestro,  in  jejunio,  in  fletu  et 
planctu...  et  ejns  membris  incorporari,  per  banc  etiam  fidem  justifica- 
tur  impius  « .  —  Aux  fol.  75-76,  on  trouve  deux  tableaux  représen- 
tant, l'un,  les  vertus,  sous  le  titre  :  «  Novus  Adam  »  ;  l'autre,  les  vices, 
»ous  le  titre  :   «  Vêtus  Adam.  » 


DE    LA    BIBLIOTHÈQUE    DE    REIMS.  743 

Fol.  81-85.  Fragments  thcologiques  ;  les  quatre  premiers  sur  les 
psaumes  67  et  68.  «  Bcnedicite  Domino  de  fontibus  Israël.  Triplex  est 
fons  in  mente  humana...  »  —  u  Propter  le  sustinui  obprobrium.  Obpro- 
brium  patientur...  n  —  «  Ao/i  unjeat  super  me  puleus  os  suum.  Pre- 
sumptio  :  Puteus  est  quo  quis  absorbetur...  »  — «  Exaudivit  pauperes 
Dominas,  et  vinctos  suosnon  dexpexit  Deus.  Triplex  est  paupertas,  mundi, 
diaboli,  Cbristi...  »  — «  Infantia  spiritualis  est  iii  cathecismo,  pue- 
ritia  in  baptismo,  adolescentia  in  cucaristia...  »  —  «  Triplex  est 
aurum  in  die  Epipbanie,  aurum  carnis,  aurum  diaboli,  aurum 
mundi...  r>  —  «(In  die  judicii,  commemorabit  judex  VI  opéra  miseri- 
cordie,  que  sunt  :  pascere  esurientem,  potare  sitientem,  colligere 
hospitem,  vestire  nudum,  visitare  inGrmum,  consolari  vinculatum. 
Septimum  legitur  in  Thobia,  quod  est  sepelire  infirmum  mortuum; 
unde  versus  : 

Visito,  poto,  cibo,  redimo,  tego,  coUigo,  condo  ». 

—  On  y  trouve  aussi  ces  vers  (fol.  84  v°)  : 

t  Detralîitur  Moysi  quia  duxerat  Ethiopissera, 
Et  Ghristo  quia  gentilem  duxit  sibi  sponsam  i . 

Puis  ceux-ci,  relatifs  à  Tune  des  étapes  des  Hébreux  dans  le  désert, 
au  passage  de  cailles  et  à  ce  verset  du  livre  des  Nombres  :  «  Vocatus- 
que  ille  locus  Sepulchra  concupiscentiae»  : 

«  Hurbatus  (sic)  in  liquidis  in  siccis  corpus  et  ephim, 
Cena  coturnicum  dat  Hebreis  vile  sepuicrum  ; 
Nomen  habet  vile,  sic  satagendo  gule  i . 

Enfin  ceux-ci  : 

tt  Si  juramentum  licitum  vis  dicere,  cerne  : 
Quis,  cui,  quid,  per  quid  jures,  cur,  quomodo,  qiiando  i . 

Puis  (fol.  85)  quelques  fragments  sur  les  miracles  de  S.  Mar- 
tin :  tt  Beatus  Martinus,  dum  transiret  per  quosdam  fines,  duo  viri 
contracli... — Altéra  die,  obviavit  duobus... —  Altéra  die,  accessit 
ad  eum...  —  Dicitur  autem  de  beato  Martino  quod  cum  quidam  latro 
in  quodam  nemore...  » 

Fol.  86.  «  Dilectissimo  fratri  Jeronimo,  presbitero,  Chromatius  et 
Eliodorcius  (5tc),episcopi,  salutem  in  Domino.  Ortum  Marie,  regine  vir- 
ginum,simuletnativitatem...  -  (S . Eusebii Hicronijmi opéra,  t.  V,p.444). 
— -<'  Viris  sanctis  ac   beatissimis   Chromatio    et  Eliodoro,   episcopis, 


i^^ 


MANUSCRITS 


Jeronimus,  exiguus  Christi  servus,  in  Domino  salutem.  Qui  terram  auri 
consciam  fudit...  «  {Ibid.,^.  445).  — ^In  illis  diebus  erat  vir  in  Israël, 
nomine  Joachim,  ex  tribu  Juda,  et  hic  erat  pastor  ovium  suarum... 
—  Posthoc  autem,  expletis  mensibus  novem,  peperit  Anna...  eduxit  po- 
pulum  suum  in  manu  forti.  Expiicit  liber  de  Annuntiatione  et  nativitate 
sancte  Marie  et  vita  ipsius,  et  de  annuntiatione  Domini,  nativitate,  cir- 
cumcisione,  apparitione  et  infantia  Salvatoris,  Domini  nostri  Jhesu 
Christi  » . 

Fol.  88  v°.  "  In  nomine  Domini  nostri  Jhesu  Christi,  incipit  liber 
de  Transitu  béate  Marie,  matris  Domini,  secundum  narrationem 
sancti  Militonis,  episcopi.  Milito,  servus  Christi,  episcopus  ecclesie 
Sardiniensis  (5/c),  venerabilibus  in  Christo  fratribus  Laoditie  constitutis 
inpace,  salutem.  Dum  vobis  de  Vita  prophetarum  vel  de  Incarnatione 
dominica  duo  opuscula  condidissem,  denuo  deposcitis  ut  de  Ecclesia 
uDum  librum  conderem...  —  Sepe  namque  scripsisse  memini  de  quo- 
dam  Lucio...  narrantes  et  predicantes  magnalia  Dei,  qui  in  Trinitate 
perfecta  et  una  divinitatis  substantia  vivit  dominator  et  régnât  in  secula 
seculorum.  Amen» .  Peu  conforme  à  la  version  donnée  par  la  Max.  Bïbl. 
Pair.,  t.  II,  II,  p.  212-216. 

Fol.  90.  Vie  de  S"^  Agnès. 

a  Agnes  sancta  {sic)  sui  pennam  scriptoris  inauret, 
Linguam  nectareo  compluat  imbre  meam, 
Ejus  (sic)  martirium  melricis  desciibere  templo 
Floribus,  ut  doceat 


Agnum,  qui  mundi  peccatum  sustulit,  istis 
Virtutum  titulis  vendicat  agna  sibi. 

Finito  libro,  sit  laus  et  gloria  Christo. 

Expiicit,  expliceat;  ludere  scriptor  eat  «. 


(Beaugendre,  Venerahilis  Hildeherti,  primo  Cenomanensis,  etc.,  opéra, 
col.  1249-1254). 

VI.  Fol.  92-121.  Sermons  de  Maurice  de  Sully.  — Fol.  92.  «  Evan- 
gelistis  evangelizare,  predicatoribus  predicare,  docere  doctoribus...  " 
(Hauréau,A^o^  et  extr.,i.  I,  p.  25;  t.  III,  p.  310;  t.  VI,  p.  147). 

Fol.  95  \\  "  Credimus  sanctam  Triaitatem,  Patrem  et  Filium  et 
Spiritum  sanctum  unum  esse  Deum,  omnipotentem  et  eternum.  Cre- 
dimus quod  Deus...  » 

Ihid.  De  Oratione  dominica.  «  Inter  omnia  que  fragilitas  humana 
facere  potest,  unde  Deo  placere  valeat...  —  Pater  noster,  etc.  Ecce, 


DE    LA   BIBLIOTHKQLE    DE    REIMS.  745 

karissiini,  singulis  ferc  diebus...  coinitalur  fervor  dileclionis  interne  » . 

Fol.  97.  u  Postquam  complcii  sunl  (lies  octo,  etc.  Hodicrnus,  karis- 
simi  fratres,  dies  primus  est  in  diebus  anni...  «(Haurcau,  Not.  etextr., 
t.  I.  p. -2i). 

Fol.  97  v".  ^  Cum  nalus  esset  Dominus  Jhesus  in  Bethléem,  etc.  Hodie, 
dilectissimi,  nobis  sacra  et  sollempnis  illuxit  dies...  » 

Fol.  98.  «  Nuplie  facte  sunt  in  Ghana  Galilée ,  etc.  Salvator  nos  ter, 
fratres  karissinii,  nuptiis  interesse...  « 

Ihid.  «  Gum  descendisset  Jhesus  de  monte,  etc.  Hodierna  nobis  sancti 
evangelii  déclarât  lectio...  » 

Fol.  98  v".  «  Ascendente  Jhesu  in  naviculam,  etc.  Sancto  evangelio 
hodierne  diei  narrante...  » 

Fol.  99.  "  Simile  est  regnum  celorum  homini  patrifamilias,  etc.  Hodie, 
fratres  karissimi,  intrante  Septuagesima...  -n 

Fol.  99  v".  «  Gujn  plurima  turba  convenisset  ad  Jhesum,  etc.  Mediator 
Dei  et  hominum  homo  Christus  Jbesus  inter  cetera  salutifere  doc- 
trine...  ') 

Fol.  100.  «  Assumpsit  Jhesus  duodeciîn  discipulos,  etc.  Dominus  nosier 
Jhesus  Christus,  dilectissimi,  appropinquante  tempore  passionis...  « 

Fol.  100  v".  "  Ductus  est  Jhesus  in  desertum,  etc.  Hodie,  dilectissimi 
fratres,  sacrosanctc  quadragesimalis  observanlie  intrante  tempore...  " 

Fol.  101.  «  Gecessit  (sic)  Jhesus  in  partes  Tyriet  Sidonis,  etc.  Hodie, 
fratres,  coram  nobis  in  evangelio  quoddam  stupendum...  » 

Fol.  101  v°.  "  Erat  Jhesus  eiciens  demonum,  etc.  Legimus  inhodierno 
evangelio  quod  Doiiiinus  ac  salvator  noster  demonum...  f> 

Fol.  102.  u  Cum  subtevasset  oculos  Jhesus  et  vidisset,  etc.  In  hodierna 
sancti  evangelii  lectione,  karissimi,  quoddam  gloriosum...  » 

Fol.  102  v°.  "  Qui  est  ex  Deo  verba  Dei  audit,  etc.  In  hodierno  evan- 
gelio, dilectissimi,  quoddam  utile  verbum  est  recitatum...  « 

Ibid.  «  Gum  appropinquasset  Jhesus  Jerosolimis  et  venisset,  etc.  Par 
universam  Ecclesiam,  karissimi,  nobis  sancta  inolevit  consuetudo...  « 

Fol.  103  v°.  a  Hodie  nobis,  dilectissimi,  in  die  paschalis  soUempni- 
tatis...  >'   (Hauréau,  Not.  etextr.,  t.  I,  p.  25). 

Ibid.  i(  Quia  vidisti  me,  Thoma,  credidisti,  etc.  Ecce,  karissimi,  nobis 
sanctam  quadragesimalem...  n 

Fol.  104.  i^  Ego  sum  pas tor  bonus,  etc.  Dominus  ac  salvator  noster 
hodierno,  dilectissimi,  nos  docet  evangelio...  »  (Hauréau,  Not.  etextr.^ 
t.  I,  p.  25). 


746  MANISGRITS 

Fol.  104  v\  "  Amen  dico  vobis  quia  plorabilis,  etc.  Salvator  noster, 
dilectissimi,  sicut  hodiernum  docet  evangelium...  « 

Fol.  105.  «  Vado  ad  eum  qui  misit  me,  etc.  i\aturale  est  inter  homi- 
nes,  dilectissimi,  quod  quando  aliquis...  »  (Hauréau,  Not.  et  extr., 
t.  II,  p.  323). 

Fol.  105  v°.  "  Amen^  amen  dico  vobis  :  Si  quid petieritis ,  etc.  Salvator 
noster,  dilectissimi,  magnam  et  mirabilem...  » 

Fol.  106.  «  Dominas  Jhesus,  postquam  locutus  est  eis,  assumptus 
est,  etc.  Salvator  noster,  dilectissimi,  sicut  hodiernum  docet  evange- 
lium, cum  multotiens...  » 

Fol.  106  v°.  «  Cum  venerit  Paraclilus,  etc.  In  multis  sancti  evangelii 
locis  invenimus...  » 

Ibid.  «  Siquisdiligitme,  sermonem  meum,  etc.  Legimus  in  sacra  Scrip- 
tura,  dilectissimi,  quod  Dominus  ac  salvator  noster hodierna  die...» 

Fol.  107.  On  lit  en  marge,  au  commencement  de  cette  série  de  ser- 
mons pour  les  dimanches  après  la  Pentecôte,  ces  mots  du  scribe  :  «  Pro- 
logus  in  libro  secundo  -n .  —  Suit  le  prologue  :  «  Superius  largiente 
gratia  Dei,  fratres  karissimi,  sermones  in  dominicis  diebus  ducendos  a 
Circumcisione  Domini  usque  ad  octavas  Pentecostes,  sicut  simpliciter 
laicis  debent  proferri,  describimus.  Quibus  exactis,  describendo  illos 
sermones  qui  ab  octavis  Pentecostes  usque  ad  Circumcisionem  Domini 
in  dominicis  diebus  sunt  dicendi  manum  mittimus...  r> 

Ibid.  Cl  Homo  quidam  erat  dives  et  induebatur,  etc.  Hodierno  sancto 
docente  evangelio,  didicimus  quod...  « 

Fol.  108.  '  Homo  quidam  fecit  cenam  magnam^  etc.  Dominus  ac  sal- 
vator noster,  karissimi,  in  sacro  hodierno  evangelio...  » 

Fol.  108  v°.  a  Erant  appropinquanles  ad  Jliesum  puplicani,  etc.  In 
hodierno  sancto  evangelio,  karissimi,  Dominus  ac  redemptor  noster 
exempla...  » 

Ibid.  c  Estote  miséricordes  sicut  et  Pater  vester,  etc.  Mediator  Dei  et 
hominum  Christus  Jhesus,  dilectissimi,  diversis  modis...  » 

Fol.  109.  "  Preceptor,  per  totam  noctem  laborantes,  nichil,  etc.  Quia, 
dilectissimi,  totum  sancti  evangelii  vobis  textum...  » 

Fol.  109  v°.  «  Amen  dico  vobis,  nisi  habundaverit  juslitia  vestra,  etc. 
Dominus  ac  salvator,  dilectissimi,  sancto  hodierno  nos  docet  evangelio 
quantum...  » 

Fol.  110.  "  Misereor  super  turbam,  quia  eccejam  triduo,  etc.  Quoddam 
magnificum,  dilectissimi,  miraculum  in  hodierno...  » 


DE    LA    BIBLIOTHÈQUE    DE    REIMS.  747 

Ibid.  «  Omnis  arhor  hona  fructus  honos  facity  «/c.  Quia,  karissimi, 
prolixioribus  verbis  vos  detinerc  voliimus...  >' 

Fol.  110  v°.  «  Homo  quidam  cvot  dires  qui  habehat  villicum,  etc.  Do- 
ininus  noster  Jhesiis  Christus,  dilectissimi,  in  hodierno  evangelio 
parabolam...  » 

Ibid.  "  Cum  appropinquaret  Jhesus  Jherusalem,  etc.  Legimus  in  hoc 
evangolio,  dilectissimi,  rem  mirandam  et  slupendam...   » 

Fol.  111.  «  Dicebat  Jhesus  ad  quosdam  qui  in  se  confidebant,  etc.  In 
hodierno  evangelio,  dilectissimi,  Dominns  ac  salvator  noster  similitu- 
dinem  (juandam...  » 

Fol.  111  v^  «  Exiens  Jhesus  de  finibus  Tijri,  venit  per  Sidonem,  etc. 
Duo  pariter  miracnla  in  uno  hodie  fuisse  facta...  » 

Fol.  112.  «  Beati  oculi  qui  vident  que  vos  videlis,  etc.  Dominas  ac 
salvator  noster,  karissimi,  in  hodierno  evangelio  duo  maxima...  » 

Fol.  1 12  v*.  «  Dum  venir  et  Jhesus  in  Jherusalem,  transibat  per  mediam 
Samariain,  etc.  Legimus  in  hodierno  evangelio  quod  cum  Dominus 
noster  Jhesus  Christus  per  Samariam...  » 

Ibid.  i^  Kemo  potest  duobus  dominis  servire,  etc.  Dominns  ac  salvator 
noster,  karissimi,  multa  verba...  " 

Fol.  113.  ^i  Ibat  Jhesus  in  civitatemNaym,  etc.  Quoddam  magnificum 
et  gloriosum  miraculum  in  hodierno  evangelio...  » 

Fol.  113  v°.  a  Cum  inlrasset  Jhesus  in  domum  cujusdam  principis 
phariseorum,  etc.  Sicut  hodierni  evangelii  lectio,  karissimi,  nobis 
patefecit...  r> 

Ibid.  u  Diliges  Dominum  Deum  tuvm,  etc.  Postquam  homo  Creatorem 
perculpam  primordialemdeseruit..."  (Hauréau,  Not.etextr.,  t.  l,p.  25). 

Fol.  114.  "  Ascendens  Jhesus  in  naviculam,  transfretavit ,  etc.  Domi- 
nus noster  Jhesus  Christus,  dilectissimi,  nobis,  sicut...  » 

Fol.  114v°.  «  Simile  factum  est  reynum  céleste  homini  régi  qui  fe- 
cit,  etc.  Dominus  ac  salvator  noster,  karissimi,  in  hodierno  evangelio 
simililudiiiem  ydoneam...  y> 

Ibid.  ><  Erat  quidam  regulus,  cumfilius,  etc.  In  hodierno  evangelio 
quoddam  miraculum  a  Domino  fîictum  legitur...  » 

Fol.  115.  «  Simile  est  regnum  céleste  homini  régi  qui  voluit,  etc.  In 
hodierno  evangelio,  karissimi,  Domino  docente,  didiscimus  (sic)  ..." 

Fol.  115  v°.  a  Abeuntes  pharisei,  consilium  inierunt,  etc.  Pharisei 
eranl  qui  a  populo  quodam  religionis  habitu...  » 

Ibid.   «  Loquenle  Jhesu  adturbas,  ecce  princeps  unus,  etc.  Legimus  in 


7V8  MANUSCRITS 

hodierno   evangelio,    dilectissimi,    nobis  quoddam   miraculum  a  Do- 
mino. ..  » 

Ibid.  "  Hodie,  karissimi,  Adventus  Domini  ingreditur...  » 

Fol.  116.  i^  Erunt signa  in  sole  etluna,etc.  Duo  sunt,  dileclissimi, 
adventus  Domini  ;  in  primo...  r, 

Fol.  llGv".  «  Quid  existis  in  deserto?  vider e  arundinem,  etc.  In  ho- 
dierno sancto  evangelio,  karissimi,  eximia  beati  Johannis  Baptiste 
sanctitas...  » 

Ihid.  «  Miserunt  a  JherosoUmis  Judei  sacerdotes  et  levitas  ad  Johan- 
nem,  etc.  In  precedenti  die  dominica,  karissimi...  « 

Ihid.  a  Gloria  in  excelsis  Deo,  etc.  Ha[c]  die,  karissimi,  dies  estletitie, 
dies  gaudii...  » 

Fol.  117.  La  marge  porte  ces  mots  :  «  Prologus  in  librum  tertium  «  . 
—  Le  texte  du  prologue  suit  :  «  Exsecutis  superioribus  sermonibus  per 
anni  circulum  in  diebus  dominicis  populo  dicendis,  ad  sermones  illos 
qui  in  sollempnitatibus  sanctorum  sunt  dicendi  describendos  manum 
mittimus...  " 

Fol.  117  v^  Trinité.  «  Hodie,  karissimi,  nobis  sancte  et  individue 
Trinitatis  sollempnia...  » 

Fol.  118.  Dédicace.  "  ïlodie,  karissimi,  sollempnitatem  dedicationis 
hujus  ecclesie  annua  devotione...  " 

Ihid.  PuriCcation  de  la  Vierge.  «  Postquam  completi  sunt  dies purga- 
iionis  Marie,  etc.  Hodierno  evangelio,  karissimi,  docente,  cognoscimus 
quod  cum  dies...  » 

Fol.  118  V".  Nativité  de  S.  Jean-Baptiste.  ^  Netimeas,  Zacharia,  quo- 
niam  exaudita  est,  etc.  Hodie,  karissimi,  nativitatem  beati  Johannis...  » 

Fol.  119.  S.  Pierre.  "  Venil  Jhesns  in  partes  Cesaree  Philippi,  etc. 
Narrât  nobis  hodierna  sancti  evangelii  lectio,  karissimi,  quod  Dominus 
ac  salvator...  5^ 

Fol.  119  v°.  Assomption.  «  Assumpta  est  Maria  in  celum,  etc.  Hodie, 
karissimi,  béate  Marie  diem  assumptionis  celebramus...  » 

Ihid.  S.  Michel.  "  Faclum  est  prelium  magnum  in  celo,  etc.  Hodie, 
karissimi,  festivitatem  sancti  Michaelis,  arcnngeli...  « 

Fol.  120.  Toussaint.  «  Hodie,  karissimi,  sollempnitatem  Dei  et 
Omnium  sanctorum  ejus  sub  una  celebritate.. .   ) 

Ihid.  Apôlre.  «  Simile  est  regnum  celorum  sagene  misse  in  mari,  etc. 
Salvator  noster,  dilectissimi,  sacram  sue  veritatis  cognitionem...  » 

Fol.  120  v°.   Martyr.   «  Nisi  granum  f ru  menti  cadens  in  terra^  efe. 


1)K    LA    lUIJLIOTllKQllI-:    DE    REIMS.  749 

Dominus  ac  salvator  nostor,  diloclissimi,  in  parvis  minimisque...  » 
Ihid.  Confessinir.  «  Homo  quidam  pcregre  proficiscens ,  etc.  Dominus 
ac  redemptor  nostor,  kaiissinii,  quodani  in  sacroloco...  » 

Fol.  121 .  il  Simile  est  regmun  celonim  V  virginibus  que,  etc.  Dominus 
ac  salvator  noster,  dilectissimi,  de  regno  celorum  nos  instruit...  y> 

Sur  les  sermons  de  Maurice  de  Sully,  voir  VHht.  lilt.,  t.  XV,  p.  156- 
158. 

VU.  Fol.  122-154.  Nouveau  recueil  de  sermons,  qu'une  note  du 
XIV*  siècle,  placée  dans  la  marge  inférieure,  qualifie  :  «  Sermones  de 
diversisfestivitatibus  el  passione  Christi  ».  —  «  Magister  dicil  :  Tempus 
meum  prope  est,  apud  te  J'acio  pascha,  etc.  Scitis  quedam  ad  hoc  quod 
homo  dijjne  habeat  polestatem ...» 

Fol.  124  v°.  «  Suî-ge  et  vadc;  Luc,  xvii.  Vulgo  dicitur  quod  non  est 
pudor  homini  si  in  lutum  cadat...  » 

Fol.  129  V".  «  Sermo  in  capitule  vel  in  synodo.  Qui  bene  presunt 
presbitcn  duplici  honore  habeaîitu7',  etc.  Capilulo  in  quo  sunt  quod  per- 
tinet  ad  nostram  instruclionem...  r> 

Fol.  130.  «  Sermo  de  omnibus  sacramentis,  valde  bonus.  Congre- 
gale  iUi  sanctos  ejus  qui  ordinant,  etc.  In  quo  verbo  secundo  proposito 
notatur  quod  auditores  verbi...  —  Pars  in  verbo  proposito  primo 
tangit  formalis  causa  tocius  sanclitatis...  » 

Fol.  130  v".  «  Protenam,  in  E\altatione  sancteCrucis.  Modestia  ves- 
tra  nota  sit,  etc.  In  verbis  istis  possumus  tria  videre...  » 

Fol.  131.  «  Exaltabo  ad  populum  signum  meum,  etc.  In  quibus  verbis 
continetur  vaticinium  Ysaie,  prophète...  « 

Fol.  132.  «  Protenam.  Fili hominis,  omnes  sermones  meos  quos^  etc. 
Hec  suntverba  Domini  ad  predicatorem...  » 

Ibid.  «  Diliges  proximum  luum,  etc.  VA  est  verbum  Salvatoris  satis 
cuilibet  nostrum  necessarium...  » 

Fol.  133.  "  Dominica  XIII.  Beati  oculi  qui  vident  que  vos,  etc.  In 
verbo  proposito  facit  Salvator  duo...  n 

Ibid.  «  In  Inventionc  sancle  Crucis.  Lignum  vite  desiderium  ve- 
niens,  etc.  Hic  duo  notantur  ad  commendalionem  benedicte  crucis...  » 

Fol.  133  v°.  «  Collatio  facta  infra  octabas  Epiphanie.  Invenernnt  eum 
in  templo,  etc.  Hic  duo  notantur  :  primum  est  Domini  salvatoris...  » 

Ibid.  ii  Collatio  dominica  XIX.  Nolite  locum  dare  diabolo,  etc.  Solet 
dici  vulgariter  ;  Qui  bien  est  ne  se  remuel.  In  verbo  proposito  Apo- 

StoluS ri 


750  MANUSCRITS 

Fol.  134.  «  Dominica  XX.  Videte  quomodo  caute  ambuletis,  etc.  In 
verbo  proposilo,  quod  de  epistola  sumplum  est...  » 

Fol.  135.  "  InfestoS.  Luce.  Triplex  disciplina.  Disciplina  medici exal- 
tabit  capudejus,  etc.  In  prupositis  verbis  trianotantur  que  pertinent...  » 

Fol.  135  v^  «  De  Dedicatione.  Celehravit  Salomon  dedicationem  tem- 
plif  etc.  Magnum  est  festum  Dedicationis...  » 

Fol-  136.  «  In  die  X'atalis.  Puer  natus  est  nohis,  etc.  Hic  notantur 
duo  in  Christo...  » 

Fol.  137.  «  De  S.  Laurencio.  Perfectus  inventus  est,  et  erit  illi,  etc. 
Ad  commendationem  beati  Laurencii...  ^ 

Fol.  137  x".  «  Omnium  sanctorum.  Jpsa  civitas  aurum  mundum, 
simile,  etc.  Sicuthodie  fit  festum...  » 

Fol.  139.  «  Omnium  sanctorum  defunctorum.  Mémento  judicii 
mei,  etc.  Notandum  quod  hodie  fît...  n 

Fol.  139  v°.  "  In  festo  S.  Andrée.  Expandi  manus  meas,  etc.  Licet 
verba  ista  exponantur...  « 

Fol.  140  v°.  u  De  S.  Nicholao.  Quasi  oliva pululans,  etc.  Hiis  verbis 
commendatur  vita...  " 

Fol.  141.  De  eoclem.  «  Paravit  Hesdras  cor  suum,  etc.  Hec  verba  di- 
verse sunt  exponenda,  allegorice  et  morale...  n 

Fol.  142.  «  De  Natiuitate  Domini.  Fluvius  egrediebatur  de  loco 
voluptatis,  etc.  Quatuor  sunt  hic  notanda...  » 

Fol.  142  v°.  a  De  adventu  in  Uamis  palmarum.  Preparate  in  occur- 
sum  Dei  tui,  etc.  'è'icui  principes  et  nobiles  hujus  mundi...  » 

Fol.  143  V".  ce  Probatus  est  in  illo,  etc.  Hic  commendatur  beatus  N...  » 

Fol.  144.  «  Dominica  tercia  post  Pascha.  Vado  ad  Patrem,  etc. 
Sicut  dicit  beatus Gregorius,  omnis  Christi  actio...  » 

Fol.  145  v°.  ('  Dominica  in  Passione,  quinta  in  Quadragesima.  Per 
proprium  sanguineni  introivit,  etc.  In  verbo  proposito  notantur  duo...  » 

Fol.  147.  "  Distinctio  super  illud.  Per  proprium  sanguinem,  etc. 
Omnia  pêne  per  legem  in  sanguine  mundantur...  « 

Ibid.  «  De  S.  Marcho  vei  de  uno  martire.  De  forti  egressa  est  dul- 
cedOj  etc.  In  verbo  proposito  beatus  Marcus...  » 

Fol.  148  v°.  a  Dominica  Xlll^post  Trinitatem.  Beati  oculiqui  vident 
que  vos,  etc.  In  verbo  proposito  Salvator  duo  facit...  » 

Fol.  149.  '<  Collatio  dominica  XV*.  Bonum  igiturfacientes  non  defcia- 
mus,  etc.  In  quo  verbo  facit  Apostolus...  >- 

Fol.  149  v°.  "  In  festo  B.  Michaelis,   archangeli.  Angeli  eorum,   id 


\)K    LA    BIBLIOTHKQUK    DE    HKIMS.  751 

est  honiinutii,    in   celis  semper,    etc.    Faciès   Patris  est  presencia...   » 

Fol.  150.  «  Dominica  WIII  et  XIII.  Diliges  Dominum  Deum 
tuum,  etc.  In  quibns  verbis  duo  insinuaiitur...  '; 

Fol.  150  v°.  «  Dorninica  in  Passione  Doniini.  Angelis  Christi  quiper 
Spiritxim,  etc.  In  verbis  propositis  ostenditur...  » 

Ibid.  a  Dominica  in  Uamis  palmariirn.  Humiliavit  seipsum,  factus 
obcdiem,  etc.  Sicut  Judas  Machabcis  etrex  Karolus  Gallicis...  " 

Fol.  151.  "  De  Cena  Domini.  Probet  seipsum  homo,  etc.  Sicut  in 
receptione  medicine  corporalis  prccedit  aliqua  preparatio...  » 

Fol.  151  v".  «  In  die  Parasccve.  0  vos  qui  Iransitis  per  viarn^  etc. 
Hic  tria  notandum...  » 

Ibid.  «  In  vigilia  Pasche.  Si  consurrexistis  cum  Christo,  etc.  Hortatur 
nos  Apostolus,  etc.  ^^ 

Fol.  152.  «  Distinctio  de  supplnntatione.  Notandum  quod  est  sup- 
plantatio  pêne...  ^^ 

Ibid.  «  De  Commemoratione  S.  Pauli.  In  seculum  memoria  ejus,  etc. 
Quamvis  hoc  sit  dictum  de  Jiida  Machabeo...  » 

Fol.  152  \\  (c  Dominica  qnarta  post  Pascha.  Abicientes  omnem  im- 
mundiciam,  etc.  Sicut  dicit  Aiigustinus,  quod  cor...  » 

Ibid.  «  Frater  Gregorius,  in  die  xNatalis,  apud  Sanctum  Antonium. 
Euvangelizovobis  (jaiidium  magnum,  etc.  Hoc  verbum  quod  pertinet...  » 

Fol.  153  v°.  "  In  die  Circumcisionis.  Postquam  consummatisunt,  etc. 
Ad  hoc  ut  predicalor  sit  dignus...  " 

Ibid.  (c  Dominica  infra  octabas  Epiphanie.  Spiritu  ferventes,  Domino 
servientes,  etc.  In  quo  verbo  hortatur  nos  Apostolus...  " 

Fol.  154.  'De  S.  Clémente.  Lex  Dei  in  corde  ipsius  et  non,  etc.  In 
quo  verbo  B.  Clemens  commendatur...  » 

VIII.  Fol.  155-183.  Nouveau  recueil  de  sermons  de  iMaurice  de 
Sully,  comme  celui  que  nous  avons  donné  ci-dessus,  aux  fol.  92-121. 

IX.  Fol.  184.  Autres  sermons  ou  fragments  de  sermons.  «  Ave  Maria. 
Sapienciafdiis  suis  vitam,  etc.  Secundum  philosophum,  in  ultima  Ethice, 
tria  habent  filii...  » 

Ibid.  u  De  Aposlolis.  Videbitis  et  gaudebit  cor  vestrum.  Sicut  mulier, 
cum  parit,  tristiciam  habet...  » 

Ibid.  "  Hoc  est  preceptum  meum,  etc.  Unusquisque  quod  habet  in  se 
vult  alios  habere...  » 

Ibid.  «  De  Martiribus.  Defecit  in  dolore  vita,  etc.  Probitas  indicatur 
in  milite...  » 


752 


MANUSCRITS 


Fol.  184  v°.  «  Non  coronahitur  nisi  qui  légitime,  etc.  Sicut  dicit  Job 
vir  :  Milicia  est  vita  hominis...  " 

Ihid.  «  Modicum  lahoravi  et  inveni,  etc.  Sicut  terra  in  se  conside- 
rata...  " 

Ihid.  «  Multe  trïbulationes  justorum,  etc.  Creaturarum  rationabi- 
lium...  " 

Fol.  185.  "  Reddet  Deus  mercedemlahorum,  etc.  Antiquitus  promisit 
Dominus...  » 

Ihid.  «  De  uno  confessore.  Servavi  mandata  tua,  etc.  Verbum  propo- 
situm  potuit...  » 

Ihid.   a  In pace et  equitate  amhulavit,  etc.  Sicut  ait  Apostolus...  » 

Ihid.  u  Ex  omni  corde suo  laudavit,  etc.  Inter  cetera  que  sunt  in  hac 
vita...  » 

Ihid.  «  Humiles  spiritu  salvahit.  Pars  aliud  intendit dyabolus  et  aliud 
Deus...  " 

Ihid.  «  De  Virginibus.  Mulier  timens  Deum,  etc.  Sicut  sanctilas  in 
clerico,  fidelitas  in  servo,  probitas...  " 

Fol.  185  v°.  a  Prohavit  me  Deus,  etc.  Aliter  utiturigne  servus...  » 

Ihid.  u  Tota  pulcra  es,  arnica  mea,etc.  Videmus  in  corporalibus  quod 
post  sponsalia...  » 

Ihid.  u  Adducentur  régi  virgines,  etc.  Secure  vadit  ad  festum  qui 
habet  bonurn  conductiim...  " 

Ihid.  a  In  synodo.  Mundati  sunt  sacerdotes,  etc.  Ordo  cnritatis  est  ut 
plus...  » 

Ihid.  ce  Descendi  in  ortum  meum,  etc.  Accedens  Ecclesia  visilationis 
commodum...  ^■> 

Ihid.  a  Sanctificatejejunium.  Sicut  enim  estaurum...  « 

Fol.  J  86.  «  Convertimini  ad  me  et  salvi,  etc.  Tria  movent  homines  ad 
operandum...  " 

Ihid.  "  Levare  ef  ungere  et  induere,  etc.  Per  Apostolum  quecumque 
scripta  sint...  » 

Ihid.  «  Filius  régis  mortuus  est,  etc.  Quantum  teneamur  Deum  dili- 
gere...  » 

Ihid.  «  Extrema  gaudii  luctus,  etc.  Valde  magna  différencia.. .  'î 

Fol.  186  v°.  a  Mane  facto,  surrexit  homo  et  apparuit,  etc.  Sicut  ait 
psalmus,  nossumus...  " 

Ihid.  «  Ecce  ego  mittam  vohis  Helyam,  etc.  Quantum  diligat  Deus 
homineni.  .  » 


DK    LA   BIIJLIOTHKQUK    DE    RKIMS.  753 

Ibid.  .'  Fons  descendebat  de  terra  irrigatis,  etc.  Circa  principium  crea- 
tionis...  » 

Ibid.  "  Orietur  Stella  ex  Jacob,  etc.  Ciipientcs  aliqiiam  excellentem...  » 

Ibid.  «  lièges  videbunt  et  consiirgent,  etc.  In  omni  agente...  » 

Un  cotateiir  du  XIV'  siècle  a  inscrit,  au  bas  du  fol.  1,  ces  mots  : 
«  Antiqui  serinones  de  diversis  scripturis,  et  sunt  duo  libri  in  une  » . 
—  De  même,  on  trouve  (m.  d.),  au  fol.  122  :  «  Sermones  de  diversis 
festivitatibus  et  passione  Christi  «  . 

Indépendamment  des  fragments  donnés  plus  haut  (fol.  72-91),  on 
trouve  encore  dans  ce  volume  les  morceaux  suivants  : 

Fol.  63  v\  Formules  d'officialité  (XIV  siècle).  Un  curé  mande  à 
VofQcial  de  Reims  qu'il  a  fait  la  monition  dont  il  avait  été  chargé.  — 
Autre  (m.  d.).  Un  curé  avertit  un  autre  curé  que  les  bans  viennent 
d'être  publiés  dans  la  paroisse  du  mari ,  et  que  rien  ne  s'oppose  à  la  célé- 
bration du  mariage  dans  la  paroisse  de  la  femme. 

Fol.  80.  Table  (XIII"  siècle)  d'un  recueil  canonique  en  trois  livres. 
u  De  constitutionibus  ;  —  de  rescriptis  ;  —  de  consuetudine.. .  »  Elle 
est  suivie  de  cette  note  :  -  Is  qui  vult  alicui  questionem  movere,  débet 
libellum  judici  porrigere. ..  " 

Ibid.    "  Jeronimus.  Mala  majora   tarde   credantur,    plene   cognita 

puniantur. 

—  Quam  maie  peccavit  sodomita  ruina  probavit. 
Gomprobat  esse  reum  sulphur  et  ignis  eum. 


Fol.  121  v°.  Prières  à  la  Vierge.  "  Generosa  virgo...  »  ;  «  Recor- 
dare,  virgo  mater...  »  —  Prière  à  S.  Thomas.  "  0  Thoma  Didime, 
per  Christum  quem  meruisti  tangere...  » 

Ibid.  Formules  semblables  à  celles  du  fol.  63  v\ 

Les  gardes  a,  b,  collées  sur  les  plats,  appartiennent  à  un  compte  des 
dépenses  de  bouche  de  l'archevêque  de  Reims  (XIV*  siècle). 

On  notera,  aux  fol.  33,  57,  64,  86,  92,  cette  invocation  du  scribe  : 

■    c  Sancli  Spiritus  assit  nobis  gratia  >, 

que  remplace  cette  autre,  au  fol.  122  : 

«  Assit  principio  sancta  Maria  meo  t . 

XIII«  siècle.  Parchemin.  186  feuillets  et  2  gardes  a,  b,  en  tête  et  à 
la  fin  du  volume.  250  sur  170   milliin.  Rel.    dos  de   veau   blanc    sur 
Lo'.s.  —  (Chapitre  :  R,  ord.  5,  n»  107). 
TOME  xxxviir,  48 


754  MANUSCRITS 

o85(F.  469).  Guillelmi  Peraldi  seu  Lugdunensis  sermones  domini- 
cales super  evangelia.  —  Roberti  de  Sorbonio  libellus  de  Matrimonio. 

Fol.  1.  «  Sermo  in  prima  dominica  Adventus  Domini  fratris  Guil- 
lelmi Lugdunensis.  Dicile,filie  Syon,  etc.  In  verbis  istishabent  predica- 
tores  mandatum...  Dominica  XXV".  Sermo  1"'.  Cum  sublevasset  oculos 
Jhesus,  etc.  Require  de  hoc  euvangelio  in  dominica  XI";  bis  enim  legi- 
tur  in  anno.  Explicit  Summa  fratris  Guillelmi  de  Lugduno  super  eu- 
vangelia,  magistri  in  theologia,  de  ordine  Predicatorum  r> .  A  part 
Vexplicit,  notre  manuscrit  finit  de  la  même  façon  que  le  ms.  220  de 
Dijon  (Catal.  gén.,  édit.  in-8%  t.  V,  p.  67-68) .  Sur  les  nombreuses  édi- 
tions de  ces  sermons,  v.  Hisl.  lût.,  t.  XIX,  p.  310-311. 

Une  main  contemporaine  a  ajouté  deux  sermons.  Fol.  175  v°.  "  De 
matrimonio.  Honorabile  conjugium,  etc.  Hoc  verbum  pertinet  ad  com- 
mendationem  matrimonii...  »  C'est  Topuscule  de  Robert  de  Sorbon 
sur  le  mariage.  V.  Hauréau,  Not.  et  extr.,  t.  V,  p.  35. 

Fol.  178  v".  Ascension.  «  Ascendens  Christus  in  altum,  etc.  In  verbo 
isto  notantur  llll"'^  post  festum  Christi...  n 

Fol.  179  V".  Table  des  sermons  du  recueil. 

Fin  du  XIII^  siècle.  Parchemin.  179  feuillets  à  2  col.,  plus  154  bis, 
plus  les  gardes  a,  b,  blanches,  en  têle  et  à  la  fin;  le  fol.  80  presque 
complètement  déUuit  par  un  rongeur.  200  sur  146  millim.  Rel.  veau 
lauve  sur  carton.  —  (Saint-Thierry,  n°  98). 

584  (F.  480).  Jacobi  de  Voragine  sermones  dominicales;  pars 
seconda. 

Fol.  1.  «  Incipiunt  sermones  dominicales  fratris  Jacobi,  ordinis  fra- 
trum  Predicatorum,  archiepiscopi  Januensis,  super  evangelia  per  anni 
circulum.  Et  primo  incipit  sermo  de  dominica  in  Trinitate.  Erat  homo 
ex  phariseis,  Nichodemus  nomine,  etc.  Festum  de  Trinitate  olim  ab 
Ecclesia  non  Cebat...  »  Le  3*  sermon  du  25*  dimanche  après  la  Trinité 
finit  sur  ces  mots  :  «...  ad  illum  beatum  fînem  perducat  nos  ille  qui 
est  principium  et  finis,  qui  sine  fine  vivit,  etc.  Expiiciunt  sermones 
dominicales  fratris  Jacobi  de  Voragine,  ordinis  fratrum  Predicatorum, 
archiepiscopi  Januensis,  super  evangelia  per  anni  circulum,  quos 
scripsit  «  (La  phrase  n'a  pas  été  finie). 

Ces  sermons  ont  été  publiés  dès  1484.V.  Brunet,Mtf;zw6/^  t.  V,p.  1365. 

Fol.  121  v°.  Table  alphabétique,  comprenant  notre  volume  et  celui 
qui  le  précédait  et  qui  nous  manque. 


I 


dl:  la  i]iiiLioTiii':(,)iE  de  reims.  755 

Entre  les  fol.   12  et  Ki,  011  rencontre  une  lacune  d'un  cahier. 

Sur  la  garde  u,  les  mots  "  X\  s[olidis]  "  ,  du  XV*  siècle.  —  Au  plat 
du  volume,  reste  d'une  petite  étiqtjette  ayant  porté  un  nombre  en 
chiffres  romains  semblable  à  d'autres  déjà  rencontres.  Ces  deux  notes 
sont  identiques  à  celles  qui  se  trouvent  sur  le  ms.  58G,  qui  faisait 
partie  de  la  bibliothèque  de  Thomas  de  Gerson. 

XV«  siècle.  Papier.  160  feuillets  et  6  gardes,  a-c,  en  lète,  d-f,  h 
la  fin,  blanches,  sauf  la  première  et  la  dernière  (jni  n'offrent  aucun 
intérêt  et  sonterj  parchemin.  215  sur  148millim.  Uel.  veau,  jadis  vert, 
sur  bois.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  B,  ord.  5^  n"  104  »). 

o8î>  (0.  895).  Sermonum  Fetri  de  Sancto  Benedicto  libri  111. 
Le  manuscrit  dont  l'analyse  suit  parait  être  le  seul  qui  contienne 
complète  l'œuvre  du  frère  Mineur  P.  de  Saint-Benoît,  dont  les  libraires 
de  la  Sorbonne  (1303)  ont  fait  connaître  l'existence  (Jourdain,  Index 
chronol.  chart.  Univers.  Paris.,  p.  76)  et  dont  la  Bibliothèque  de  Troyes 
n'a  conservé  que  la  3*  partie  [Cat.  gén.,  t.  Il,  édit.  in-4°,  n""  1839  et 
1996).  M.  Hauréau,  qui  a  identifié  un  certain  nombre  de  sermons 
appartenant  à  cette  3«  partie  {Not.  et  extr.,  t.  Il,  p.  291-292;  t.  IV, 
p.  149;  t.  VI,  p.  65-72),  croyait  que  les  deux  autres,  malgré  leur  célé- 
brité (///s/,  litl.,  t.  XXVI,  p.  438),  étaient  aujourd'hui  perdues. 

Fol.  4  v°-7.  Table  des  initia  de  tous  les  sermons  qui  suivent. 

Fol.  8.  "  Prima  pars.  Dominica  prima  in  Adventu  Domini.  Véniel 
desideratus  cunctis genlibus,  etc.  Vulgariter  dicitur  que  :  Moût  griève  qui 
atant...  »  Anonyme  dans  Hauréau  [Not.  et  extr.,  t.  iV,  p.  162). 

Fol.  9.  Même  texte.  "  Aurelianis,  agnoscituresse  festum  cumaudiunt 
pulsari  Desideratum...  »  11  semblerait,  par  ce  détail,  que  notre 
auteur  étaitnatif  de  Saint-Benoît-sur-Loire  et  avait  étudié  àOrléans. 

Foi.  9  v°.  «  Si  moram  fecerit,  expecta  eum,  etc.  Vulgariter  dicitur  : 
Bien  atent  qui  par  atent...  " 

Fol.  11.  t  Hora  est,  etc.  Vulg.  die.  :  Qui  mane  non  surgit,  dietam 
amittit;  au  matin  lever  est  la  jornée...  y 

Fol.  12.  u  Levate  capita,  etc.  Vulg.  die.  :  Au  semblent  conoit  on 
Tome...  » 

Fol.  13.  «  Quecumque scripta ,  etc.  Communiter  dicitur  quod  nec  miles 
sine  ense,  nec  clericus  sine  libro...  » 

Fol.  14.  ^Ecce  rex,  etc.  Vulg.  die.  :  Qui  est  garniz,  si  n'est  sorpris..." 

Fol.  15.   "  Dominus prope,  etc.  In  verbis  istis  prenunciat...  « 


756  MANUSCRITS 

Fol.  16  \\   ^  Qui  post  meventurus,  etc.  Vulg.  die.  :  Qui  est  garniz,  il 
n'est  honit...  r, 

Fol.  18.  «  Sic  vos  existimet,etc.  In  verbis  istis  hortatur  vos...  » 

Fol.    19  v°.    «  Videbit  omnis  caro,  etc.  Verba  ista  evangelica  sunt  et 
prophetica...  » 

Fol.  23.   «  Quod  in  ea  natum  est,  etc.  Verba  ista  evangelica  nativita- 
tem...  » 

Fol.  25  v°.   «  Notum  fecil  Dominus,  etc.  Vulg.   die.  que  Compaignie 
Diex  la  fist  et  dyables  la  déflst...  » 

Fol.  27.  «  Parvulus  natus  est,  etc.  V.  d.  que  Tant  vaut  li  homs,  tant 
vaut  sa  terre...  » 

Fol.   29.  «  Habitantibus  in  regione,  etc.  Soient  homines  in  tenebris 
existentes...  » 

Fol.  30.  «  Lux  orta  est,  etc.  Soient  homines  de  nocte  errantes...  » 

Fol.  31  v°.  «  Transeamus  usqne  Bethléem,  etc.   Consuetudo  est  inter 
fidèles...  >^ 

Fol.  34.  Circoncision.  «  Vocatum est  Jhesus,etc.  Utinampossemus...  » 
(Hauréau,  Not.  et  extr.,  t.  IV,  p.  10  et  135). 

Fol.    36     v°.   «    Dorainica    infra   octabas    Epiphanie.    Existimantes 
eum,  etc.  V.  d.  quod  rex  non  potest  inveniri...  » 

Fol.  38.   2*  dimanche.    «  Cumdescendisset,   etc.  In  verbis  istis  spiri- 
tualiter...  >' 

Fol.  40.  3'  dimanche.  "  Ascendente  Jhesu, etc.  In  presenti evangelio...  » 

Fol.   40  v°.  4*  dimanche.  «  Simile  est  regmim,  etc.  Ager,  mundus  ; 
qui  seminat...  » 

Fol.    41   v°.   Septuagésime.   «   Voca  operarios,  etc.   Omnia   tempus 
habent...  « 

Fol.  42  v°.  Sexagésime.  u  Sic  currite,  etc.  Temipus  amplexandi...   n 

Fol.  44  v\  Quinquagésime.  "  Cecus  sedebat,etc.  Si  Test  maubailit  qui 
n'est  riches  et  povres  ne  se  seit  contenir. ..  » 

Fol.  45.  Mercredi  des  Cendres.  «  Converti  mini  ad  me,   etc.   In  istis 
verbis  hortatur  vos...  r> 

Fol.  46.   a  Penitenciam  agite,  etc.  Petitis  et  non  accipitis...  " 

Fol.  48.  «  Penitenciam  agite  non  seram,  sed...  » 

Fol.  49.    «  Thesaurizate  vobis,  etc.  Vulg.  die.  :   Autent  vaut  un  bon 
garderes  corn  un  bon  ganiers...  " 

Fol.  50.  Carême.   «  Cumjejunasset,  etc.  V.  d.  :  Que  en  jeu  oiiUo,  jeu 
consente...  ' 


I 


DE    LA   BIBLIOTIIKQUE   DE    REIMS.  757 

Fol.  51 .  u  Ecce  nunctempus,  etc.  V.  d.:  Qui  non  facit  quando  potest, 
non  facit  quando  vult...  « 

Fol.  51  bis  v\  u  Resplenduit  faciès,  etc.  — Juslumdeduxit,  etc.  Justos 
quidein  dediicebit  (^/c). ..  » 

Fol.  52  V".  2"  dimanche,  a  Sic  ambuletis,  etc.  Sicut  dicitur  vn%ariter  : 
Tant  as,  tant  vaus  et  tant  ce  pris  (?)...  » 

Fol.  53.  3'  dimanche.  "  Erat  Jhesus  eiciens,  etc.  Nota,  Deus  ejecit. . .  » 

Fol.  54.  a  Accipiens  Jhesus  panes;  require  :  Neque per  sanguinem 
hyrcorum...  » 

Fol.  56  v°.  «  Terra,  neoperias,  etc.  Quia,  ut  dicitur  vulgariter,  Que 
ens  ne  voit,  à  cuer  ne  toche...  « 

Fol.  57.  ^'.  Déponentes  omne  pondus ,  etc.  Cum  narratur  de  Karolo, 
tune  libencius...  » 

Fol.  57  v°.  «  Aspicientes  in  auctorem,  etc.  V.  d.  que  Ce  que  ens  remire 
curs  tire...  » 

Fol.  59  v°.  Rameaux.  «  Plurima  autem  turha,  etc.  V.  d.  quod  qui 
facit  quod  potest,  legem  suam  implet...  5) 

Fol.  60  v°.  Autre.  «  Ecce  rex  tuus,  etc.  Qui  est  garniz,  si  n'est 
sorpris.. .  « 

Fol.  61  v°.  Jeudi  saint.  «  Protêt  seipsum,  etc.  Consueium  est  in  cura 
corporali  quod  homo  debens  accipere  medicinam...  « 

Fol.  62  v°.  ^Christuspassus,etc.  V.  d.  :  Après  digner  convient arer...  » 

Fol.  63  v°.   "  Expedit  nobis  ut,  etc. 

Il  avient  sovent  en  cort, 

Qui  teis  ne  péché  qui  encort. 

...»  Prière  flnale  en  français. 

Fol.  65.  «  Pascha  noslrum,  etc.  V.  d.  :  Qui  est  loin  de  s'escuele,  si 
est  près  de  son  domage. . .  " 

Fol.  66.  Autre.  ^^  Hecdies  quant,  etc.  In  verbis  istisduo  notantur...  « 

Fol.  68  v°.  «  Habebitis  diem,  etc.  Diem  hune,  scilicet  diem 
Pasche. ..  « 

Fol.  69.  "  Mane  nobiscum,  etc.  Compeignie  Deus  la  fist  in  Nativitate, 
et  dyables  la  deGst  in  Passione  et  Dieus  la  refist  in  Resurrectione. ..  » 

Fol.  70.  "  Stelit  Jhesus  in  medio,  etc.  V.  d.  qui  (sic)  Ne  doet  estre 
contradite  parole,  etc..  » 

Fol.  71  \\  u  Ego  sumpastor,  etc.  V.  d.  :  Au  besoing  voiet  en  qui 
amis  est..    » 


758  MANUSCRITS 

Fol.  72,   «  Videho  vos,  etc.  Nota  triplex  gaudium,  temporale...  » 
Fol.  73.  "  Cum  venerit  Paraclilus,  etc.  Notantur  hic  duo  spiritus...  » 
Fol.  73  v".    "  Relinquo  mundum,  etc.  Nota  in  verbis  istis  quid  dese- 
rendum...  « 

Fol.  75.    u  Petite  et  accipietis,  etc.   —    Omne  datum  optimum,   etc. 

Nota  Domini  excellenciam.. .  » 

Fol.  75  v°.  «  Psallite  Domino,  etc.  Considerans  Dei...  » 

Fol,  77.    «  Ascendet  pandens,  etc.   In  hiis  verbis  breviter  compre- 

hendit...   » 

Fol.  77  his.  u Psallite  Domino,  etc.  Nota  duo  :  primum  est  exaltatio...  » 
Fol.  77  bis  verso,   u  Et  convescens,  etc.  V.    d.  :    Qui  bien  est  ne  se 

remut...  » 

Fol.  78.  "  Cum  venerit  Paraclitus,  etc.  In  quibus  verbis  describitur. . .  « 

Fol.  80.   a  Ecce  ego  intromittam,  etc.  Duo  facit  Dominus...  " 

Fol.  81.  «  Fluminis  impetus,  etc.  Consuetudo  est  ut  in  diebus  festivis 

cives  spaciari  volentes  egrediantur  ad  flumen...  »  A  rapprocher  de  ce 

que  nous  avons  dit  au  fol.  9. 

Fol.  82  v°.   '(  Fluvius  egrediehatur ,  etc.  Cujus  causa  spaciandi...  " 
Fol.  83.    «  Surge,  aquilo,  etc.  Naturale  est  ut  secundum  varietatem 

ventorum  varietur  et  qualitas  temporum...  » 

Fol.  84  v°.    i<- Spiritus   Domini  ornavit,   etc.   In  verbis  istis  ostendit 

ipse...  " 

Fol.  87.  uApparuerunt  Apostolis,  g/c.Nota  quod  in  die  Pentecosles...  » 
Fol.  87  v\   c;  Repleti  sunt  omnes,  etc.  Nota,  prius  sunt  repleta  organa 

flatu  quam  emittant  sonum...  n 

Fol.  88  v°.  «  Quis  dabit  mihi  pennas,  etc.  V.   d.  :  L'en  ne  puet  voler 

devant  que  on  ait  eles...  r> 

Fol.  89.   «  Non  simus  concupiscentes,  etc.  V.   d.    qu'A  bone  oure  se 

châtie,  qui  par  autrui  se  châtie...  » 

Fol.  90.   "  Benedicat  vos  Deus,  etc.  Consuetum  est  apud  fidèles  quod, 

transitum  faciente  pontifice,  petit  populus  benedictionem...  ri 

Fol.  91  v°.  "  Deum  time,   etc.   V.   d.   qui  Fox  ne  crient  jusque  il 

prent  [sic] ...» 

Fol.  92  v\  «  Preparate  corda  vestra,  etc.  —  Samuel  ad  populum  : 

Preparate  corda  vestra^   etc.   Exemplum.   Voîens  quis  pugnare  et  non 

sufficiens  viribus...  r, 

Fol.   94.    «  Homo  quidam  facit,  etc.  Consuetudo  est  quod  quando 

aliquis  nobilis  facit  festum...  5) 


1)1-:  LA  inniJOTiiH)!!':  \)\:  ukims.  t59 

Fol.  05.  «  Kstote  miscn'cordes,  etc.  V.  d.  :  Selon  seijjneur  maisnie 
diiite...  " 

Vol.  0()  V".    "  Humiliamini  sub,  etc.  Nota  duplicem  nianuin  Oei...  » 

Ibid.  Gaud'uuu  est  angelis,  etc.  Consuetudo  est  quando  aliquis  diii 
fuit  in  carcere  paganoruni  et  mortuns  credebatur...   « 

Fol.  97.   «  Quis  ex  vobis,  etc.  \ota  diligenliam  pastoris...  » 

Fol.  97  v".  «  Non  snnt  condigne passiones,  etc.  V.  d.  que  Aseur  boit 
qui  son  lit  voit...  )^ 

Fol.  99.  «  Preceptor,  per  totam  noctem,  etc.  Dicitur  vulgariter  :  Por 
nient  s'argue  qui  Diex  vainc...  » 

Fol.  99  M".  Même  texte.  «  In  verbo  isto  notatnr  |)rimo  quantum...  « 

Fol.  100.  ce  Reliclis  omnibus,  secuti,  etc.  V.  d.  :  Qui  bien  oublie 
miout  et  trueve...  ^ 

Fol.  100  v°.  «  Nisi  habundaverit  justitia,  etc.  V.  d.  que  Tant  coirime 
Temprie  le  vilain,  ne  fera  il  ja  bien...  «Paraît  différent  de  celui  cité 
par  Hauréau  (Nol.  et  extr.,  t.  III,  p.  113). 

Fol.  101  v°.    <  Si  of fers  munus,  etc.  Sicut  est  in  curia  inundi...  » 

Fol.  102  \\  et  Accepit  Jhesus  VU  panes ^  etc.  Sicut  v.  d.,  Qui  a  dou 
pain  n'a  nule  faim...  » 

Fol.  104.  "  Omnis  arbor  que,  etc.  Dominus  ac  redemptor  noster, 
karissimi,  ipse  est...  » 

Fol.  105.  «  Non  omnis  qui  dicit,  etc.  V.  d.  ([u'Il  a  moût  antre  faire 
et  dire...  ^ 

Fol.  105  v°.  ce  Homo  quidam  erat  dives,  etc.  Fratres  karissimi,  ex 
presenti  parabola...  « 

Fol.  lOG  v°.  «  Facile  vobis  arnicas,  etc.  Fratres  karissimi,  v.  d. 
que  Miux  vaut  amis  en  voie  que  deniers  en  cor[o]ie. ..  " 

Fol.  107  v\  «  Videns  Jhesus  civitatem,  etc.  Sepe  contingit  quod 
homo...  n 

Fol.  108  M\  Même  texte.  "  V.  d.  que  Ceu  que  oiex  ne  voit  à  cuer 
n'  i  diaut...  » 

Fol.  109  V".  ^i Domus mea domus ,  etc.  Sepe  contingit  quod, absente..  » 

Fol.  110.  «  Omnis  qui  se  exaltât,  etc.  V.  d.  quod  non  est  collis 
sine  valle,  nec  vallis  sine  colle...  « 

Fol.  111  v".   ce  Aperte  sunt  aures  ejus,  etc.  Naturale  est  ut  omnis...  » 

Fol.  112  v^  .c  Diliges  Dominum,  etc.  Idco  Dominus  querenti 
viam...  ■>'. 

Fol.  113  v\  Même  texte.   «  Vellem  modum  hujus  dilectionis...  '> 


760 


MANUSCRITS 


Fol.  114.    "  Homo  quidam  descendebat,  etc.  V.  d.  :  Qui  bien  est  ne 
se  remut...  r) 

Fol.  115.  "  Ile,  oslendite  vos ,  etc.  V.  d.  que  Consoil  de  preudome 
doit  on  croirre...  » 

Fol.  116.   «  Primum  querite  regnum,  etc.  V.  d.  que  Li  plus  [...],  en 
porte  le  mains...  » 

Fol.  117.    «  Ecce  defunctus  efferebatur,  etc.  V.  d.  que  Contre  mort 
nus  resort...  » 

Fol.  1 17  v°.   «  Cum  vocatus fueris j  etc.   0  quam  bonum  esset...  « 
Fol.    118  V.    «  Surge,  toile   Icclum,   etc.   Nota  quod  multiplex  est 
lectus...  r, 

Fol.  119.  ce  Va  de  m  domum,  etc.  Nota  multiplicem  domum...  » 
Fol.    119   i".    «  Nuptie  quidem  parafe,    etc.    V .    à.    que   Ja    chétis 
n'arra  bonne  aventure  qu'il  ne  la  perde...  >; 

Fol.  120.  Même  texte  et  même  incipit  qu'au  fol.  109  v°.  Variantes. 
Fol.  121.  a  Serve  nequam,  etc.  Sepius  conlingit  quod  si  aliquis...  » 
Ibid.  «  Nonne  oportuit,  etc.  Nota  hic  plura...  " 

Fol.  121  v°.    «  Reddite  que  sunt  Cesaris,  etc.  V.  d.  :  Qui  s'aquite  ne 
s'encumbre...  » 

Fol.  122.  Même  texte.  V.  d.  :  a  Ou  rendre  ou  pendre...  w 
Fol.  123.  «  Nostra  conversatio  in  celis,  etc.  V.  d.  :  Cil  ne  secort  pas, 
qui  va  bêle  voie...  « 

Fol.  123  v°.  «  Sitetigero  tuum,  etc.  Dicunt  quidam  quod  Dominus...  » 
Fol.  124  v".    «  Mittet  Dominus  angelos,  etc.  Dominus  ac  redemptor 
noster,  karissimi,  volens  nos...  " 

Les  sermons  copiés  sur  les  fol.  125-132,  à  la  suite  des  précédents, 
par  inattention  du  scribe,  vont  se  retrouver  sur  les  fol.  133  et  suivants. 
Fol.  133.   »  [Secunda  pars.  De  Sanctis]  ».  S.  André.  «  Suspendium 
elegit  animam ,  etc.  Ad  laudem  beati  Andrée...  » 

Fol.  135.  S.  André.   «  Ascendam  in pa Imam,  etc.  V.  d.  que  Ce  n'est 
pas  feste  de  boivre  à  henap  à  crior...  » 

Fol.  136  v°.    «  Bonum  est  viro,  etc.  D.  v.  :  Qui  mane  non  ambulat, 
dietam  amiltit  ;  li  main  lever  fait  la  jornée. . .  » 

Fol.  137  \°.  S.  Nicolas.    "  Memoriajusti,  etc.  V.  d.  que  Tout  tres- 
passe,  fors  que  bien  fait...  « 

Fol,  139.  S.  Nicolas.  «  Virfidelis  muUum,etc.  Morale  est  apud  nos. ..  » 
Fol.  141.  S.  Thomas.  <.^Ecce  cognovi  quoniam,  etc,  V.   d.  quod  qui 
solem  non  videt  non  calescit...  « 


DI-:    LA    UIBLIOTHKQUE    DK    HKIMS.  761 

Fol.  l  i2.  Conversion  de  S.  Paul.  «  Hec  iniUatio  dextere ,  etc.  Si  ante 
mentis  oculos. ..  " 

Fol.  145.  Purification.  ^  Venerunt  auteni  mihi  omnia^  etc.  Satis,  ut 
credo,  nota  sunt...  v  Anonyme  dans  Haurcau  (Not.  et  extr.,  t.  IV, 
p.  11  et  135). 

Fol.  1  iS.  ti  Suscepimus,  Deus,  misericordiam,  etc.  In  hiis  verbis  expri- 
mitur  devotio...  » 

Fol.  151.  Annonciation.  <^  Ave,  Maria ,  gratia ,  etc.  Legimus  hodie 
gloriosam  Virginem...  » 

Fol.  154.  «  Descendl  in  ortum,etc.  Utinam  attenderent  verba  ista...  » 

Fol.  150  y°.  «  Super  mouton  exceisum,  etc.  In  verbis  islis  proposilis 
nobis  duo  breviter...  » 

Fol.  158.  Invention  de  la  Croix.  «  Qui  me  invenerit,  etc.  In  verbis 
islis  de  sancte  Criicis...  » 

Fol.  159  \°.  «  Potestis  hiberecalicem,  etc.  V,  d.  quod  non  est  forum 
stabile,  nisi  bibatur  de  eo...  " 

Fol.  161.  SS.  Pierre  et  Paul.  ^  Fecit  Deus  duo  luminaria,  etc.  In 
manu  artifîcis  opéra...  « 

Fol.  163.  S"  Marie-Madeleine.  «  Maria  opt imam  partent,  etc.  Verba 
ista  non  solum  evangelica  sunt...  » 

Fol.  165  v°.  S.  Pierre  es  liens.  «  Dirupisti,  Domine,  vincula,etc.  Nota 
quod  Dominus  dicitur  esse  sicut  ille  de  quo  vulgariter  :  Il  recule  pour 
miez  férir...  « 

Fol.  166  v°.  S.  Etienne.  ^^  Ipsumomnes  g  entes  y  etc.  ^eT^ecoï\im^\i(\{ioà 
vestis  facta  pro  domino  decenter  convenit  servo...  » 

Fol.  167  v°.  S.  Laurent.  «  Igné  me  examinasti,  etc.  Consuetudo  est 
apud  divites  volentes  thesaurum  condere...  » 

Fol.  169.  Autre.  "  Thesaurizate  vobis,  etc.  V.  d.  que  Autant  vaut. 
I.  bon  garderres  come.  I.  bon  gaingnières...  "  Variante  du  sermon  du 
fol.  49. 

Fol.  170.  Assomption.  «  Astiiit  regina  in  vestitu,  etc.  Notate  verba, 
sigiiate  mysteria...  " 

Fol.  172.  Autre.  "  Multejilie  congregaverunt,  etc.  Multiplicem  glo- 
riose  Virginis...  " 

Fol.  173.   Cl  Elevataest  nuhes,  etc.  Nubes  virgo  Maria...  » 

Fol.  173  v°.  S.  Harthélemi.  ^^  Expoliavit  se  Jonathas,  etc.  Vulgariter 
dicitur  : 

Qui  uon  tlat  quod  amut,  non  accipit  ille  quod  optât. 


762  MANUSCRITS 

...  5)  On  trouve  ce  vers  sous  la  plume  de  Nicolas  de  Biard  (Hauréau, 
Not.  etextr.,  t.  IV,  p.  146). 

Fol.  175.  "  Vas admirahile ,  etc.  Attende  laudem  artifîcis...  r> 

Fol.  177.   "  Fecit  Salomon  tronum,  etc.  Multa  dicimus...  » 

Fol.  180.  "  Tu  fahricatus  es,  etc.  Consuetudo  est  ut  aliquis  sapiens 
artifex...  » 

Fol.  181  V®.  Exaltation  de  la  Croix.  «  Ecce  levabo  ad  g  entes,  etc.  Ver- 
bum  istud  vaticinium...  « 

Fol.  184.  S.  Denis.  ^^  Audiens sapiens  sapientior, etc.  Circa  negotium 
spiritualis  sapiencie...  » 

Fol.  186.  S.  Luc.  "  Disciplina  medici,etc.  Ad  laudem  etgloriam...  » 

Fol.  188.  Toussaint.  «  Sapientiam  sanctorum ,  etc.  Duplici  de 
causa...  " 

Fol.  190  v".  «  Signum  apparuit,  etc.  Levemus  oculos...  » 

Fol.  193.  "  Congregate  illi  sanctos,  etc.  Nota  quod  quandoque 
jubemur...  » 

Fol.  193  v°.  «  Memor  esto  judicii ,  etc.  V.  d.  :  Qui  de  loin  garde,  de  près 
joit...  « 

Fol.  194.  S.  Martin.  «  Labora  sicut  bonus  miles ,  etc.  Unusquisque, 
ait  Apostolus...  » 

Fol.  196  v°.  «  Justum  deduxit  Dominus,  etc.  Ad  laudem  beati  Mar- 
tini... » 

Fol.  197  v°.  "  Non potest  abscondi,  etc.  Verba  ista  dicuntur  ad  laudem 
virginis  Katerine...  " 

Fol.  202.  "  Tercia  pars.  [De  Communi  Sanctorum].  Nimis  honorati 
sunt,  etc.  V.  d.  quod  Deus  nunquamamicum  habuit...  » 

Fol.  203.  «  Estote  ergo  prudentes,  etc.  D.  v.  :  Encontre  vezié 
recuit...  •>■> 

Fol.  204.  «  Vos  amicimei,  etc.  V.  d.  quod  iîle  dives  est  quem  Deus 
diligit...  ') 

Fol.  205  v°.  Apôtres.  «  Constitues  eos  super,  etc.  D.  v.  quod  non  est 
melius  servicium  [quam]  servicium  régis. ..  » 

Fol. 207.  «  Tollitejugum  meum,ctc.  Gum  quis  diu  nutrivit  bovem...» 

Fol.  208.  Même  texte.  «  Civilis  est  consuetudo  quod  cum  aliquis...» 

Fol.  209.  "  Hoc  est preceptum,  etc.  V.  d.  que  Ne  doit  estre  contre- 
dite parole  de  roi,  puisque  il  l'a  dite...  » 

Fol.  211.  Même  texte.  "  Sepe  canitur  istud  :  Totejoie  vient  de  bien 
amer...  » 


DI-:    LA    BIBLIOTHKQUK   DE    REIMS.  763 

Fol.  212  v\  Evangélistes.  «  Similitudo  animalium,  etc.  Apud  homines 
observatur...  » 

Fol.  214  v°.  «  Quatuor  surit  niinima,  etc.  V.  d.  :  Celui  est  li  tré  fors, 
don  n'en  se  garde...  ) 

Fol.  21  G.  Même  texte.  «  Vide  planius  et  attende...  » 

Fol.  217  v°.  «  Certamen  forte  dédit,  etc.  Dominus  Jhesus  Christus 
videtur...  i) 

Fol.  219  v°.  «  Usque  ad  niortem  certa pro,  etc.  Communis  proborum 
sententia...  » 

Fol.  221.  "  Non  coronahitur  nisi  qui  legittime,  etc.  Non  omnis  qui 
portât  ensem  est  bonus  miles...  » 

Fol.  222.  «  Posuisti,  Domine,  super,  etc.  V.  d.  quod  qui  habet 
magnam  coronam  habet  magnum  lionorem...  » 

Fol.  223.  «  Frater  q ui  adjuvatur ,  etc.  Verbum  istud  potest  exponi. ..  » 

Fol.  227.  "  Sapientiam  sanctorum  narrant,  etc.  V.  d.  que  T En  parole 
volentiers  de  chou  que  en  aime...  ') 

Fol.  229.  "  Isti  sunt  qui  venerunt^  etc.  Consuetudo  est  quod  quando 
aliquis  bellator  revertitur  cum  triumpho...  » 

Fol.  230  v°.  «  Melius  est  duos  esse,  etc.  V.  d.  :  Quant  plus  i  a  deben, 
mieus  vaut...  ?) 

Fol.  232.  Ci  Ecce  quam  honum^  etc.  M .  d.  ke  Bone  compangie  Dieus 
la  fit  et  diables  le  défit...  » 

Fol.  233  v".  «  Beati  qui persecutionem,  etc.  V.d.  :  Coars  marchans  ne 
gangeur  n'en  ara  ja  grant  chose...  » 

Vo\.  235.  «  Ipsoruni  est  regnum,  etc.  V.  d.  :  Aise  boit  ki  son  lent  (sic) 
voet...  » 

Fol.  236  v°.  «  Reddet  Deus  mercedeni,  etc.  V.  d.  .  Mot  li  grève  ki 
attent...  " 

Fol.  237  y".  Même  texte.  «  Nota  multiplicem  laboreni...  » 

Fol.  238  v°.   a  Sapientiam  sanctorum,  etc.  Duabus  de  causis  est...  » 

Fol.  240.  «  Vos  estis  lux  mundi,  etc.  Sine  lumine  non  bene...  " 

Fol.  241  V".  "  Gloria  et  ho?iore  coronasti,  etc.  V.  d.  quod  Deus  nun- 
quam  amicum  habuerit  quem  non  exponeret  confusioni...  « 

Fol.  243  v°.  a  Qui  sequitur  me,  etc.  Consuetudo  est  quod  homines 
errantes  de  noctc. ..  " 

Fol.  245.  Même  texte,  a  Multi  sequntur  Dominum...  n 

Fol.  245  v°.  "  Qui  michi  ministrat,  etc.  V.  d.  que  Grant  chevalier  ne 
va  mis  (sic)  sous " 


764  MANUSCRITS 

Fol.  248.  «  Qui  mihi  minislraverit,  etc.  Bonum  esset  homini...  » 

Fol.  250.  "  Qui  michi  ministrat,  etc.  V.  d.  quod  multum  est  stultus 
qui  obliviscitur  ministerii...  -n 

Fol.  251.  «  Qui  me  confesmsfuerit,  etc.  V.  d.  ke  L'une  bonté  l'autre 
requiert  et  colce  sa  per  ..  » 

Fol.  252  v°.  a Euge,  serve  hone,  etc.  ConsuQiuào  esi  quando  aliquis...  » 

Fol.  254.  Même  texte.   «  Notandum  quod  multi  sunt servi...  » 

Fol.  255  V'.  ce  Quis,  putas,  [est]Jidelis  servus,  etc.  Multum  diligit 
Dominus...  » 

Fol.  257.  «  Beatus  quem  elegisti,  etc.  Communiter  solet  dici  ab 
omnibus...  » 

Fol.  258  v°.  «  Elegit  eum  Dominus,  etc.  Cujus  signa  fuerunt...  » 

Fol.  259.  "  Exaltavi  electum,  etc.  V.  d.  keChe  n'est  past  {sic)  feste 
de  boure  [sic)  vin  à  hanap  de  crior...  « 

Fol.  261.  "  In  medio  ecclesie  aperuit,  etc.  Dominus  ipse  est  sicut 
bonus...  " 

Fol.  262.  (c  Aperuit  os  ejus,  etc.  Dominus  ipse  est  sicut  nutrix...  » 
Anonyme  dans  Hauréau  {Not.  etextr.,  t.  II,  p.  95). 

Fol.  263.  Même  texte  et  même  sermon  qu'au  fol.  240.  Variantes. 

Fol.  264  v°.  Même  texte,  a  Nota  quod  lux  est...  »  [Ibid.  Anonyme). 

Fol.  265.   «  Qui  fecerit  et  docuerit  hic  magnus...  » 

Fol.  265  v°.  u  Lex  veritatis  fuit  in  ore,  etc.  V.  d.  :  Ky  bon  morsel  met 
en  sa  bûche,  bone  novele  envoie  à  sun  cuer...  «  [Ibid.  Anonyme). 

Fol.  267.  «  Doctrine  accipiant...  »  Paraît  être  une  suite  du  précé- 
dent. 

Fol.  268  v°.  «  Fila  Stjon,  exultate,  etc.  Solet  paterfamilias...  » 

Fol.  269.  ce  Osjusti  meditabitur,  etc.  Pensée  de  preudome  si  est  sens 
et  sa  parole  est  jugement...  « 

Fol.  270  V".  "  Estole parati  quia,  etc.  V.  d.  :  Qui  est  garnis,  si  n'est 
sourpris...»  Même  observation  (Ibid.,  t.  II,  p.  96). 

Fol.  272.  et  Beati  sunt  servi  illi,  etc.  V.  d.  que  Buen  atant  qui  par 
atant...  «  Même  observation  (Ibid.). 

Fol.  273  v°.  "  Quinque  ex  illis  erant,  etc.  Communiter  dicitur  quod 
non  omnes  possunt  esse  sapientes...  '  Avec  attribution  à  Nicolas  de 
Biard  [)\diUV(idiU,Not.  et  extr.,  t.  II,  p.  96). 

Fol.  275  v°.  «  Prudentes  virgines  acceperunt,  etc.  V.  d.  quod  qui  de 
longe  providet  de  prope  gaudet...  »  Même  observation  [Ibid.,  t.  Il, 
p.  98). 


DE    LA    BIHLIOTIIKQI  !■:    DK    REIMS.  765 

Fol.  :27G  v°.  u  Ecce  spo?isits  venit,  etc.  V.  cl.  que  A  seignor  toutes 
enors...  n  Même  observation  ilbid.). 

Fol.  277  v".  «  Que  parate  erant  intraverunt,  etc.  V.  d.  ke  Qui  à 
eure  velt  mengier  ains  eure  doit  apparellier...  «  Même  observation 
{Ihid.). 

Fol.  279.  «  Adducentur  régi  virgines,  etc.  Consiietudo  est  quando 
homines  volunt  iiitrare...  >>   Même  observation  (Ibid.,  t.  II,  p.  99). 

Fol.  280.  «  Despondi  vos  univiro,  etc.  Consuetudinis  approbate  est 
inter  homines...  "  Avec  attribution  à  Nicolas  de  Biard  (Ilauréau,  Not. 
et  extr.,  t.  II,  p.  97). 

Fol.  282.  "  Fortitudo  et  décor ,  etc.  V.  d.  ki  (lisez  :  ke)  Il  mc^i  (lisez  : 
n'est)  dens  (lisez  :  denus),  ki  ne  s'autore  [lisez  :  s'atorne)...  »  Ano- 
nyme dans  Hauréau  (Ihid.). 

Fol.  283  v°.  Même  texte.   »  Ut  dictum  est...  » 

Fol.  284.  "  Domine,  in  voluntate  tua,  etc.  V.  d.  :  Qui  est  biaus  nene 
est  buons,  refuser  le  doit  l'en  . . .  qui  sperat  in  te.  Explicit  liber  iste  » . 
Avec  attribution  à  Nicolas  de  Biard  (Ibid.). 

Beaucoup  des  proverbes  qui  viennent  d'être  cités  figurent  dans  de 
nombreux  sermons  attribués  au  dominicain  Nicolas  de  Biard,  notam- 
ment dans  lems.  13579  latin  de  la  Bibliothèque  nationale,  analysé  par 
Hauréau  (Xot.  et  extr.,  t.  II,  p.  279-284). 

Les  fol.  1-2  ont  été  utilisés,  par  une  main  contemporaine,  pour  la 
copie  de  fragments  de  sermons.  —  Une  note,  de  la  fin  du  XIII'  siècle, 
inscrite  au  haut  du  fol.  286,  paraît  nous  donner  le  nom  de  l'un  des 
premiers  détenteurs  de  cet  ouvrage  :  "  Fraler  Johannes  reclaudator 
tenetur  fratri  Johanni  de  Baro  in  V  [solidis]  parisiancium  (sic)  supra 
librum  istum  » .  —  Quelques  années  après,  un  autre  propriétaire  ins- 
crivait, au  fol.  8,  son  ex-libris  :  "  Iste  liber  est  [Nicholay  de  Lonnis,  cano- 
nici]  Sancti  Dyonisii  Remensis  y>  ,  et  quand  l'abbaye  de  Saint-Denis  en 
hérita  de  ce  chanoine,  elle  n'eut,  pour  prendre  possession,  qu'à  biffer 
les  mots  que  nous  avons  mis  entre  []  .Elle  affirma  d'ailleurs  sapropriété,  au 
cours  du  XI V"  siècle, en  inscrivant,  en  tête  du  même  feuillet, les  mots: 
«  De  conventu  » ,  accompagnés  d'une  rose  comme  signe  de  reconnais- 
sance bibliographique.  —  A  noter  la  foliotation  contemporaine  inscrite 
dans  la  marge  latérale. 

WW  siècle.  Parchemin.  287  feuillets,  plus  51  bis  et  77  bis,  moins 
247  omis;  les  3,201  et  287  blancs.  158  sur  122  iiiillim.  Bel.  moderne, 
veau  noir,  fermoir  de  cuivre.  —  (Siint-I)enis). 


766  MAXISCIUTS 

586  (F.  475).  Cujusdam  incerti  homiliae  brèves  super  Evangelia  et 
alios  Scripturarum  libros.  —  Aliae  homiliae.  —  Tractatulus  de  Sym- 
Jjolo. —  Hortatio  ad  monachos.  — Qu^edam  R.  Gregorii  homiliae. 
Le  fol.  I  était  paginé  61  au  XIV  siècle. 

Fol.  1.    "  [Prologus].  Quam  jocunde  videbit  eternum...  —  [Domi- 
nica  prima   Adventus  Dominij.  Cum  appropinquasset  Dominus  Jhesus 
JherosoUmis,  etc.  Erudit  nos  sapientia  Dei  Patris  in  ascensu  suo...  n 
Fol.  2.  «  Ecce  dies  veniunt,  etc.  Preconium  sue  nativitatis...  " 
Fol.  3.  Même  texte,   a  Ne  imparati  occur[r]amus...  n 
Fol.  3  v\  «  Erunt  signa  in  so/e^ e^c.  Interrogatus  Dominus  quando..." 
Fol.  4  v°.  ce  Cum  audisset  Johannes  in  vincuJis,  etc.  Non  est  arbitran- 
dum  Johannem...  » 

Fol.  5.  «  Miserunt  Judei  ad  Johannem,  etc.  Hoc  specialiter  quotidie 
videmus...  n 

Fol.   5  V.  ce   Cum   esset  desponsata  mater,    etc.  Artifex  operatus  in 
ligno...  n 

Fol.  6  v°.  «  In principio  erat  Verhum.  Disponentem  ex  temporis...  »> 
Fol.  7.  «  Erant  Joseph  et  Maria  mater  mirantes,  etc.  Tenetis  incon- 
cussum,  karissimi...  -^ 

Fol.  8.   «  Postquam  impleti  sunt,  etc.  Utinani  impleantur  in  nobis...  » 
Fol.  8  v°.  «  Cum  natus  esset,  etc.  Oratores  seculi...  y> 
Fol.  9  v°.   «  l/enit  Dominus  Jhesus  a  Galilea,  etc.  Factus  est  Dominus 
forma  servorum...  n 

Fol.  10  v°.  «  Super  quem  videris  Spiritum,  etc.  Ab  hac  aparitione...  » 
Fol.  11.   "   Cum  factus  esset  Dominus,  etc.  Pueritia  Salvatoris  nos- 
tram...  » 

Fol.  12.  c^  Nuptie  facte  sûnt,  etc.  Miraculum  aque  et  vini...  ■)•> 
Fol.   13.    «  Cum  descendisset  Jhesus  de  monte,  etc.  Quis,  karissimi, 
mons  de  quo...  ^ 

Fol.  13  v°.  "  âscendente  Domino  Jhesu,  etc.  Navicula  quam  ascendit. . .  « 
Fol.  14  v^  ce  Simile  facturn  est  regnum  celorum,  etc.  Si  tractantes  salu- 
tiferam...  » 

Fol.  15  v°.   "  Simile  est  regnum  celorum  homini,  etc.  Scio  enim,  karis- 
simi, quod  invidia...  ^ 

Fol.   16  V.cc  Vohis  datum  est  noscere  mislerium,  etc.  Hec  uox  domi- 
nica...  « 

Fol.  17.  «  Ecce  ascendimus  Jherosolimam,  etc.  Ascensurus  ad  passio- 
nem...  « 


DM    l.\    l!lin.I()TIIlH>l  I''    I)K    UKIMS.  767 

Fol.  18.  "  Ductus  est  Dominus  J/icsus  in  désert um,  etc.  0  amplectanda 

{sic)  niiscricordia...  " 

Fol.  19  V".  «  Egressiis  Dominus  Jhesus,  etc.  Hec  sacra  leclio  duppli- 

citer...  " 

Fol.  !20  v".   «  Erat  Jhesus  eicicns,  etc.  Miracnluin  istiid...  » 

Fol.  21.   ^  Abat  Domiîius  Jhesus  trans,   etc.  Quia  prolixum  est  evan- 

geliiim...  » 

Fol.  22  v°.  «  Tulerunt  lapides  Judei,  ctc.WuMh  irrogatis  conviliis...  » 
Fol.    23   v°.     «   Scitis   quia  post   ùiduum,    etc.    Quoniam    passionis 

textus...  " 

Fol.  26.  "  Suivit  Dominus  Jhesus  a  cena,  g^c.Operum  Salvatoris  alia. . .  » 
Fol.  27.  ^  Regressus  est  Dominus  Jhesus,  etc.  In  hoc  facto,  karissimi, 

designavit...  » 

Fol.  27  v\    «  Aspeclus  angeli  erat,  etc.  Describitur  nobis,  dilectis- 

simi...  " 

Fol.  28  v°.   «  Maria  Magdalena  et  Maria  Jacohi,  etc.  Aromata  confî- 

ciuntur...  » 

Fol.  29.  «  Duo  ex  discipulis  Domini,  etc.  Non  est  arbitrandurn...  » 
Fol.  30.  "  Obtulerunt  ei partem piscis  assi,etc.  Non  ociose  facturn...  r, 
Fol.  31.  "  Manifestavit  se  Jhesus,  etc.  Manifestationem  istam...  r 
Fol.  31  V'.  «  Nigra  sum,  sed formosa,  etc.  Vox  ista  propria...  •» 
Fol.  33.  «  Ego  sum  pastor  bonus.  Tria  sunt  gênera  pastorum...  » 
Fol.  33  v°.   «  Mulier  cum  peperit,  etc.  Parabole  Salvatoris  tanto  glo- 

riosiores...  » 

Fol.  34  V".  «  Cum  venerit  Paraclitus,  etc.  Très  sunt  principales...  » 

Fol.  35.   «  Amen  dico  vohis,  si  quid,  etc.  Promissio  ista...  » 

Fol.  36.   "  Dominus  Jhesus,  postquam,  etc.  Fratres,  sequamur  caput 

nostrum  ..  » 

Fol.  36  v°.   a  Venit  hora  ut  omnis,  etc.  Sicut  unus  ûdelibus  aliis...  » 
Fol.  37.  "  Si  quis  diligit  me,  etc.  Dilectio  Dei  tripliciter...  « 
Fol.  38.  «  Qui  maie  agit,  odit  lucem.  Versiculus  iste...  " 
Fol.  38  v\   «  Qui  non  intrat  per  hostium,  etc.  Docet,  karissimi,  Veri- 
tas... « 

Fol.  39.  «  Kemo  venit  ad  me,  etc.  Sic  dispensanda  est  sentencia...  « 
Fol.  40.   «  Oportet  vos  nasci  denuo.  Audistis,  karissimi,  quod  X'icho- 

demus...  r) 

Fol.  40  v°.    u  Homo  quidam  erat  dives,  etc.  Xovit  clementissimus 

Creator...  » 


768  MANUSCRITS 

Fol.  41  v°.  «  Homo  quidam  fecit  cenam,  etc.  Homo  iste  figuraliter  ..  « 

Fol.  42.    a    Dominus  Jhesus  murmurantïbus ,   etc.  Parabola  est  que 
aliud...  » 

Fol.  42  v°.    «  Estote  ergo  miséricordes,  etc.  Misericordia  est  benefî- 
cium...  » 

Fol.  43  v".  Cl  Cum  turhe  irruerent,  etc.  Summa  evangelii  bieviter...  r> 

Fol.   44.  «  Amen  dico  vohis,  nisi,   etc.  Veritas  hic  sub  tipo  scriba- 
rum...  « 

Fol.  45.  «  Cum  multa  turha  esset,  etc.  In  presenti  evangelio  specia- 
liter...  T> 

Fol.  46.  "  Attendite  a  faJsis prophetis,  etc.  Intentio  Salvatoris  in  hac 
leclione...  » 

Fol.  47.   «  Homx)  quidam  erat  dives,  etc.  Proponit  Dominus  hoc...  » 

Fol.  48  v°.  a  Cum  appropinquaret,   etc.  Quod  flevit  Deus  pro  ho- 
mine...  » 

Fol.  49  v°.  «  Duo  homines  ascendehant,  etc.  Si  quis  nostrum  in  se...  » 

Fol.  50.    «  Exiens   Dominus  Jhesus,   etc.   Séries  proposite   euvan- 
gelice...  » 

Fol.   51.   «  Homo  quidam  descendehat  de,   etc.   Sub  exemplo  hujus 
miseri...  » 

Fol.  52.  «  Cum  iret  Dominus,  etc.  Via  Salvatoris  in  Jherusalem...  » 

Fol.  53  v\    "  Respicite  volatilia,  etc.   Hec  adhortacio,  fratres  karis- 
simi...    » 

Fol.  54.   «  Erat  Dominus  Jhesus  in  civitatem,  etc.  In  hac  lectione  duo 
nobis...  ^) 

Fol.    55.     "    Cum    intraret    Dominus,    etc.    Hec    sancti   euvangelii 
lectio...  — Ecce  quomodo  in  primis...  " 

Fol.  55  \\  «  Cum  invitatus  fueris,  etc.  In  hoc  capitulo  ad  utilita- 
tem...  r> 

Fol.  56.   "  Macjister,  quod  est  mandatum,  etc.  Hune  Domini  sermo- 
nem...  ■)■) 

Fol.  57.  «  Ascendens  Dominus  Jhesus  in  naviculam,  etc.  Commendatur 
nobis...  » 

Fol.  57  v°.    «   Simile  est  regnum  celorum  homini  régi  qui  fecit,  etc. 
Testimonio  Salomonis...  « 

Fol.  59  v°.   "  Erat  quidam  regulus,  etc.  Hec  summa  est...  " 

Fol.  60  v°.  "  Simile  est  regnum  celorum  homini  régi  qui  voluif,  etc.  In 
hac  leclione  sancti  euvangelii  Dominus...  » 


DM    \..\    IJIHLIOTHKQUK    I)K    HKIMS.  769 

Fol.   Gl    \i\   ^'   Abeuntes  pharisei  consilium,  etc.    Latot    in  hac    lec- 

tione...  » 

Fol.  G2  x\  «  Loquente  Domino  Jliesu,  etc.  Mensa  celestis  Verbi...  » 
Fol.  03  x" .   «  Cum  sublevasset  oculos,  etc.  Per  singulas  quasque  lec- 

tiones. . .  " 

Fol.  G4  v\  Ici  paraît  commencer  un  nouveau  recueil.  Le  texte  n'est 

pas  exclusivement   tiré    de  l'Fvangile,   et  aucun  blanc  ne    sépare  les 

diverses  homélies.  -  Ecce  venit  rex,  occurramus  obviam  Salvatori  nos- 

tro...  " 

Fol.  G5  v°.   ce  Venile,  ascendamus  ad  montem  Domini.  In  montem...  » 

Fol.  %(^.  «  Sapienlia  vicit  malitiam.  Locus  hujus  belli...  »> 

Fol.  72  v°.   «  Fulgehunt  justi,  etc.  In  eternum  fulgebunt...  « 

Fol.    73    \\     te  Reddet    Deus  mercedem,    etc.   Laborum   sanctorum 

alius...  » 

Fol.  74  v°.   ce  UnusDeus,  una  fides,  unum  baptisma...  n 

Fol.  75  v°.  u  TerribUis est  locus  iste,  etc.  De  hoc  loco  legimus...  » 

Fol.   76   v".    Cl  Fundata   est  domus  Domini,  etc.  Domus  Domini  est 

triplex...  " 

Fol.  77.   "  Cantabo  canticum  dilecto  meo,  etc.  Ysaias  dicit...  " 

Fol.   78.  «  Scientes  quia  hora  estjam  nos,  etc.  Ad  adventum  summi 

régis...  » 

Fol.  79.   «  Exiit  edictum  a  Cesare,  etc.  César  interpretatur...  " 

Fol.  80.   a  Appréhendent  VII  mulieres  virum  unum  in  die,  etc.  Quam- 

vis  mystica...  » 

Fol.  81.   "  Hodie  celesti  sponso  juncta  est  Ecclesia...  « 
Fol.  81  v".  (  Ab  oriente  venerunt  magi,  g/c.Oriensest  quando  quis...» 
Fol.  82  v°.  "  Bapliznlo  Jliesu,  etc.  Xon  solum  Domino  baptizato...  » 
Fol.  83  v".  «  Eranl  igitur  lapidée  ydrie,  etc.   Intelligimug  bas  sex 

ydrias...  '■•> 

Fol. 85.  Cl  Hoc  sentite  in  vobis  qiiod,  etc. Très  sensus  esse  novimus...» 
Fol.  86.   c;  Michi  autem  absit  gloriari,  etc.  Ecce  duo  crucifix!.. .  n 
Fol.   87.   «   Cum    appropinquasset  Jliesus  .Iherosolimam,  etc.  In  hac 

tam  beata...  •) 

Fol.  88.   Cl  Vidimus  Jhesum  per  passionem...  » 
Fol.  88  \i\  et  Christus  resurgens  ex  mortuis,etc.  Duo  opéra  Christi...i> 
¥o\.  89  v*.  «  E  xpurgate  velus  fer  ment  um,etc .  Per  fermentum  vêtus...  » 
Fol .  90  \;^  t;  Maria  Maydaleneet  Maria  Vacobi,  etc.  Magdalena turris ...» 
Fol.  91  v**.  «  Hec  est  dies  quam,  etc.  Ista  dies  est...  " 

TOME    XXXVIII.  49 


770  MAiVUSCUITS 

Fol.  92  v°,  '  Dominus  quidem  Jhesus,  etc.  Hodie  compléta  est  Vic- 
toria... r> 

Fol.  93.  «  Egrotavit  Ezechias  usque  ad  mortem,  etc.  In  hiis  verbis 
hystorie...  ubi  propter  hec  non  obliviscaris  eterna  n  . 

Les  fol.  95  et  96,  demeurés  blancs,  ont  été  utilisés,  au  XV*  siècle, 
pour  la  copie  de  ce  sermon  :  «  Recolenda  est  cum  exultacione  B.  Pauli 
conversio,  fratres  karissimi.  Si  enim  est...  » 

Fol.  97.  Le  recueil  arrêté  au  fol.  64  V  reprend  ici  :  «  Hoc  est  pre- 
ceptum  meum,  etc.  Tria  sunt  diligenda...  » 

Ihid.  «  Hec  mando  vohis,  etc.  Verba  Domini  sunt...  -n 
Fol.  98.  "  Eçjo  sum  vitis  vera.  In  Scriptura  sancta...  " 
Fol.  98  v".  Même  texte.   "  Abhominatur  Deus  omnes...  » 
Fol.  99.  "  Facta  est  contencio,  etc.  Quia  propter  nos  hec...  " 
Fol.  100.   «  Misit  Dominus  Jhesus  XII  discipulos,  etc.  Quomodo  hic 
probibet  Deus...  " 

Fol.  100  v°.   «  Si  quis  vult  ve7iire,  etc.  Sequentium  Dominum...  ^5 
Fol.  101  v°.   «  Niliil  opertum  quod,  etc.  Legimus  quod  Raab  mere- 
trix...  11 

Fol.  102.  «  Nolite  arhitrarl,  etc.  Ex  apostolica  doctrina...  » 
Ihid.  "  Si  quis  vult  post  me  venire,  etc.  Tria  proposuit.. .  » 
Fol.    103.    "  Cum   audieritis  prelia,  etc.    Cum,  ut  perhibet   Scrip- 
tura... » 

Fol.  103  v°.   «  Ponite  in  cordibus  vestris,  etc.  Hujus  sentencie  sic...  » 
Fol.  104.   c<  Ve  vohis  qui  edijtcatis,  etc.  Unde  Dominus  phariseos...  » 
Fol.  105.   "  Cumpersequentur  vos,  etc.  Quid  est,  fratres,  quod...  » 
Fol.  105  V**.    a  Attendue  a  fermento,   etc.   Fermentum,  ut  ait  Apo- 
stolus...  » 

Ibid.  «  Sint  lumbi  vestri,  etc.  Lumbos,  ut  ait  B.  Gregorius...  » 
Fol.  106.    «  Vigilate,  quia  nescitis,  etc.  Si  bonum  est  vigilare...  » 
Fol.  106  x;''.  "  Estote parati,  etc.  Soient  célèbres...  » 
Fol.  107.  'c  Nemo  lucernam accendit,  etc.  Solet  in  Scripturis...  » 
Fol.   107  v°.  u  Negotiamini  dum  venio.   Regnum  celorum,   fratres 
mei...  ') 

Fol.  108.    «  Homo  quidam  peregre,  etc.  Omnes  peregre  profecti...  » 
Fol.  108  u°.   "  l/idete,  vigilate,  etc.  Hec  tria  omni  homini...  » 
Fol.  109.   «  Vos  estis  sal  terre.  Experto  didicimus...  « 
Fol.   109  v°.   'j.  Simile  est  regnum  celorum  decem,  etc.  Certum  est,  in 
divina...  « 


DE    LA    BIBLIOTIIÈQIIK    DK    HEIMS.  771 

Fol.  110.    «  Prudentes  virgines,  etc.   Omiies  auime  que  suo  Crea- 
tori...  » 

Vo\.    110  x".    "  Simlle  est  regnum  celorum  homini  negociatori^  etc. 
Inventa  autem  una...  » 

Foi.  111."  Sedisti  ad  mensam  divitis,  etc.  Verba  ista  in  principio. . .  " 

Fol.  111  \°.  "  Exi  de  terra,  etc.  Terra  hominis  voluptas...  » 

Fol.  112.  «  Ascendit  Deus  in  jubila tione  (sic).  Hodierne  sollempni- 
tatis...  :) 

Fol.  112  v°.  a  Dum  médium  silentium,  etc.  Tria  sunt  silentia...  pre- 
paratum  est  ab  initio  seculi.  Amen  » . 

Fol.  ]  lo.  Morceau  ajouté,  ne  paraissant  pas  faire  corps  avec  le 
recueil  précédent.  «  Conscienciarum  diversitas  IIII  differenciis  distincta 
est.  Est  consciencia  enim...  » 

Fol.  114.  Autre  morceau.  «  Quis  est  hic  dives  nisi  Christus?  dives 
in  celo,  dives  in  terra,  dives  ubique...  » 

Fol.  116.  Traclatulus  de  Symbolo.  u  Brève  Gdei  rudimentum  quod 
a  beatis  apostolis  perhibetur...  —  Eximie  sanctitatis  apostolus  Dei  et 
Domini  nostri  Jhesu  Christi  Petrus  et  alii  cum  ipso  nascentis  Ecclesie 
beatissimi  doctores...sinodalium  insecuta  concors  multitudo  necessarie 
munivimus,  est  et  cautele  » . 

Fol.  126  v\  Hortatio  ad  monachos.  u  Rogo  vos,  fratres  karissimi, 
et  cum  grandi  humilitate  ammoneo  ut  attentis  animis  auscultare  veli- 
tis...  ad  régna  celestia  triumphantes  pervenire  possitis,  prestante 
Domino  nostro  Jhesu  Christo,  qui,  etc.  » 

Fol.  134  v°-202.  Recueil  d'homélies,  la  plupart  de  S.  Grégoire. 
Fol.  134  v\  >'  Secundum  Marcum.  In  illo  tempore,  Maria  Magdalene  et 
Maria  Jacobi  et  Salome,  etc.  Omelia  lectionis  ejusdem,  habita  ad  popu- 
lum,  in  basilica  Sancte  Marie.  Multis  vobis  lectionibus...  »  V.  notre 
ms.  294,  fol.  20  x\  —  Fol.  135  x\  Ibid.Jol.  28.  —  Fol.  IW.Ibid., 
fol.  33  v\  —  Fol.  137.  Ibîd.,  fol.  37.  —  Fol.  139.  Jbid.,  fol.  47.— 
Fol.  Ul.Ibid.,  fol.  53.  —  Fol.  143.  Ibid.Jol.  62.— Fol.  lU.Ibid., 
fol.  89  r.  —  Fol.  145  v°.  Ibid.,  fol.  110.  —  Fol.  147  v\Ibid.,  fol. 
150.  —  Fol.  150.  Ibid.,  fol.  158.  —  Fol.  152  v".  Ibid.,  fol.  251  W 
—  Fol.  156.  Ibid.,  fol.  197.  —  Fol.  158.  Ibid.,  fol.  227.  —  Fol. 
159  V.  Ibid.,  fol.  213  v°.  —  Fol.  163.  Ibid.,  fol.  238  v°.  —  Fol. 
163  v^  Jbid.,  fol.  244  v\  —  Fol.  164.  Ms.  299,  fol.  193  v^  —  Fol. 
166.  Ms.  293,  fol.  5  v°.  —  Fol.  167.  Jbid.,  fol.  9.  —  Fol.  168.  Ibid., 
fol.  32.  —Fol.  171.  Ibid.,  fol.  13  V".  —Fol.  172.  /bid.,  fol.  49.  — 


772  AIAIVUSGKITS 

Fol.  172  v\  Ibid.,  fol.  101.  —  Fol.  173  W  Ihid.,  fol.  166.  —  Fol. 
175.  Ibid.,  fol.  171  v°.  —  Fol.  176.  Ibid.,  fol.  176.  —  Fol.  177  \\ 
Ibid.,  fol.  181  v^  —  Fol.  178  W  Ibid.,  fol.  221  v°.  —  Fol.  179  v^ 
Ms.  295,  fol.  220.  —  Fol.  ISO.  Ibid.,  fol.  299  v\  —Fol.  ISi.  Ibid., 
fol.  305  v°.  —  Fol.  182.  Ms.  299,  fol.  250  \j\  —  Fol.  185  v\  Ms. 
294,  fol.  89  \\  —  Fol.  187.  Ms.  295.  fol.  226  v».  —  Fol.  189. 
Ibid.,  fol.  263.  —  Fol.  190  \\  Ibid,,  fol.  256.  —  Fol.  192  x\  Ibid., 
fol.  243  W  —  Fol.  194  v\  Ibid,,  fol.  273  m\  —  Fol.  195  x\  Ibid., 
fol.  286  V».  —  Fol.  196  v".  Ibid.,  fol.  292  \\  —  Fol.  198.  Ibid.Jol. 
296. 

Fol.  199.  "Omelia  venerabilis  Bede,  presbiteri.  Quantum  evangelice 
série  lectionis...  »  Pas  rencontré  dans  Bède. 

Ibid.  «  Decies  vero  visum,  ut  diximus...  »  {Venerabilis  Bedae^ 
Anglo'Saxonis  presbyteri,  opéra,  t.  VII,  p.  14-15). 

Fol.  199  v".  u  Hoc  loco  nobis  nichil  aliud  precipi...  '^  (Ibid.,  t.  V, 
p.  290-291). 

Fol.  200  v°.  Décollation  de  S.  Jean-Baptiste.  «  Cum  sanctum  evan- 
gelium  legeretur,  crudele  spectaculum...  »  (S.  Aurelii  Augustini  opéra, 
t.  V,  II,  p.  1243-1245). 

Fol.  201  v°.  S.  Michel,  archange.  «  Angeli  grece  vocantur,  he- 
braice  malaoth,  latine  vero  nuntii...  in  una  divinitate  demonstrant 
mysteriuin  n .  C'est  un  simple  chapitre  du  Liber  Etymologiarum  d'Isi- 
dore de  Séville.  (S.  Isidori,  Hispalensis  episcopi,  opéra,  p. 57-58). 

Au  verso  du  fol.  a,  on  trouve  ce  titre  (XIIP  siècle)  :  «  Liber  quorum- 
dam  sermonum  et  liber  Hugonis  de  Folieta  [sic)  de  Tribus  columbis  » . 
—  Au-dessous,  cet  autre  (XIV®  siècle)  :  c  In  isto  volumine  continentur 
Bernardus  super  Cantica  ;  Sermones  Hugonis  de  FoUietta  [sic)  de  Tri- 
bus columbis  n  .  On  a  vu  que  les  60  premiers  feuillets  du  manuscrit 
primitif  manquent,  le  traité  de  S.  Bernard  fait  donc  défaut  ;  quant  au 
reste  du  volume  formé,  comme  ou  l'a  vu,  de  deux  ou  trois  recueils,  il 
ne  répond  aucunement  au  Liber  de  Tribus  columbis.  Le  traité  qui  occupe 
les  fol.  1-64  et  97-112  n'est  pas  inconnu  ;  mais  les  exemplaires  qu'on 
en  possède  sont  également  anonymes.  V.  Hauréau,  Not.  el  extr.,  t.  II, 
p.  294-295. 

Au  verso  du  fol.  b,  on  lit  cet  ex-libris  :  ^  Iste  liber  est  mei  Thome 
de  Gersonno,  quem  emi  a  magistro  Dyonisio,  librario  et  magno  bidello 
Facultatis  decretorum,  pro...  sentis  »  .  Et,  plus  bas,  la  même  m:iia  a 
ajouté  :  «  Apprécié  :  XL  s[olz]  >  . 


DE     LA    BIBLIOTHÈQUE    DE    REIMS.  773 

Arextérieurdup]at,rétiqueltc  bien  connue  (XV'siècle)  :  «XXXVIII». . 
Au  dos,  l'étiquette  (XVIII'  siècle)  :  .<  Homiliae  variae.  —  173  »» . 

Fin  du  XIII»  siècle.  Parchemin.  202  feuillets  à  longues  lignes,  plus 
les  fragments  29  bis  et  31  bis  et  les  gardes  a,  en  tête,  n,  j\  la  fin, 
blanches  comme  le  fol.  04.  24G  sur  1G6  miUini.  Rel.  veau  blanc  sur 
bols.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre:   «  B,  ord.  5,  n°  108  »). 


o87   (F.  477).  Cujusdam  ignoti  sermones.  — Sermones  alii. 

Aucun  des  sermons  qui  suivent  n'a  été  noté  par  Hauréau  dans  ses 
six  volumes  de  Notices  et  extraits. 

Fol.  1 .  «  Translati  sumus  de  morte,  etc.  In  verbis  istis  tria  tanguntur 
que  predicatori...  » 

Fol.  3.   «  Mors  vel  mori.  Notandum  quod  sicut  videmus...  » 

Fol.  5.  "  Sohrii  estote,  etc.  In  verbis  istis  tria  tanguntur  que  débet 
habereprodicator...  " 

Fol.  7  v°.  u  Creatura  liheraliter  a  servitute,  etc.  Vocavit  nos  Deusper 
evangelium.. .  » 

Fol.  11  v°.  "  In  novitate  vite  amhulemus,  etc.  In  istis  verbis  tria  tan- 
guntur que  debent  esse  in  vero  predicatore.. .  » 

Fol.  12.  «  Scripta  sunt  ad  correptionem,etc.  Consuetudo  est  quodisti 
clerici  qui  volunt  esse  sapientes  in  sciencia  seculari,  soient  ire  ad  lon- 
ginquas  partes...  » 

Fol.  14.  ce  Vocati  estis  ut  benedictionem,  etc.  In  verbis  istis  tria  tan- 
guntur que  dant  audaciam. ..  » 

Fol.  16  v°.  «  Cvni gentes  essetis,  ad  simulacra  muta ,  etc.  Precepittibi 
DominusDeus  Israël...  » 

Fol.  19  v°.  "  Liberati  a peccato  servi,  etc.  In  verbis  istis  tria  tanguntur 
que  valde  congruunt  predicatori;  primum  est  virilitas  divine  supporta- 
tionis.  Il  dit  que  Diexle  doit  supporter...  » 

Fol.  22  v°.  «  Mister ium  juste  habundat,  etc.  In  verbis  istis  tria  repe- 
riuntur  que  debent  in  quolibet  predicatore  reperiri...  » 

Fol.  25  v°.  «  Habrahe  dicte  sunt  promissiones ,  etc.  In  istis  verbis  tria 
tanguntur  que  competunt  predicatori...  » 

Fol.  28.  "  Spiritu  ambulate  et  desideria,  etc.  In  verbis  istis  tria  tan- 
guntur que  debent  esse  in  predicatore;  primo  débet  in  ipso...  »  L'ou- 
vrage n'est  pas  fini. 

Fol.  31.  Autre  recueil.  «  Sermoin  Annunciatione  béate  Marie,  .ff ea- 
tus  venter  qui  te  portavit,  etc.  Sicut  bene  nostis...  » 


774  MANUSCRITS 

Ibid.  «  Beatus  venter,  etc.  Voluntas  Dei  fuit  quod...  » 

Fol.  33.  «In  dominica  Passionis.  Hodie  si  vocem  ejus  audieritis,  etc. 
Occurre  hodie,  obsecro,  mihi.  Ista  verba  ultimo  proposita  scripta  sunt 
in  Genesi...  »  Presque  tous  les  sermons  qui  vont  suivre  ont  ainsi  deux 
textes.  Le  second,  qui  n'est  pas  toujours  emprunté  àrEcriture,est  appelé 
«  prothema  »  par  l'auteur.  Bien  qu'il  serve  assez  souvent  de  point  de 
départ  aux  sermons,  nous  ne  le  citerons  pas,  faute  déplace. 

Fol.  34  v".  Rameaux,   a  Regem  honorificate,  etc.  Si  enim  Dominus 
temporaliter...  » 

Fol.  35  v°.  Jeudi  saint.  aCibavit  eos  ex  adipefrumenti,  etc.  Benefîcium 
spirituale  cibationis...  » 

Fol.  36.  Même  jour  et  même  texte,  a  Inpsalmo  LXXX  Salvator  nos- 
ter  dicessurus  {sic)...  » 

Fol.  37  v°.  Vendredi  saint.  «  Audite,  obsecro,  universi,  etc.  In  verbis 
istis  ultimo  propositis...  5) 

Fol.  38  v°.  Samedi  saint.    «  Expecta  me  in  die,  etc.  Bene  possum 
dicere  ista  verba...  « 

Fol.  40  v°.  Pâques.  »  Vincit  mundiimjides  nostra,  etc.  Audienti  ver- 
bum  Dei  duo  sunt  necessaria.. .  » 

Ibid.  Même  texte.  «  Scitis  quod  tempore  vernali  et  estivali  et  delec- 
tabili,  limaca,  quando  est  aura  dulcis,  aperit  testas  suas...  » 

Fol.  42.  Même  texte.   »  Quando  quiscomedit  carnes  corruptas,  acci- 
pit  bonum  electuarium...  » 

Fol.  43.  SS.  Philippe  et  Jacques.   «  Quis  est  pluvie pater,  etc.  Scitis 
quod  ad  hoc  quod..,  " 

Ibid.  Même  texte.  «  Sicut  dicit  Boecius,  quarto  de  Consolatione. ..» 

Fol.  45.  S"  Croix,    u  Michi  autem  absit  gloriari,  etc.  In  verbis  istis 
ultimo  propositis  describitur. . .  » 

Ibid.  Même  texte.  «  Quia  misterium  crucis  fuit...  » 

Fol.  46.   S.  Nicolas.   «  Ego  surapastor  bonus,  etc.  In  quibus  verbis 
4  notantur  que  debent  esse  in  bono  prelato...  » 

Fol.  47.  Dimanche  avant  l'Ascension.   «  Petite  et  accipietis.  Verba 
ista  scripta  sunt  euvangelio  hodierno...  » 

Fol.  48.  Vigile  de  la  Pentecôte.  «  Caritas   operis  multitudinem,  etc. 
Propheta  annuntiatorem  verbi  Dei  comparât. ..  " 

Fol.  48  v°.  Pentecôte.  Même  texte.  «  Deus  sic  creavit  hominem  rec- 
tum... » 

Fol.  50.  Même  texte.  «  Dictum  est  hodie  quomodo  caritas...  « 


DK    LA    DinLIOTIIKQl  K    I)K    HKIMS.  775 

Fol.   50   v".   Trinité,    a  Kemo  ascendU  in  cclum,  etc.   Audeo  secure 
dicere...  » 

Fol.  51.  Même  texte,  a  Ista  verba  prophetica...  « 

Fol.  53.  iMcme  texte.  «  Sicul  dicebatur  hodie  mane...  —  Sicut  dice- 
batur  dictuiii  est  quod...  n 

Fol.  54.  S.  Jean-Baptiste.  «  Hic  venil  in  teslimonium,  etc.  Karissimi, 
in  verbis  secundo  propositis...  » 

Ibid.   Même  texte,    u  Karissimi,  ut   bodierna  feslivitas   nobis  profi- 
ciat...  " 

Fol.  55.  SS.  Pierre  et  Paul.    »  Principes  popuîormn  coîigregati,   etc. 
In  verbis  istis  secundo  propositis,  que  scripta  sunt  in  psalmo...  « 

Fol.  55  v".  Même  texte.   «  In  verbo  isto  commendantur...  » 

Fol.    57.  S.    Pierre,    a  Tibi  dabo  clavesregni,  etc.   Karissimi,  verba 
ultimo  proposita  scripta  sunt...  » 

Fol.  58   V".  Octave  de  S.  Jeaii-Baptiste.    ^  Misit  servum  suum,  etc. 
Sicut  nostis,  sensibilia  primo  occurrunt...  » 

Fol.  60.  Même  texte.    «  Dicebatur  liodie  mane  quod...  » 

Fol.  60  v^  Même  texte,   a  Efficaciter  ostendit  viam...  » 

Fol.  61  v°.    4*  dimanche  après    la  Pentecôte,    a  Humiliamini   sub 
potenti,  etc.  Félix  humililas  que...  » 

Fol.  62  v°.  Même  texte.  »  Verba  ista  scripta  in  epistola...  r, 

Fol.  63  v°.  5'  dimanche.    «  Ipsa  creatura  liberabitur,  etc.  Ista  verba 
que  leguntur  in  epistola...  » 

Fol.  65.  Même  texte.   "  Dictum  fuit  hodie  in  mane...  » 

Fol.  QQ.   S"  Marie-Madeleine,   u  Ecce  filia  Pharaonis,   etc.   Dicitur 
vulgaritcr  quod  nécessitas  fecit  vetulam  cursitare...  » 

Fol.  67.   Dimanche,   u  Tune  veniens,  offeres,   etc.   Preceptum  est  in 
lege  et  scriptum...  » 

Fol.  69.  Même  texte.  «  Scriptum  est  quod  justum...  -n 

Fol.  70.  Dimanche.  ^  Quifeceritet  docuerit,  e^c.  Verba  ista  verba  sunt 
Salvatcris.. .  » 

Fol.    70  v°.   Même  texte.    "  Verba  ista   scripta  sunt   in   evangelio 
hodierno...  « 

Fol.  71  V".  Même  texte.   "  Sicut  audistis  hodie,  tactum  fuit...  » 

Fol.  73.  S.   Laurent.   «  hjne  me  examinasti,  etc.   Scripta  sunt  ista 
verba...  » 

Fol.  73  V.  Même  texte.   "  In  primis  debetis  intelligere...  » 

Fol.  75.  Même  texte.  «  Dicebatur  hodie  mane...  » 


776  MANUSCRITS 

Fol.  76  v°.  Dimanche.   «  Non  omnis  qui  dicit,  etc.  Isla  verba  leguntur 
in  evangelio  hodierno. ..  « 

Fol.  77.  Même  texte.  «  Dicebatur  hodiein  mane...  ^ 
Fol.  78.   ^Trahemc post  te,  etc.  Finis  noster,  ad  quem  tendimus...» 
Fol.  79  v°.  Assomption.   "  Que  est  ista  que  ascendit,  etc.  In  omnibus 
operibus,  necessilatibus...  ^^ 

Fol.  81  v".  Octave.   ^  Elevata  est  înagnificentia  tua,   etc.  Scitis  quod 
hodie  agimus  octabas...  —  Ut  mors  preciosa  gloriose...  » 
Fol.  84.  Même  texte,  a  Dicebatur  hodie  inane...  « 
Fol.  85  v°.  S.  Barthélemi.  «  Expoliavi  me  turiica  mea,  etc.  Dilectis- 
simi,  ipse  Deus  in  arboribus  islis. . .  r. 

Fol.  88.  Même  texte.   «  Dilectissimi,  in  sermone  precedenti  habuis- 
tis  quibus  indumcntis  H.  Bartholomeus  fuit  expolialus...  « 

Fol.  89  v".  Dimanche.   «  Cum  appropinquaret  Jhesus  Jérusalem,  etc. 
Ista  verba  legunlur hodiein  prima  parle...  " 

Fol.  91  v°. Morne  texte.   uDictum  fuit  hodie  quod  in  prima  parte...  " 
Fol.  92  V".  S.  Augustin.    <  Dédite  in  luceni  gencium,  etc.  Si  diligen- 
terinspicitur  successio  temporum...  « 

Fol.  94  v".Mème  texte.  "Omnes  virhiles  in  conspectu  Conditoris...  u 
Fol.9G.  Décollation  de  S.  Jeall-H;l}ll;^f  •.  a  Illujn  oportet crescere ,  etc. 
Sicut  scitis  ex  testimonio  euvangelii...  ^ 

Fol.  98  \\  Même  texte.  «  Dicebatur  hodie  quod  ad  hoc...  v 
Fol.  99  v°.  Dimanche,  a  Qui  se  liumiUat  exaltahitur.  Humiliare  Deo 
et  expecta  manus  ejus. . .  « 

Ihid.  Même  texte.  ^<  Naturale  est  cuilibet  homini...  » 
Fol.  102.  Même  texte.    '  Pretorcs  verbi  divini...  » 
Fol.  102  \\  Même  texte.  «  Sicut  dictum  fuit  hodie...  « 
Fol.  103.  Nativité  delà  Vierge.    '  Fac  libi  archam,    etc.  Karissimi, 
ista  duo  verba  videntur...  r. 

Fol.  103  v°.  Même  texte.   "Verba  ista  secundum  sensum  litteralem 
et  hystoricum.. .  « 

Fol.  105  \\  Dimanche.    =  Ministratio  spiritus  est  in  gloria.  Scribun- 
mr  ista  verba...  n 

Fol.  106.  Même  texte,  u  Sicut  premissum  est  et  promissum...  " 
Fol.  108.  Même  texte.    '  Dictum  est  hodie  quod  triplex...  i^ 
Fol.  109  v°.  Dimanche,   u  Diliges  Dominum  Deum  tuum,  e/c.lnevan- 
gelio  hodierno,  karissimi,  stultus  est...  « 

Fol.  111.  Même  texte.    '  Dictum  fuit  hodie  mane. . .  » 


DE    LA   BIBLIOTIIKQIK    \)E    UKIMS.  777 

Fol.  112.  S.  Matthieu.  ^  Stirgeîis  secutus  est  eum.DiimaiScenus, secundo 
libro...  —  Verbum  istud  scriptum  est...  n 

Fol.  113.  Dimanche.  «  Spiritu  amhnlate  et  desideria,  etc.  Karissirni, 
officiuin  prêtons  est  docere...  » 

Ibid.  Même  texte.   «  Karissirni,  qui  obsidetur  et  impugnatur  ab  adver- 
sario.. .  » 

Fol.  \\\\\  S.  Michel,   u  Angeli  ejus  in  celis  semper,  etc.  Verba  ista 
secundo  proposita...  " 

Fol.  1 15.  Même  texte.   «  Ista  verba  scripta  sunt...  " 

Fol.  118  \\  Dimanche,    a  Justum  deduxil  Dominus,  etc.  Verba  ista 
ultimo  proposita  scripta  sunt...  i) 

Ihid.  Même  texte.  «  Cuilibel  viro  justo  et  a  Deo  preelecto...  » 

Fol.  119  V*.  S.  André.    «  Precurrens  ascendit  in  arborent,  etc.  Sicut 
dicit  quodam  glosa...  n 

Ibid.  Même  texte.   «  Verba  ista  secundum  sensum  historicum...  » 

Fol.  121  v".   S.  François.    "  Ambulavit  servus  meus  Vsaias,  etc.  Ad 
litteram  verba  ista  scripta  sunt...  » 

Fol.    123.  Dimanche.   "  Rcsedil  qui  erat  mortuus,  etc.  Verba  ultime 
proposita. ..  » 

Ibid.  Même  texte.   «  Verba  ista  leguntur  in  evangelio...  r 

Fol.   124  v°.  Dimanche,    u  Amice^  ascende  superius.  Verba  ultimo 
proposita  scribuntur...  « 

Ibid.  Même  texte.   «  Verba  ista  scripta  sunt...  « 

Fol.  12G  v".  S.  Luc.   a  Luce  fuhjida  lucebis,  etc.  Juxta  doctrinam  B. 
Gregorii...  75 

Fol.  127.  Même  texte.   "  Karissirni,  sicut  scitis,  in  corporalibus...  ^ 

Fol.  129.  Dimanche.   ^  Ddiges  Dominum  Deum  tuum,  etc.  Sicut  dicit 
Auguslinus.. .  —  Verbum  istud  sumptum...  n 

Fol.   133.   SS.  Simon  et  .lude.    ^    Certa  bonum  certamcn,   etc.  Sicut 
dicit  Bernardijs  de  beata  Virgine...  —  Verba  ista  scripta  sunt...  ^ 

Fol.  134  v°.    Même  texte.   ^  Anselmus  in  suis  Meditacionibus...  — 
Dictum  fuit  hodie  quod...  n 

Ibid.  Toussaint.  ^  Congregate  illi  sanctos  ejus,  etc.  Credendum  est  vos 
omnes  esse  congregatos...  —  Verba  ista  scripta  sunt...  r> 

Fol.    137    v°.   Commémoration   des  Morts.  "    Beati   mortui    qui    in 
Domino,  etc.  Verba  ista  scripta  sunt...  r, 

Fol.  139  v".  Dimanche.    "  Videte  quomodo  caute  ambuhtis.   Videte, 
consideranti  occurrit...  n 


778  MANUSCRITS 

Fol.  140.  Même  texte.   "  In  via  hac  in  qua  alius  sic...  r> 

Fol.  142  v°.  S.  Martin.  «  Labora  sicut  bonus  miles,  etc.  Verba  ista 

scripta  sunt...  " 

Fol.    144    \\  Dimanche.    «  Redde  quod  dehes.    Dilectissimi,    scitis 

omnes  et  forte  aliqui...  -r^ 

Fol.  145.  Même  texte.  <j-  Verba  ista  leguntur  hodie...  n 
Fol.  147  v\  Même  texte.  ^  Dictum  fuit  hodie  mane...  « 
Fol.   149  v".  S.  Clément.   «  In  mari  via  tua.  Verba  ista  scripta  sunt 

in  psalmo  76...  " 

Fol.  151  v°.  Même  texte.   '^  Dictum  est  quod  in  mari...  n 

Fol.  152  x" .   -  Sermo  béate  Katherine  et  fuit  quadam  die  dominica. 

Doctrix  discipline  Dei...  -n 

Fol.    155.  S.   André.   ;«  Sequor,  si  quo  modo  comprehendam ,  etc.   In 

verbis  ultimo  propositis...  r, 

Fol.  157.    '-j-  Vocavit  eum  ut  sequeretur,  etc.  Solet  dici  communiter 

quod  si  est  honorbibere  cum  cipho  clamatoris...  '^   Le  même  proverbe 

se  retrouve  dans  lems.  latin  14961  de  la  Bibliothèquenationale.  V.Hau- 

réau,  Not.  et  extr.,  t.  IV,  p.  147. 

Fol.  157  v*'.  Septuagésime.   ^  Circumdederunt  me  gemitus,  etc.   Ser- 

vus  qui  mittitur  a  Domino...  n 

Ihid.  Même  texte.  «  Qui  videt  effectum  et  ignorât  causam...  « 

Fol.  159  v°.  4*  dimanche  après  Pâques.  ^  Cum  veneritille,  arguet,  etc. 

Augustinus,  in  libro  de  Vera  innocencia...  —  Verbum  istud  scriptum 

est...    r) 

Fol.  161.  Ci  Sermo  in  die  Magdalene,  factus  in  domo  Sarbonie  (sic). 
Secuta  est  nuncios  David,  etc.  Predicatori  verbi  Dei  tria  sunt  necessa- 
ria...  ') 

Fol.  161  v".  Même  texte,   a  Karissimi,  si  quis  habens  uxoreni...  " 
Fol.  163.  Même  texte.  ^  In  quibus  verbis  ad  commendacionem...  >• 
Au  verso  du  fol.  30,  table  contemporaine  des  sermons  du  second 
recueil. 

Au  verso  du  même  feuillet,  on  trouve  cette  note  :  <^  Ext[imatur]  IlII 
gross[is]  " ,  qui  paraît  se  rapporter  au  volume  tout  entier,  étant  contem- 
poraine de  la  signature  de  Guy  de  Roye  qui  se  lit  au  verso  du  fol.  D. 

—  Au  verso  du  fol.  e,  on  lit  aussi  cette  note  du  XIV*  siècle  :    "  XIII. 

—  Sermones  Béate  Marie  »  . 

Fin  du  XIII'  siècle.  Parchemin.  165  feuillets  à  2  col.,  plus  les  gardes 
A-E,  à  la  fin,  blanches.  "262  sur  188  millim.  Rel.  à  dos  de  veau  blanc 


DE    LA   BIBLIOTHKQl  K    DE    REIMS.  779 

sur  ais  de   bois.  —    (Ex-Iibris    gravé    du   Chapitre  :    u    D,   ord.   5, 
II"  106  »). 


a8«^  (F.  476).  Nicolai  de  Hakeviila  aliquot  scrmones.  —  Cujus- 
dam  incerti  liber  quidam  Exemplorum  moralium  ad  iisum  praedica- 
toruin. 

Fol.  1.  Avent.  "  Preparate  corda  vestra,  etc.  Duo  sunt  hic  conside- 
rauda  :  primuni  est  Dei  monitio...  » 

Fol.  3.  S.  Autoine.  '  Quasi  Stella  matutinam  medionehule,  etc.  In  ver- 
bis  istis  duo  sunt  consideranda  :  primum  est...  »  V.  Hauréau,  Not.  et 
extr.,  t.  m,  p.  283. 

Fol.  6.  S.  Jean-Baptiste.  «  Tu,  puer,  propheta  Altissùm\  etc.  In  ver- 
bis  istis  duo  sunt  consideranda  :  primo  quomodo...  » 

Fol.  8.  4'  dimanche  de  FAvent.  u  Ego  vox  clamantis,  etc.  Quis  est 
qui  dixit...  ?) 

Fol.  9.  S.  Pierre.  <i  Simon  Johannis ,  diligisme plus,  etc.  Hic  sunt  duo 
consideranda  :  primo  quomodo  hec  verba...  " 

Fol.  11.  SS.  Pierre  et  Paul.  «  Saul  et  Jonathas  amahiles,  etc.  In 
verbis  istis  commendantur  Petrus...  -n 

Fol.  12  x°.  Translation  de  S.  Martin.  "  Enoch placuit  Deo  et  transla- 
tus,  etc.  In  verbis  istis  duo  sunt  consideranda  :  primo  quomodo  conve- 
niunt  translationi  beali  Martini...  » 

Fol.  14.  S.  François.  «  Ante  translatlonem  Enoch  testimonium ,  etc. 
Sciendum  quod  duplex  est  translatio. ..  ' 

Fol.  15.  S'*  Marie-Madeleine.  «  Mulier  que  erat  in  civitate  pecca- 
trix,  etc.  In  isto  toto  evangelio  tria  possunt...  n 

Fol.  17  v".  S.  Jacques.  «  Calicem  meum  hibetis ;  sedere,  etc.  Quatuor 
notari  possunt...  ^ 

Fol.  19.  S.  Pierre  es  liens.  '^^ Petrus  quidem  servahatur  incarcère,  etc. 
Hic  possunt  considerari  quinque...  » 

Fol.  20  v°.  Invention  de  S.  Etienne,  'j.  Efjodientes  thesaurum ,  etc .  Hic 
sunt  duo  consideranda...  » 

Fol.  22.  Transflguration.  Assumpsit  Jhesus  Petrum  et  Jacobum,  etc. 
\ota  ter  legimus  Dominum  istos  discipulos  assumpsisse...  " 

Fol.  24.  S.  Laurent.  «  Si  de  craticula  sacrijicium,  etc.  De  quatuor 
fiebat  sacriûcium...  " 

Fol.  25  v°.  Autre.  ^^  Probavit  me  Dominus  quasi  aurum ,  etc.  Duo  sunt 
ibi  consideranda...  »  (Ibid.,  t.  III,  p.  283). 


780 


MANUSCRITS 


Fol.  27.  Assomption.  «  Tota pulcraes,  arnica  mea,  etc.  In  verbis  istis 
duo  snnt  consideranda...  " 

Fol.  29.  Autre.   «  Surge,  arnica  mea,  etc.  Verba  ista  dupliciter  pos- 
sunt  exponi...  «  (Ihid.,  t.  IV,  p.  170). 

Fol.  30  v".  Autre.   "  Que  est  ista  que  ascendit,  etc.  In  verbis  istis  sunt 
quatuor...  « 

Fol.   32.   S.  Barthélemi.    «  hivenerunt  me  custodes  civitaiis,  etc.  In 
verbis  istis  duo  sunt...  " 

Fol.  33.  S.  Augustin,  u  Acceptas  est  régi  intelligens,elc.  In  verbis  istis 
duo  sunt...  » 

Fol.  34  \°.  Décollation  de  S.  Jean-Baptiste.  c<  Misit  Herodes  rex,  etc. 
Verba  plana  sunt...  » 

Fol.  36.  Autre.  «  Misit  Herodes  et  temiit,elc.  Herodes  divina  signât...  » 

Fol.  37.  Nativité  de  la  Vierge.  i<  Sapieîitia  edijicavit  sibi,  etc.  In  primo 
sciendum  est...  » 

Fol.  38  v\  Autre,   même  texte.  '  Ad   religiosos.  Nota  in  principio 
quod  duplex...  » 

Fol.  39  v°.  Autre.   «  Egredielur  virga  de  radice  Yesse,  etc.  Verba  istal 
dupliciter  possunt  considerari...  » 

Fol.  41.  Exaltation  de  la  Croix.   "  Ecce  levabo  ad  g  entes  manus,  etc.' 
In  verbis  istis  duo  sunt...  » 

Fol.  43.   Autre.   ^  Exaltavi  lignum  humile,  etc.   In  verbis  istis  duo' 
sunt...  » 

Fol.  43  v**.  S.  Matthieu.  «  Quis  suscilavit  ah  oriente,  etc.  In  verbis] 
istis  quatuor  sunt...  » 

Fol.  45.  Autre.   «   Cum  transisset  inde   Jhesus,  vidit  hominem,  etc. 
Secundum  quod  verba  ista  conveniunt...  r 

Fol.  46  v°.  SS.  Anges.  «  Super  murostuos,  Jherusalem,  etc.  In  verbis] 
istis  duplex  notatur  misterium...  » 

Fol.  47  v°.  Autre.   «  Angelis  suis  mandavit,  etc.  Quanivis  verba  istal 
secundum  glosas...]» 

Fol.  48  v°.  S.  François.  ^  Cum  vocatusfueris  adnuptias,  etc.  In  verbis! 
istis  duo  sunt...  t. 

Fol.  49.  Autre,  même  texte,   u  Secundum  quod  verba  ista...  « 

Fol.  .50.  Autre.   «  Ecce  vir  justus  atque  perfectus,  etc.  In  verbis  istisj 
duo  sunt...  " 

Fol.  51  v°.   S.  Denis.   «  Cihavit  illum  Dominus,  etc.  In  verbis  istisj 
duo  sunt.. .  " 


I)i:    LA    DiliLIOTIIllQl  I-:    I)i:    IUIIMS.  781 

Fol.  52  v°.  s.  Luc.   "  Cognovit  bas possessorem  suutu ,  etc.  Verba  ista 
dupliciter  possunt...  » 

Fol.  54.  SS.  Simon  et  Jude.   «  Accingimini  et  estoteflii  patentes,  etc. 
In  verbis  istis  duo  sunt...  » 

Fol.  55  v".  u  De  usurariis.  Sapientiam  sandonnn  nairant,  etc.  Duo 
ibi  considcranda...  »  (Ibid.,  t.  III,  p.  282). 

Fol.  57.  Toussaint.  <^  Beati  qui persecutionem patiunlur,  etc.  In  verbis 
istis  tria  sunt  consideranda...  "  {Ibid.,  t.  IV,  p.  120). 

Fol.  58  \\  Conimémoration  des  Morts.    '  Memor  estoJudUn  mei,  etc. 
In  verbis  istis  tria  sunt  consideranda...  n 

Fol.  GO  v'\  Autre.  «<  Beati  morluiqui  in  Domino  moriuntur,  etc.  Hodie, 
fratreskarissimi, est  confratria omnium fidelium..."  (Ibid.,  t.  IV,  p.  1 17). 

Fol.  62  \\  S.  Martin.  «  Labora  sicut  bonus  miles  Clirisli,  etc.  In  verbis 
istis  duo  sunt...  " 

Fol.  C4.  Autre.    '  Bonum  est  vira  cum  portaverit,  etc.  In  verbis  istis 
duo  sunt...  n 

Fol.  (SQ.  S.  ÇÀcmitniiJ) .  <i  Nuîuquid  non  siccasti  mare,  etc.  Verba  ista 
tripliciter  possunt  exponi...  » 

Fol.  67  v".  S"  Catherine.  «  Sapiens  mulier  edificat  domum  suam,  etc. 
In  verbis  istis  duo  sunt...  » 

Fol.  69.  Autre.    «  Non  est  talis  mulier  super  ter ram^  etc.  In  verbis  istis 
duo  sunt...  15 

Fol.  71.  SS.  Pierre  et  André.  «  Faciam  vos  piscatores  hominum,  etc. 
In  verbis  istis  duo  sunt...  » 

FoL  72.  S.  André.   «  Qui  vult  venire post  me  abneget,  etc.  In  verbis 
islis  duo  sunt...  ^  [Ibid.,  t.  IV,  p.  125). 

Fol.  73  v°.  S.  Xicolas.  «  Inveni  David,  servummeuni,  oleo  sancto,  etc. 
Verba  ista  dupliciter  possunt  exponi...  « 

Fol.  75  \\  Autre.  »  Justus  cor  suum  tradel  ad  vigilandum,  etc.  Verba 
ista  dupliciter  sunt...  » 

Fol.  77.  S.  Thomas.  "  Dixit  Dominas  Thome  :  Infer  digitum  tuum,  etc. 
Verba  ista  possunt  exponi  dupliciter  et  considerari...  « 

Fol.  78  v°.  Autre.   «  Ecce  dedi  in  ore  tuo  verba  mea,  etc.  Verba  ista 
tripliciter  possunt...  » 

Fol.  80  v°.  Avent.  u  Egredietur  Dominus  de  loco  sancto  suo,  etc.  Verba 
sunt  calholice  ecclesie  canlantis  in  Adventu.. .  " 

Fol.  81  \\  Autre.  «  Si  moram  fecerit,  exspecla  eum,  etc.  In  verbis 
islis  propheta  loquitur...  « 


782  MANUSCRITS 

Fol.  83.  Noël.  "  Gloria  in  allissimis  Deo,  et  in  terra,  etc.  Hodie  recolit 
sancta  Ecclesia...  » 

Fol.  84  V".  Autre.  ^  Puer  naius  est  nohis,  etc.  In  verbis  istis  notatur 
triplex  beneficium...  « 

Fol.  85  v°.  S.  Etienne.  "  Cum  esset  Stephanus  plenus  Spiritu,  etc. 
Verba  ista  plana  sunt...  » 

Fol.  87.  Autre.  "  Eduxerunt  Naboth  extra  civitatem,  etc.  Verba  ista 
sunt  exponenda  allegorice...  '^ 

Le  recueil  s'arrête  sur  le  fol.  87,  au  cours  du  sermon  dont  on  vient 
de  lire  le  début. 

Le  fol.  B,  qui  paraît  porter  au  recto  le  commencement  (XIIP  siècle) 
d'un  commentaire  sur  l'Apocalypse  :  a  Omnes  qui  pie  volunt  in  Christo 
vivere...  »,  offre  au  verso  une  table  (XIV*"  siècle)  peu  fidèle  de  cette 
première  partie  du  volume. 

Fol.  88-191.  P^xempla  moralia  ad  usum  praedicatorum.  La  foliota- 
tion  (i-ciiii)  du  XIV*  siècle  montre  que  ce  recueil  est  incomplet  du 
commencement  et  de  la  fin  depuis  fort  longtemps.  Les  historiettes  les 
plus  diverses  sont  mises  bout  à  bout,  sans  aucun  ordre  méthodique  ou 
alphabétique.  On  y  trouve  (fol.  cm  v")  la  fable  des  trois  diables  Clocuer, 
Globoche  et  Cloborse,  dans  une  version  différente  des  trois  qu'a  signa- 
lées Hauréau,  dans  ses  Not.  et  extr.,  t.  IV,  p.  144  et  159.  —  Commen- 
cement actuel  :  «  [Continentia].  Hinc  post  doctrinam  trium  virtutum, 
volo  ut  vigilanter  attendas  qualis  sit  virtus  continentie...  »  —  Fol.  c. 
Table  alphabétique  du  XIV'  siècle. 

Le  fol.  D  est  un  fragment  de  rouleau  de  procédure  (XIIP  siècle)  d'une 
justice  seigneuriale,   dont  les  plaids  se  tiennent  à    «  Baillieus  n   et  à 
«  Proully  ')  ,  deux  villages  du  canton  de  Fismes. 

Au  verso  du  fol.  b,  on  lit  ces  noms  (XV'  siècle)  :  «  P[oncius]  de  Ul- 
monte;  G[erardus]  Jeronimi  » .  —  A  la  même  époque,  ou  peu  s'en  faut, 
on  a  inscrit  sur  le  fol.  d  les  mots  :  «  Apprécié  XXV  s.  »  —  Enfin,  à 
l'extérieur  du  plat  final,  on  trouve  la  petite  étiquette  de  papier 
(XV^  siècle)  déjà  rencontrée  :   «  XLI  » . 

XIII*  siècle.  Parchemin.  87  et  ciiii  feuillets,  à  2  col.,  moins  le 
ini"vn  omis,  plus  les  fol.  a-b,  en  tête,  c-d,  à  la  fin,  le  premier  blanc. 
La  foliotation  du  premier  recueil  est  inscrite  sur  les  versos  et  s'applique 
aussi  bien  aux  rectos  suivants.  262  sur  18(3  millim.  Rel.  vache  fauve 
sur  bois,  dos  enlevé,  délabrée.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :«  B, 
ord.   5,  n°  109  )>). 


DM    LA    HIIILIOTHKQI  1-:    DK    HKIAIS.  783 

î>8î)  (F.  479).  Serrnones  dominicales  in  Evangelia,  pcr  anni  cir- 
culum,  anctore  Nicolao  de  Hakevilla,  de  ordine  Minorum. 

Fol.  1.  '<  Incipimit  serrnones  de  doniinicis  fratris  Nicholai,  de  ordine 
tVatrum  Minornni.  —  Dicite,  Jilie  Si/on  :  Ecce  rex  tuus  venit,  etc. 
Verba  isla  sumpta  sunt  a  Zacharia...  ^  (Hauréau,  Not.  et  extr.,  t.  IV, 
p.  118). 

Fol.  5.  "  Hora  est  jam  nos  de  sompno  surgere,  etc.  In  totali  epistola 
ista  nionet  nos...  »   {Hist.  litt.,  t.  XXXI,  p.  96). 

Fol.  9.  2*  dimanche.  ^Respicite,  et  levate  capita,  etc.  In  hoc  evange- 
lio  significelur  (sic)  de  adventu  Christi...  »  (Not.  et  extr.,  t.  111,  p.  301). 

Fol.  12  v°.  3*  dimanche.  ^  Quid  existis  videre  in  desertum,  etc.  In 
verbis  islis  tria  sunt  consideranda...  y>  (Ihid.,  t.  IV,  p.  118). 

Fol.  15.  4*  dimanche.  «  Ego  vox  clamantis  in  deserlo,  etc.  Miserunt 
Judei  a  Jerosolimis...  » 

Fol.  18.  Dimanche  dans  Toctave  de  Noël.  «  Puer  auteni  Jliesus  cres- 
cehat,  etc.  Verba  ista  ad  litteram  dicta  sunt...  » 

Fol.  20  v°.  1"  dimanche  après  l'Epiphanie.  «  Fili,  quid  fecistis  no- 
his,  etc.  Legitur  in  isto  evangelio  quod  ascendentibus...  " 
•     Fol.  23.  2*  dimanche.    <  Nupllefacte  sunt  in  Ghana,  etc.  Ad  litteram 
nuptie  iste...  » 

Fol.  26.  3"  dimanche.  «  Cum  descendisset  Jhesus  de  monte,  etc.  Vere 
ad  litteram  cum  descendisset...  « 

Fol.  29  v^  4*  dimanche.  «  Ascendente  Jhesu  in  naviculam,  etc.  Sicut 
dicit  Israël...  » 

Fol.  32  v°.  5*  dimanche.  "  Nonne  bonum  semen  seminasti,  etc.  In  isto 
evangelio  quatuor  ad  presens...  » 

Fol.  35  v°.  Septuagésime.  a  Nescitis  quod  hii  qui  in  stadio,  etc.  In 
verbis  istis  ad  presens  duo  possunt...  » 

Fol.  38.  «  Simile  est  regnum  celorum  homini,  etc.  In  isto  evangelio 
tria  possunt  ad  presens...  n 

Fol.  41  v".  Sexagcsime.  ^  Exiit  qui  seminat  seminare,  etc.  Verba  ista 
bene  exposita  sunt...  » 

Fol.  44  v°.  Quinquagésime.  «  Cecus  sedebat  secus  viam,  etc.  Circa 
miraculum  istius  ceci...  " 

Fol.  48  v°.  Carême.  -^  Ductus  est  Jhesus  in  desertum,  etc.  In  isto 
evangelio  tria  dicuntur  de  Christo...  n 

Fol.  53  v°.  2*  dimanche.  "  Mulier  Chananea  egressa  est,  etc.  In  isto 
evangelio  tria  possunt  considerari  :  primum  est  quid  per  istam...» 


784  MANUSCRITS 

Fol.  57.  3'  dimanche,  i.  Erat  Christus  eiciens  demonium,etc.  Legimus 
Dominum  multo...  n 

Fol.  61.  4®  dimanche.  «  Est  puer  unus  hic  qui  hahet  quinque,  etc.  In 
istoevangelio  tria  possumus  considerare  :  primum  est  quid  per. . .  ^  [Ibid.y, 
t.  IV,  p.  118). 

Fol.  65.  5'  dimanche,  c:  Tulerunt  lapides  ut  jacerent,  etc.  In  verbis 
istis  tria  sunt  consideranda  :  primum  est  quid  est...  ') 

Fol.  69  v^  «  Qui  ex  Deo  est  verba  Dei  audit,  etc.  In  isto  evangelio 
instruit  nos...  " 

Fol.  72  V".  Rameaux,  a  Hoc  sentite  in  vobis  quod,  etc.  In  verbis  istis 
tria  sunt  consideranda  :  primum  est  que  sunt...  n  [Ibid.,  i.  IV, 
p.  119). 

Fol.  76.  c:  Ite  in  castelhim  quod  contra  vos  est,  etc.  In  verbis  istis  qua- 
tuor possunt  considerari,  primum  est  quid  est...  y^ 

Fol.  80.  Pâques.  «  Maria  Magdalene  et  Maria  Jacobi ,  etc.  In  verbis 
istis  duo  possunt  considerari  :  primum  est  videre...  « 

Fol.  83  v°.  Octave.  «  Post  dies  octo  venit  J/iesus,  eic.  In  verbis  istis 
quinque  possunt  considerari...  n 

Fol.  88.  !"■  dimanche  après  l'octave.  ^  Ego  sum  pas tor  bonus,  etc.  In 
verbis  istis  tria  sunt  consideranda  :  primum  est  qui  est...  " 

Fol.  92  v°.  2'  dimanche.  "  Mulier,  ciun  parit,  tristiciam  habet,  etc. 
Per  islam  similitudinem  ostendit...  ^ 

Fol.  96  v°.  3*  dimanche.  «  Cuni  venerit  Paraclitus,  arguet,  etc.  In 
verbis  istis  possumus  videre...  ^ 

Fol.  99  v°.  4^  dimanche.  '  Si  quid  pecieritis  Patrem,  etc.  In  verbis 
istis  quatuor  possumus  considerare:  primum  est  quis  est  illepater...  ^ 

Fol.  102.  5*  dimanche.  ^  Cnin  autem  venerit Paraclitus,  etc.  In  verbis 
istis  possumus  videre  ad  quid. ..  « 

Fol.  104  \°.  Pentecôte.  (^  Si  quis  diligit  me,  etc.  In  verbis  istis  tria 
sunt  consideranda  :  primum  est  de  Christi  dilectione...  n 

Fol.  109.  P'  dimanche  après  la  Pentecôte.  "  Homo  quidam  erat 
dives,  etc.  Quasi  reprobationem...  ;) 

Fol.  113.  2' dimanche.  ^  Homo  quidam  fecit  cenam  magnam,  etc. 
Quantum  ad  prescns,  tria  possumus  considerare  in  isto...  " 

Fol.  117.  3*  dimanche.  "  Erant  appropinquantes  ad  Jhesum  publi- 
cani,  etc.  Sicut  dicit  Lcatus  Gregorius  :  Vera  justicia. ..  r> 

Fol.  120  v°.  4^  dimanche.  ^  Estote  miséricordes  sicut  et  Pater,  etc.  In 
verbis  istis  invitât  nos  Christus...  ^ 


DM    LA    r.llUJOTIll'lQl  M    DK    lU-IMS.  785 

Fol.  124  V".  5'  dimaiiclie.   ^  Ilelktis  omnibus,  secuti  sunl,  etc.  Verha 
isla  Icjuntur  in  (îne...  r.   (Ibid.,  t.  III,  p.  2i)8). 

Fol.  Iii8  V.  G'  dimanche.  '  Audistis  quia  diclum  est  antiquis,  etc.  Iii 
lioc  loco  ostondit  Dominus...  " 

Fol.  131  \\  7*  dimanche.  -  Miseveor  super  turbam  quia  ecce,  etc.  In 
islo  totali  evangelio...  ^ 

Fol.  134  v°.  8*  dimanche.  «  Omnis  arhor  que  non  facit ,  etc.  In  isto 
evangelio  docet  nos...  « 

Fol.  137  v".  9'  dimanche.  ^  Homo  quidam  eratdives  qui  hab ébat  vil- 
Ucum,  etc.  In  hoc  evangelio  misericordia...  n 

Fol.  140  v°.  10'  dimanche.  «  Vidon  Jhesus  civitatem  Jherusalem,  etc. 
In  isto  evangelio  notanda  sunt  quatuor...  » 

Fol.  143  \\  11'  dimanche.  ^  Duo  homines  ascenderunt,  etc.  Propter 
hoc  dehent  omnes  homines...  r> 

Fol.  147  V".  12'  dimanche.  ^.  Adducunt  ei  surdum  et  mutum,  etc.  In 
isto  evangelio  ad  presens  tria  sunt  consideranda  :  primum  est  qui  est 
ille  sutdus...  « 

Fol.  151.  13'  dimanche.  «  Homo  quidam  descendebal  de  Jherusa- 
lem, etc.  Veiba  ista  tripliciter  possunt...  r^ 

Fol.  155.  14'  dimanche.  ^  Factuin  est  dum  iret  Jhesus  in  Jherusa- 
lem, etc.  In  isto  evangelio  possunt  quatuor  considerari...  ^ 

Fol.  159.  15'  dimanche.  ^  Nemo polest  duobus  dominis,  etc.  In  isto 
evangelio  monet  nos  Dominus...  " 

Fol.  1G4.  1(3'  dimanche.  ^  Cum  appropinquaret  Jhesus  porte 
civitatis ,  etc.  In  islo  evangelio  ad  presens  tria  possumus  vi- 
dere...  'i 

Fol.  167.  17' dimanche,  a  Cum  vocatus  fueris  ad  nupcias,  etc.  \\\ 
verbis  istis  ad  presens  tria  possunt...  n 

Fol.  170.  18'  dimanche.  <.•  Magisler,  quod  est  mandatum  magnum,  etc. 
In  hoc  totali  evangelio  agitur...  n  (Ibid.,  t.  IV,  p.  124). 

Fol.  173  v\  19'  dimanche.  <j-  Ait  Dominus  paraletlco,  etc.  In  verbis 
istis  tria  sunt  nobis...  « 

Fol.  177  v**.  20'  dimanche.  <i  Aïnice,  quid  hue  intrasti,  etc.  In  verbis 
istis  ad  presens  tria  possumus...  t 

Fol.  181.  21'  dimanche.  «  Erat  quidam  regulus  cujus  fdius,  etc.  In 
isto  evangelio  ad  presens  tria  sunt  nobis...  -^ 

Fol.  185.  22'  dimanche.  ^  Simile  est  regnum  celorum,  etc.  In  isto 
evangelio  oslendilur  quod  injurias...  ^ 

TOUK    XWVIII.  50 


786  MAxMUSGRITS 

Fol.  188.  23*  dimanche.  ^  Ostendite  mihi  nummlsma  census,  etc. 
Miserunt  principes  sacerdotum  et  scribe...  -n 

Fol.  193.  24^  dimanche.  «  Cum  éjecta  esset  turha,intravit,  etc.  In  isto 
evangelio  ostenditur  duplex  effectus...  » 

Fol.  196  V.  25'  dimanche.  «  Est  puer  unus  hic  quihahet,  etc.  Circa 
istud  evangelium  possunt...  ■>-> 

Fol.  201-204.  Table  alphabétique,  non  des  sermons,  mais  des  résu- 
més en  accolades  qui  ont  été  inscrits  dans  les  marges  par  une  main 
sensiblement  contemporaine  de  celle  qui  a  tracé  le  texte.  On  notera  que 
la  foliotation  du  manuscrit  est  inscrite  au  verso,  et  que  les  indications 
de  la  table  comptent  pour  un  seul  et  même  feuillet  le  verso  qui  porte  le 
numéro  de  foliotation  et  le  recto  du  feuillet  suivant. 

Les  sermons  de  Nicolas  d'Hacqueville  ont  été  publiés  dès  les  der- 
nières années  du  XV*  siècle;  v.  Hain,  Rep.  bihliogr.,  t.  Il,  n°  8353.  — 
Sur  Tauteur,  v.  Hist.  litt.,  t.  XXXI,  p.  95-100. 

XIIi«  siècle.  Parchemin.  204  feuillets  à  2  col.,  plus  les  «jardes 
blanches,  A,  en  tête,  u,  à  la  fin.  24G  sur  170  millim.  Rel.  parchemin 
blanc  sur  bois,  recouverte  d'une  chemise  de  veau  jadis  vert  et  encoie 
munie  d'un  signet  de  cordelette  verte.— •  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  : 
«  B,  ord.  5,  n°  103  «). 

390  (F.  473).  Alberti  de  Padua  ïlxpositio  evangeliorumquadragesi- 
malium. —  Ejusdem  liber  praedicationum  super  evangeliis  dominica- 
libus. — Dimalducii  Foroliviensistractatus  de  Resurrectione  mortuorum. 
—  Friderici  secundi,imperatoris,et  Pétri  de  Vineis  epistolae  quaedam. 

I.  Fol.  1.  ce  In  Cliristi  nomine.  Quia  dudum  mihi  propositum 
fuerat  vosque  pluries  excitasse  ut  facerem  quadragesimalium  evange- 
liorum...  —  Cum  jejunatis,  nolitefieri,  etc.  Principium  transgressionis 
humane  vicium  gule  fuit...  quo  nos  ipse  perducat  qui,  resurgens  a 
raortuis,  vivit  et  régnât,  etc.  Explicit  Expositio  evangeliorum  quadrage- 
simalium fratris  Alberti  de  Padua,  ordinis  fratrum  Heremitarum  sancti 
Augustini.  Deo  gratias.  —  Fiist  » . 

Fol.  129  v".  "  Sequentis  tabule  duo  sunt  numeri,  quorum... —  Ex- 
plicit totum  ad  laudem  Dei,  virginis  Marie  et  beafç  Kalherinç  et  omnium 
sanctorcm  et  sanctarum  Dei.  Amen.  — Fûst  ». 

Ce  livre  fut  édité  dès  1476  ;v.  Hain,7îejt?.  bihliogr.,  i.  I,  n"' 573-574. 

II.  Fol.  135.  "  Christus  assistens  ponti/ex  Juturorum  bonorum,  etc.  ^i 
Sur  ce  thème,  nous  avons  les  sermons  suivants  :   «  Habemus  isto  die 


DK    LA   RIBLIOTHKQIIK   DM    UKIMS.  78T 

usquc  ad  Sabbatiiin  sanctuin...  »  —  u  Ad  iiitclloctum  presenlis  epi- 
stole...  '  —  "  Sicut  oportet  ponlificem  oriiatuni  esse...  n  —  u  Dictis 
de  dignilate,  potestate,  inoribus,  vita  et  conversacione...  »  —  «  Girca 
ordinacioneni  sumini  pontiGcis...  )> —  >  Magais  officiis  bénéficia  retri- 
bueiida...  >  —  «  Circa  legalis  pontificis  ordinacioneni...  » 

III.  Fol.  141.  Collection  de  sermons.  «  Vidi alterum  anyelutn  volan- 

tem  per  médium  celi,  etc.  Gloria  actuum  primo  dicit  quod  evangelium 

est  bona  nunciacio...  loquitur  turbis  circa  quos  sollicitatur,   quia...» 

La  fin  manque.  —  Fol.  216  v".  Table,  terminée  parce  nom  du  scribe  : 

u  Henricus  Fuest  » . 

IV.  Fol.  219.  "  Sapientissimo  jurisconsulto,  domino  suo  domino 
Barlholomeo  de  Gapua,  excellentissimi  principis  D.  R.,  Dei  gratia  Jéru- 
salem et  Scicilie  régis  prothonotario,  necnon  ejusdem  desertissimo  (sic) 
logotheçe  (sic),  suorum  servorum  minimus,  frater  Demulducius  (sic) 
deFerlivio(5ic),  vitam  bonam  exitumquefelicem.  Sicut  dicit  doctoregre- 
gius...  aquo  fletu  ille  nos  custodiat  qui  sine  fine  viuit  et  régnât.  Amen. 
Explicit  tractatus  de  Resurrectione  mortuorum,  compilatus  a  quodam 
servulo  Jhesu  Ghristi,  ordinis  fratrum  Heremitarum  sancti  Augustini, 
pro  cujus  Resurrectione  quilegerit  memineritexorare  »  .  — Fol.  259  v". 

Tractatus  iste  habet  quatuor  consideraciones,  quarum  prima  habet 
llll"  partes,  secunda  très...  '^  —  A  la  fin  de  la  table,  on  trouve  cette 
fantaisie  :   «  Expliciunt  intitulaciones  per  ordinem. 

—  Sor  superno  scrip  li  pocia 

te  rura  tor  bri  tur. 

Mor  raaliguo  rap  li  moria 

—  Faust,  Fust,  Fust  »  . 

Sur  Faugustin  Dimalducius  de  Forli,  voir  Chevalier,  Bio-biblio(jv., 
col.  577. 

V.  Fol.  261.  Autres  sermons,  pour  les  Saints.  «  \Iichi  autem  absit 
gloriari  nisi  in  cruce...  " 

VI.  Fol.    266-276.  Lettres  et   fragments    divers   de    Frédéric    II, 
dans  sa  querelle  avec  la  papauté,  et  de  Pierre  des  Vignes,  son  chance- 
lier. (  Querimonia  Frederici,  imperatoris, super  deposicione  sua,  contra 
Papam  et  cardinales.  GoUegerunt  ponlifices  et  pharisei...   »   (Petrl  de 
l/ineis,  cancetlarii  quondam  Fridericl  II,  imperatoris  Romanorum,  episto- 

larum  libri  IV.  Amberg,   1609;  p.   79).   On  a  une  meilleure  édition 
des  lettres  de  P.  des  Vignes,  de  Raie,  17iO,  2  vol.  in-8\ 


788  MAtVlISCRITS 

Fol.  266  v^  "  Fredericus  regiAnglieet  aliis  regibus,  de  niorle  domini 
Gregorii,  pape  noni,  Victorioso  exercilu  nostro  Romanis  finibus  insi- 
dente...  »  {Ibid.,^.  116). 

Fol.  267.  a  Frederici  invectiva  ad  cardinales,  quia  nimis  tardant 
in  eleclione  novi  pontiGcis.  Ex  feruore  caritatis...  »  (Ibid.,  p.  122). 

Ibid.  «  Frederici  cardinalibus  invectiva,  quod  non  créant  novum 
papam.  Ad  vos  est  hoc  verbum,  filii  effreni...  ^   (Ibid.,  p.  130). 

Ibid.  «  Fredericus  Viterbiensibus,  etc.  Dum  consciencie  nostre  volu- 
mina...  »  {Ibid.,  p.  163). 

Fol.  267  v**.  Hortatur  presbyleros  ut  despiciant  interdictum.  «  Inter 
cetera  que  sollicitudinis...  »    (Ibid.,  p.  166). 

Ibid.  "  Rescribit  Pape  quod  non  remictit  captivum  repetitum  per 
ipsum,  sed  ob  suam  reverentiam  mictigat  sibi  captivitatem.  Sub  simpli- 
cis  humilitatis  officio...  »  (Ibid.,  p.  168). 

Fol.  268.  "  In  exordio  nascentis  mundi  provida  et  incffabilis.. .  » 
(Ibid.,  p.  201). 

Fol.  268  v°.  "  Audita  summis  expectata  consiliis...  »  (Ibid.,  p.  209). 

Ibid.   «  Quia  vestre  nitor  consciencie  postulat...  >'  (Ibid.,  p.  245). 

Fol.  269.  "  Licet  pre  suis  diffisa  meritis...  »  (Ibid.,  p.  249). 

Ibid.   "  Gaudiuin  quod  super  omne  gaudiuin...  »  (Ibid.,  p.  255). 

Ibid.   "  Imperialis  majestas  servo  suo...  r^  (Ibid.,  p.  358). 

Fol.  269  \j\  «  Antiqui  patres  Christi...  «  (Ibid.,  p.  360). 

Ibid.  u  Vobis  non  alii,  pie  César,  cedit...  r)  (Ibid.,  p.  372). 

Ibid.   «  Vellemus  pocius  tacere  que...  »    (Ibid.,  p.  421). 

Ibid.  "  Absit  michi  domestica  vinea...  »  (Ibid.,  p.  435). 

Fol.  270.   «  Semper  crescit  culpa...  »  (Ibid.,  p.  437). 

Ibid.  "  Fateor,  pater,  juste  redarguor...  »   (Ibid.,  p.  438). 

Ibid.  «  Pater  mi,  quam   terribilia  michi    verborum  vestrorum...  >> 
Ibid.,  p.  445). 

Fol.  270  v°.   u  Inter  nos  suffîcit  jam  verbis...  ^(Ibid.,  p.  448). 

Ibid.  "  Utinam  in  magnis  a  nobis  gratiam...  >>  (Ibid.,  p.  449). 

Ibid.   "  Questionis  ardue  potila  responsio. ..  "  (Ibid.,  p.  450). 

Ibid.  c(  Salis  preclaros  alumpnos  longe  lateque...  "    (Ibid.,  p.  452). 

Fol.  271.  u  Amico  vocali  amicusrealis...  »  (Ibid.,  p.  456). 

Ibid.  «  lit  justorum  et  delinquenciurn  mérita...  ^  (Ibid.,  p.  491). 

Fol.  271  v°.  "  Débita  reverencia  majestali  vestre...  "  (/W.,p.494). 

Ibid.  u  Misoricordia  pii  patris,  severi  judicis,  exubérante,  judicium, 
Henrici,  primogeniti  filii  nostri,  fatum...  «  (Ibid.,  p.  527). 


DIC    LA    r.IHLIOTlIKQl  M    DM    KKIMS.  T8i) 

Fol.  272.  ii  Latciitis  hostis  insidias  non  potuimiis. . .  ^  (/^/rf.,  p.  520). 

Ibid.  "  Cum  post  scdatos  iindique  turbines,  quos  dudum  in  regno 
nostro  Scicilie. ..  »  (Ibid.,  p.  WM^). 

Ibid.  "  Lugubrem  filii  tui  casum...  -  (Ibid.,  p.  532,  et  Vet.  script, 
ampl.  coll.,  i.  11,  p.  1217). 

Ibid.  «  Audito  miper  quod  niordentis  omnia  moitis  impietas  N. 
venerabilcm  Theatinum  episcopuin...  «  (Ibid.,  p.  533,  et  Vet.  script, 
ampl.  coll.,  t.  II,  p.  1206). 

Ibid.  a  Quod  de  nimis  acerbo  filii  tui  casu...  "  [Ibid.,  p.  534). 

Fol.  272  v".  «  In  morte  [Bernardi],  magistri  grammatice.  Vagienti- 
bus  adbuc  in  cunabulis  artis  grammatice,  etc.  Quia  materia  ita  se...  » 
(Ibid.,^.  537). 

Ibid.  «  De  eodem.  Scdentibus  super  aquas  amaritudinis,  etc., 
niagister  P.,  ...»  [Ibid.,  p.  539). 

Ibid.  a  Pro  morte  [Jacobi  Baldevvini],  doctoris  legum.  Juris  civilis  pro- 
fessoribus  universis.  P.,  etc.  Amaritudo  amarissima...  ^^(Ibid.,\).  541). 

Fol.  273.  «  Dolor  vidue  de  morte  filii  sui.  Tetigit  me  Domini 
manus...  n  (Ibid.,  p.  542). 

Ibid.  "  Epistola  consolatoria  ad  quandam  de  morte  filii  sui.  Nobili 
mulieri  domine  [Elisabeth]  P[etrus]  deVineis,  salutem,  etc.  In  prema- 
turo...  5)  (Ibid.,  p.  543). 

Ibid.  "  Quod  Glium  tuum,  Angelum  de  Morra,  fidelem  nostrum...  n 
{Ibid.,^.  544). 

Ibid.  u  Expectabam  filiali  zelo  de  domo  paterna...  »  (Ibid.,  p.  545). 

Ibid.   a  Gravis  admodum  et  molestus  rumor...  »  (Ibid.,  p.  550). 

Ibid.    :<  Casus  filii  tui,  quom  sublalum...  "  (Ibid.,  p.  551). 

Fol.  273  v^  a  Ad  extollenda  justorum  preconia...  n  (Ibid.,  p.  554). 

Ibid.  u  Ne  divino  instinctu...  »  (Ibid. y  p.  557). 

Ibid.  «  Te  redargucionis  et  culpe  non  vidimus...  ')  (Ibid.,  p.  559,  et 
Vet.  script,  ampl.  coll. y  t.  II,  p.  1215). 

Ibid  "  Sepe  contingit  quod  dum  processus...  r>  (Ibid.,  p.  559,  eiVet. 
script,  ampl.  coll.,  t.  II,  p.  1216). 

Fol.  274.   "Ad  evitanda  discrimina  generalis...  ^  (Ibid.,ip.  501). 

Ibid.    «  Tune  nomcn  vestrum  clarificamus...  »  (Ibid.,  p.  562). 

Ibid.  «  Sic  consucvit  aliquando  transgressio...  "  (Ibid.,  p.  563). 

Ibid.   u  Hem  perniciosam...  "  (Ibid.,  p.  564). 

Ibid.   <(  Nobile  opus  sedentis  in  solio  clemencia...  »  (Ibid.,  p.  690). 

Fol.  274  v°.  «  Opus  in  nobis  egregium...  n   (Ibid.,  p.  693). 


790  MANUSCRITS 

Ibid.  «  Satis  nobis  cedit  ad  gloriam  et  régie  dignitatis...  «  [Ibid., 
p.  694). 

Ibid.  «  Satis  honoris  nostri  fastigia  credimus...  »  [Ibid.,  p.  695). 

Ibid.  «  Pulcrum  in  subditis...  »  [Ibid.,  p.  696). 

Ibid.   a  Etsi  culpe  traduccio,  que...  »  {Ibid.^  p.  698). 

Fol.  275.  "  Etsi  causarum  varietas  que  processibus...  "  {Ibid., 
p.  700). 

Ibid.  «  Licet  ad  quorumlibet  nostrorum  fidelium...  Ea  propter  pre- 
senti  privilégie  notum  facimus  universis,  tam  presentibus  quam  futuris, 
quod  nos,  altendentes  inviolabilem  devocionis  et  fldei  puritatem  quam 
Fredericus  de  Antiochia,  Albe,  Celaniet  Laureti  cornes,  carissimusfrat  er 
et  fîdelis  noster,  erga  divum  augustum,  clare  memorie  dominum  pa- 
trem  nostrum...  ')  {Ibid.,  p.  701). 

Ibid.  ce  Regnantibus  nobis  féliciter  et  triumphantibus,  victoriose 
degentibus  et  in  hereditario  regno  nostro  Scicilie...  ^  {Ibid.,  p.  702)  . 

Fol.  275  v^  c;  Tenore  presencium  notum  facimus  universis  quod  nos  , 
attendentes  mérita  fîdei  quam  ad  nos  et  imperium  specialiter  dudum 
H[enricus],  comes  [de  N.],  habuit...  n  {Ibid.,  p.  709). 

Ibid.   "  Etsi  mera  bénéficia...  )^  {Ibid.,  p.  710). 

Ibid.  «  Satis  nobis  cedit  ad  gloriam  et  nostris  fidelibus...  »  {Ibid., 
p.  712). 

Fol.  276.  a  Quam  sit  favorabilis  magnifîcencia...  »  {Ibid.,  p.  717). 

Ibid.  «  nia  fruimur  ex  imperii  dignitate...  ^  {Ibid.,  p.  720). 

Ibid.  «  Fredericus  duci  Austrie  et  Styrie,  suo  dilecto  principi  et 
comiti  Carniole,  etc.  De  fulgore  throni  cesarei...  et  bulla  nostra  aurea 
typario  nostre  majestatis  impressa  jussimus  communiri  »  {Ibid.,  p.  726). 

A  part  les  quatre  références  données  ci-dessus,  nos  lettres  de  Frédé- 
ric Barberousse  ne  se  trouvent  pas  dans  le  recueil  de  Martène  {Vet. 
script,  ampl.  coll.,  t.  11,  p.  1134-1223). 

Ce  manuscrit  est  un  de  ceux  qui  furent  écrits  par  Tordre  de  l'ar- 
chevêque Guy  de  Roye  et  à  ses  frais. 

Au  dos,  ce  titre  (XVIII'  siècle)  :  «  Sermones  in  quadragesimalibus 
evangeliis.  —  160  >) . 

XIV«  siècle.  Papier  de  luxe.  276  feuillets  à  2  col.  et  2  gardes,  en 
lête  et  à  la  fin,  blanches  comme  le  fol.  218;  les  fol.  11  et  20  sont  en 
parchemin.  408  sur  288  millim.  Rel.  veau  blanc  sur  bois,  aux  armes 
de  Guy  de  Roye.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  B,  ord.  5, 
n«>96  »)). 


DK    LA   BIBLIOTHKQIK    DE    UEIMS.  791 

î>î)l  (N.  fonds).  Henrici  de  Erp  scrmoiics  IX,  intitiilati  Scala  amoris. 
—  Ejusdem  sormones  XXVI,  qui  dicuntiir  Edeiinyiii  contemplalivo- 
rum.  —  Ejusdem  sermonesXXI. 

I.  Fol.  I.  «  Incipit  traclalus  qui  intitulatur  Scala  amoris,  novem  dis- 
tincta  scalaribus.  —  De  priuio  scalari  amoris,  qui  dicitur  amor  incom- 
parabilis.  SermoV\  A nike,  ascende  superius.  Luce,  xiiii.  Qucrit  doctor 
sanctus,  2'  2"  qu.  24%  utrum  caritas  infunditur  secundum  quantilatem 
naturalium...  quod  et  nos  assequi  donet  caritas  Patris,  ^^ji-atia  Christi 
et  communicacio  Spiritus  sancti.  Amen.  Explicit  Scala  amoris  v . 

II.  Fol.  20  V".  «  Incipit  prologus  in  Edenuym  contemplativorum, 
diversis  induslriis  et  scrmonibus  distinctum  ad  intellectum  eorum  que 
dicenda  sunt  instruens.  —  Sermo  primus  ad  laudcm  et  gloriam  Dei. 
Ainice,  ascende  superius.  Luce,  xiiii.  Dicit  doctor  sanctus,  in  prologo 
super  Marcum,  quod  rerum  opifex  Deus  solo  sue  bonitatis  intuitu... 
quam  nos  in  presenti  et  in  futuro  guslare  concédât  Jhesus.  Explicit 
Edennym  contemplativorum,  Hec  enim  composicio  libri  compléta  est 
et  finita  in  sacro  monte  Alverne,  monte  utique  luminis  et  amoris,  ubi 
dulcissima  hec  amatoria  preludia  inter  spiritum  Dei  et  spiritum  bcati 
Francisci  jugiter  et  féliciter  frequentata  testantur  sacrorum  vulnerum 
impressa  signacula,  per  fratrem  quemdam  humilem  et  innominatum 
ejusdem  ordinis,  anno  Domini  M^CCCC^LVI,  licesima  die  mensis  octo- 
bris,  ad  laudem  Domini  et  directionem  fidelium  contemplativorum  "  . 

III.  Fol.  91  v°.  '  Deinteriori  cubiculo  Régis  cterni,quomodoilludverus 
contemplativus  ingredi  et  in  eo  includi  debeat,  sermo  quidam.  In  supe- 
rioribus  domus  fecit  sibi  secretum  cubiculum  in  quo  cum  puellis  suis  clausa 
morahatur.  Quantum  ad  sensum  litteralem  hec  verba...  « 

Fol.  94.  ^  De  sacramenti  sumptione,  qualiter  operatur  in  amante 
perfectam  transformacionem  et  unionem  in  Deum.  Qui  manducat  meam 
carnem,  etc.  Sicut  dicit  Hicardus  super  i"",  principalis  effectus  hujus 
sacramenti...  'i 

Fol.  95  \°.  a  De  spiritual!  nativitate  contemplativorum,  que  triplex 
dislinguitur  et  per  très  reges  Dominum  querentes  Gguratur,  sermo.  Ubi 
est  qui  natus  est  rex  Judeorum.  Licet  anima  racionalis  unum  esse 
Deum...  n 

Fol.  98.  «  De  duplici  jugo  Christi,  scilicet  humanitate  et  divinitate, 
et  quomodo  utrumque  assumendum  est.  Tollite  jugum  meum  super 
vos,  etc.  Cum  rerum  omnium  opifex...  « 

Fol.  100.   u  De  piscina  divinitatis  et  quinque  porticibus  spiritualem 


792  MANUSCRITS 

aditum    prebentibus.   Eral  autem  Jherosolimis  prohatica  piscina,    de. 
Sicut  ait  Apostolus  ad  Gala[tas],  A°...  r> 

Fol.  102.  "  De  tribus  que  ducunt  ingratum  ad  detestabilem  recidi- 
vacionem.  Salva  animam  iuam  et  noli  respicere,  etc.  Hec  sunt  verba 
conciliantis  angeli...  « 

Fol.  105.  "  De  septem  gradibus  rccidivacionis  a  statu  virtutum  in 
baratrum  viciorum.  Eccequi  eloiigant  se  a  teperibunt,  etc.  Dicit  Augusti- 
nus  in  epistola  quadam...  » 

Fol.  108.  "  De  gratiarum  actione  Den  reddcnda  et  gratitudinc.  Cum 
gratiariim  adione  peticiones  nostrc,  etc.  Querit  doctor  sanctus  2*  2% 
q.  cvii',  utrum  ingralitiido  sit...  » 

Fol.  110.  Ci  De  divina  voluntatc  et  nostre  voluntatis  perfecla  confor- 
mitate.  Hec  est  voluntas  Deisanctijicacio  vestra,  etc.  Ad  evidenciam  autcni 
Ihematis  hujus...  » 

Fol.  112  v°.  "  Quomodo  ad  custodiendurn  Dei  tabernaculum,  id  est 
animam,  quadruplicem  respectum  babcre  debemus.  Ecce  tahernaciilum 
Dei  cum,  homiiiihys,  etc.  Dominus  Deus  interfilios  Israël...  » 

Fol.  115.  «  De  quatuor  affectibus  quibus  cor  justonim  débet  esse 
ornalum.  Bacionale  judicii faciès  opère  poJimito.  Fxodi,  xxviii°.  Quantum 
ad  sensum  litleralem  sunt...  » 

Fol.  118.  "  De  anima  Deo  dicata,  quomodo  eam  Christus  quadrupli- 
citer  ingredilur.  Zachee,  festinans  descende,  etc.  Cum  dicat  Psalmista  : 
Domum  tuam,  Domine,  decet  sanctitudo...  " 

Fol.  120  \\  «  Qnaliter  anima  Deo  dicata  erit  speciosa  in  exteriori 
conversacione  et  delicata  in  intcriori  contemplacione.  Speciose  et  déli- 
cate, etc.  Dicit  Hugo,  de  Anima,  libro  primo...  -^ 

Fol.  123  V".  u  Quod  ad  veram  perfectionem  non  requiritur  ingressus 
religionis  et  in  quibus  consistit  perfectio  viatoris.  Ambuîa  coram  me  et 
esto,  etc.  Verba  sunt  ipsius  Dei  loquentis...  ■>•> 

Fol.  125  v°.  a  Qualiter  ad  perfectionem  tendens  bumilitate  et  pau- 
pertate  ornatus  esse  débet.  Inspicc  et  fac  secundum  exempliim,  etc. 
Quantum  ad  hystoriam  sunt...  » 

Fol.  127  1°.  «Qualiter  ad  perfectionem  aspirans  obedientia  preditus 
esse  débet.  Inspice  et  fac  secundum  excmplum,  etc.  Queritur  doctor 
sanctus,  2^"  2%  q.  cini,  ulrum  obedientia  sit  maxima  virtutum...  « 

Fol.  130.  "  Qualiter  ad  perfectionem  laborans  caritafe  et  paciencia 
fulsitus  esse  débet.  Inspice  et  fac  secundum,  etc.  Queritur  doctor  sanctus, 
2*  2%  q.  cxxxvi,  utrum  paciencia  sit  potissima  virtutum...  » 


DK  LA  innM()Tiii:(^)ii:  dk  ukims.  793 

Fol.  132  V".  «  De  cffodihus  priini  et  infiini  gradiis  ainoris  diviiii.  Si 
quisdiligit  me,  sermoncm  incutn,  de.  Sicut  tangit  doclor  sanclus,  2'  2', 
q.  84',  in  illo  articulo,  iitruin  pcrfcctio  vite  consistât...  n 

Fol.  134  v°.  "  De  clïectibusscx  graduum  amoris  soqucnciiirn  quibus 
quis  ducitur  ad  vcram  pcrfoctioncm.  Si  (/uis  diligit,  me,  etc.  Expcdito 
serinonc  precedenti...  » 

Fol.  13G  v°.  «  Descx  que  rcquirunlur  ad  debitani  foimain  dilectionis 
proximi  exeniplo  Ghristi.  Si  quis  diligit  me,  etc.  Ad  majoreni  evidenciani 
Ihematis.. .  » 

Fol.  138  V'.  "  De  martyrio  corporali  et  scxtiiplici  martirio  spirituali. 
l'idi  mulierem  ebriam  de  sanguine  sanctorum,  etc.  Ad  evidenciam  status 
niartyrium. ..  »  Incomplet  de  la  (in. 

Sur  les  œuvres  du  Minime  Henri  de  Erp,  v.  Hain,  Rcp.  bibliogr.^ 
t.  III,  n"'  8523-8528;  Hrunet,  Manuel  du  libr.,  t.  III,  p.  130;  Cave, 
Scriptorum  eccîes.  hist.  litt.  (Genève,  1705),  p.  121  ;  VVadding,  Script, 
ord.  Minorum,  p.  1C4-1()5,  et  surtout  Paquot,  il/m.  pour  servir  à  Vhist. 
litt.  des  Pays-Bas  (Louvuin,  1708),  t.  II,  p.  321-323. 

Le  fol.  A  contient  une  table  contemporaine  du  volume,  mettant  sous 
le  nom  de  Henri  de  Erp  toute  la  portion  comprise  entre  les  fol.  1-139 
et  donnant  les  initia  des  XXI  sermons  détaches  qui  suivent  les  traités  : 
"  Scala  amoris  >^  et  "  Edennym  « . 

Fol.  142.  "  Ex  slalutis  provincialibus  dyocesis  Hemensis.  Item, 
mandat  et  precipit  boc  sacrum  concilium  ut  turpis  ille  abusus,  in  alio 
decreto  per  dictam  congregacionem  acccptato  prohibitus,  omnino  a  sin- 
gulis  ecclesiis  et  monasteriis  quorumcumque  religiosorum  et  religiosa- 
rum  extirpetur,  quo  larvales  et  théâtrales  joci,  choree,  mercimonia, 
negociaciones  et  alia...  " 

Fol.  142  V".  c'  Ex  stalutis  synodalibus  dyocesis  Tornacensis.  Item, 
predecessorum  noslrorum  vestigia  insequentes.tam  auctoritatesacrorum 
canonum...  »  Intéressant  pour  les  tournois,  le  droit  d'asile,  etc. 

Fol.  143  v°.  "  Incipiunt  qucdam  régule  générales  de  excommunica- 
tione  prenotande.  Item  generaliter,  cum  jura  precipiant  utajudice  non 
infligatur  excommunicacio...  » 

Vo\.  144v°.  a  Sequitur  in  speciali  de  sentenciis  excommunicacionis 
distinctis  per  distinctionessecundum  ordinem  alphabeti.  Clericus.  Item, 
quicumque  violenlam  manum  injecerit  in  clericum...»  On  y  trouve  les 
articles  :  c^  Clericus,  confessio,  décime,  ecclesia,  electio,  gracie  vel 
littere  apostolice,  falsarii,  hereticus,  interdictum,  matrimonium,  parti- 


794  MAIVUSCRITS 

cipans,  pirata  vel  raptor,  religiosus,  savraceni,  scismaticus,  sepultura, 
studium,  usura  «  . 

Fol.  153.  [De  censura  et  interdicto].  "  Censura  ecclesiastica  in  géné- 
ral!. Item,  censura  ecclesiastica  tria  complectitur...  ')  —  On  y  trouve 
les  chapitres  suivants  :  «  De  cessacione  a  divinis.  —  De  interdicto  et 
que  in  eo  prohibentur.  —  De  eo  quod  conceditur  in  interdicto.  —  De 
irregularitate  in  generali  per  quamcumque  censuram.  —  De  irregula- 
ritate  bigamie.  —  De  irregularitate  contracta  per  homicidium  casuale. 
—  De  homicidio  malefactorum  per  jiisticiam.  —  De  homicidio  per  sui 
vel  alterius  defensionem.  —  De  homicidio  per  verbum,  consiliuni  vel 
preceptum.  —  De  homicidio  voluntario  et  involuntario. —  De  ordinato 
per  saltum.  —  De  ordine  furtive  suscepto.  —  De  ordinato  symoniace 
vel  a  symoniaco.  —  De  suspensione  »  . 

Fol.  157.  «  Sequuntur  divers!  casus  de  matrimonio,  ad  informacio- 
nem  confessorum.  De  sponsalibus.  Item,  sponsalia  sunt  futurarum 
nuptiarum  promissio...  «  On  y  remarque  le  chapitre  :  «  De  divorcio 
matrimonii  celebrando  »  . 

Fol.  160  v°.  «  [De  debitis].  De  debito  reddendo.  Item,  secundum 
Ricardum  super  Quartum,  reddere  debitum  est  necessitatis...  ^i  Nom- 
breux chapitres  sur  les  différents  genres  de  restitutions,  notamment  à 
la  suite  de  guerres,  de  jeu,  de  donation  illicite,  de  location,  de  prêt,  de 
prescription  et  d'usucapion. 

Fol.  171.  «  [De  simonia].  De  symonia  in  generali.  Item,  symonia  est 
studiosa  voluntas  emendi  vel  vendendi...  "  Etude  des  divers  cas  de 
simonie.  Comparer  avec  la  Somme  de  Raymond. 

Fol.  173  v".  "  [De  votis].  De  voto  in  generali.  Item,  votum  ex  sui 
racione  est  magis  obligatorium...  »  Vœux  de  pèlerinage,  d'époux,  de 
religion,  etc. 

Au  dos,  ce  titre  incomplet  :    "  Scala  amoris,  mss.   1456  t>  . 

XV*  siècle.  Papier.  175  feuillets,  plus  a  en  tête;  les  fol.    140-141 
blancs.  136  sur  100  millim.  Uel.  veau  fauve.  — (Fonds  Deullin). 

592  (F.  484).  Sermons  pour  tous  les  jours  du  Carême. 

Fol.  1.  «  Feria  quarta  Cinerum.  Thema.  Hodie,  si  vocem  Domini 
audieritiSy  nolite  ohdurare  corda  vestra.  Psal.  94.  Le  serviteur  doibt 
ouyr  la  voix  de  son  maistre...  » 

XVIl"  siècle.  Papier.  482  feuillets,  plus  236  bis,  moins  les  260-299 
et  344  omis  dans  le  foliotage;  les  fol.    143,  450  et  482  blancs,  307 


I)K    LA    BIHLIOTHfiQl  i:    \)\]    REIMS.  795 

sur  207  millim.  Uel.  neuve  parchemin.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre: 
u  B,  ord.  5,  n»  07  »). 


i>95  (X.  fonds).  «  Recueil  de  sermons,  panégyriques,  professions  et 
vêtures  faits  par  niessire  Jacques  Callou,  chanoine  de  l'église  métro- 
politaine de  Reims  et  directeur  du  Séminaire  sous  le  très  regrettable 
gouvernement  de  monseigneur  Charles-Maurice  Le  Tellier,  archevêque 
duc  de  Reims  »  .  Plusieurs  de  ces  sermons  portent  des  indications 
précieuses  pour  l'histoire  de  Reims. 

Fol.  iO.  Panégyrique  de  S.  Thomas,  à  Saint-Hilaire  (1600). 

Fol.  146.  SS'^^Bove  et  Dode,  à  Saint-Pierre  (1700). 

Fol.  200.  S*^  Madeleine  de  Pazzi.  aux  Carmes  (1600). 

Fol.  310.  S'"  Reine,  à  Saint-Martin  (1607). 

Fol.  320.  S.  Micolas  de  Tolentino,  aux  Augustins  (1607). 

Fol.  475.  «  Prêché  aux  Carmélites  M""  Lallement  et  M'""  Germini, 
le  28  de  janvier  1608.  —  Prêché  la  vesture  de  M""  Ballieux,  1600,  à 
la  Congrégation,  et  les  D™**  novices,  à  Sainte-Claire,  1703,  le  23  de 
janvier  »  . 

Fol.  481.  «Profession  de  M'"^  Dugny,  aux  Carmélites,  le  27  no- 
vembre 1606  » . 

Fol.  487.  «  Presché  aux  Carmélites,  à  la  vesture  de  M""  Duny,  1605, 
23  novembre  n  . 

Fol.  403.  a  Prêché  les  deux  dames  Josteau,  aux  Carmélites,  26  de 
novembre  1607  >  . —  «  Prêché  à  Saint-Estieniie  la  vesture  de  M""*  Gare, 
en  1700  ». 

Fol.  407.  «  Prêché  à  Saint-Estienne-les-Xonnes,  à  M'"^  Rogier,  le 
7  mai  1606  "  .  —  «  Prêché  à  la  Congrégation  la  profession  de  M"""*  Bal- 
lieux,  en  1700  » . 

Fol.  505.  >'  Prêché,  en  l'année  1600,  la  profession  de  M"'  Germiny, 
aux  religieuses  Carmélites,  le  12  de  février  v  . 

Fol.  500.  ''  Vesture  de  M""'  Durteste,  aux  Carmélites,  le  8  du  mois 
d'aoust  1606  ». 

A  la  suite  du  titre  mentionné  plus  haut,  on  lit  :  «  Donné  à  la  biblio- 
tèque  des  Minimes  de  Reims  par  l'auteur.  Requiescat  in  pace  ».  —  De 
même,  au  fol.  2  :  «  De  la  bibliothèque  des  Minimes  de  Reims,  sub 
littLera]  L,  n[umero]  117  ». 

XVÏI«  siècle.  Papier.  516  feuillets,  dont  une  trentaine  blancs.  225 
sur  167  millim.  Rel.  veau  fauve.  —  (Minimes  de  Reims). 


796  MAiYLSGlUTS 

o94  (N.  fonds).  Recueil  de  cinquante  canevas  de  conférences  ecclé- 
siastiques. 

Au  bas  du  fol.  1,  on  lit  :  u  Ce  manuscrit  a  été  écrit  de  la  propre 
main  de  M""  Jacques  Gallon,  prêtre,  chanoine  de  l'église  métropolitaine 
de  Reims  et  supérieur  de  l'hôpital  de  Sainl-Marcoul,  où  il  décéda  en 
odeur  de  sainteté»  le  7  de  juin  1714-,  âgé  de  88  ans  »  . 

WII"  siècle.  Papier,  25  feuillets.  175  sur  120  millim.Non  relié. — 
(Collection  Dessain). 

o9o.  Sermons  de  Charles-Maurice  Le  Tellier,  archevêque  de  Reims  ; 
autographes.  - 

Fol.  1.  Cl  Cum  dilexissct  suos,  etc.  S'il  n'est  rien  de  plus  difficile  que 
de  bien  parler  de  l'amour...  ^ 

Fol.  21.  a  Cum  dilexisset  suos,  etc.  Sire,  à  ne  regarder  l'appareil  de 
celte  cérémonie  qu'avec  des  yeux  de  chair...  n 

Fol.  37.  «  Sermon  que  j'ai  presché  à  Sedan,  le  29*  juin  1676,  festc 
de  S.  Pierre.  Caro  et  sanguis  est,  etc.  Comm'entre  les  esprits  toutes  les 
lumières  dérivent  de  la  première  intelligence...  « 

XVIP  siècle.  Papier.  3  pièces  en  54  feuillets,  dont  plusieuis  blancs. 
ln-4°.  Non  relié. 

i1î)6-o99  (N.  fonds).  "  Discours  évangéliques  ou  Exhortations  pasto- 
rales pour  tous  les  dimanches  de  l'année,  à  l'usage  des  missionnaires 
et  curés  de  la  campagne  »  . 

Celte  œuvre,  qui  est  de  la  main  de  Jacques  Callou,  pourrait  bien  avoir 
été  composée  par  lui. 

A  la  fin  de  chaque  volume,  table  des  sermons.  —  A  la  fin  du 
ÎV"  tome,  table  générale. 

Sur  le  titre  de  chacun  des  volumes,  le  2*  excepté,  on  lit  l'ex-libris  : 
«  Kx  bibliotheca  Minimorum  Remensium,  sub  litt[era]  L,  nfumero]  1 13, 
[114,  115,  116]  r>. 

Fin  du  XVIP  siècle.  Papier.  Tome  I.  10  feuillets  a-i,  en  tête,  et 
686  pages. —  Tome  II.  7  feuillets  a-g,  en  têle,  et  736  pages.  —  Tome  III. 
8  feuillets  a-h,  en  lêle,  et  638  pages.  —  Tome  IV.  8  feuillets  a-h,  en 
lête,  et  585  pages.  226  sur  170  millim.  Rel.  veau  fauve.  —  (Minimes 
de  Reims). 


I)K    LA    ninMOTIlKQLK    DK    HKIMS  797 

<îOO  (\.  fonds).  Hecucil  (roraisons  funèbres. 

Pièce  1.  "  Oraison  funèbre  de  feu  M'  le  cardinal  [IMerre]  de 
Bérulle  "  (l()!29),  réformateur  des  Carmélites  et  fondateur  de  l'Ora- 
toire. —  9  feuillets  in-f".  XVll*  siècle. 

:2.  «  Oraison  funèbre  de  nostre  di<]ne  mère  de  Chantail,  prononcée 
(  IGil)  par  monsei<|neur  du  Puis,  depuis  évesquc  d'iwreux  » .  Le  pané- 
j{jriste  de  Jeanne-Françoise  Frémiot  est  Henri  Cauchon  de  Maupas  du 
Tour.  —  li  feuillets  in-f°.  XVll"  siècle. 

3.  a  Oraison  funèbre  de  très  illustre  et  très  vertueuse  dame  Madame 
Marie-Henriette  de  Cbauvirey,  prieure  titulaire  de  Xolre-Dame  du  Val 
d'Osne,  près  de  Joinville,  au  diocèse  de  Cliaalons,  transféré  àCbaren- 
ton,  diocèse  de  Paris,  prononcé  dans  l'ancien  monastère  dudit  prieuré 
du  Val  d'Osne,  le  deuxième  may  mil  sept  cens  quatorze,  par  M.  Clé- 
ment, docteur  de  Sorbonne  et  curé  de  Joinville»  . —  19  feuillets  in- 4°. 
XVlll*  siècle. 

i.  «  Oraison  funèbre  de  messire  Claude-Antoine  de  Cboiscul-Beau- 
pré,  évoque  et  comte  de  Cbaalons,  pair  de  France,  prononcé  le  18  jan- 
vier 17G4  dans  ré<jlise  cathédrale  de  Cbaalons,  par  M.  Claude- 
Cbarles-Antoine  d'Argent,  docteur  en  théologie  de  la  Société  royaliede 
Xavarre,  chanoine  théologal  de  la  même  église-  . — 22  feuillets  in-i". 
XVIIP  siècle. 

5.  "  Abrégé  de  Poraison  funèbre  de  Monseigneur  lé  duc  d'Orléans, 
régent  du  roïaume,  1723  ».  —  4  feuillets  in-4'\  XVllP  siècle. 

G.  "  Discours  prononcé,  le  3  janvier  1820,  après  l'inhumation  de 
M.  Xicolas  Malherbe,  curé  de  la  paroisse  de  Xotre-Dame  de  Heims, 
décédé  le  1"^  janvier  1820»  .  —  2  feuillets  in-1". 

XVIP-XIX*  siècle.  Papier.  G  pièces  in-4'ct  in-f<*,  non  reliées. 

(jOI  (F.  483).  «  Dominical  de  l'année  »,  ou  Recueil  de  sermons 
pour  tous  les  dimanches. 

Le  1"  feuillet  manque. 

Sur  le  fol.  1  actuel,  on  lit  (XVilP  siècle)  :  «  E  bibliotheca  congre- 
gationis  Montis  Valeriani  «  .  —  Fn  regard,  on  lit  de  même  :  «  F  biblio- 
theca Minimorum  Uemensium,  sub  litt.  L,  n"  34  »  . 

XVIII»  siècle.  Papier.  199  feuillets.  332  sur  218  millim.  Rel.  veau 
noir  sur  carton.  —  (Minimes  de  Reims). 

(>02  (V.  fonds).  "  Les  obstacles  de  la  naissance  spirituelle  de  Xostre- 


798  MAxMUSGRITS 

Seigneur  Jésus-Christ  dans  le  coeur  du  chrestien  ;  sermons  preschés 
pendant  TAvent  par  le  P.  Robert-François  de  Y  de  Séraucourt,  de  la 
Compagnie  de  Jésus  »  . 

Pages  529-542.  Table  des  points  de  chacun  des  sermons. 

A  l'intérieur  du  phit  initial  Pex-libris  :  «  Des  livres  de  l'abbaie  royale 
de  Saint-Pierre  de  Reims  j^  ,  avec  blason  gravé. 

XVIII«    siècle.  Papier.   542  pages,   plus   le  litre    coté  a.  249  sur 
182  millim.  Rel.  veau  fauve.  —  (Saint-Pierre-les-Dames). 

005  (N.  fonds).  Sermons  de  vêture. 

1.  «  Sermon  de  M.  de  Fromentier,  évêque  d'Aire,  prononcé  au 
couvent  des  religieuses  Carmélites,  pour  la  cérémonie  de  la  vêture  de 
M""*  de  La  Vaillère,  le  2^  jour  de  juin  1675,  sur  Tévangile  du  3*  di- 
manche d'après  la  Pentescote  (sic)  n  . —  Il  est  suivi,  aux  fol.  15  et  16, 
d'un  «  Cantique  spirituel  sur  l'air  de  Joconde  ou  Plaisir  trompeur  : 

Quand  nous  jugeons  noire  prochain 


et  d'un  a  Cantique  en  forme  de  dialogue  entre  l'Enfant-Jésus  et  l'àme 

fidèle  : 

Enfant  Jésus,  venez.  Que  tardez-vous? 


—  16  feuillets  petit  in-f°. 

2.  «Discours  pour  la  vêture  de  Mademoiselle  de  Vocance,  au  couvent 
des  religieuses  de  la  Visitation  ».  —  6  feuillets  in-4''. 

3.  «  Discours  pour  la  vêture  de  Mademoiselle  de  Vocance  la  cadete  '> . 

—  6  feuillets  in-4°. 

4.  «  Discours  prononcé  à  la  vêture  de  Mademoiselle  Rey  «  .  —  6  feuil- 
lets in-i°. 

5.  "  Discours  fait  à  Soissons,  à  la  prise  d'habit  de  Mademoiselle  de 
La  Rouière  (?)  "  .  —  6  feuillets  in-4°. 

6.  "  Discours  prononcé  à  la  vêture  de  Mademoiselle...  ^i  (Le  nom 
manque).  — 6  feuillets  in-i". 

7.  "  Disposition  intérieur  pour  la  rénovation  des  voeux,  sur  les 
paroles  :  Je  vous  ay  fiancez  à  Jésus-Christ,  votre  unique  époux,  pour 
vous  présenter  à  luy  comme  une  vierge  toute  pure  ».  —  13  feuillets 
in-8°. 

XVIIP  siècle.  Papier.  7  pièces  non  reliées. 


Dl-:    LA    BIBLIOTIIKCJL'l-:    1)10    RKIMS.  799 

GOi  (N.  fonds).  Sermons  divers. 

1 .  Panégyrique  de  S.  Tiniotliée.  —  8  feuillets  petit  in-f°. 

2.  «  A  une  assemblée  de  Dames  de  la  Charité  " .  —  14  feuillets 
in-i°. 

3.  2"  dimanche  après  Pâques,  u  Du  devoir  réciproque  des  pasteurs 
et  des  peuples  " .  —  G  feuillets  in-4". 

i.  Pour  l'avancement  dans  la  piété. —  4  feuillets  in-4%  dans  un 
billet  d'anniversaire  (rKlisabelh  Clicquot,  veuve  de  G.  Sutaine,  ancien 
conseiller-échevin  (17i2)  deHcims. 

5.  Sur  la  miséricorde,  l'impureté,  l'éducation  des  enfants,  la  médi- 
sance, l'aumône,  le  pardon  des  injures,  l'amour  de  Dieu.  —  12  feuil- 
lets in-4°. 

XVllI*  siècle.  Papier.  5  pièces  non  reliées. 

GOo  (N.  fonds).  Recueil  de  sermons  analysés  par  M.  Grassière 
(1767-1769). 

Après  cette  collection,  on  trouve  les  pièces  suivantes  : 

Page  383.  u  Recueil  de  divers  passages  de  l'Ecriture  sainte  difficiles 
ou  dont  le  sens  ne  se  présente  pas  aisément,  avec  les  explications  ou 
applications  qu'en  ont  données  différens  auteurs  »  . 

Page  415.   a  Extrait  de  VArt  de  se  connoilre,  par  Jaques  Abbadie  « . 

XVIII'    siècle.    Papier.   431  pages,    dont   30    blanches.   260    sur 
195  millim.  Xon  relié. 

60()  (X.  fonds).  Sermons  et  instructions  de  M...,  ancien  curé  de 
Saint-Memmie,  près  Chàlons-sur-Marne. 

On  y  trouve  un  certain  nombre  d'autres  pièces  : 

Pages  1-24.   a  Mémoire  sur  la  signature  du  formulaire  r.  . 

Pages  25-54.  Notes  diverses  sur  la  doctrine  janséniste,  la  prédesti- 
nation, la  grâce,  etc. 

Pages  55-1 10.  «  Réponse  des  catholiques  [du  diocèse  de  Reims]  à  la 
lettre  prétendue  pastorale  du  citoyen  N.  Diot  » . 

Pages  121-128.  Classement  des  psaumes  suivant  les  sentiments  qu'ils 
expriment. 

Pages  133-140.  Xotes  sur  la  situation  des  anciens  évéques  lors  delà 
restauration  du  culte. 

Pages  141-144.  «  Discours  adressé  à  l'arrivée  de  M.  l'évèque  de 
Meaux,  à  Reims,  et  au  nom  dos  prêtres  du  premier  culte,  dans  l'église 


800  MANUSCRITS 

de  Notre-Dame,  et  prononce  par  un  des  plus  anciens  de  ces  prêtres 
dans  la  maison  où  M.  l'évêque  ctoit  descendu  i^ , 

Pages  145-14G.  Visite  de  Tévêque  de  Versailles  à  Dourdan,  le 
15  messidor. 

Pages  147-148.  Extrait  d'une  lettre  du  cardinal  Cambacérès,  arche- 
vêque de  Rouen,  adressée  (15  thermidor  an  II)  à  ses  curés,  au  sujet 
des  mariages  bénis  sous  la  Révolution. 

XVIII^-XIX^  siècle.  Papier.  900  pages  in-i",  grand  et  petit  formats. 
Non  relié.  —  (Don  Lacatte-Joltrois,  184G). 

(j07  (N.  fonds).  Sermon  de  l'abbé  Rertin,  curé  de  Saint-Remi  de 
Reims,  sur  la  Passion,  «  prêché  à  Reims,  à  la  cathédrale,  ce  11  avril 
1800,  pour  la  grâce  de  Dieu,  et,  le  soir,  au  village  de  Trois-Puits  >' . 

Inclus,  une  lettre  datée  de  Fismes  (1832),  relative  à  une  conversion 
opérée  par  ce  sermon. 

XIX.'  siècle.  Papier.  21  feuillcls  in-4^.  Coiism. 

(>08  (N.  fonds).  Sermons  de  l'abbé  Ronnette,  curé  de  Saint - 
Maurice  de  Reims,  puis  théologal,  prêcbés  de  1786  à  181G. 

XIX*"  siècle.  Papier.  3  pièces  in-8".  —  (Don  Gh.  Loriquet,  1885). 

GOÎ)  (F.  420).  Ambrosii  Autperti  Spéculum  parvulorum. 

Placé  à  tort  dans  la  théologie,  en  raison  de  son  titre,  l'ouvrage 
devait  s'inscrire  dans  les  commentaires  de  la  Rible,  n'étant  en  somme 
qu'un  commentaire  de  l'Apocalypse. 

Fol.  1.  Le  commencement  du  premier  livre  manque.  Les  premiers 
mots  :  "...  corpus  ejus  quod  est  Fcclesia  qui  principaliter  super  ipsum 
mediatorcm...  »  appartiennent  à  cette  phrase  du  texte  :  u  Et  oculi 
ejus  velut  Jlamma  ignls  ».  —  L'ouvrage  paraît  s'arrêter,  au  bas  du 
fol.  150,  sur  ces  mots  :  «  ...  genus  in  specie,  et  (otum  eciam  quod  » , 
qui  appartiennent  à  cette  phrase  du  texte  :  ^  AY  signum  magniun  appa- 
mit  in  ce!o>^ ,  et  font  partie  des  dernières  pages  du  V*  livre. 

Les  cxplicit  donnent  bien  le  titre  de  l'ouvrage  :  <j.  Explicit  liber  pri- 
mus  Spéculum  parvulorum;  iucipit  cjusdem  liber  secundus,  féliciter  n. 
Sur  l'auteur,  v.Hlsf.  litt.,  t.  IV,  [).  141-161.  Son  œuvre  a  pris  place 
dans  h  Max.  Dlhliofh.  Patrum,  t.  XIII,  p.  403-639. 

Les  fol.  151-163  paraissent  faire  partie  du  livre  I"  et  avoir  été 
inlerverlis  parle  rclicui'. 


1)10    LA   lilBLlOTHKQlil':    DK    KIOIAIS.  801 

Les  loi.  A  et  b  proviennent  d'un  Antiplionaire  (Ml"  siècle)  noté,  et  ont 
trait  à  rolTicc  des  SS.  Anges.  Après  l'oflice  de  la  nuit,  on  trouve 
(fol.  r)  la  messe,  qui  commence  par  un  Kijrie  solennel,  malheureuse- 
ment incomplet  :  «  Kyrie,  rex  seculorum...  —  Kyne,  Ueus  fortis,  Tri- 
nitas...  —  Chrisle...  n 

Fin  du  XIIl^  siècle.  Parchemin  usé  et  s;ili.  IG-^  feuillets  à  2  col.  et 
2  gardes  a,  b,  en  tête  et  à  la  fin.  Moinhreuses  lacérations  du  texte, 
notamment  entre  les  fol.  22-23  et  143-144.  310  sur  202  millim.  Uel. 
veau  brun,  à  fermoir,  neuve.  —  (Ex-Ubris  gravé  du  Chapitre  :  u  B, 
ord.  4,  n"  48  «). 

(îlO  (F.  490).  Cujusdam  incerti  libri  III  de  Professionc  monacho- 
rum.  —  B.  Bernardi  Meditationes  piissimae  de  cognitionc  humanae 
conditionis.  —  B.  Augustin!  liber  Soliloquiorum  animae  ad  Deum. 

Fol.  1.  "  lucipit  tractatus  de  Professionc  monachorum  scu  expositione 
de  aliquibus  mandatis  régule  beati  Benedicti.  Tractatus  iste,  qui  est 
de  professionc  monachorum,  très  habet  partes...  —  Incipit  prologus. 
Cum  displiceat  Deo  infidelis  et  stulta  promissio...  —  Explanatio  com- 
munis  trium  que  in  régula  continentur.  Et  notandum  est  quod  IIII'"^ 
^«jenera  monachorum  distinguntur...  qui  autem  requirunt  Dominum 
animadvertunt  omnia  »  . 

Fol.  36.  "  Incipit  summa  régule  bcati  Augustini.  Hec  débet  facere 
frater,  primum  ut  concorditer  vivat...  in  temptationem  non  indu- 
catur  »  . 

Fol.  36  V".  ce  Incipiunt  Contemplaciones  beati  Bernardi.  Multi  multa 
sciunt...  perspicies  unum  eumdemque  Dominum  gloric,  Jhesiim 
Christum  Dominum,  qui  cum,  etc.  "(5.  Bernardi,  abbalis  primi  Clarae- 
vallensis,  opéra,  t.  II,  p.  332-349). 

Fol.  46.  Fragments  théologiques,  dont  une  main  du  XIV"  siècle 
donne  l'attribution,  par  ce  nom  placé  dans  la  marge  :  a  B[er]n[ardus]  ri . 

Fol.  47  v°.  De  poenitentia,  confessione,  contrilione  et  satisfactione. 
■'  Ad  majorem  evidentiam  eorum  que  discenda  sunt  de  confes- 
sione... «  Après  quelques  conseils  de  vie  ascétique,  l'auteur  place  ces 
onze  vers  connus  : 

a.   Sit  (ibi  potus  aqua,  cibus  aridus,  aspera  vestis, 
Dorso  virga,  breiis  sompnus  durumque  cubile. 


Nunc  pocius  penas  peccalis  exige  digiias 
Quum  te  pcrpetuis  abdical  .Indicis  ira  < . 

TOMK  xxwm.  :>I 


802  MAMSGRITS 

On  les  trouve,  avec  quelques  variantes,  dans  Hauréau,  Not.  et  extr., 
t.  1,  p.  374. 

Fol.  54.  Suit  un  intéressant  fragment  sur  les  différentes  parties  du 
vêtement  sacerdotal  et  leur  valeur  symbolique.  «  Oportet  scire  quid 
significent...  » 

Fol.  55.  Fragments  théologiques  divers,  notamment  :  «  de  liomine 
interiori  »  ;  «  de  homine  exteriori  »  ;  a  quom-  do  promittit  diabolus  ut 
pervertat  »  ;  «  de  curru  elationis  » ,  ce  dernier  ainsi  attribué  :  «  Ugo,  d[e] 
Cla[ustro]  a[n]i[m]e  n. 

Fol.  68.  «  Incipit  liber  Solliloquiorum  (sic)  [animae  ad  Deum]  beati 
Augustini.  Agnoscam  te,  Domine,  cognitor  meus...  et reviviscere  faci[s] 
ut  aquile  canos  meos  «.  {S.  Aurelii  Augustini  opéra ,  t.  Vï,  append., 
p.  85-103).  Seule  la  salutation  manque. 

Les  gardes  a,  b,  so  )t  des  fragments  d'un  Graduel  noté  de  neumes 
(XIP  siècle),  pour  les  fêtes  des  SS.  Tiburce,  Valérien  et  Maxime, 
Georges,  Jean  devant  la  Porte-Latine,  Victor,  Gordien  et  Epimache. 

La  garde  c  est  une  charte  originale  de  Charles  I"  d'Anjou,  roi  de 
Sicile,  «  per  sanctam  Romanam  ecclesiam  in  Tuscia  vicarius  generalis  » , 
donnant  (Rome,  mai  1272)  au  sénéchal  de  Provence  des  instructions 
relativement  au  prieuré  de  a  Evolis  » ,  au  diocèse  de  Senez,  a  Se[ni]cien- 
sis  » .  On  en  a  utilisé  le  dos,  devenu  le  recto  du  fol.  c,  en  y  dessinant 
au  trait,  à  l'encre  relevée  de  sanguine,  un  lion  héraldique  (XIII*  siècle) 
accompagné  de  ce  vers  : 

«  Nam  leo  ita,  disco,  me  cogit  solvere  fisco  )> . 

Au-dessus,    on   lit   la  signature  de    Guy   de    Roye. 

Le  fol.  97  v°  porte  un  ex-libris  du  XI V  siècle  :  a  Iste  liber  est  reve- 
rendi  in  Christo  patris  domini  Guillelmi  de  Voûta,  ecclesie  Massiliensis 
episcopi  »  .  —  Au-dessus,  on  lit  cette  note  :  «  Folia  hujus  libri  de 
Professione  monachorum  et  de  Soliloquiis  beati  Augustini  sunt  in  toto 
1111  "^^  XVII,  sive  97,  numerata  per  Egidium  de  Asperomonte,  in  die 
sanctorum  Symonis  et  Jude,  anno  Domini  M^CCCC^XII"  "  . —  Au  recto 
du  même  feuillet,  on  trouve  enfin  cette  dernière  vérification  (XVIII"  siè- 
cle) :  «  Dans  ce  volume  manuscript,  au  numéro  114  de  l'inventaire,  il 
y  a  en  tout  quatre-vingt-dix-set  fuellets.  N.  Coutier.  —  Les  quatre 
derniers  fuellets  de  ce  livre  sont  blancs  sans  escriture.  Coutier  »  . 

Le  plat  initial  du  volume  porte  à  l'extérieur  un  n°  «  LXXIII  »  du 
XI V'  ou  XV*  siècle.  —  Le  fol.  1  porte  aussi  un  «  82  visa  >?  bien  connu. 


1 


DK    LA   lilBLIOTHIKJlK    DE    HMIMS.  803 

XIIl*  siècle.  I*arcliomiii.  97  feuillets  à  lori{T[ues  lignes  et  3  gardes, 
A,  B,  en  lèle,  c,  ;i  la  lin  ;  les  loi.  9;PJ(>  blancs.  i:25  sur  i()2  millitn.  \\e\. 
sur  ais  de  bois,  délabrée,  dos  de  parchemin  aux  armes  de  Guy  de 
Iloye,  —  (Ex-libris  gravé  du  Ciiapitre  :    «  (1,  ord.  4,  n**  70  »). 

<»ll  (F.  432).  Peregrini  Hirsaugieiisis  Spéculum  virginuni. 

Fol.  1.  «  Incipit  sexta  pars  dyalogi  I^crcgriui,  presbitcri,  et  Théo- 
dore, virginis,  qui  iiititulatur  Spéculum  virginum.  Ait  sermo  evange- 
licus  :  Simile  est  rcynum  celormn...  ad  vitam  precessisti  subséquentes 
in  gracia  subsequens  précédentes.  Explicit  Spéculum  virginum  «  . 

Sur  l'œuvre  de  Pércgrin,  moine  bénédictin  d'Hirschau,  v.  Cheva- 
lier, Blo-bibliogi\,  col.  17 56. 

Sur  la  couverture,  qui  est  du  XVI*  siècle,  on  lit  :  "  Dyalogi  Peregrini 
VP  pars  » ,  et,  au-dessous,  on  trouve  l'écu  d'argent^  à  la  bordure  engre- 
lée  de  gueules ^  à  trois  V  de  Jean  Joffroy,  abbé  de  Saint-Denis. 

Sur  le  fol.  1,  on  retrouve  la  signature  de  cet  abbé,  en  forme  de 
monogramme.  A  côté,  on  lit  (XVIIP  siècle)  :  a  Ex  libris  Sancti  Dionysii 
Kemensis  » . 

Fin  du  XIV"  siècle.  Papier.  20  feuillets,  dont  le  dernier  blanc.  224 
sur  147  millini,  Rel.  parchemin  sans  ais  ni  carton.  —  (Saint-Denis). 

612  (F.  460).  Humberti  de  Romanis  Summa  ad  omnes  status. 

Fol.  1.  [Liber  primas.  De  eruditione  religiosorum  Praedicatorum] . 
tt  Circa  materias  sermonum  sive  coUacionum...  '>  —  Suit  la  table  des 
XXXIII  chapitres  du  I"  livre.  —  Fol.  1  v°.  «  [Gap.  i].  Ad  omnem 
hominem.  Omnis  homo  est  exhortandus  ut  caveata  malo...  contra  quas 
notandum  est  ut  supra.  Explicit  liber  primus  "  . 

Fol.  32  V".  «  Incipit  liber  secundus.  De  materiis  generalibus  secun- 
dum  varietateni  festorum  que  possunt  distingui  n  . —  Table  de  ce  livre. 
—  «  [Cap.  vxxii.]  De  quolibet  festo.  Quidam  sunt  qui  in  sanctis 
festis  vacant  ludis...  sicut  aliis  jam  contingit.  Explicit  liber  secundus  "  . 

Fol.  45.  u  Incipit  tercius.  Sequitur  de  materiis  generalibus  secun- 
dum  varietatem  in  Ecclesia  que  sic  possunt  distingui  » .  —  Table  de  ce 
livre.  —  «  [Cap.  xlvi.]  In  consiliis.  Xotandum  quod  in  ecclesia  Dei 
fiuntconsilia...et  circa  hoc  notandum  quod  aliqui  fidèles,  etc.,  ut  supra. 
Explicit  liber  tercius  »  . 

Fol.  81'.  «  Incipit  liber  quartus.  Sequitur  de  materiis  generalibus 
secundum  varietatem  temporum  que  possunt  sic  distingui  n  .  —  Table 


804  MAXaSCHITS 

de  ce  livre.  —  ^c  [Cap.  lxxxv.]  Primo,  in  omni  die.  Notandum  quod 
quelibet  dies  vile  presentis...  ut  patet  ex  tribus  paiagraphis  siipra- 
posilis.  Explicit  Suninia  ad  omnes  status,  composita  Lugduni  a  fratre 
Humberto  de  Romanis,  de  ordine  fratrum  Praedicatorum  »  .  —  On 
remarquera  que  les  livres  I"  et  IIP  de  notre  ouvrage  correspondent 
exactement  aux  deux  parties  du  IP  livre  du  traité"  De  Eruditione  Prae- 
dicatorum ')  publié  dans  \aMax.  Bihliolh.  Patrum,  t.  XXV,  p.  424-507. 
Sur  l'auteur  et  ses  œuvres,  v.  Hist.  Utt.,  t.  XIX,  p.  335-347,  et  Quétif 
et  Echard,  Script,  ord.  Praed.,  t.  I,  p.  141-148. 

Les  gardes  a,  b,  c  appartiennent  à  un  recueil  canonique  (XIIP  siècle). 
Un  des  livres  finit  ainsi  :  «  ...  ut  eis  digne  proficiat  ad  salutem.  Expli- 
ciunt  quarte  Decretales  n  .  Le  suivant  commence  :  -t(  Constituciones 
Honorii  pape  III...  »  Puis  un  autre  s'ouvre  sous  cette  rubrique  : 
«  Constituciones  Frederici,  imperatoris  ^^  ;  on  retrouve  une  rubrique 
semblable  un  peu  plus  loin,  avec  un  autre  texte. 

Au  verso  du  fol.  u,  on  lit  cette  note  de  G.  d'Aspremont  :  «  Iste  liber 
optime  numeratus  per  numcrum  clcganlem,  in  quo  sunt  in  toto,  absque 
custodiis  libri  ante  et  rétro,  lOG  fblia  scripta,  et  inquolibro  continetur 
quedam  Summa  perutilis  ad  faciendum  collacioncs  ad  omnes  status, 
composita  Lugduni  a  fratre  Huberto  (ùc)  de  Romanis,  ordinis  fratrum 
Predicatorum,  iste,  inquam,  liber  fuit  de  libris  bone  memorie  domini 
Guidonis  de  Roya,  condam  Remensis  arcbiepiscopi.  Si  quis  eum  a 
presenti  libraria  per  violenciam  cxtraxerit,  analhema  sit.  Orate  Deuni 
pro  anima  dicti  domini  Guidonis  et  pro  scriptore  liujus  littere  scripte 
xxir  maii  anno  Domini  millesimo  CCCC"'°XII""  ^^  . 

La  signature  de  Guy  de  Roye  figure  sur  la  garde  c. 

XIV^  siècle.  Parciieinin.  105  feuillets  à  2  col.,  plus  les  gardes  A,  en 
lèle,  R,  c,  à  la  fin,  la  dernière  collés  sur  le  plat.  On  remarquera 
rapparition  de  quelques  figuies  grotesques  dans  les  initiales,  notam- 
ment aux  fol.  56,  88,  98.  296  sur  2i0  millim.  Rel.  veau  blanc,  coins 
cuir  gaufré,  délabrée,  aux  armes  de  Guy  de  Roye.  —  (Ex-libris  gravé 
du  Chapitre  :  «  D,  ord.  4,  n"  54  >'). 

(>15  (I.  673).  Henrici  Susonis  Horologium  aeternae  sapientiae.  — 
Ejusdem  Officium  de  Sapientia  aeterna. 

Fol.  1.  "  Incipit  prologus  in  libro  qui  intitulatur  Horologium 
sapiencie.  Senlite  de  Domino  in  honitate^  etc.  Multipharie  multisque 
modis  olim  in  prima  Ecclesia... —  Sciendum  quod  colloquium  istud 
inter  sapientiam  et  discipulum. ..   te  regem  glorie  dominumque  virtu- 


Di-:    LA   iniîMOTIlKQUK    DE    REHIS.  805 

tum  in  décore  tiio  nspicientes,  Jliesum  Cliristuin  Domimim,  qui  cum 
Paire,  clc.  Kxplicit  sapiencie  Iloroloyium  fralris  ordinis  Prcdicatorum. 
Deo  gracias  «  . 

Fol.  119-122.  Office  de  la  Sa<|esse,  avec  hymnes  et  leçons  des 
heures.  «  Cursus  de  elerna  Sapiencia.  Quicumque  desideral  sapienciam 
eternani...  Eterna  Sapiencia  bcnedicat  et  custodiat  corda  et  corpora 
nostra.  Amen  r  .  Sur  les  cdilions  de  cet  ouvrajje,  v.  lîriinct,  Manuel, 
t.  IV,  p.  233-23  i.  Sur  Henri  de  Herg  onde  Souabe,  v.  Quélif  et  Kchard, 
Script,  ord.  Praed.,  t.  1,  p.  G53-G50. 

Fol.  122.  Table  des  chapitres  de  1'    Horoloj]ium  ^  . 

Au  verso  de  ce  même  folio,  on  lit  l'ex-libris  contemporain  :  «  Iste 
liber  est  reverendi  in  Christo  palris  et  domini  domini  archiepiscopi 
Ebredunensis,  et  fuit  accommodalus  fralribus  Minoribus  lîertrando 
Amalrici  et  Arnulpho  (îarcini  "  .  —  Une  note  de  G.  d'Aspremont 
existait  aussi  en  haut  de  ce  feuillet,  nous  apprenant  que  le  volume 
venait  de  Guy  de  Hoye.  Ce  renseignement  nous  suffit,  et  il  n'y  a  pas 
lieu  de  regretter  le  grattage  dont  celte  note  a  clé  l'objet.  —  Au  bas  du 
fol.  R,  on  lit  celle  mention,  contemporaine  de  l'archevêque  donateur  : 
u  Ext[imaturj  I  fr[ancoj  cu[m]  d[imid]io  "  .  —  Ce  même  feuillet  pro- 
vient d'un  recueil  canonique,  où  Ton  relève  des  lettres  adressées  aux 
évêques  d'Orvieto  :  «  Per  tuas  nobis  lilteras  intimasti  quod  cum  causam 
que  inter  Jacob[um],  militem  de  Castro  plebis...  »;  de  Ferrare  ; 
«  Quanlo  magis  novimus  teincanonico  jure  peritum...  ^  ;  deTibériade  : 
a  (iaudeamus  in  Domino  et  in  potentia  virtutis  ipsius...  »  (XIll'  siècle). 

Sur  le  fol.  1,  la  cote  ordinaire  :  «  b  1  54  «  . 

XIV''  siècle.  Parchemin.  122  fcuillels  à  2  col.  et  les  gardes  A,  b,  en 
lêle.  235  sur  162  millim.  Piel.  parchemin,  neuve.  —  (Ex-libris  gravé 
du  Chapitre  :  «  G,  ord.  4,  n"  82)=). 

(>14  (F.  435).  OEuvres  de  Guy  de  Hoye,  archevêque  de  Reims. 

1.  Fol.  1.  a  Veez  cy  un  livre  qui  est  appelle  une  Composicion  de  la 
sainte  Escripture,  lequel  est  prins  du  viel  Testament  et  en  nouvel,  en 
la  Légende  des  Sains  et  en  la  Vie  des  Pères,  prins  ou  Dialogon  saint 
Grégoire.  Et  parlle  premièrement  de  la  création  du  monde,  et  après 
parlle  de  l'avènement  de  \ostre  Dame...  •>•>  Suit  la  table  du  premier 
livre.  —  Fol.  1.  I"  livre.  «  Ci  nous  dist  coment  Xostre  Sires  créa  le 
monde.  Au  comencemcnt  créa  Dieux  louiez  choses,  pour  ce  qu  il  vouloit 
monstrer  sa  puissance...  et  sera  pardnrablement  ccluy  qui  a  la  mendre 


806  MANUSCRITS 

joye  du  ciel.  Cy  finit  une  Composicion  de  la  sainte  Escripture,  qui  est 
prise  ou  viel  Testament  et  ou  nouvel,  enlaLégende  dez  Sains  et  de  la  Vie 
dez  Pères,  escrite  et  finée  à  Reins,  du  comendement  de  très  révérentpère 
en  Dieumessire  Guy  deRoie,  adonc  par  la  grâce  de  Dieu  arcevesquede 
Reins,  le  pénultime  jour  d'octobre  l'an  de  grâce  mil  CCCC  et  trois  r, . 

Fol.  13.  "  Cy  commence  l'emoureux  (sic)  traictié  de  la  coeuse  (sic) 
couronne  Nostre  Seigneur. 

Bonne  amour,  qui  du  ciel  vint, 
Fist  noz  (louz  rois  glorieux 
Porter  au  grant  Vendredi 
De  jons  de  mer  espineux 

Ln  chapel n 

(102  vers). 

II.  Fol.  129.  Conseils  sur  la  manière  de  bien  entendre  la  messe.  (^  Au 
commencement  de  la  messe  que  le  prestre  a  dit  son  Conjiteor,  on  doit 
dire  :  Misereatur  vestri..,  en  la  vie  perdurable  qui  sera  sanz  fin  » . 

III.  Fol.  148.  Ci  Cy  commence  donc  la  croix  vint.  Se  vouz  volés  savoir 
donc  la  vraie  croix  vint  oij  Nostre  Sires  fut  crucefiéz,  ci  escoutez  cest 
escript...  devant  moy  tout  maintenant.  Qui  vivis  et  régnas,  etc.  ->■) 

IV.  Fol.  156  v°.  Récits  de  faits  miraculeux  attribués  à  la  Vierge 
et  au  Cbrist.  Plusieurs  sont  traduits  de  recueils  connus  des  miracles  de 
la  Vierge.  «  A  louer  la  glorieuse  Vierge  qui  tenoit  le  benoît  filz  de 
Dieu...  et  puiz  vesqui  et  fist  sa  pénitance.  Cy  finent  aucunez  histoires, 
exemples  et  miracles  de  la  benoîte  vierge  Marie,  de  la  Nativité  Nostre 
Seigneur,  de  l'Annunciation  Nostre  Dame,  de  sa  Nativité,  de  sa  Purifi- 
cacion,  de  son  Assunpcion  et  de  sa  Concepcion  et  de  plusieurs  autrez 
choses;  escriptez  à  Reins,  le  jour  de  la  Magdaleinne  qui  fut  le 
XXII*  jour  de  juyllet  l'an  de  grcàce  mil  CCCC  et  trois  »  . 

V.  Fol.  173.  "Ce  présent  livret  en  françois,  qui  est  de  très  grant 
prouffit  et  édificacion,  est  examinez  et  aprouvéz  par  pluseurs  maistres 
en  divinité  de  Paris  à  faire  transcripre  et  copier  très  révèrent  père  en 
Dieu  Guy  de  Roie,  hunble  arcevesque  de  Reins,  pour  le  salut  de  son 
àme  et  dez  àmez  de  tout  son  pueple,  et  par  espécial  dez  simples  gens 
îaycs,  pour  lezquelles  ledit  livret  a  esté  espécialment  fait.  Et  a  ordonné 
et  commendé  ledit  révèrent  père,  par  grant  dévocion,  que  en  chascune 
paroche  de  la  cité  et  diocèse  de  Reins  il  ait  un  tel  livret,  et  que  les 
curés  et  chappcllains  dez  dictes  paroches  en  lisent  chascun  dimenche 
au  prosne  deux  ou  trois  chapitres,  se  aucuns  en  vueillent  oir.  Et  affîn 


1)1-:    LA    lUBLI()THlH>l  i'^    1)1'^    UKIMS.  807 

que  lez  curés  et  chappelains  dessus  (lis  soient  plus  dévos  ot  enclins  à 
lire  ou  oir  lire  dudit  livre  au  salut  de  leurs  àinez,  ledit  très  révèrent 
père  en  Dieu,  désirant  le  salut  dez  dictes  àmcz  et  en  espérance  que  on 
prie  pour  luy,  a  donné  et  octroie  à  touz  ceulz  qui  seront  en  estât  de 
grâce,  qui  de  ce  livret  liront  à  autrui,  XX  jours  de  pardon,  et  à  tous 
ceulx  qui  en  oiront  lire  et  pour  culx  en  liront  et  qui  prieront  pour  ledit 
très  révèrent  père  en  Dieu,  X  jours  pour  chascune  fois,  à  tous  jours 
perpétuelment...  —  Ce  qui  est  en  ce  petit  livret  doivent  enseingnier les 
prestrez  à  leurs  parocbiens,  et  pour  les  simples  prestres  qui  n'entendent 
mie  lez  escripturez  et  pour  les  simples  gens  est  il  fait  en  françois  plain- 
nement,  par  grant  conseil,  et  examinez  et  esprouvéz  à  Paris  par  plu- 
sieurs maislres  en  divinité,  et  pour  ce  qu'il  a  esté  fait  briefment,  soit 
bien  pointié  par  celuy  qui  l'escripra  et  on  Tentendra  clèrement  ;  autre- 
ment nom. —  Nous  devons  croyre,  et  en  ceste  foy  vivre  et  morrir... — 
Et  est  compilez  de  ce  qui  s'ensuyt.  Premièrement  dez  articlez  de  la 
foy...  auquel  nous  maint  le  doulx  Jbésu  Crist.  Amen.  Amen.  Amen. 
Explicit  le  Doctrinal  aux  simples  gens,  escrit  et  complit  à  Reins,  le 
VIII*  jour  d'aoust,  Tan  mil  quatre  cens  et  trois  » . 

Sur  ce  livre,  plus  connu  sous  le  nom  de  Doctrinal  de  sapience^ 
V.  Hain,  Repert.  bibliogr,,  t.  IV,  n"'  14012-14017,  et  lîrunet.  Manuel, 
t.  IV,  p.  1434-1438. 

Le  volume  tout  entier  paraît  être  l'œuvre  autographe  de  Guy  de 
Roye;  il  pourrait  être  de  la  main  qui  inscrivit  le  nom  de  cet  archevêque 
sur  tous  les  livres  de  sa  bibliothèque.  En  contradiction  formelle  avec 
ce  qu'on  vient  de  lire,  le  titre  de  plusieurs  éditions  donne  à  entendre 
que  le  Doctrinal  fut  écrit  en  latin,  et  que  notre  traduction  française  est 
l'œuvre  d'un  moine  de  Cluny.  Il  suffira  de  remarquer  que  la  1"'  édi- 
tion est  postérieure  (1478)  de  70  ans  à  la  mort  de  Guy  de  Roye  (1409), 
et  qu'elle  le  qualifie  archevêque  de  Sens,  tandis  qu'il  Ta  datée  lui- 
même  de  1403  et  de  Reims  et  l'a  signée  comme  archevêque  de  Reims. 

VI.  Fol.  187.  «  Un  jouvencel  qui  estoit  appelle  Mélibé,  puissant  et 
riche,  eust  une  femme  espousée  appellée  Prudence.  Iceux  Mélibé  et 
Prudence  eurent  une  fille...  à  ceste  fin  que  Dieu  au  point  de  la  mort 
vueille  les  nostres  pardonner.  Amen  n , 

Au  dos  de  la  reliure,  on  lit  ce  titre  contemporain  :  «  P*  Composicion 
de  la  sainte  Escripture,  pris  du  viel  Testament  et  nouvel  ».  —  A 
l'intérieur  du  plat  final,  on  remarque  le  nombre  (XV*  siècle)  :  «  CCIX  « . 
—  Enfin,  sur  le  fol.  1,  la  cote  ordinaire  :  ce  b  21  visa  » . 


808  MANUSCRITS 

XV*  siècle.  Parchemin.  204  feuillcls,  dont  quelques-uns,  à  la  fin, 
transposés;  plus  une  garde  a,  blanche,  en  Icte.  Nombreuses  initiales 
portant  les  armes  de  Guy  de  Roye.  275  sur  200  millim.  Rel.  veau 
i)lanc,  sur  bois,  aux  armes.  —  (Ex-!ibris  gravé  du  Chapitre  :  «  C, 
ord.  3,  no39  «). 

61^3  (F.  448).  Philippi  Bergamensis  Cato  moralisatus,  sive  Spécu- 
lum régi  min  is  quoad  utrumque  hominem,  scilicet  interioremet  exterio- 
rem  ;  cum  translatione  Johannis  Fabri  Alorinensis. 

Fol.  1 .  Table  des  mots  ;  le  commencement  se  trouvait  sur  un  feuillet 
précédent,  aujourd'hui  perdu,  qui  portait  avec  le  titre  Tinitiale  prin- 
cipale. 

A  la  suite,  sur  le  même  feuillet,  les  vers  suivants  : 

a  Adversus  notum  noli  contendere  vf^rbis. 
Lis  minirais  verbis  interdum  maxima  crescit. 


Utere  quesitis  opibus,  sed  fiige  nomen  avari. 
Quid  libi  divicie  prosiint,  si  pauper  liabimdas? 


Explicit  ^  . 

Fol.  3.  "  Secuntur  nomina  seu  dictiones  principales,  secund  um 
ordinem  alphabeti,  tabule  libri  Cathonis...  "  —  Fol.  4  v°.  Table. 
u  Omne  quodcumque  facitis  in  verbo  aut  opère...  —  Abstinere.  Nota 
quod  de  quibus  barones...  ^ — Fol.  25  v°.  "  Secuntur  addiciones  ad 
tabulam.  Quoniam  omnium  haberememoriam...  —  Adam.  Notasecun- 
dum  canones...  v 

Fol.  28.  «  Sequitur  epistola  sive  prologus.  lllustris  industrie  ac 
grandis  benivolencie  speculo  Francisco,  novello  genito  excelsi  et 
magnifici  domini  mei  singularissimi  Francisci  de  Cararia,  Padue,  etc., 
incliti  gubernatoris  et  ducis,  dévolus  et  fidelisvester  fraler  Philippusde 
Pergamo,  monasterio  Sancte  Marie  de  Vancio,  ordinis  sancti  Bene- 
dicti,  etc.  Cum  proposuissem  in  corde  meo...  " 

Fol.  29.  Commencement  de  l'ouvrage.  «  Prima  pars  prohemialis. 
[Praefatio  auctoris].  Cum  animadverterem  quamplurimos  homines 
errare  graviter,  etc.  —  Quia  presens  opus  Spéculum  regiminis  quoad 
utriusque  hominis  reformacionem...  —  Ad  divisioncm  hujus  libelli 
descendens,  tria  specialiler...  ^i 

Fol.  52.  a  Pars  prosaicalis.  Primum  autoris  preceptum  :  Itaque 
Deo  supplica. —  Expeditis  quatuor  parlibus  prohemialibus,  nunc  circa 
tractatum...  » 


DK    LA   lilHLIOTlII'lQLE    DE    IlEIMS.  80l> 

Fol.   100  v".    «  Pars  inetricalis. 

Si  Deiis  est  anirniis,  iiohis  iitcarmina  diciinf, 
Hic  tibi  prt'cipiio  sit  para  incnte  coltMidiis. 

—  Viso  supra  in  prima  liiijiis  libri  prosaicali  parte...  ipsi  igitiir,  ul  csl 
dictuni,  qui  sin<{iilariter  bealus  est,  Iionor  sit  et  ^^loria  in  scculoriini 
secula.  Amen.  Explicil  Spéculum  re«]iminis  quoad  utrumque  lioniineni, 
seilicet  interiorcm  et  exteriorem.  Deo  gracias  «  . 

Fol.  204  v\  Traduction  française  des  vers  de  Caton,  à  la  fin  t'e 
la(|uelle  Fauteur  nous  livre  son  nom  : 

tt  Cathon  fil  prciis  cliovalier  et  sage  liorne  : 
Maint  l)()n  conscl  eu  la  cité  de  Uorrime 
Donna  jadis  ponr  la  chose  publitjne  ; 
Fn  livre  fist,  vaillant  et  aiitenlicpio. 


Kxplicit 


—  Si  Deus  est  anirrius,  nobis  ut  carmina  dicunt, 
Hic  tibi  precipne  sit  pura  nienle  colendus. 

—  Soies  cerlain  cpie  Dieu  est,  et  doys  croirrc 
(Jue  les  diclies  nous  eu  donnent  mémoire. 

—  JMiraris  verbis  me  nndis  scribere  versus, 
Hcc  brcvitas  sensus  lecit  conjimgerc  binos. 

—  Gatlion  finit,  qui  fu  sages  cl  preux  ; 
Ces  vers  yci  composa  deux  à  deux; 
Aies  je,  Fèvre,  (pii  ne  scay  le  fer  batre. 
En  ce  dilie  en  ay  fait  de  deux  quatre. 


Sur  les  éditions  de  cet  ouvrage,  v.  Hain,  lîeperf.  hibliogr.,  t.  li, 
n"'  i707-4755,  et  Hrunet,  Maiiuel,  t.  I,  p.  IGGG-lGTi. 

Fne  étiquette  de  papier,  collée  sur  le  premier  feuillet,  porte  la  men- 
tion déjà  rencontrée  :u  Ex  dono  reverendissimi  doniini  Kobcrti,  cardi- 
nalis  de  Lcnoncourt  ;  . 

XV«  siècle.  Parchemin.  208  feiiillels  à  2  col.  420  sur  290  tnillim. 
Belles  initiales  or,  couleurs  et  j^ouache,  ù  (jhcuc  d'encadrement.  Kel. 
veau  iaiive  sur  carlon.  —  (Sainl-Reini,  n"  497). 

(ilG  (N.  fonds).  Mélanges  spirituels. 

Le  fol.  A  porte  ce  titre  :  «Ad  majorem  Dei  gloriam. — Jésus,  Maria, 
Joseph. —  Ce  livre  contient  trois  parties.  En  la  première  sont  diverses 
pratiques  pour  la  vertu.  Seconde  partie;  en  la  seconde  sont  |)lnsieurs 
exercices  spirituels  de  dix  jours.  Troisième  partie,  laquelle  contient  des 
sermons  et  exorlation  «  . 


«10  MANUSCRITS 

Fol.  A  v"-B.  Table  de  la  première  partie. 

Page  212.  Table  de  la  seconde  partie. 

La  troisième  partie  contient  les  morceaux  suivants  : 

Page  266.  «  Exercice  spirituelle  de  M.  Dozet,  contenant  dix  jour- 
nées « . 

Page  457.  a  Les  méditations  du  révérend  père  Berthelo,  de  la 
Compagnie  de  Jésus,  pour  huict  jours  d'exercice,  avec  les  considéra- 
tions pour  chasque  jours  i) . 

Page  485.  "  Exercice  spirituels  de  dix  jours  pour  une  àme  reli- 
gieuse, dressé  sur  ceux  de  S.  Ignace,  par  le  révérend  père  Four- 
nie r  5)  . 

Page  567.  u  Exercice  spirituels  du  révérend  père  d'Arcombat  »  .  (Huit 
journées). 

Pages  601-602  et  650-658.  Sermons  et  exhortations. 

Page  609.  «  Conférences  du  berger  » . 

Page  659.  Méditations. 

XVII^  siècle.  Papier.  662   pages,  plus  a-b,  moins   235;   quelques 
feuillets  blancs.  227  sur  170  millim.  Rel.  veau  fauve. 

G17  (N.  fonds).  Lettres  de  direction  spirituelle,  avec  réponses  et 
réflexions. 

Au  fol.  3  v\  on  lit  :  «  A  mademoiselle  des  Vertus,  de  Port-Royal, 
préparation  au  Carême  •» . 

Fol.  52.  «  Recueils  de  plusieurs  maximes  pour  avancer  dans  la  per- 
fection n . 

Fol.  67.  u  Recueils  de  ce  quMl  y  a  de  plus  touchant  et  de  plus  ins- 
tructives dans  l'explication  de  l'Ecclésiastique  n . 

Fol.  91.  «  Explications  d'isaie,  etc., choisies  " . 

Fol.  122.  Résolutions  prises  à  la  suite  d'une  retraite.  On  y  remarque 
celle-ci  :  «  J'étudiray  tous  les  jours  pour  m'avancer  dans  l'art  de  bien 
toucher  l'orgue,  pour  la  plus  grande  gloire  de  Dieu  ;  ce  sera  après  la 
visite  du  très  saint  Sacrement  jusqu'à  vespres...  ^  Il  s'agit,  on  le  voit, 
d'une  religieuse. 

Fol.  126.  «  Recueils  des  sentimens  que  j'ay  fort  goûtée  du  R.  P.  G.  J., 
et  que  je  veux,  avec  la  grâce  de  mon  Dieu,  garder  toute  ma  vie...  « 

Fol.  138  v\  On  lit  cette  phrase  :  a  La  grâce  que  M"  de  l'Académie 
viennent  de  me  faire,  en  me  donnant  une  des  places  vacantes  de  leur 
compagnie,  et  la  bonté  que  le  Roy  à  eiie  d'approuver  le  choix  qu'ils  ont 


DE  LA  iuijliothi:quk  dk  ukims.  su 

fait...  "  —  On   notera  qu'au   fol.    31,   une   des  lettres  est  datée  du 
5  février  1()0!2. 

Fin  du  XVIÏ*  siôrle.  Papier.  110  ftMiillcIs.  î2-^5  sur  175  millini.  pour 
les  fol.  1-iT,  cl  200  sur  J55  pour  le  reste.  Rel.  parchemin. 

(>U{  (.\.  fonds).  Recueil  d'oraisons  pour  tous  les  actes  de  la 
journée. 

Daté  de  1G61  sur  le  fol.  l,puis  de  1720  cl  1791  par  ses  propriétaires 
successifs,  ce  volume  porte,  sur  Tintérieur  de  la  couverture,  cet  ex- 
libris  :  "  Soeur  de  Clioiseul  de  Beaupré  "  . —  Une  main  moderne  a  écrit 
sur  le  plat  final  celte  mention  :  «  Abbaye  de  \olre-Dame-aux-Nonnains 
de  Troyes  r, . 

Fin  du  XVIl"  siècle.  273  feuillets.   119  sur  80  millim.  Rel.  veau 
fauve.  —  (Don  Deuilin). 

019  (N.  fonds).  «  Considérations  religieuses  à  l'usage  de  soeur 
Homo  de  S'^  Félicité,  religieuse  de  l'abbaye  royalle  de  Saint-Pierre  de 
Reims,  1718  ^ . 

Ce  premier  ouvrage  est  suivi  des  morceaux  ci-après  : 

Fol.  118.  "  Avis  propres  à  rétablir  et  à  conserver  dans  une  religieuse 
une  piété  sincère  et  fervente  » . 

Fol.  144  v°.  «  A  une  supérieure,  sur  ses  obligations  et  sur  les 
moyens  de  les  remplir  « . 

Fol.  159.  «  Motifs  d'une  espérance  humble  et  chrétienne  :  l'orgueil 
est  la  source  ordinaire  du  découragement  v . 

Sur  le  plat  intérieur,  marque  du  libraire  de  Reims  Rrissart-Binet. 

XVII*  siècle.  Papier.  165  feuillets.  164  sur  lOi  millim.  Rel.  veau 
fauve.  —  (Don  Deuilin), 

620  (N.  fonds).  OEuvres  diverses  de  Jean  Doury,  religieux  minime, 
né  à  Saint-Loup,  le  5  juin  1713. 

Pages  i-ci.   "  De  l'oraison  mentale  « . 

Pages  1-36.  Intéressante  vie  de  l'auteur  par  lui-même. 

Page  37.  «  Ordre  des  exercices  de  la  vie  religieuse  ^ . 

Page  50.   «  Elogium  S.  Thomac  Aquinatis  ^  (Vitry,  1741). 

Page  59.  «  Cas  de  conscience  sur  le  voeu  de  carême  des  religieux 
Minimes  «    (1748,  1749,  1761). 


812 


MANUSCniTS 


Page  77.  «  Hésolntioii  de  plusieurs  cas  touchant  la  pauvreté  reli- 
gieuse »  (  1753). 

Page  107.   «  De  paupertate  religiosa  "  (1755-1757). 

Page  144.  «  A  M.  de  Belleville,  après  son  retour  d'Angleterre  en 
France  «   (Metz,  1746). 

Page  145.  «  Réconciliations  n  pour  différentes  fêtes.  Toussaint  (1745); 
\[oël  (1746);  Purification  (m.  d.);  Jeudi  saint  (1753);  Pentecôte 
(1761)  ;  Assomption  (1746). 

Page  158.   «  Retour  d'une  personne  religieuse  à  Dieu  »  (1751). 

Page  162.   «  Résolutions  particulières  »  . 

Page  166.   «  A  une  supérieure  de  religieuses  »   (1753). 

Page  170.  ce  Sentiniens  de  piété  pour  les  jours  de  l'octave  du  S. 
Sacrement  '^   (1757). 

Page  174.  ce  Pour  Mesdames  de  France  Adélaïde  et  Victoire,  à  leur 
retour  de  Lorraine  "  (Vitry-le-François,  25  septembre  1761). 

Page  175.  «  Requête  [au  Roy]  pour  demander  la  réforme  des  reli- 
gieux y)  .  Envoyée  à  l'archevêque  de  Toulouse  (1767). 

Page  179.  ci  Lettre  à  Mgr  l'archevêque  de  Toulouse  sur  le  projet  de 
constitutions  r,  (12  juin  1767).  —  Page  181.  "  Projet  de  constitu- 
tions qui  peuvent  être  communes  à  tous  les  ordres  religieux  »  . 

Page  198.  et  Lettre  à  Mgr  l'archevêque  de  Toulouse  sur  le  voeu  de 
carême  des  Minimes  «  (1768;  envoyée  le  28  avril  1769). — Page  202. 
Réponse  de  l'archevêque. 

Page  201.  et  Lettre  écrite  en  1768  (15  septembre)  au  Chapitre  pro- 
vincial, par  les  religieux  de  Vilry-le-François,  au  sujet  des  députés  à 
l'assemblée  nationale  de  l'ordre  des  Minimes,  qui  devoit  se  tenir,  selon 
l'édit  du  Roy,  le  2'  may  1769,  à  Challiot,  près  de  Paris,  transféré 
depuis  à  la  place  Royale  >'  . 

Pages  203  et  294.  et  A  l'autheur  de  la  tragédie  chrétienne  intitulée  : 
u  Marcellus,  ou  les  Persécutions  -   (1769). 

Page  234.   «  Panégyrique  de  S.  François  de  Sales  "(Vitry,  1765). 

Page  248.  et  Lettre  d'un  prêtre  religieux  à  un  prêtre  séculier,  tou- 
chant la  comédie  "  (1768). 

Page  256.  ce  Mémoire  pour  détourner  les  religieux  Minimes  d'accepter 
le  collège  de  Sainte-Ménéhoult  et  la  desserte  de  son  hôpital  »  (1768). 

Page  263.  ce  Lettre  à  une  supérieure  élue  en  1767  «  . 

Page  265.  ce  A  une  religieuse  chargée  de  préparer  des  pensionnaires 
à  la  première  communion  "   (1767). 


\)\]  \.:\  iniujoTiiKQi  !■:  i)i:  h  1:1  m  s.  8i:i 

Pajjo  2()7.   u  A  un  conlVère  surpris  de  nos  élections  de  17G7  "  . 

Pa<jc  :2(i8.  "  A  une  reli'jieuse  (jui  avoit  été  supérienrcî  r  (1767).  — 
Autres  lettres,  à  sa  sœur,  au  K.  P.  Provincial,  au  \{.  V.  de  Vaux,  au 
II.  P.  Sc'jura,  [général  (  17(58- 177:2). 

Pa<|e  307.    :  Il  y  a  un  Dieu  ^ . 

Pajje  328.    c  Entretien  du  S.  Sacrement  »  . 

Page  338.  '  Portrait  de  N.-S.  Jésus-Christ  (jue  Publius  Lentulus, 
gouverneur  de  la  Judée,  (it  passer  au  Sénat  dans  le  lems  que  la 
renommée  de  ce  divin  Sauveur  commençoit  à  se  répandre  »  . 

XVlll*  siècle.   Papier,  cvni  cl  339   pages,  dont  quelques  blanches. 
228  sur  175  niillim.  Uel.  veau  fauve. 

021  (X.  fonds).  Méditations  sur  Dieu,  sur  Jésus-Christ  et  sa 
Passion,  par  Jacques  Callou,  chanoine  de  Xotre-Dame  de  Keims.  Auto- 
graphe. 

Ces  méditations  sont  numérotées  12-50  ;  le  commencement  et  la  fin 
de  l'œuvre  manquent. 

XVllP  siècle.  Papii'r.  124  feuillets.  208  sur  155  millim.  Uel.  par- 
chemin. 

622  (\.  fonds).  «  Cent  méditations  pour  sept  retraites  des  dix  jours 
pour  la  vie  active,  contemplative  et  unitive  »  . 

XVllI''  siècle.  Papier.  32G  feuillets.  212  sur  154  milliui.  Uel.  maro- 
quin brun,  Ir.  dorée. 

025  (X.  fonds).  «  La  guide  des  supérieures  ou  Avis  à  une  supérieure 
sur  les  moyens  de  se  bien  conduire  dans  la  supériorité  et  de  bien 
conduire  les  autres  ;  par  une  religieuse  D[ej  L[a]  Ci^ongrégation]  D[e] 
X[otre-]  Di'ame]  D[e]  Heims,   à  la  plus  grande  gloire  de  Dieu.  1781  ». 

Le  tome  P'  seul,  avec  table. 

Au  bas  du  titre,  la  même  main  a  ajouté  :  a  Écrit  et  signé  par  l'au- 
teur, par  moi-même,  soeur  Marie-Elisabeth  Fleuret,  ditte  en  religion 
soeur  Victoire  de  S.  Xavier.  A  Heims,  le  15  mai  1785  ^  . 

XVllP  siècle.  Papier.  591  et  xxxiv  pages,  plus  le  litre  a.  225  sur 
1G3  millim.  Uel.  veau  brun  marbré,  Ir.  dorée. 

(»24  (X.  fonds).  «  Examen  des  actions  en  général  pour  l'utilité  et 
commodité  des  fidèles.  —  A  Ueims,  en  l'année  MDCCIX  » . 


814  MANISCRITS 

A  la  page  245,  on  trouve  comme  date  finale  de  l'ouvrage  :  "  Ce 
3*  juillet  1709  «. 

En  tête  du  fol.  a,  au-dessus  du  titre,  on  trouve  l'ex-libris  suivant  : 
a  A  l'usage  de  ma  soeur  Millet  de  S"  Isabelle.  17G7  n  . 

XVIII*  siècle.  Papier.  253  pages  et  le  tilre  a.  185  sur  120  millim. 
Rel.  veau  brun. 

62d  (N.  fonds).  «  Pensées  salutaires.  1754  »  . 

Ce  recueil  de  pièces,  suivi  (p.  121)  de  Litanies  en  l'honneur  de 
S.  Fiacre,  appartint  successivement  aux  sœurs  Barrois  et  Lefranc, 
dont  les  noms  se  rencontrent  sur  le  titre. 

XVIIl'' siècle.  Papier.  126  pages  et  un  titre  a.  189  sur  145  millim. 
Non  relié.  —  (Don  Paul  Contanl) . 

626  (F.  486).  Anonymi,  ordinis  Praedicatorum,  tractatus  de  Pro- 
cessione  S.  Spiritus  et  aliis  quaestionibus  contra  Graecos. 

Fol.  1.  a  Incipit  tractatus  contra  Grecos,  de  Processione  Spiritus 
sancti  et  de  animabus  deffunctorum,  de  azimo  et  fermentato  et  de 
obediencia  ecclesie  Romane,  editus  in  Constantinopoli.  Licet  Greco- 
ium  ecclesiam  virtulum  floribus  et  philosophie  studiis...  — Opposi- 
ciones  (5/c)  Grecorum.  Igitur  Greciprimumarticulum  suisracionibus... 
nisi  forsan  eos  qui  hujusmodi  errorem  fovent  et  nutriunt  confu- 
tando  ». 

Édité  à  Ingolstadt,  en  1616,  puis  dans  la  Max.  Bibl.  Patrum 
(t.  XXVÏI,  p.  580-619),  d'après  un  ms.  de  Bavière  alors  seul  connu, 
cet  ouvrage  anonyme  (1252)  a  fourni  à  Quétif  et  Echard  l'objet  d'une 
longue  noie  {Script,  ord.  Praed.,  t.  1,  p.  136-139). 

L'initiale  qui  commence  le  texte  et  porte  le  blason  de  gueules  à  la  bor- 
dure engrelée  d'or,  à  une  rencontre  de  cerf  de  même,  surmonté  d'un 
chapeau  de  cardinal,  montre  que  ce  manuscrit  fut  fait  aux  frais  de 
Guillaume  Fillastre.  On  trouve  d'ailleurs,  sur  le  verso  de  la  garde  a, 
cette  mention  :  «  Hune  librum  dono  dédit  librarie  ecclesie  Remensis 
dominus  Guillelmus  tituli  Sancti  Marci,  sancte  Romane  ecclesie  presbi- 
ter  cardinalis,  quondam  ipsius  Remensis  ecclesie  decanus  ■>^  .  —  Une 
note  inscrite  sur  le  fol.  b  complète  le  renseignement  :  "  Hic  cathenatus 
25^^  junii  anno  1426  »  . 

La  peau  du  plat  final  porte  encore  la  trace  profonde  de  l'ancien  titre 
à  l'encre  :   «  De  erroribus  Grecorum  >  . 


DM    LA    IJIULIOTIIKQI  i:    1)K    KKIAIS.  Hi:> 

\V*  siècle.  PaiTlitMn'm,  58  feiiillols,  plus  im  17  bis,  plus  un? gai'deA, 
(Ml  lôte,  ol  une  autre,  r,  collée  sur  le  plat  liri;il;  les  55-58  blancs.  242 
sur  170  tnillini.  Les  filitjranes  des  initiales  sont  ornés  de  «i^rolesques, 
notamment  auv  fol.  I,  li,  8.  Rel.  veau  blanc,  sur  bois,  délabrée.  — 
(Ex-libris  gravé  du  Cbapilre  :    «  1),  ord.  3,  n"  40  »). 

(>27  (G.  581).  Guillehni  de  Saiicto  Aniore  Collectiones  catholicae  et 
canoiiicae  Scripturae. 

P'ol.  l.  «  Collectio[nes]  catholice  et  canonice  Scripture  ad  defensio- 
nem  ecclesiastice  iberarchic  et  ad  instructionem  et  preparationeni 
siinplicium  [Gdeliiim]  Christi  contra  pericula  imminentia  Ecclesie 
generali  per  ypocritas  pscudopredicatores  et  pénétrantes  donmos  et 
ociosos  et  curiosos  et  girovagos.  Sapienciani  antiquorum  oniniuui... — 
Incipit  prima  distinctio  de  pseudopredicatoribus  et  penelrantibus  do- 
mos,  qui  sint  et  (jualiter  periculosi  sint  Ecclesie  generali.  Prima  ergo 
distinctione  bujus  tractatus  ad  sciendum...  ecclesiam  suam  potenter 
defendere  ac  liberare,  cul  data  est  omnis  potestas  in  celo  et  in 
terra,  etc.  » 

Fol.  172.  u  Hec  sunt  signa  quibus  pseudopredicatores  a  veris  predi- 
catoribus  possunt  dicerni  (*fc)  et  sunt  L.  Quod  predicant  non  missi... 
contra  doctrinam  Apostoli  etexemplum  ;^ . 

Sur  l'auteur  et  sonœuvre,  publiée  en  1G32  {Opéra  Guillermi ,  doctons 
olini  integerrimij  opéra  omnia.  Constance,  in- 4"),  v.  Hlst.  Iiùt.,  t.  XL\, 
p.  197-215,  et  t.  XXI,  p.  408-477;  v.  aussi  Brunet,  Manuel,  t.  Il, 
p.  1818. 

Une  main  du  XV''  siècle  a  écrit,  en  marge  du  fol.  1,  cette  invitation 
engageante  :  >'  Liber  Guillehni  de  Sancto  Amore,  doctoris  theologi  in 
Sorbona  Parisiensi,  adversus  religiosos  mendicantes.  Lege  « . 

La  garde  a  paraît  appartenir  à  un  traité  tbéologique. 

XV«  siècle.  Parchemin.  J72  i'euillets  à  2  col.  et  2  gardes,  a,  en  lêle, 
repliée  et  collée  sur  le  plat,  b,  à  latin,  bianclie.  268  sur  188  millim.  Ueî. 
veau  jadis  vert. —  (Mv-libris  gravé  du  Chapitre  :  ^c  [),  ord.  3,  n°  40  »). 

028  (F.  488).  Xicohii  de  Clamengiis  epistolae  etcarmina. 

Fol.  1.  "  Incipiuut  epistole  X.  de  Clamengiis,  cantoris  Baiocensis. 
Prima  ad  Karolum  sextum,  regem  Francorum,  exhortatoria  ad  hibo- 
rem  pro  pace  et  unitate  sancte  Ecclesie  more  suorum  predecessorum 
suscipiendum,  que  scripta  est  vivente  adhuc  domino  Clémente  \J\l\  »  — 
Fol.  3.  AdBenedictum  XIII,  de  schismatis  extirpatione.  — Fol.  6.   Ad 


816  MAXLSCRITS 

ainicum  quenulam,  super  correctionc  vel  potius  corruptione  epistolc 
superioris  .  —  Fol.  1 1  v°.  Ad  Galeotum  de  Pelra  mala,  diaconum  car- 
(linalem.  —  Fol.  J  4  v°.  Ad  eumderii. —  Fol.  18  v\  :  Ad  Johannein 
de  Monsterolio,  S.  Pétri  Insulensis  praepositum,  Uegis  secretarium, 
de  cujusdam  Ambrosii  ingralitudinc  ;^ .  —  Fol.  20.  <■•  Epistola  sub 
nomine  Goiithcri  Colli,Hegis  secretarii,  ad  eunuleni  Ambrosiumscripta, 
sue  ingraliludinis  in  Johannem,  prepositum  Insulensem,  increpatoria«  . 

—  Fol.  22.  i  Ad  Johannem  Alurelum,  Papae  secretarium  " . —  Fol.  25. 
Ad  praepositum  Insulensem.  —  Ibid.  "  Ad  Johannem  de  Gersonno,  ma- 
gistrum  in  theologia,  virum  doctissimum  •>•> .  —  Fol.  26  v°.  Aliae,  ad 
praepositum  Insulensem.  —  Fol.  30  v".  et  Ad  Gontherum  CoUi,  Régis 
secretarium,  quod  ad  verani  hominis  sanitatem  magis  anime  quain 
coiporis  requiritur  sanitas  »  . —  Fol.  31  v**.  Ad  eumdem,  "  de  morte 
Galeoti  de  Petra  mala  ^  . —  Fol.  32  v".  Ad  eumdem. —  Fol.  33.  "  Ad 
Benediclum  Xlll,  declaratio  incommodorum  ex^  subtractione  obedienlie 
secuturorum  »  .  —  Fol.  37.  Ad  praepositum  Insulensem,  «  excusatio 
servicii  potestalum  secularium  et  de  moribus  curialium  ;)  . —  Fol.  38  v". 
:' Ad  J.de  Gersonno,  cancellarium  ecclesie  Parisiensis»  . — Fol.  39.  Ad 
praepositum  Insulensem,  -  de  pacifica  adepta  possessione  thesaurarie 
Lingonensis  et  de  extremo  mortis  periculo  in  quo  Avinione  fuit  »  .  — 
Fol.  39  V".  Ad  Karolum,  regem,  a  dissuasio  subtractionis  obedientie  a 
domino  Benedicto  XIII",  cum  latiori  explicatione  incommodorum  inde 
regno  et  Ecclesie  venturorum  » .  —  Fol.  47.  Ad  praepositum  Insulen- 
sem, 't  de  felici  sorte  mediocritatis,  et  contra  avaros  et  curiales  >> .  — 
Fol.  51  v**.  Ad  eumdem,  a  de  causis  propter  quas  Parisius  ire  recuset 
et  de  urbis  Lingonice  commendatione^  .  —  Fol.  54  v\  Aliae, ad  eumdem. 

—  Fol.  58  v°.  Ad  eumdem,  u  de  discessu  ab  urbe  Lingonica,  propter 
pestilentiam,  et  quomodo  ipse  loca  contagiosa  odoratu  cognoscebat  " . 

—  Fol.  60  V".  Aline,  ad  eumdem.  — Ibid.  Ad  Gontherum  Colli,  "  res- 
ponsio  excusatoria  super  conquestione  quod  sepius  aliis  quam  sibi 
scripserit  » . —  Fol.  62  v".  Ad  eumdem,  «  de  quodam  libello  sibi  per 
eum  misso  v. —  Ibid.  Ad  eumdem,  «  excusatio  tardions  scripture 
propter  litis  occupationem  et  commissarios,  et  de  versutia  et  iniquitate 
advocatorum  adversus  se  r,  —  Fol.  63.  Ad  eumdem,  «  de  frequentibus 
sibi  missis  lilteris  et  de  excusatione  inculti  stili  n .  —  Fol.  63  v°.  Ad 
eumdem,  "  de  generali  quadam  pestilentia  et  causis  ejus  tamsecundum 
medicos  quam  secundum  Scripturas  divinas  t>  . —  Fol.  67  v\  Ad  eum- 
dem et  ad  praepositum  Insulensem,   «  gratiarum  actio  de  cura  fratris 


DE    LA    BinLlOTllIlQlI':    DE    HEIiVIS.  817 

et  (lilectionc  et  de  niorum  corruplione  tam  in  sccularibiis  quarn  in 
ecclesiasticisexpecunie  cupidilale  piofecta  »  . — Foi.  69  v°.  «  Ad  Petruni, 
Cameracenscm  episcopuni,  consolai. )ria  epistola  snper  ecclcsiaslicis  tri- 
bulationibus  »  .  —  Fol.  71.  «  Ad  Joliannem  de  iMarsonno  »  .  —  Ibid. 
Ad  J.  de  Geisonno,  uinirabiliet  roponlino  cnjnsdam  intentii  qui  ad  presu- 
latum  violentia  potentie  socnlaris  inlrudi  contcndebat  n  .  —  Fol.  73. 
»  Ad  Stepbanurn  de  Conblancio,  oïdineni  Celestinorum  recenter 
ingressum  » . —  Fol.  74  v°.  «  Ad  Jacobum  de  Xoviano,  de  qnibusdam 
mirabilibus  atque  insolitis  que  in  via  ad  uibeni  Avinionem  a  quodam 
viatore  audivit  ^ .  —  Fol.  76.  Aliao.ad  eumdem. — Fol.  79.  Adpraepo- 
situni  Insulensem,  «  de  qnibnsdani  Jilteris  per  eum  missis  "  .  — 
Fol.  79  V".  Ad  eumdem,  «  de  quadam  epistola  per  ipsuni  ad  summum 
pontificem  directa  » .  —  Ibid.  «  Ad  Gontherum  Colli,  do  epistolis 
Plinii  secundi  pro  summo  ponliûce  perscribendis  « . —  Fol.  80.  «  Ad 
J.de  Xoviano,  descriptio  urbis  \icie»  . — Fol.  82.  «  Ad  Keginaldum  de 
Fontanis,  excusatio  super  aliqnibus  mendose  suggestis» . —  Fol.  83  v". 
«  Ad  J.  de  Gersonno  » .  —  Fol.  84.  "  Ad  coUegium  studii  Parisiensis, 
purgatio  super  litleris  excommunicaloriis  in  rcgem  Francie  regnumque 
editis"  . — Fol.  86.  «  Ad  W.  de  Fonlanis,  purgatio  super  aliis  per  quos- 
dam  adversariosobjectisî'  . — l''ol.  87  v".  a  Ad  P.,  episcopum  Cameracen- 
sem,  de  desiderio  sui  coUoquii,  eî  super  vite  cursu  in  tantis  turbinibus 
emulorumque  insidiis,  ageudo  sui  liabendi  consilii  ».  — Fol.  88  v". 
«  Ad  J.  de  Noviano,  oratio  dcfensoria  super  acerbissima  atque  iniquis- 
sima  obtrectatorum  insectitione  »  .  —  Fol.  91  v°.  «  Ad  Gontberum 
Colli,  alia  conquestio  de  scelerala  iniquitate  suoruni  persecutorum  » .  — 
Fol.  93.  u  Ad  K.  de  Fontanis,  corninendatio  suorum  negociorum,  ut 
ctim  ceteris  amicis  in  eis  vigilot  " .  —  Fol.  93  v\  »  Ad  Joliannem 
cognomento  Inventum  " . —  Ibid.  «  Ad  Fvrardum  Moriseti,  arcbidiaco- 
jium  in  ecclesia  Morinensi,  ducis  Biturigum  secretarium  » . —  Fol.  94. 
u  Ad  Jacobum  de  Burreyo  ^■>  .  —  Fol.  95.  «  Ad  Johannem  Heraudum, 
quod  limere  non  debeat  Kex  suaruni  etiam  adversarum  statum  sibi  ac 
qualitatem  indicare  »  . —  Fol.  95.  '  Ad  Johannem  de  Arconvalle,  ducis 
Acquitanici  instructorem  v  .  —  Fol.  95  V.  a  Ad  J.  de  Alarsonno  >; .  — 
Fol.  96.  «  Ad  R.  de  Fontanis,  de  viciis  loci  cujusdam  ad  quem  per 
ipsum  invitabatur"  .  —  Fol.  97  \\  Ad  eumdem,  contra  obtrectatores. 
—  Fol.  100.  Ad  Ludovicum,  ducem  Aquitanie,  Kegis  primogenituni,  ad 
clementiam  exhorlatio.  —  Fol.  103.  "  Ad  J.  de  Xoviano,  de  donc 
jduorum    cultellorum   jocosa    gialiarum  actio  ".  —  Fol.   104.  Ad  J. 

TOMK   \.\XVIll.  52 


818  MANUSCRITS 

deGersonno,  u  de  rapiiiis  ceterisquehorribilibus  armatorum  maleficiis... 
et  de  militaris  discipline  necessaria  in  regno  Francie  reforniatione  " . 
—  Fol.  107-107  v^  Ad  J.  de  Burreyo.  —  Fol.  113,  u  Ad  galli- 
canes principes,  dissuasio  belli  civilis  » . —  Fol.  116  v**.  Ad  J.  de  Ger- 
sonno,  '  de  quodam  divino  miraculo  in  personani  cujusdam  scelera- 
tissimi  facto  ».  —  Fol.  118  v\  Ad  canidem,  de  utilitate  infirmitatis. 
— Fol.  120.  a  Ad  eumdem,  detestatio  bellorumcivilium  introductaper 
prosopopeyam»  patria  Francie  ad  suos  principes  loquente  suasque 
et  illorum  futuras  miserias  lamentabiliter  exponente  « .  —  Fol.  122  v°. 
Ad  Martinum  de  Talayo,  «  bachalarium  in  tbeologia  »  .  —  Fol.  123. 
Ad  eumdem.  —  Fol.  126.  Ad  Johannem  de  Pedemontium,  bacal- 
larium  in  tbeologia. —  Fol.  127  v".  Ad  Gerardum  xMacheti,  magistrum 
in  tbeologia  et  canonicum  Parisiensem,  de  lapsu  terribili  morum  in 
regno  Francie.  — -  Fol.  132.  «  Ad  J.  de  Gersonno,  quod  non  casu,  sed 
Deidispositione,cunctabellorum discrimina proueniunt^î .  — Fol.  132  v°. 
Ad  J.  de  Burreyo,  super  morte  J.  deNoviano  lamentatio.  —  Fol.  133  v". 
«  Super  morte  ejusdem  deploratio  elegiaca  : 

Jam  suspensa  ferant  salices  letd  organanostra 


—  Epitaphium  Jacobi  de  Noviano. 

Belgica  me  genuit (2  vers). 

—  Aliud  epitaphium,  tumulo  inscribendum. 

Gonditur  hic  Jacobus  Noviani,  ruris  alumpnus 


V  (6  vers). 


—  Fol.  134  v°-145.  Ad  Radulpbum  de  Porta.—  Fol.  150  v^  Ad  J.  de 
Gersonno,  contra  praelatos  symoniacos.  —  Fol.  154.  Ad  Johannem 
Muretum.  —  Fol.  155  m\  Ad  scholasticos  theologos  collegii  Navarre. 

—  Fol.  158  v°.  Ad  Nicolaum  de  Baya,  scribam  curie  Parlamenti,  pro 
aromaticisetspeciebus.  —  Fol.  159^-168.  Ad  eumdem. —  Fol.  ]68v°. 
Ad  eumdem,  de  paciflcatione  inter  Francorum  principes  Autissiodori 
facta.  —  Fol.  171  v°.  Ad  eumdem.  —Fol.  173.  Ad  Gontherum  Colli, 
super  direptione  domus  sue  et  bonorum  suorum  per  furorem  belli  civi- 
lis consolatio. —  Fol.  176.  Ad  praeposituminsulensem. —  Fol.  178  v\ 
Ad  J.  de  Arconvalle,  de  negligentia  majorum  regni  circa  mores.  — 
Fol.  180.  Ad  R.  de  Fontauis,  super  contentione  inter  ipsum  et  R.  de 
Porta,  super  praesidentia  et  magisterio  collegii  Navarrae. —  Fol.  182. 


I 


DM    LA    1î11;LI()TI11:(JI  K    \)K    HKIMS.  819 

Ad  K.  (le  Porta.—  Fol.  ISi.  Ad  (ierarduin  Maclioluin.—  Fol  18G  v"- 
190  v».  Ad  X.  de  Baya.  —  Fol.  192  v^  Ad  J.  de  Arconvalle,  conjjia- 
tulatio  evasionis  ingentiiiin  periculorutn.  —  Fol.  193.  Ad  .lohaniieiri 
Lepoiis,  e<jrc<jiuin  inedicuiii,  '  quod  (ideli  cjus  coiisilio  de  gravi  fuisset 
morbo  inaliire  leleuatus  •'  .  —  Fol.  193  v".  Ad  \.  de  Baya,  "  de  deso- 
latione  civitatis  Suessionum  veteribus  olim  presagiis  eniinciata  "  .  — 
Fol.  195  V".  Ad  cuindem,  -  quod  ad  conciliuin  générale  non  carnales 
boulines,  sed  spirituales  niitti  deberent  '  .  —  Fol.  198.  Ad  eunidem, 
«  de  necessilate  concordie  civilis  ad  obsistendum  unanimiter  itnpetui 
hostiuui  « . —  Fol.  199-200.  Ad  eumdem. —  Fol.  200.  «  Ad  Jacobum 
Branlardum,  regiurn  consiliariuni  »  .  —  Fol.  201  v\  Ad  J.  Leporis, 
"  de  policie  gallicane  egritudine  per  methapboram  corporis  bumani 
plurinuim  lapsi  et  cons(impti  » .  —  Fol.  203  v°.  Ad  G.  Macbetum.  — 
Fol.  204  v'\  Ad  Gontberum  Colli,  ut  nonnulla  sua  opuscula  faciat 
perscribi. —  Fol.  205  v°.  Ad  eumdem. —  Fol.  200  v°.  Ad  J.  Leporis. 

—  Fol.  207  v\  «  Collatio  per  scriptum  babita  super  materia  concilii 
generalis  cum  quodam  scolastico  Parisiensi  «  . —  Fol.  210.  Ad  eumdem, 
a  uberior  collatio  " .  —  Fol.  218.  Ad  eumdem.  —  Fol.  219.  Ad  con- 
cilium  générale  Constantie  celebratum,  epistola  exbortatoria  ad  con- 
stanter  pro  ecclesiastica  unitate  atque  reformatione  laborandum  " .  — 
Fol.  222.  Ad  [\.  de  Fontanis,  «  de  magistro  Vincentio,  ordinis  fratrum 
Predicatorum  professore  >;  .  —  Fol.  223  v".  v(  Ad  quemdam  amicum, 
scolasticum,  jocose  littere  « . —  Fol.  224.  Ad  eumdem. —  Fol.  224  v^ 
Ad  G.  Macbetum,  ^  ad  sui  visitationem  incitatio  " ,  prosaica  et  metrica. 

—  Fol.  225.  Ad  G.  Colli,  u  de  dono  unius  libri  ^  .  _  Fol.  226  v\ 
Ad  J.  Heraudum.  —  Fol.  227.  Ad  G.  Machetum.  —  Ibid.  Ad  Petrum 
Caucbon.  —  Fol.  227  v^  Ad  J.  de  Burreyo.  —  Fol.  228.  Ad  J.  de 
Tcmplis,  bacallarium  in  tbeologia.  —  Fol.  229.  Ad  Petrum  de  Can- 
tella,  regium  confessorem.  —  Fol.  229  v^  Ad  J.  ïnventum.  —  Ibid. 
Ad  Ludovicum,  cardinalem  Barrensem.  —  Fol.  231-232  v°.  Ad  N.  de 
Baya.  —  Fol.  233.  Deploratio  amici.  —  Fol.  233  v»-239  v^  Ad 
Beginaldum,  episcopum  Suessionensem.  —  Fol.  240  v^  Ad  Guillel- 
mum  Erardi,  bacallarium  in  tbeologia.  —  Fol.  241.  «  Ad  Henricum, 
regem  Anglorum  illustrem,  epistola  exbortatoria  ad  justiciam  et  alias 
virtutes  ». —  Fol.  245.  "  Deploratio  calamitatis  ecclesiastice  per 
scisma  nefandissimum,  cum  exbortatione  Pape  et  pontificum  ad  ejus 
evtirpationem  »;  rnetrice.  —  Fol.  246.  ^  Descriptio  [metrica]  et  laus 
Janue  » . —  Fol.  247.  Descriptio  metrica  vitae  rusticae.  — Fol.  247  v*. 


820  MANU  se  uns 

Descriplio  luetrica  vitae  tyrannicae.  —  Fol.  248.  ^  De  antichristo  et 
ortu  ejus,  vita,  moribus  et  operibus  r>  . 

Sur  ce  dernier  chapitre,  le  livre  est  clos  par  ces  mots  :  a  Expliciunt 
epistole  Nicolay  de  Clamengiis,  cantoris  Baiocensis  "  . 

Fol.  249  v°.  Une  main  peu  postérieure  aajoutéce  morceau  :  c'Exhor- 
tatio  ad  resistendum  contra  Machometicos  »  . 

Sur  Nicolas  de  Clamanges,  v.  Cave,  Scriptor.  ecclesiast.  hist.  liil. 
(1705),  p.  79  A;  Chevalier,  Bio-bibliogr . ,  col.  1G30-1631,  et  ce  que 
nous  avons  dit  plus  haut  (p.  721). 

Sur  la  garde  a,  on  lit  cette  intéressante  note  :  -<  Hune  librum  legavit 
venerabilis  et  scientifîcus  vir  magister  Petrus  Marie,  hujus  insignis 
ecclesie  Remensis  canonicus  atque  sacre  théologie  doctor  eximius,  et, 
facta  legatione,  predictus  liber  traditus  est  per  manus  Gerardi  de  Bins, 
artium  magistri,  fratris  dicti  Marie  atque  ipsius  heredis  per  beneficium 
inventorii,  die  Nativitalis  Johannis  Baptiste  anno  septuagesimo  oc- 
tavo  » . 

Sur  le  fol.  1,  la  cote  ordinaire  :   "  b  145  » . 

Commencement  du  XV^*  siècle.  Parchemin.  251  feuillels  à  2  col.  et 
une  girde,A,  en  lète.  305  sur  225  millim.  Rel.  veau  blanc  sur  bois. — 
(E.v-libris  gravé  da  Chapitre  :    «  D,  ord.  2,  n°  28  «). 

i>29  (N.  fonds).  Mélanges  théologiques. 

W  Déclaration  d'abus  contre  Tabbesse  de  Fontevrault,  pour  une 
permission  par  elle  donnée  à  Françoise  de  Coligny,  religieuse  du 
prieuré  de  Longueau  (Reims). — Cette  pièce  est  suivie  d'une  Déclaration 
du  Roi  pour  l'établissement  de  séminaires  dans  les  diocèses  où  il  n'y 
en  a  pas  (15  décembre  1698  et  1"  janvier  1699).  —  2  feuillets 
în-4\ 

2".  Protestation  de  M.  Gillot,  professeur  en  théologie  de  l'Université 
de  Reims,  contre  les  tendances  des  élèves  en  théologie  de  cette  ville,  et 
notamment  contre  la  thèse  de  Xicaise  Rogier  (26  février  1691).  — 
2  feuillets  in-f". 

3\  Question  théologique  sur  la  validité  de  la  profession  religieuse 
(Reims,  27  juin  1694).  —  2  feuillets  in-f". 

4°.  Délibération  du  chapitre  de  Reims  (avril  1668),  octroyant  un 
don  de  1500  livres  au  chapitre  de  Chàlons,  pour  aider  à  la  réparation 
de  la  cathédrale  de  cette  ville  qui  vient  d'être  atteinte  par  la  foudre.  — 
1  feuillet. 


DK    LA    ninLl()THi:(Jl  K    DM    ÎÎKIMS.  821 

5°.  Deux  Icltres  de  Maurice  Le  Tellier,  archevêque  de  Reims,  à 
M.  Courcior,  lliéoloj]al  de  Paris  (avril  I()88),  eu  faveur  des  traductious 
des  Livres  saiuts  et  des  offices  de  l'Kj^lise.  —  2  feuillets. 

6°.  -  Statuta  sacratissimae  Facultatis  Iheologiae  Renicusis  -  .  — 
Jurameuta  ejusdeni  Facultatis.  —  (lensures  de  celle-ci  sur  diverses 
questions  (155G,  1558,  1559,  1503,  15G6,  1572),  notamment  sur 
le  livre  du  chanoine  Hervel,  de  Ueims,  intitulé  :  Anfihugucs.  — 
15  feuillets. 

7°.  Censure  de  la  même  Facullé  sur  la  thèse  d'Antoine  Le  Febvre, 
des   Ermites  de   S.   Augustin  :   Vindkiac  novae  Gothescalci...  (1652). 

—  3  feuillets. 

8'\  "  Catalogus  omnium  arcliiepiscoporum  Hemensium,  ex  Flo- 
doardo  et  antiquis  catalogis  manuscriptis,  item  ex  Antonio  Demochare 
et  aliis  »  .  Cette  liste  va  de  S.  Si\te  à  Maurice  Le  Tellier. 

^c  ExMissali  Remensi  illustrissimi  principis  Caroli,  cardinalis  Lotha- 
ringi,  archiepiscopi  Rhemorum  ducis...  consilio  et  mandalo  excuso 
an.  1553...  Incipiunt  casus  episcopales...  r 

u  Praecipua  a  parochis  et  omnibus  confessariis  dioecesis  Attreba- 
tensis  in  sacramenli  poenitentiae  administratione  observanda  ^  .  Or- 
donnance de  Guy  de  Sève,  du  18  novembre  1684.  —  13  feuillets. 

9".  «  Mémoire  de  quelques  actions  particulières  de  messire  François 
d'Aligre,  (ils  et  petit-fils  de  chancelier  de  France  et  abbé  régulier  de 
Saint-Jacques  de  Provins  » .  —  Lettre  du  P,  de  Sahure,  adressée  à 
Fabbé  Gillot,  chanoine,  directeur  du  séminaire  de  Reims.  —  2  feuillets 
in-8\ 

10°.  «  Statuta  capituli  [Remensis,  approbata  die  20  augusti 
1641]  «  . 

Formule  des  voeux  des  religieuses  de  l'Hôtel-Dieu  ou  Hospital  de 
Notre-Dame  de  Reims  " .  —  6  feuillets. 

11".  Lettre  du  chanoine  F.  C.  (Reims,  7  novembre  1644)  à  un  ecclé- 
siastique de  Turin.  —  2  feuillets  in-16. 

12".  «  Mémoire  de  ce  qui  a  esté  observé  par  Monsieur  de  Chaaions 
(L.-.A.  de  NoaiJles?)  dans  ses  visittes  ^  .  —  2  feuillets  in-f^ 

13°.  "  Sommaire  des  miracles  continuels  qui  se  font  eu  l'église  et 
monastère  de  Sainct-Hubert  en  Ardenne,  de  l'ordre  de  S.  Benoist,  au 
diocèse  de  Liège,  et  des  grâces  et  indulgences  concédées  par  les 
souverains  pontifs  (sic)  de  Rome  à  la  confrérie  dudit  glorieux  sainct  " . 

—  F^lacard  imp.,  1663. 


822  MANUSCRITS 

1 4^  i«  La  manière  de  faire  la  neuvaine  de  S.  Hubert  » ,  contre  les 
morsures  et  la  rage.  Au  dos,  on  a  ajouté  à  la  main  une  ^  Explication 
des  articles  de  la  neuvaine  de  S.  Hubert  » .  —  Plac.  imp.,  1690. 

15°.  "  Jugement  des  examinateurs  sinodaux  de  Fcvesché  de  Liège  » , 
approbation  de  Tévêque  (1690),  et  jugement  des  docteurs  de  Louvain, 
relativement  aux  cérémonies  que  l'on  fait  observer  «  aux  personnes 
taillées  de  la  sainte  étole  du  grand  S.  Hubert  ^  (m.  d.).  —  1  feuillet. 

16°.  Représentation  du  Conseil  général  de  la  Marne  (s.  d.)  à 
Louis  XVIII,  à  propos  de  Fajournement  des  moyens  financiers  du 
Concordat,  qui  prive  le  département  d'évêque  et  de  séminaire.  — 
3  feuillets. 

17°.  Ordonnance  de  J.-B.  de  Latil,  cardinal,  archevêque  de  Reims 
(28  juillet  1832),  sur  la  fondation  d^une  chapelle  vicariale  faite  (1661) 
en  l'église  de  Pouillon.  —  1  feuillet. 

18°.  Lettre  de  M.  Gaillard,  curé  de  Ville-en-Tardenois  (21  juil- 
let 1803),  transmettant  au  curé  d'Aubilly,  Méry  et  Prémecy,  les 
instructions  de  V  "  évêque  v  du  diocèse  sur  la  conservation  ou  la 
suppression  des  oratoires  et  chapelles  existants.  —  2  feuillets. 

XVI*-XIX"  siècle.  Papier.  18  pièces  non  reliées. 

050  (0.  896,  en  partie).  Mélanges  théologiques. 

1°.  «  Si  les  religieux  peuvent  validement  administrer  le  sacrement 
de  pénitence  à  ceux  du  même  ordre,  sans  approbation  de  l'ordinaire, 
et  si  la  jurisdiction  qu'ils  exercent  dans  cette  occasion  vient  du  Pape 
ou  du  consentement  tacite  des  évêques  "  . —  Fol.  15  v°.  «  De  l'origine 
et  de  l'utilité  des  appellations  au  concile  général  des  jugemens  pronon- 
cés parle  Pape  " . —  Fol.  23.  «  Si  l'appel  au  concile  général  suspend 
les  censures  et  les  jugemens  prononcés  par  les  Papes  » . —  28  feuillets. 

2**.  "  Pauli  V'',  summi  pontificis,  bulla  adversus  Molinae  De  gratia 
sententiam,  édita  quidem  at  non  publicata.  Gregis  dominici...  «  Copie 
tirée  «  ex  archivis  Beatae  Mariae  Minervae,  Romae  ^ .  —  Fol.  16  v°. 
«  De  lapsu  humani  generis  in  praevaricatione  primi  hominis  "  .  — 
18  feuillets. 

3°.  Autre  copie  de  la  bulle  précédente.  —  8  feuillets. 

4°-5°.  Adresse  au  Pape,  contre  M.  Louistre,  doyen  de  Nantes,  tou- 
chant l'attentat  commis  contre  l'évéque  de  Léon  (1625).  —  Autre 
pièce,  contre  le  même.  —  5  feuillets. 

6**.  >'  Arrest  notable  du  Grand  Conseil,  portant  règlement  pour  la 


DE    LA   BIBLIOTHÈQIE    DR    RKIMS.  S23 

déchar<]c  et  cassalion  des  pensions  sur  les  cures,  en  conformité  des 
arresls  du  Conseil  d'Estal  et  prive  en  1G39,  IGGG,  16G7,  1G68,  IGG9, 
et  encore  de  ceux  du  Parlement  v  (G  février  1G70).  —  2  feuillets. 

7°.   «  Disputatio  de  peccatis  •  .  —  2  feuillets. 

8°.  Protestation  de  l'évèque  d'Amiens,  François  Lefèvre  de  Cau- 
martin,  contre  les  bruits  répandus  que  MM.  d'Abadie  et  Dabillon  ont 
prêché  des  idées  contraires  à  la  foi  de  l'Eglise  (1G44). —  2  feuillets. 

9°.  a  Lettres  de  [Louis  XIV,  portant]  création  d'un  tbrésorier,  garde 
et  conservateur  des  tiltres 'ecclésiastiques  ;  .  Copie  duXVlI"  siècle,  sans 
date.  —  4  feuillets. 

10°.  «  Discours  excelenl  sur  la  connoissance  des  comptes  n  des 
fabriques  et  leur  usage  pour  l'entretien  des  pauvres  (XVIP  siècle).  — 
G  feuillets. 

11°.  Note  inforr.iJ3  sur  les  droits  de  l'évèque  de  Paris  depuis  l'érection 
du  siège  en  archevêché.  —  4  feuillets. 

12\  Bref  d'Innocent  XI  (10  juillet  1684)  défendant  la  lecture  des 
œuvres  du  frère  Prêcheur  Noël  Alexandre,  et  autres.  —  1  feuillet. 

13".  Extraits  des  saintes  Ecritures,  des  canons  des  conciles,  des 
écrits  des  Pères  et  de  la  jurisprudence,  relatifs  ou  applicables  aux 
Bureaux  des  pauvres.  —  5  feuillets. 

14°.  u  Projet  de  MM.  du  Clergé  touchant  l'aprobation  des  confes- 
sions pour  les  réguliers  ^ .  —  2  feuillets. 

15".  «  BJxtraict  des  articles  contraires  à  l'autorité  et  jurisdiction 
épiscopale  contenus  dans  les  prétendus  statut/  de  l'église  collégialle  de 
Sainct-Junien  »  (s.  d.).  —  4  feuillets. 

16".  «  Autres  articles  des  statutz  de  l'église  collégialle  de  Sainct- 
Junien,  qui  ne  peuvent  estre  aprouvés,  partie  pour  estre  contraires  au 
droict  commun,  partie  pour  estre  contre  le  bien  commun  de  la  dicte 
église  ou  contre  les  particuliers  d'icelle  ') .  —  3  feuillets. 

17°.  Décret  de  l'assemblée  générale  du  clergé  de  France  (22  dé- 
cembre 1625),  «  pour  l'approbation  et  l'authorisation  du  desseing  et 
proposition  faicte  par  le  R.  P.  Charles  Godeffroy,  théologien  de  Paris  et 
curé  de  Créteville,  diocèse  de  Constance,  touchant  l'érection  et  esta- 
blissement  des  collèges  des  saints  exercices  ■  .  —  2  feuillets. 

18°.  «  Examen  de  la  doctrine  contenue  dans  le  livre  De  la  fréquente 
communion  v  [d'Arnauld]. —  1  feuillet. 

19'»-20°.  Canons  des  conciles  d'Agde  (506)  et  de  Tolède  (527).  — 
2  feuillets. 


824  MAMUSCRITS 

21".  Enquête  et  instruction  par  Tofficial  de  Bordeaux,  Pierre  de 
Lurbe,  contre  Philippe  Pronier,  curé  de  Saint-Martin  de  Ludon,  qui 
causait  du  scandale  (XVII"  siècle).  —  3  feuillets. 

22°.  '<  Tractatus  de  jure  principum  christianoruni  in  staluendis 
impedimentis  matrimonium  dirimentibus,  duas  in  partes  distributus, 
primum  Romae  inchoatus,  deinde  Parisiis  absolutus,  a  Joanne  de 
Launoy,  theologo  Parisiensi  ».  —  2  feuillets. 

XVII*'  siècle.  22  pièces  in-fol.,  papier,  dans  un  portefeuille. 

631  (M.  fonds).  Mélanges  tbéologiques. 

1°.  «  Écrit  pour  les  chanoines  réguliers  de  la  province  de  Bour- 
gogne, pour  la  préséance  dans  les  Etats,  contre  les  moines  des  ordres 
de  S.  Benoît  et  de  Citeaux  «  . —  On  trouve,  à  la  suite  (p.  74),  un  bref 
du  18  janvier  1504,  formulant  la  préséance  des  chanoines  réguliers  sur 
les  moines.  —  81  pages. 

2°.  Lettre  de  Tévêque  de  Saint-Pons  (23  novembre  1703)  à  un  sei- 
gneur de  la  Cour,  à  propos  du  «  fameux  Cas  de  conscience  signé  par 
quarante  docteurs  ».  —  A  la  suite  (p.  5),  on  trouve  une  lettre  de 
M.  Vivant,  syndic  de  la  Faculté  de  théologie  de  Paris,  à  M.  Petitpied, 
docteur  de  Sorbonne  (1704),  avec  la  réponse;  puis  (p.  18)  la  requête 
des  religieuses  de  Port-Royal  au  Roi  (1707)  ;  puis  (p.  25)  Tordonnance 
de  l'évêque  de  Poitiers  «  contre  les  fraudeurs  des  droits  du  Roi  » 
(12  juin  1707).  —27  pages. 

3°.  «  Eclaircissemens  de  M'  D.  G.  sur  la  lettre  sur  le  système  de 
M.  Nicole  (1705)  ».  — 48  pages. 

4°.  Mandement  de  Tévêque  de  Bayeux,  a  portant  condamnation  de 
plusieurs  propositions  extraites  des  thèses  soutenues  par  des  reli- 
gieux Bénédictins  de  la  congrégation  de  S.  Maur,  dans  l'abbaie  de 
Saint-Etienne  de  Caen,  diocèse  de  Bayeux  i)  (5  mai  1707).  — 
11  pages. 

5^  "  Courtes  réflexions  sur  cinq  propositions  censurées  dans  le 
mandement  de  M.  l'évêque  de  Bayeux  ».  —  4  pages  in-f°. 

6°.  Mémoire  présenté  à  la  Faculté  de  théologie  de  Paris,  pour  l'exa- 
men du  livre  :  La  cité  mystique  de  Dieu,  par  sœur  Marie  de  Jésus, 
abbesse  du  couvent  de  Tlmmaculée-Conception  d'Agreda,  traduction 
du  P.  Crouzet. 

1\  Sentence  de  la  Faculté  (1696). 

8°.  "  Dissertatio  de  tradilionis  apostolicac  necessitaleet  authoritate» . 


DK    LA    BICLIOTHKQI  K    DK    RKIMS.  825 

Signée  des  initiales  d'nn  vidame  dn  chapitre  de  Reims  (XVII"  ou 
coniniencement  dn  XVIII'  siècle).  —  iS  fenillets  in-i". 

0".  «  Mémoire  contre  la  signature  des  PP.  de  l'Oratoire  "  .  — 
15  pages. 

10°.  «  Lettre  de  M.  Arnauld,  docteur  de  la  maison  de  Sorbonne,  à 
M.  le  chancelier  >  .  —  2  feuillets. 

11°.  Id.,  à  M.  l'archevêque  de  Paris.  —  4  feuillets. 

12°.  u  Système  enlier  selon  cette  opinion  de  la  grâce  générale,  affin 
de  donner  un  moyen  de  comprendre  tout  d'une  veuela  suitte,  l'enchaî- 
nement de  tout  ce  système...  »  En  note,  on  lit  :  a  C'est  M.  Nicole  qui 
parle  ici  et  qui  a  depuis  réduit  cet  ouvrage  sous  une  autre  forme,  mais 
sans  changer  son  système  "  .  —  23  feuillets. 

WIII*  siècle.  Papier.  12  pièces  in-i\  Non  reliées. 

(Î52  (N'.  fonds).  Mélanges  théologiques. 

Fol.  1.  Accord  enire  le  chapitre  de  Reims  et  l'archevêque,  ditJohan- 
nine  (mai  1372),  sur  plusieurs  questions  de  juridiction. 

Fol.  12  v".  Transaction  entre  le  Chapitre  et  les  curés  de  Reims 
(18  novembre  16G5),  pour  l'enterrement  des  chanoines  et  des  chapelains 
dans  les  cimetières  des  paroisses. 

Fol.  15.  «  Déclaration  en  forme  de  testament  des  véritables  dispo- 
sitions de  mon  àme  dans  toutes  les  rencontres  de  ma  vie  r  ,  par  Arnauld 
(IG89). 

Fol.  24.  «  Lettre  de  M"^  ...  à  M.  l'abbé  de  la  Trappe,  sur  la  lettre  à 
l'abbé  Nicaise,  touchant  la  mort  de  M.  Arnauld,  en  mars  1095  "  . 

Fol.  36.  [Vers].  «  Sur  le  coeur  de  M.  Arnauld,  apporté  de  ...  à  Port- 
Royal-des-Champs  " . 

Fol.  36  v°.  Ordonnance  de  la  Chambre  ecclésiastique  du  diocèse  de 
Paris  (7  juillet  1696) ,  pour  "  accélérer  le  paiement  des  taxes  de  secours 
extraordinaire  accordé  au  Roi  au  lieu  et  place  de  la  capitation  '^  . 

Fol.  37.  «  De  intentione  ministri  sacramcntoriim ;  opusculum  Am- 
brosii  Calharini,  exscriptum  ex  editione»  . 

Fol.  41.  "Cas  de  conscience  touchant  un  homme  qui  s'étoit  fait 
ordonner  prêtre  et  évêque,  ne  croyant  rien  :  scavoir  si  ses  ordinations 
tant  actives  que  passives  sont  valides.  Résolution  '^  (par  Arnauld, 
1672). 

Fol.  47  v°.  u  Examen  de  l'opinion  de  Bellarmin  touchant  l'intention 
du  ministre  des  sacremens,  par  M.  Halley,  docteur  de  Paris  et  supérieur 


826  MANUSCRITS 

(lu  séminaire  de  Beau  vais,  du  tems  que  Monsieur  Buzenval  étoit  évêque  « . 

Fol.  51.  «  Preuves  tirées  des  SS.  Pères,  pour  montrer  que  lamalice 
de  celui  qui  retiendroit  son  intention  n'empescheroit  pas  la  validité  du 
sacrement  >i  . 

Fol.  61.  Preuves  depuis  le  concile  de  Trente. 

Fol.  73  V".  Pièces  diverses  relatives  au  livre  intitulé  :  ExpUcationdes 
maximes  des  saints  (1698). 

Fol.  78.  Epitaphe  satirique  de  Henri  de  Gondrin,  archevêque  de 
Sens  (f  1674). 

Fol.  79.  Id.  du  célèbre  Arnauld  (f  1694). 

Fol.  80.   ^'  De  libertate  " ,  de  Nicole. 

Fol.  86  v°.  "  Soumission  des  Récollets  de  Saint-Pons  à  Monseigneur 
leur  évèque  r,   (9  février  1697). 

XVIP  siècle.  Papier.  87  feuillets  en  un  cahier  non  relié.  230  sur 
175  millini. 

055  (N.  fonds).  Mélanges  théologiques. 

Page  1.  «  Deffence  des  professeurs  en  théologie  de  FUniversilé  de 
Bordeaux  contre  un  livre  intitulé  :  Lettre  d'un  théologien  à  un  officier 
du  Parlement,  touchant  la  question  si  le  livre  intitulé  "  Ludovici  Mon- 
tallii  litterae  ')   est  héréticiue  ^^  (14  juillet  1660). 

Page  93.  u  Seconde  deffence...  contre  divers  escrits  dictez  par  les 
Jésuites,  où  l'on  fait  voir  l'absurdité  de  la  prétention  de  ces  Pères 
que  le  fait  de  Jansénius  soit  inséparablement  joint  à  la  foy  « 
(4  août  1660). 

Page  119.  «  Factum  contre  les  difficultés  pour  lesquelles  son  auteur, 
religieux  de  S.  Dominique,  pressé  par  MM.  les  vicaires  généraulx  de 
Tholose  à  la  signature  du  Formulaire,  n'a  peu  la  leur  accorder  tou- 
chant les  points  de  fait  -*   (Toulouse,  16  décembre  1664). 

XVll®  siècle.  Papier.  158  pages,  en  un  cahier  cousu.  245  surl77mil- 
lim. 

654  (N.  fonds).  Mélanges  théologiques. 

Page  1.  Bref  d'Innocent  XI,  adressé  à  l'archevêque  de  Toulouse,  au 
sujet  des  Urbanistes  (18  janvier  1679). 

Page  2.  Lettre  de  l'évéque  de  Montpellier,  C.-J.  Colbert  de 
Croissy,  à  M.  de  La  Vrillière,  au  sujet  de  F  <  Unigenitus  »  (5  juin 
1714), 


\)K    [.A    BinLlOTHÎlQlK    I)K    H  KHI  S.  827 

Page  ().  Holation  do  ce  qiii  s'est  passé  dans  la  Faculté  de  théologie 
de  Keinis,  au  sujet  de  la  constitution  "  Unigenitus  «  (1714). 

Page  ii.  Appréciation  de  Touvrage  du  P.  Quf'snel  et  récit  de  la 
querelle  (ju'il  suscita. 

Page  1  43.  -  Tragniont  du  discours  de  M.  rarclievèque  de  Rouen, 
dans  sa  calende,  le  20  mars  ^ . 

XVllI*  siccle.  Papier.  145  pages.  243  sur  193  niillim.  Dérelic. 

()5t5  (N.  fonds).  Mélanges  théologiques. 

1".  Lettre  de  Parchevèque  de  Cambrai  au  Pape,  pour  Penvoi  de  son 
livre  sur  les  Maximes  des  sainfs.  —  Bref  d'Innocent  \II  Papprouvant. 

—  4  feuillets. 

2".  Lettre  de  Parchevêque  de  Cambrai  (3  août  1G97),  "  en  partant 
de  Paris  pour  son  diocèse  «. —  «  Le  Paler  des  Quiétistes  ",  vers.  — 

—  'i  Réponse  d'un  docteur  en  théologie  à  un  abbé,  aussi  docteur  de  la 
Faculté  de  Paris  ^^ .  —  Lettre  de  J.-A.  Bouthillier  de  Rancé  à  Pévêque 
de  Meaux  (avril  1697).  —  10  feuillets. 

3°.  Lettre  en  vers  de  M.  Despréaux  à  M.  Pabbé  Renaudet,  sur  la 
nécessité  de  Pamour  de  Dieu  dans  le  sacrement  de  pénitence.  —  Kpi- 
gramme  du  même  contre  les  Jésuites  (1706).  —  «  Extrait  d'une  lettre 
de  M.  Pabbé  N.  [Du  Guet  à  M.  Pabbé  Gillotl  .  .  —  Mandement  (30  dé- 
cembre 1697)  de  Pévêque  d'Arras,  Guy  de  Sève  de  Rochechouart,  au 
sujet  d'une  thèse  imprimée  (1696)  dans  son  diocèse. —  Rétractation  de 
M.  Delcourt,  président  du  séminaire  de  Douai  (1697-1698).  — 
^  Mémoire  très  fidelle  et  très  exact  d'une  chose  importante  pour  le 
service  de  Sa  Majesté  » ,  au  sujet  d'un  prétendu  trésor  caché  par  M.  Le 
Tellier,  chancelier  (1699).  —  16  feuillets. 

4".  «  Articuli  Lovanienses  »  (6  décembre  1544). —  «Extrait  d'un  traité 
De  jure  etjustitia^  dicté  par  le  P.  Maucervel,  jésuite,  en  1697,  auPont- 
à-Mousson  « . 

5°.  «  Censura  sacrae  Facultatis  theologiae  I*arisiensis  lata  in  librum 
qui  inscribitur  :  De  la  sainte  virginité^  discours  tradnil  de  S.  Avgnslin, 
avec  quelques  rcmarcjves  pour  la  clarté  de  la  doctrine,  par  Cl.  Siguenot, 
prêtre  de  l'Oratoire  » .  Paris,  1638. 

Mandement  de  Pévêque  d'Arras,  Guy  de  Sève  de  Rochechouart,  au 
sujet  des  tragédies  qui  se  représentent  dans  les  collèges  de  son  diocèse 
(25  septembre  1698),  avec  réglementa  ce  sujet. 


828  MANUSCRITS 

Lettre  de  Martin  Sfeyaert,  docteur  en  théologie  de  Louvain,  à  Tinter- 
nonce  de  Bruxelles  (1696-1697). 

Lettre  du  P.  Besnier,  jésuite,  à  l'archevêque  de  Sens  (1699).  — 
6  feuillets. 

6°.  «  Copie  d'une  lettre  sur  celle  de  M.  Du  Guet  à  M.  Boilcau,au 
sujet  de  l'ordonnance  de  M^'  l'archevêque  de  Paris,  du  20'  aoust  1696  » 
(11  mars  1697).  —  10  feuillets. 

7°.  «  Si  les  domestiques  des  mal  convertis  ou  religionnaires  d'une 
ville  du  royaume,  où  il  y  en  a  encor  bon  nombre,  peuvent  en  con- 
science préparer  de  la  viande  à  manger  pour  leurs  maîtres  es  jours 
défendus  d'en  manger  dans  l'Eglise  r  ?  question  résolue  (23  avril  1697) 
par  le  Conseil  de  conscience.  —  Avis  de  M.  Roulland,  sur  la  même 
question  (mai  1697). 

Avis  du  Conseil  de  conscience  (20  juillet  1693)  sur  le  cas  suivant  : 
a  Un  criminel  rompu  vif,  languissant  sur  la  roue,  des  prêtres  séculiers 
et  réguliers,  mus  de  compassion,  ont  sollicité  auprès  des  juges  qu'on 
l'étranglât;  un  d'entr'eux  fait  valloir  la  prière  qu'il  prétend  avoir  été 
suivie  de  l'effet;  de  là  naissent  de  grandes  disputes  «  . 

Est-il  permis  de  mentir  pour  sauver  sa  vie?  question  résolue  par 
M.  Habert  (Verdun,   1693).  —  4  feuillets. 

8".  Extraits  du  testament  de  Louis  XIV  (17  août  1714)  et  des  codi- 
cilles qui  l'ont  suivi,  ainsi  que  du  mandement  de  l'archevêque  de  Paris 
ordonnant  (2  septembre  1715)  des  prières  pour  le  Roi.  —  4  feuillets. 

9\   "  De  cognitione  divina  » .  —  12  feuillets. 

10".  Bref  adressé  par  Clément  XI  à  Louis  XIV,  à  propos  de  la 
Lettre  de  M'^  ...,  chanoine  de  B.,.,  à  iW  T.  D.  A. ;  cas  de  conscience p^^o- 
posé par,  etc.  —  1  feuillet. 

1 1".  Autre  bref  (13  février  1703)  ;  même  sujet.  —  2  feuillets. 

12°.  Autre  bref  (17  juillet  1705)  et  lettre  du  Hoi  (2  août)  à  l'assem- 
blée du  clergé.  —  2  feuillets. 

13^  Opinion  du  théologien  Arnold  Deschamps,  prêtre  de  Liège,  de 
la  Faculté  de  Louvain,  sur  la  doctrine  du  "  Formulaire  "  .  —  Sa  lettre 
à  la  Congrégation  du  Saint-Office,  au  nom  d'Hennebel  et  autres  (s.  d.). 
—  8  feuillets. 

14°.  «  Lettre  d'un  curé  du  diocese.de  Paris  à  un  docteur  de  Sorbonne 
de  ses  amis  ^   (3  août  1705).  —  2  feuillets. 

15°.  Bref  adressé  par  Clément  XI  au  Hoi  (31  août  1706).  — 
2  feuillets. 


1)K    LA    HinLI()THI'\)l  !•:    DM    KKIMS.  829 

1(>".  Arrêt  du  Conseil  privé  (13  décetnhre  170G)  conircAn  Pratique  de 
la  mémoire  artificielle  du  V .  lîuriier.  —  1  feuillet. 

17".  Acte  de  rétractation  (30  avril  1707)  de  Simon  Derveau,  docteur 
de  la  Faculté  de  tliéolo«]ie  de  Paris,  entre  les  mains  de  son  archevêque. 

—  1  feuillet. 

18".  Bref  d'Innocent  \l  (16  septembre  1080)  sur  le  livre  d'.Amédée 
(juiménée  contre  les  Jésuites.  —  1  feuillet. 

19".  Lettres  de  l'archevêque  d'L'trecht  et  de  l'évcque  de  Harlem 
.(18  octobre  1752)  à  Tarchevèque  de  Sens,  J.-J.  Lanjjuet  de  Gergy,  à 
propos  d'une  lettre  attribuée  à  ce  dernier.  —  5  feuillets. 

20°.  "  Declaratio  Joannis  Hennebel,  doctoris  Lovaniensis,  circa 
conslitutiones  SS.  PP.  Innocentis  \  et  Alexandri  Vil  et  subscriptionem 
Formularii  »  (IG90).  —  2  feuillets. 

2r.  Maxidement  de  Fr.-Mariin  Filland,  prieur  et  «pand  vicaire  de 
l'abbaye  de  Fé«4imp,  aux  prêtres  dépendant  de  cette  maison  (avril  1697), 
■en  conséquenvCe  de  la  lettre  pastorale  de  l'archevêque  de  Houen.  — 
1  feuillet. 

22".  «  Excerpta  ex  codice  actorum  Facultatis  Hemensis  (1652-1653), 
de  libro  intitulato  :  Gothescaici  vindiciae  novae  veterum  Palrum  decretis 
oppressae  »  . 

Copie  des  lettres  écrites  par  Max. -Emmanuel,  gouverneur  des  Pays- 
Bas  (7  novembre  1695),  sur  la  doctrine  de  Jansénius. 

Mandement  de  Ch.  Kollin,  recteur  de  l'Université  de  Paris,  aux 
évêques,  au  Conseil  de  Brabant,  au  magistrat  de  Louvain  (1"  oc- 
tobre 1695),  contre  les  tragédies  jouées  dans  les  collèges. —  9  feuillets. 

23°.  "Censura  Facultatis  Parisiensis  in  librum  Amadaei  "  (1665). — 
a  Alia  in  thesim  propugnatam  Parisiis,  14?  aprilis  1666,  apud  clericos 
regulares  Theatinos  ».  —  8  feuillets. 

24".  Lettre  de  révêque  d'Amiens,  au  Pape  (10  mars  1687),  sur  le 
sacrement  de  pénitence.  —  4  feuillets. 

25°.  Lettre  du  P.  Amé,  recteur  du  collège  des  Jésuites  de  Pont-à- 
Mousson,  repoussant  la  doctrine  d'une  thèse  émanée  d'un  de  ses  élèves. 
(1690).  —  2  feuillets. 

26".  Opinion  de  J.  Hennebel  sur  le  «  Formulaire  ^,  adressée 
(1694)  à  l'archevêque  de  Malines.   —  2  feuillets. 

27°.  Bref  d'Innocent  XII  aux  évêques  de  Belgique  et  k  l'Université 
<le  Louvain  (6  février  1694),  au  sujet  d'Hennebel  et  du  <  Formulaire  r> . 

—  2  feuillets. 


830 


MANUSCRITS 


28".  Décret  de  la  S'*  Congrégation  de  l'Inquisition  condamnant 
(9  décembre  1694)  le  livre  de  Jansénius  et  quelques  autres.  — 
1  feuillet. 

29°.  "  Libellus  J.-L.  Hennebel,  in  sacra  theologia  doctoris  et  Acade- 
miae  Lovaniensis  ad  S.  Sedem  deputati,  super  negotio  Formularis  "• 
(1"  novembre  1693).  —  1  feuillet. 

30°.  «  Mémorial  présenté  au  Pape  par  MM.  les  docteurs  de  Louvain, 
le  mois  d'aoust  1693,  tourné  d'italien  en  françois  "  .  —  1  feuillet. 

31°.  Réponse  delà  Faculté  de  Louvain  au  Pape  (3-25  mars  1694). 
—  Déclaration  d'Hennebel  (août  1696)  sur  les  constitutions  d'Inno- 
cent X  et  d'Alexandre  VII  et  sur  la  signature  du  Formulaire.  — 
3  feuillets.  V.  plus  haut,  pièce  20. 

32°.  Lettre  d'Innocent  XII  à  l'archevêque  de  Malines  et  aux  évêques 
d'Anvers,  Ruremonde,  Bruges  et  Gand  (21  novembre  1696).  — 
Réponse  de  la  Faculté  de  Louvain  (10  février  1697). —  2  feuillets. 

33°.  Lettre  de  M.  Du  Guet  à  Boileau  (3  décembre  1696).  —  4  feuil- 
lets. 

34°.  «  Du  Pape  » .  Autographe  de  Lamennais.  —  3  feuillets 
in-f°. 

XVII^-XIX^  siècle.  34  pièces  papier,  dont  3  in-^  et  le  reste  in-4'', 
dans  un  portefeuille. 


656  (X.  fonds).  Mélanges  théologiques. 

Fol.  1.  Thèse  des  Carmes  de  Béziers  :  ^^  Hisloria  Carmelitana  theolo- 
gïce  propugnala  (1682).  Quaestio  theologica  :  Quis  prophetas  facit  suc- 
cessoresque  post  se?  Ecclesiastici,  48  »  . 

Fol.  4.  «  Billiet  du  comte  de  Coligny  à  la  Vierge  »  (f  14  mai  1694). 

Fol.  4  v°.  Lettre  de  M.  Le  Tellier,  archevêque  de  Reims,  à  M.  Cour- 
cier,  théologal  de  Paris,  que  les  jansénistes  accusent  d'être  non 
seulement  la  langue  de  son  archevêque,  mais  aussi  celle  de  la  Société 
(21  avril  1688).  —  Autre  (28  avril). 

Fol.  6.  "  Propositions  soutenues  chez  les  Jésuites  de  Caen,  fidelle- 
menteoppiées  de  la  thèse  du  30  janvier  1693,  le  P.  Carascouët,  prési- 
dent » . 

Fol.  8  v°.  a  Le  péché  philosophique,  ou  le  crime  justifié,  dialogue 
entre  le  pénitent  et  le  confesseur. 

Le  PÉxrrEM.  —  Mon  père,  j'entensdire 


DK    LA    lilULIOTHKQLi:    DK    HKIMS.  831 

Fol.  10.  «  Eiitrotioii  de  piété  entre  un  libertin  et  un  scélérat,  à  l'oc- 
casion (lu  péché  philosophique. 

Le  Libekti.v.  —  Atnis,  rendons  <jràce  aux  bons  Pères; 
\e  craignons  plus  rien  désormais. 
Bcuivons,  mangeons,  péchons  en  paix; 
Ils  scavent  pour  le  ciel  ajuster  nos  affaires. 


Fol.  10  V".  «  Hequeste  présentée  aux  cardinauv  de  la  sainte  Inqui- 
sition par  les  RK.  Pères  Jésuites,  touchant  le  péché  philosophique,  tra- 
duite de  l'italien  en  francois  "  . 

Fol.  11  v°.  «  Au  sujet  de  certain  mémoire  mis  entre  les  mains  de 
M.  le  recteur,  de  la  part  du  Koi,  par  M.  l'archevêque  de  Paris,  conte- 
nant plusieurs  propositions  prétendues  extraites  des  écrits  de  quelques 
professeurs  de  philosophie  de  l'Université  de  Paris,  lesquelles  Sa 
Majesté  désire  n'être  point  soutenues  dans  les  écoles  » .  —  Réponse  du 
recteur  (28  octobre  1691). 

Fol.  12.  a  Censura  Facultatis  Pictaviensis  (21  junii  1665)  in  pro- 
positionem  P.  Mesnier,  jesuitae  collegii  Sanimarthani  Pictaviensis  "  . 

Fol.  12  v°.   '■<■  Formularium  Mechliniense  » . 

Fol.  13.  Décret  de  la  Congrégation  de  l'Inquisition  (28  janvier  1694), 
en  explication  du  Formulaire. 

Fol.  14.  Lettre  de  M.  Hennebel  (Rome,  23  octobre  1694)  sur  ce 
décret. 

Fol.  14  v°.  Lettre  de  M.  Félix  Vialart,  évêque  de  Chàlons,  au  Pape, 
sur  le  Formulaire. 

Fol.  16.  Thèses  des  Récollets  de  Louvain  (1691)  :  a  Thèses  historico- 
t/teologicae  ^  .  1.  a  De  vita  et  moribus  S.  Joannis  de  Capistrano  •>■) .  — 
2.  u  Z)e  disposilione  ad sacramentum poenitentiae  requisila,  %U  ejiis  effeclus 
obtineatur  v . 

Fol.  17.  Mandement  de  Jean-Ferdinand  de  Beughen,  évêque  d'An- 
vers, sur  le  Formulaire  (4  mars  1694). 

Fol.  18.  Mandement  du  chapitre  de  Reims,  à  l'occasion  des  mas- 
sacres de  iMM.  de  Guise  (20  mars  1589). 

Fol.  19  v°.  «  Recueil  de  la  grandeur,  largeur,  hauteur  et  autres  sin- 
gularitez  excellentes  de  l'édiGce  de  l'église  archiépiscopal  (sic)  deNostre- 
Dame  de  Reims  en  Champagne  n  . 

Fol.  21.  «  Statuta  collegii  Bonorum  Puerorum,  per  reverendissimum 
cardinalem    et   illustrissimum  principem    Carolum   a  Lotharingia,    in 


832  iMAMUSCRITS 

Academia  Remensi  pcr  eundern  instituti  et  fiindati  »  (^l"  oclobie 
1562). 

Fol.  24  v°.  u  Inscriplio  domus  seminarii,  adjanuani,  in  tabula lapidea 
insculpta  ^i .  1567. 

Fol.  25.  u  Inslitnlio  et  fundatio  seminarii  in  metropoli  civitate 
archiepiscopatus  Heniensis,  facta  ab  illustrissinio  ac  reverendissimo 
domino  cardinali  a  Lotharingia,  archiepiscopo  ac  duce  Kemensi,  Fran- 
ciae  primo  pari,  juxta  decretuni  de  hac  re  sacri  et  oecumenici  Triden- 
tini  conciiii  «  .  Ke  paraît  pa^  complet  (s.  d.). 

Fin  du  XVII'  siècle.  Papier.   39  feuillets.  240  sur  180  millim.  Non 
relié. 

I>57  (M.  fonds).  Mélanges  théologiques. 

Fol.  A-B.  Table. 

Pages  1-18,  73-92  et  101-200.  Règles  de  théologie  de  M.  Le 
Merre. 

Page  ]9.  «  Sentiment  du  concile  de  Trente  touchant  le  ministre  du 
sacrement  de  n)ariage  r^  . 

Page  49.  '<  Lettre  écrite  au  roy  d'Espagne,  Philippe  second,  par  les 
seize  de  la  ville  de  Paris,  pour  luy  offrir  le  royaume  ou  luy  demander 
un  roy  tel  qu'il  voudroit  le  leur  donner.  Cette  lettre  fut  interceptée  près 
de  Moulins  et  portée  au  roy  Henry  IV,  le  P.  Mathieu,  jésuite,  qui  en 
étoit  porteur,  ayant  été  arrêté...  »  (8  septembre  1591). 

Pages  64  et  68.  Rrefs  de  Clément  VIII,  adressés  à  Charles  de  Savoie, 
duc  de  Nemours,  pour  l'exciter  à  procéder  avec  les  autres  princes  de 
la  Ligue  à  l'élection  d'un  roi  au  lieu  et  place  de  Henri  IV  (15  février  et 
7  mai  1592). 

Page  92.  Requête  de  l'archevêque  de  Reims,  Maurice  Le  Tellier,  au 
Parlement,  contre  les  .Jésuites,  qui  avaient  fait  une  remontrance  contre 
son  ordonnance  du  15  juillet  1697. 

Page  97.  Arrêt  du  Parlement  (10  janvier  1698)  sur  cette  requête. 

Ibid.  Lettre  du  premier  président  à  l'archevêque  de  Reims  et  au 
P.  provincial  des  Jésuites  (21  janvier);  même  sujet. 

Page  99.  Lettre  d'excuse  des  Jésuites  (23  janvier),  en  présence  des 
évêques  de  Soissons  et  de  Laon. 

Page  201 .  «  De  l'authorité  de  l'église  gallicane  contre  les  entreprises 
des  magistrats  prophanes  (sic),  les  erreurs,  les  équivoques,  l'ignorance 
et  les  faussetés  des  escrivains  fiscaux  n . 


I)K    LA    BIBLI()rHI-:(Jl  i:    DK    REIMS.  833 

Page  539.  a  Traitlé  de  l'autlionté  du  Roy  dans  l'administration  de 
l'Kjjlise  «jallicane  "  . 

Page  607.  Sonnet  sur  M.  De  Harlay,  5'  archevêque  du  nom,  u  Harlay 
quint  -^ . 

•  In  prélat,  emporté  par  son  ambition, 


Page  668.  Avis  de  M.  Vialart,  évéque  de  Chàlons,  sur  la  signature 
des  quatre  cvèques. 

Page  671.  Décret  de  la  Congrégation  de  l'Inquisition  (23  mai  1680) 
contre  V Histoire  du  grand  schisme  d'Occident ,  du  P.  Maimbourg. 

Page  673.  Lettre  de  Xicole  à  l'archevêque  de  Paris,  à  propos  de  celles 
des  évcques  d'Arras  et  de  Saint-Pons  (6  juillet  1679). 

Page  680.  Lettre  du  même  à  un  de  ses  amis. 

Page  682.  Lettre  de  M.  l'abbé  Le  Roy  à  Nicole  (13  septembre  1679). 

Page  691.  Lettre  adressée  au  Roi,  par  les  députés  du  clergé 
assemblés  à  Saint-Germain,  sur  le  bref  du  Pape  relatif  à  la  régale. 

Page  695.  Brefs  d'Innocent  XI  adressés  au  Roi  sur  cette  question 
(12  mars  et  21  septembre  1678). 

Page  707.  Lettre  de  M.  Le  Roy  sur  la  mort  de  la  Mère  Agnès, 
abbesse  de  Porl-Royal  (1671). 

Page  709.  Bref  d'Innocent  XI,  adressé  à  l'archevêque  de  Toulouse, 
à  propos  de  ses  entreprises  sur  le  diocèse  de  Pamiers  (2  octobre 
1680). 

Page  710.  Arrêt  du  Parlement  de  Toulouse  défendant  d'exécuter  les 
lettres  de  Rome,  tant  que  le  Roi  n'en  a  pas  autorisé  par  lettres  patentes 
l'exécution  (18  novembre  1680). 

—    a   Pourquoi,  chagrine  Sainteté, 
Choquer  notre  monarque? 


Page  717.  Lettre  de  l'abbesse  de  Port-Royal  [à  M.  Arnauld?]  sur  la 
disgrâce  de  M.  de  Pomponne,  son  frère  (2  décembre  1679). 

Page  719.  Décrets  de  la  Congrégation  de  l'Inquisition  (23  no- 
vembre 1679,  14  mars  1680)  contre  des  ouvrages  des  Jésuites. 

Page  723.  Thèse  soutenue  (2  mai  1680),  au  séminaire  de  Sens,  par 
les  Missionnaires  de  Saint-Lazare,  sur  la  grâce  congrue. 

Page  733.  Requête  des  religieuses  de  Xotre-Dame  de  Liesse,  au  fau- 
bourg de  Saint-Germain  des  Prés,  contre  le  Formulaire  (27  avril  1680) . 

TOME    XXXVIII.  53 


834  MANUSCRITS 

Page  7  41.  Lettre  d'Arnauld  à  Nicole  (8  août  1679),  sur  la  lettre  de 
ce  dernier  à  Tarchevêque  de  Paris. 

Page  747.  Bref  adressé  par  Innocent  XI  à  Tévêque  de  Pamiers,  sur 
l'état  déplorable  de  son  diocèse  (20  décembre  1679). 

Page  748.  Lettre  de  ce  dernier  à  l'archevêque  de  Paris  (6  juin  1679), 
sur  la  régale. 

Page  752.  «  Réponse  à  la  question  de  la  lettre  du  P...  au  P..., 
touchant  la  signature  du  Formulaire  " .  (Reçue  à  Beauvais,3  avril  1665). 

Page  783.  "  Lettre  écrite  de  Rome  aux  religieuses  de  Charonne, 
en  leur  envoyant  le  bref  du  Pape  touchant  l'élection  d'une  supérieure  » . 

Page  788.  Requête  de  ces  religieuses  à  l'archevêque  de  Paris. 

Page  797.  Satire  sur  la  direction. 

ï  Chrysostome  françois,  censeur  évangélique, 
Aussy  profond  docteur  que  censeur  politique, 
Bourdaloue, » 

Page  799.  Lettre  de  M.  Le  Noir,  théologal  de  Séez,  sur  la  domina- 
tion des  évêques  et  sur  les  lettres  de  cachet. 

Page  834.  Lettre  d'Innocent  XI  au  Roi,  sur  les  Urbanistes  (19  juil- 
let 1679). 

Page  841.  Bref  du  même  au  cardinal  d'Estrées,  sur  la  régale 
(28  février  1680).  —  Réponse  de  celui-ci  (31  mai). 

Page  848.  Bref  du  même  à  J.-N.  Colbert,  archevêque  de  Carthage, 
coadjuteur  de  Rouen,  sur  la  charge  pastorale  (1"  mai  1680). 

Page  850.  Lettre  du  cardinal  Cibo  au  même  (20  avril). 

Page  851.  Bref  d'Innocent  XI  au  Roi,  sur  la  régale  (12  juillet 
1680). 

Page  852.  "  Extrait  d'une  lettre  de  Languedoc  -^  (3  septembre  1680), 
sur  ce  qui  s'est  passé  dans  l'église  de  Pamiers  de  la  part  des  régalistes, 
lors  de  la  mort  de  l'évêque. 

Page  855.  Bref  d'Innocent  XI  à  Fr.-Ét.  de  Caulet,  évêque  de 
Pamiers,  le  consolant  des  persécutions  qu'on  lui  suscite  (17  juillet 
1680). 

Page  863.  «  Lettre  d'un  théologien  de  Paris  k  un  de  ses  amis,  sur 
une  question  de  la  puissance  divine  r, . 

Ce  volume  porte  au  dos  le  titre  a  Miscellanea,  to.  9  »  ,et  paraît  pro- 
venir de  M.  Gillot. 

XVIII»  siècle.  Papier.  873  pages,  plus  8652-865^^  gj  3  feuillets  Hmi- 
naires,  a-g.  217  sur  163  millim.  Rel.  parchemin. 


I 


l)i:    LA  BIBLIOTHEQUE   DE    REIMS.  835 

(>58  (F.  495).  «  Réponse  au  systèino  de  M.  i\icoIe  sur  la  grâce  uni- 
verselle ou  Lettre  LXVII  sur  la  grâce,  à  M.  Gilot,  professeur  de  théo- 
logie à  Heims,  en  1701,  10  septembre,  jusqu'au  23  du  mesme 
mois  7 . 

Sur  le  fol.  2,  on  lit  :  i  Ex  libris  S.  i\icasii  Hemensis,  congregationis 
S.  VLiuri  r)  , —  A  l'intérieur  du  plat  initial,  on  trouve  cette  cote  : 
«  OO.lOi'». 

XVIII»  siècle.   Papier.    120  feuillets.   155  sur  97  millirn.  Rel.  par- 
chemin. —  (Saint-Nicaise). 

059  (N.  fonds).  «  Scriptum  in  quo  sententia  utriusque  partis  circa 
efficaciam  gratie  proponitur  ^ . 

On  y  trouve  aussi  (p.  162)  :  "  Collatio  doctrinae  catholicorum  cum 
doctrina  sanctorum  Augustini  et  Thomae  contra  collationes  RR.  PP. 
qui  eandem  doctrinam  cum  doctrina  Calvini  conferunt  » . 

XVII*  siècle.   Papier.    168  pages.  236  sur   176   millim.  Non  relié. 

(>40  (N.  fonds).  Traité  de  la  création  et  du  péché  originel. 
Démembré  d'un  recweil  Gillot  :   «  Miscellanea,  to.  IV  »  . 

XVll®  siècle.   Papier.  140  pages.  240  sur   192  millim.  Non  relié. 

(>41  (M.  fonds).  Traité  de  la  grâce. 

Démembré  d'un  recueil  Gillot  :  a  Miscellanea,  to.  IV  » . 

XVIh  siècle.   Papier.    102  pages.  240  sur  192  millim.  Non  relié. 

(>42  (N.  fonds).  Tractatus  théologiens. 

Traité  «  de  locis  theologicis  ^  et  des  attributs  de  Dieu.  S'arrête  sur 
une  théorie  assez  développée  de  la  prédestination,  au  sujet  de  laquelle 
l'auteur  s'excuse  (29  octobre  1679)  des  erreurs  involontaires  qu'il 
aurait  pu  y  introduire. 

Ce  traité  est  démembré  d'un  recueil  Gillot  :  a  Miscellanea,  to.  IV  » . 

Page  172.  Mandement  de  Mathurin  Savary,  évèque  de  Séez,  défen- 
dant (16  mai  1698)  à  ses  prêtres  de  prononcer  à  haute  voix  le  canon 
de  la  messe. 

XV1I«  siècle.  Papier.    173  pages.  240  sur  19i  millim.  Non  relié. 

(>45  (iV.  fonds).  Système  de  l'épitre  de  S.  Paul  aux  Romains;  para- 
phrase raisonnée  des  chapitres  IX,  X  et  XI. 


836  MANUSCRITS 

Démembré  d'un  recueil  Gillot,  intitulé  :   «  Miscellanea,  to.  IV  "  . 

XVIII*  siècle.   Papier.  5  pièces  in-4»  de  2,  4,  36,  20,  36  feuillets, 
dans  un  portefeuille. 

044  (X.  fonds).  Remarques  sur  la  constitution  ^(  Unigenitus  ;  et  sur 
l'état  présent  des  contestations  qu'elle  a  occasionnées. 
Pages  355-357.  Table  des  chapitres. 

XVIII'  siècle.  Papier.  357  pages.  240  sur  180  millim.  Non  relié. 

645  (M.  fonds).  Mélanges  théologiques. 

i\  Mémoire  concernant  les  nullités  du  bref  de  Clément  XI,  du 
12  février  1703,  contre  la  décision  du  «  Cas  de  conscience  »  faite  par 
quarante  docteurs  de  Sorbonne.  —  10  feuillets. 

2".  Bref  de  Clément  XI  au  Roi  (23  février  1703),  sur  le  u  Cas  de 
conscience" .  Déclaration  de  M.  Couet,  grand  vicaire  de  Rouen (8  juin), 
à  son  archevêque.  —  2  feuillets. 

3\  Autre  bref  (10  avril  1703).—  1  feuillet. 

â\  Chansons,  triolet  et  Dies  irae  sur  le  cardinal  de  Noailles. 

«  Oh  !  que  j'étois  embarrassé 
» 

—  (  Qu'on  me  dise  ce  qu'on  voudra 

» 

—  t  Les  simples  auront  l'avanlage 

» 

—  €  Chantons  ce  beau  cantique 


—   a  Dies  irae,  dies  illa; 

Tristis  eras,  o  Sorbona, 
Immerilo  condemuanda. 

Quanlus  Iremor  est  fulurus, 
Quando  Clemens  est  venturus 


—  2  feuillets. 


5*.  Considérations  sur  l'ordonnance  du  cardinal  de  Noailles,  dvt 
22  février  1703,  et  sur  le  décret  et  les  brefs  de  Rome  qui  l'ont  précédée. 
—  14  feuillets. 


DK    LA    BIIJLIOTHKQIIK     I)K    HKIMS.  837 

6".  Deuxième  censure  de  Joseph-Ignace  de  Foresta  de  Coulongne, 
évêque  d'Api,  contre  la  décision  des  quarante  docteurs  de  Sorbonne. 

—  Lettre  du  P.  Quesnel  au  Hoi  (170i).  —  4  feuillets. 

7°.  Réponse  de  Gabriel  de  Hoquette,  évèque  d'Autun  (23  juillet  1 703), 
à  la  lettre  de  M.  de  Pontchartrain.  —  Mandement  de  Tévèque  de 
Vence,  François  des  Bertons  de  Grillon,  contre  le^  Gasdc  conscience  » . 

—  5  feuillets. 

8°.  Déclaration  du  Koi  sur  les  fonctions  d'official  (10  octobre  1680). 

—  1  feuillet. 

9°.  «  Déclaration  et  protestation  du  R.  P.  Quesnel,  prestre,  contre 
le  placard  afOché  contre  lui,  à  Brusselles,  le  15  février  1704  «.  — 
4  feuillets. 

10°.  Mémoire  au  sujet  des  quatre  docteurs  exilez  pour  la  décisioiidu 
«  Cas  de  conscience  " .  —  2  feuillets. 

11".  Bref  d'Alexandre  VII,  sur  la  traduction  française  du  Missel 
(12  janvier  1661).  —  1  feuillet. 

12".  Bref  de  Clément  XI,  condamnant  (28  janvier  1704)  la  Véritable 
Tradition  de  V Église  (Liège,  1702).  —  2  fetiillets. 

1 3°.  Décret  de  la  Congrégation  de  l'Inquisition  contre  deux  ouvrages  de 
l'archevêque  de  Sébaste,  vicaire  apostolique  de  Hollande  (3  avril 
1704). 

14°.  Lettre  circulaire  adressée  par  le  P.  de  La  Chaise  aux  évêques 
de  France  (12  septembre  1702),  et  réflexions  à  son  sujet. —  4  feuillets. 

15°.  Réponse  au  système  de  M.  Nicole.  —  30  feuillets. 

16°.  Lettre  d'un  théologien  à  son  ami,  au  sujet  de  l'usure.  — 
12  feuillets. 

17°.  Délibération  des  docteurs  de  Sorbonne  sur  le  u  Cas  de  cons- 
cience 15 .  —  5  feuillets. 

18°.  «  Réflexions  sur  le  livre  :  De  la  tradition  de  rk'glise  romaine  sur 
la  prédestination  des  saints  ^>  .  —  21  feuillets. 

19°.  u  Scriplum  a  summo  pontifice  Clémente  8",  Congregationi  de 
Auxiliis  exibitum,  in  quo  praecipua  S.  Augustin!  dogmata,  de  gratia 
Christi,  ipsius  Augustini  verbis  exponuntur  » .  —  Avis  conforme  de  la 
Congrégation.    —  29  feuillets. 

20".  a  De  viribus  humani  liberi  arbitrii  et  de  efficacia  auxiliorum 
gratiae  Dei,  doctrina  sana  et  catholica  n .   —  7  feuillets. 

21".  Lettre  du  cardinal  Baronius  à  M.  de  Villars,  archevêque  de 
Vienne,  au  sujet  de  la  doctrine  de  Molina  (mars  1603).  —  2  feuillets. 


838  MANUSCRITS 

22\  c:  De  intentioneministri  sacramentorum;  opusculum  [Ambrosii] 
Catharini  " .  —  4.  feuillets. 

23\  «  Monita  ad  confessariosdioecesisLeodiensis  "  (2  janvier  1690). 
—  (c  Formule  d'un  billet,  qu'on  prétend  enfermer  une  aliénation  véri- 
table [de  la  somme  prêtée]  »  (Reims,  1681). —  «  Formule  de  mande- 
ment qu'on  donne  aux  stationaires  de  l'Avent  et  du  Carême  dans  le 
diocèse  de  Chaalons,  introduit  par  M.  l'archevêque  de  Paris  lorsqu'il 
gouvernoit  l'église  de  Chaalons  »  .  —  Rétractation  du  P.  d'Estinbrieux, 
jésuite  (2-5  août  1696),  entre  les  mains  de  l'évêque  d'Amiens,  H.  Fey- 
deaudeBrou.  —  Ordonnance  de  celui-ci  sur  la  même  question  (29  avril 
1697).  —  4  feuillets. 

24".  Lettre  de  F.  de  Sahure,  chanoine  de  Saint-Jacques  de  Provins 
(5  janvier  1683),  «  à  présent  prieur  de  Saint-Denis  » ,  à  M.  Etienne  Le 
Camus,  évêque  de  Grenoble  (6  février).  —  2  feuillets. 

25".  (i  Trois  questions  proposées  à  MM.  les  docteurs  de  Sorbonne  » , 
sur  le  pouvoir  de  juridiction  de  l'abbesse  de  Fontevrault.  —  Leur 
réponse.  —  2  feuillets  in-f^ 

26°.  Lettre  de  François-Etienne  de  Caulet,  évêque  de  Pamiers,  au 
P.  La  Chaise,  au  sujet  de  la  régale  et  des  désordres  qu'elle  a  amenés 
dans  son  chapitre  rentré  dans  la  vie  commune.  —  2  feuillets. 

27°.  Lettre  de  M.  Bech,  chanoine  de  Pamiers  (28  septembre  1680), 
à  M.  de  Chàteauneuf,  secrétaire  d'Etat,  lui  remontrant  la  faim  qu'il 
endure  dans  le  château  de  Dax  où  il  a  été  jeté. 

28''-29°.  Signatures  de  Rome  (1679,  1680),  pour  affaires  de  bénéfice 
et  de  mariage.  Cachets  aux  armes  de  u  Marcellus  Rondeninus,  s[acrae] 
p[oenitentiae]  regens  " ,  et  de  «  Flaminius  Taia,  sacr[ae]  poen[itentiae] 
regens  n .  —  2  pièces,  1  et  2  feuillets  in-f\ 

Les  pièces  1-17  sont  extraites  d'un  recueil  Gillot  intitulé  :  «  Mis- 
cellanea,  to.  15  »  ;  les  suivantes  proviennent  d'un  recueil  sem- 
blable, coté  jadis  :  a  Miscellanea,  to.  IV  « . 

XVII*-XVIII«  siècle.  29  pièces,  papier,  in-d",  sauf  3  in-f».  Dans  un 
portefeuille. 

646  (N.  fonds).  Recueil  de  pièces  théologiques  et  de  poésies  latines 
et  françaises,  notamment  sur  le  jansénisme. 
Page  189.  «  Institutio  juvenilis. 

Quisquis  amas  virtutem,  avidis  haec  auribus  hauri  : 


DE    LA    BIBLIOTHÈQl  E    DE    HEIMS.  839 

Page  193.  Sur  l'archevêque  de  Keiins. 

I  Viens,  Pluton,  viens,  suivi  de  ta  troupe  infernale, 
Emporte  Le  Tellier  et  sa  noire  cabale. 


Page  19i.  Lettre  de  rarebevêque  de  Tours,  François  Blouet  de 
Cainilly,  à  M""  l'abbesse  de  Clielles  (s.  d.),  et  réponse.  —  Lettre  de 
celle-ci  à  une  de  ses  amies  (^8  janvier  1725). 

Page  200.  Cbanson,  sur  l'air  de  Joconde  (1728). 

I  Tapin,  qui  fonds  comme  un  vautour 
Sur  tout  bon  janséniste 


Page  201.  Attestation  donnée  par  les  délégués  de  l'archevêque 
d'Utrecbt,  sur  la  guérison  subite  d'Agathe  Leenders  Stoutandel, 
d'Amsterdam  (1727). 

Page  214.  «  Conjectura  domini  Micolai  de  Cusa  de  novissimis 
diebus  » .  Édité  en  1480;  v.  Hain,  Rep.  bibliogr.,  t.  II,  n'  5893. 

Page  224. 

a  Sapons  les  fondements  du  party  janséniste. 
Dit  au  pape  Benoisl  l'évesque  de  Soissons. 


—  a  Chanson  sur  l'air  des  Triolets. 

Tu  vois  mon  trouble  et  ma  langueur, 
Cher  ange,  c'est  toy  que  j'invoque, 

N'épargne  pas  ton  A  La  Gocque  » .   (6  vers). 

Page  225.  Lettre  du  procureur  général,  Joly  de  Fleury,  à  M.  Sta- 
part  (14  juin  1728),  notaire  à  Epernay,  à  l'occasion  de  la  guérison 
miraculeuse  de  sa  femme. 

Ibid.  Lettre  de  l'évêque  de  Montpellier  au  même  (27  juin). 

Page  228.  «  Sur  l'évesque  de  Nismes  (1730). 

Pour  éviter  des  Juifs  la  fureur  et  la  rage. 
Saint  Paul,  dans  la  ville  de  Damas, 
» 

Page  229.  «  Jansénius;  poëme  héroïque. 

Je  chante  ce  prélat,  que  de  fiers  ennemis 
Veulent  chasser  du  ciel  oîi  ses  vertus  l'ont  mis. 


840  MANUSCRITS 

Page  236.  "  Nouveau  jeu  de  quadrille  sur  les  affaires  du  tems. 

MoLiNA.  —  Je  sçavois  bien  que  mon  jeu  viendroit  à  la  mode  par  sa  nouveauté. 
Les  Jésuites.  —  Il  faut  être  bien  hardi...  » 

Page  239.  Ode  de  Voltaire  sur  les  affaires  de  TÉglise,  peu  après  le 

concile  d'Embrun. 

«  Après  que  l'Eglise  romaine 
Se  vit  maîtresse  souveraine 

5) 

Pages   244   et  342.    «    Chanson,  sur  l'air  des  Pèlerins   de   Saint- 
Jacques. 

Viens  au  secours  de  ton  Eglise, 

Divin  Pasieur, 
Délivre-la  de  l'entreprise 
t 

Page  246.   ^  Sur  Tair  :  Je  tiens  ce  jus  d'octobre. 

Monseigneur  de  Soissons  se  mocque 

Assurément 
Avec  sa  Marie  A  La  Gocque 
» 

Page  247.  u  Sur  Pair  du  Fleuve  (/t)a!,.'f/. 

Tu  vrux  qu'on  te  cli  insonne, 
Languet,  mon  cher  prélat,  af,  af, 

D 

Page  248.  "  Lettres  patentes  d'historiographe  du  régiment  de  la 
Calotte,  en  faveur  de  M.  Languet,  évesquo  de  Soissons  ;  an  5730  « . 

Page  252.  "  Lettre  de  Sa  Majesté  Calotine  à  l'éminentissime  assem- 
blée du  conclave,  à  Rome,  1730  ' . 

Page  258.  a  Extrait  d'une  lettre  de  Lyon,  du  15*  juillet  1730.  « 
Estampe. 

Page  260.  a  Pièces  déjà  anciennes. 

Triâtes  et  lugubres  objets, 
J'ay  vu  la  Bastille  el  Viiicenncs, 
Le  Châtclet.      .....     « 

Page  262.   >'  Tumulus  Ludovici  XIV  «  .  Violente  épigramme. 

«  Siste,  viator,  et  lege. 
Sub  hoc  sepiUlus  lapide  sibi  rcgnoque...  » 


Page  !2()8.  Médaille  de  Louis  XIV. 

I  Au  milieu  des  grundours  vaincre  la  vanité 


Page    270.    a     Le    roy    Louis    XIV    au    Régent    :    Dirige    grcssus 
mecs...  « 

Page  271.   «  Le  jeu  d'ombre. 

Loiis  XV.  —  Mon  oncle  joue  pour  moy. 

M.  d'Orléans.  —  Je  joue  en  coeur  avec  six  matadors...  i 

Page  272.    ^^  Le  jeu  de  trictrac. 

Le  duc  d'Orléans,  régent.  —  A  moi  le  dé. 

La  duchesse  de  Bkrrv.  —  Je  donne  mon  trou  au  plus  fort  joueur...  » 

Page  273.  Sonnet  sur  Louis  XIV. 

c  La  vcrlu  de  Louis  n'eut  jamais  de  semblable. 


Page  27  4. 

«  On  rime  bien  sur  sept,  et  pourquoy  pas  sur  quinze? 
, » 

—    0   Si  le  Pape,  avant  sa  bulle, 
Avoit  consulté  sa  mulle, 


Page  275.  Sur  la  cour  de  Rome. 

«  Pauperibus  sua  dat  gratis,  ncc  munera  curât 
Guria  papaiis > 

—    «  Cher  ami,  qui  peux  seul  dissiper  mes  ennuis 


Page  276.   "  Epislola  annci  degentis  in  inferis  ad  amicum  degentem 

in  terris. 

0  lu  funesto  quonJam  mihi  junctusamore, 


Page  277.  «  Vers  pour  mettre  sous  le  portrait  de  Notre-Seigneur 
habillé  en  jésuite. 

Ils  ont  volé  mon  nom,  rejette  mon  esprit, 
Persécuté  les  miens  par  leur  jalouse  rage. 


Page  278.    "   Immortali   memoriae  clarissimi  ac  religiosissimi  viri 


842  MA\USCUITS 

Joannis  Mabillonii  epithaphium   (sic) y  auctore  Guill.  Roussel  (février 

1708). 

Sub  hoc  lapide  sepultus  jacet 

!• 

Page  283.   a  Requeste  des  curés  au  roy  Louis  XIV. 

Louis,  jusques  à  toy  j'ose  porter  ma  plainte, 
1 

Page  287.  Contre  les  Jésuites. 

ï   II  faut  enfin  parler;  c'est  trop  longtemps  se  taire. 
0  disciples  d'Ignace » 

Page  291.  «  Requête  des  procureurs  du  baillage  de  l'archevesché  de 
Reims  au  R.  P.  Maurel,  secrétaire  et  intendant  de  M^"^  François  de 
Mailly,  archevesque. 

A  vous,  père  de  La  Gripière, 
Vice-prélat  à  mine  altière, 
Vous  dont  les  ongles acerrés, 
Pour  besoins  prétendus  sacrés. 
Au  fond  de  la  plus  creuse  bourse 
Puisent  l'or  jusque  dans  la  source  ; 

B 

Page  296.  "  Epitaphe  de  M.  Jacques  Callou. 

^  1  est  mort,  ce  saint  prestre,  il  faut  porter  le  deuil; 

>  rrêtons-nous  ici,  pleurons  sur  son  cercueil. 

ri   est  par  son  bon  exemple » 

Jbid.  «  Serenissimi  Delphini  epitaphium. 

Sta,  viator,  et  luge. 
Pulvis  in  pulverem...  » 

Page  297.   «  Abrégé  de  l'histoire  de  France,  en  vers. 

Ses  lois  en  quatre  cent  Pharamond  introduit. 
Glodion  chevelu,  qu'Aétius  vainquit 
,....» 

Page  301.  "  Abrégé  de  toutes  les  parties  géographiques  de  la 
France  v . 

Page  308.  «  Abrégé  de  l'histoire  de  France  distinguée  par  chaque 
race  de  rois  »  . 

Page  327.  «  Vers  artificiels  pour  la  géographie,  pour  soulager  la 
mémoire  » . 


I)K    LA   BIBLI()THi:(JLK    DK    HKIMS.  843 

Page  345. 

a    Ksl-co  un  concile?  Est-ce  un  sabatli? 
De  la  noire  assemblée 


Page  347.  "  Abrégé  méthodique  de  l'art  du  blason  y^  .  Par  demandes 
et  réponses,  comme  dans  l'œuvre  du  P.  Ménétrier, 

Page  369."  Centuries  de  Silvius,  mises  en  vers  libres  pour  aider 
la  mémoire  des  jeunes  gens  "  (octobre  1708),  par  M.  Gabrisseau, 
curé  de  Lavanne.  C'est  un  traité  de  grammaire.  Sur  les  œuvres  de 
Jacques  Dubois,  v.  Brunet,  Manuel,  t.  V,  col.  610. 

t  Si  vous  voulez  avoir  l'élégance  en  partage, 
Du  vulgaire  ijjnorant  évitez  le  langage. 


Page389.  Histoire  ecclésiastique,  en  vers,parleP.  J.-B.-P.Duchesne, 
de  la  Compagnie  de  Jésus. 

tt  Depuis  iongtems  promis  le  sauveur  Jésus-Christ 


(Éditée  dans  Science  de  la  jeune  noblesse,  t.  III). 

Page  407.  «  Maximes  de  la  sagesse  ou  de  l'honnête  homme. 
Craignez  un  Dieu  vengeur  et  tout  ce  qui  le  blesse, 


(Science  de  la  jeune  noblesse,  t.  I). 

Page  410.   «  Abrégé  méthodique  de  l'art  du  blason;  rimé. 
Des  armes  le  blason  est  la  noble  science, 


Page  413.   "  Abrégé  de  l'histoire  sainte  et  universelle. 

L'univers  en  six  jours  est  formé  du  néant; 
Adam  perd  son  bonheur  en  désobéissant. 


Page  419.  Plaies  d'Egypte. 

■  Sanguis,  rana,  culex,  muscae,  mala  pestis,  et  ulcus, 
Grando,  locusta,  urabrae,  funera  diva,  mare  ». 

—  Prodiges  dans  le  désert. 

«  Mara,  manna  et  Horeb,  Sinaï,  volucresque,  maria, 
Via,  Core  sociique  vora  flamma,  unda  colubri  i. 


844  MANUSCRITS 


Page  420.  Histoire  romaine. 


*  En  trois  mille  deux  cens  cinquanle-cinq  du  monde, 
Le  bâtard  Romulus,  sauvé  du  sein  de  l'onde 


Page  429.  Histoire  de  France. 

«  Les  Francs,  vers  l'an  deux  cent,  en  un  corps  réunis, 
Puis  domptés  par  Probus,  pillent  divers  pays 
• 

Page  438.   "  Avis  à  une  jeune  personne  qui  enlroit  dans  le  monde, 

J'ay  des  conseils  à  vous  donner  ; 
Ce  n'est  pas  le  moyen  de  plaire, 
Iris j 

Page  442.  Sur  le  jeu. 

»  Les  plaisirs  sont  amers  d'abord  qu'on  en  abuse. 
Il  est  bon  de  jouer  un  peu  ; 
Mais  il  faut > 

Page  443.   u  Sur  un  avorton. 

Toi  qui  meurs  avant  que  de  naître 


Page  444.  a  Vie  de  la  Cour. 

Servir  le  souverain  ou  se  donner  un  maître, 
Dépendre  absolument  des  volontés  d'autrui, 
» 

Ibid.  «  Chanson  de  M.  de  Coulange. 

D'Adam  nous  sommes  tous  enfans, 
La  preuve  en  est  connue 


Page  445.  «  Remontrance  faite  par  les  gens  de  vie  aisée  »,  à  M.  de 
Mailly,  archevêque  de  Reims,  par  M.  Le  Roux,  professeur  en  théologie, 
à  Reims. 

Prélat  plein  d'affabilité, 
Prélat  surpassant  en  bonté 


> 


Page  450.  A  la  mémoire  de  Janséuius. 

.  D.  0.  M. 

Cornélius  Janscnius  hic  situs  est. 
Satis  dixi 


i)K    L\    BIBLIOTHKQIK    DK    KKIMS.  8V5 

Pajjc  i.")!.  u  Cerlifical  du  corps  des  répétiteurs  de  l*aris,  portaut 
recommandation  en  faveur  de  M.  Thureau,  allant  prendre  possession 
d'une  prébende  de  l'église  de  Verdun  (171:2). 

\oiis,  docteurs,  non  du  liant  ëlajjo, 
Disputcurs  et  soufleurs  à  gagt, 
Képt'lilours  i?i  utramqne, 
Ergoteurs  baltans  le  pavé, 


Page  456.  <^  Julii,  cardinalis  Mazarini,  epitaphiutn. 

Hic  jacct  Julius  Alazarinus, 
Galliae  rex,  Italus, 
lOcclesiae  praesui,  laicus, 


Page  458.  «^  Leges  connubiales.  Lex  \\  Viri  usoribus  imperanto  ; 
uxores  viris  obediunlo.  —  II".  Formosissimas  undequaque  uxores  ne 
ducunto...  "  Donné  comme  imprime  à  Paris,  chez  J.  Kerver,  1546, 
in-fol. 

Page  461.  Pour  le  portrait  du  P.  Quesnel  (1719). 

Page  462.  Pour  le  portrait  du  cardinal  de  Noailles. 

Jbid.  <j-  Différence  des  PP.  Quesnel  et  Le  Tellier  ^ . 

Page  463.  Au  P.  Le  Tellier  et  à  tous  les  .Jésuites,  sur  la  découverte 
de  leurs  intrigues  contre  le  cardinal  de  Xoailles;  rondeau. 

•  Un  coup  du  ciel  dévoilant  vos  complots. 


Ibid.  A  propos    du  jésuite   Chainillard,   qui  supplanta   Toratorien 
Terrasson  dans  un  sermon  prêché  dans  la  cathédrale  d'Orléans. 
Page  464.  u  Madrigal. 

Au  service  d'.^rnaud  (oui  Paris  fut  prié, 


Page  467.  Pater  sur  la  constitution  ';  Lnigenitus  " 

«  Pontife,  dont  l'injuste  loi 
Nous  ôte  la  sainte  Ecriture, 


Page  469.  «  Prose  contre  les  Jésuites. 

Lauda,  Sien,  Sorbonitas, 
Qui  damnarunt  Jcsuitas 
Cum  suo  Gonfucio. 


8V6 

Page  470. 


MANUSCRITS 


»  A  Monsieur,  Monsieur  deMailii. 
L'auteur  dès  le  titre  a  failli 


Page  473.  Ode  à  M.  de  Mailly  (1717).  —  Imp.   Reims,   Multeau. 

4  pages  irl-4^ 

«  Anliqua  nuper  Relligio  gênas 
Pallore  suffusa.     ...     s 

Page  477.  a  Profession  de  foi  pour  ceux  qui  en  acceptant  la  bulle 
disent  qu'elle  est  règle  de  foi  dans  l'Eglise  «  . 
—  Contre  les  Jésuites. 

t  Cette  Société,  sous  qui  l'univers  tremble 


Page  480.  "  Chanson. 


Certain  prélat  d'importance 
Se  retire  à  Saint-Tliierri, 


Page  484.  Sur  la  nouvelle  ordonnance  de  M.  de  Bissy,  évêque  de 
Meaux. 

IL  Las  de  garder  si  longtems  le  tacet, 


Ibid.  Sur  le  cœur  d'Arnaud. 

«  Ad  sanctas  rediit  sedes  ejectus  et  exul, 


Page  485.  Sur  les  cardinaux  français  (de  Rohan,  d'Estrées,  de 
Noailles,  de  Bouillon,  de  La  Trémoille,  de  Gesvres,  de  Bissy). 

Page  486.  Sur  l'cc  Unigenitus  n  et  la  réduction  des  rentes  de  l'Hôtel 
de  ville  de  Paris. 

Ihid.  Entretien  d'un  pécheur  avec  son  confesseur  sur  1'  «  Unige- 
nitus »  . 

«  Le  Pécheur. —  Retirez-vous  d'ici,  scrupuleux  confesseur, 

Rome  vient  aujourd'hui  dissiper  mes  frayeurs, 


Page  489.  "  Parodie  du  Torticolis  de  [J.-B.]  Rousseau. 
L'autre  jour,  la  Cour  échaudée, 


I)K    LA    B11]LI()T1I1>(JIIE    DK    UICIMS.  847 

Page  iOO.    «  Sur  rassemblée  [du  clergé]  de  1704  » . 
Page  iOl.   «  Sur  Clément  \I  «  . 
Page  492.   «  Au  roi  Louis  \1V  n . 
Page  493.  Contre  les  Jésuites. 


Sautcrelesdc's  noirs  abysmes, 
Troupe  (le  démons  incarnés, 


Ibid.   u  Sur  l'air  :  Voictj  le  jour  solennel  de  Noël. 

Langres  commence  ù  plier  ; 

Le  Tellier, 
Persécuteur  de  \oailles, 


Ibid.   "  Sur  Tair  :  Ratnoncz-ci,  ramonez-là. 

Clément,  par  un  bref  en  forme, 
S'est  cxpli(ji:é f 

Page  496.    '  Sur  l'air  des  Pendus. 

Chacun  est  fort  embarassé 
Si  c'est  le  P.  Le  Tellier, 
Ou  une  grande  maréchale, 
Ou  notre  vieille  martingale, 
Qui  a  procuré  le  cordon 
A  Chauvelin,  ce  beau  garçon, 


Ibid.  «  Cantique  sur  Pair  de  :  Je  nen  dirai  pas  le  nom. 

Sans  grùce  on  ne  peut  rien  faire, 
Sans  grâce,  au  crime  attaché. 


Page  499.   «  Contre  le  cantique  précédent,  sur  l'air  de  Léandre. 

Depuis  peu,  sur  notre  horison, 
Quesnel  on  a  vu  reparoistre 


Page  501.   «  Réplique  à  la  chanson  précédente. 

Depuis  que,  sur  notre  horison, 
On  voit  Alolina  reparoîtrc 


Page  503.  «  Avis  des  chanteurs  ambulans  de  la  troupe  de  C-ham- 
pagne,  au  lecteur  " ,  suivi  de  36  couplets. 


848  MAXISCRITS 

Page  509.  «^  Chanson  sur  Tair  des  Pendus  ou  du  Pont-Neuf. 

Vous  tons  qui  par  ici  passez, 
* 

Page  513.  "  Pour  une  demoiselle  nommée  la  Petite  Janséniste,  chan- 
son sur  Pair  de  Joconde. 

Que  dans  vos  yeux  Jatisénius 
• 

Page  515.   «  Cantique  [sur  la  grâce]. 

Grand  Dieu,  je  connois  ma  misère, 

Je  ne  puis  rien, 
Fuir  le  mal,  ni  faire  le  bien  ; 
» 

Page  51G.    «  Chanson   nouvelle   n   (1710),   contre    les  «    Enfants 

d'Ignace  » . 

«  Sans  craindre  qu'on  me  menace 
Ni  d'exil  ni  de  prison, 
1 

Page  517.  Sur  la  disgrâce  de  M.  d'Agucsseau  (1718). 

Page  518.  Chanson  contre  V  «  Unigcnitus  "  ,  sur  Pair  du  Branle  de 

Metz. 

ft  Ne  nous  faites  pas  un  crime 
* 

Page  519.  «  CertiOcat  du  sieur  abbé  de  Landève,  pour  entrer  à  la 
comédie  de  la  pastorale  des  Jésuites,  le  17'  aoust  1716. 

Frère  Louis-François  Duvau, 
De  II  yti*e  très  saint  père  Ignace 
Disciple  fidel  et  nouveau, 
1 

Page 520.   a  Cantate  ou  ode  allégorique  à  Alonscigneur,  etc.,  chan- 
tée à  la  comédie  susditte. 

Sur  les  bords  enchantés  qu'arrose  le  Céphise, 

B 

Page  523.  «  Critique  de  Tode  cy-dessus  ;  chanson  sur  Pair  :  Réveillez- 
vous. 

A  la  feste  que  l'on  préparc 
Accourez  tous,  petits  et  grands, 
1» 


DE    LA   BIliLIOTHÈQUI*:    UK    REIMS.  849 

Page  524.  "  Cupidon  diippé.  (Personna^jes  :  Jupiler,  M'''  l'arche- 
vêque; Vénus,  M""  de  Giaiidpré;  l^allas,  M""  Millet;  Cupidon,  l'abbé 
de  La  Faire;  janvier  1718). 

La  Cour  céleste,  en  troupe,  au  retour  du  Verseau, 


Page  532.  u  Philotanus  ;  poème  de  \V  L.  D.  G.  ' ,  sur  V  '  Unigenitus  » 
(avril  1720). 

«  Ces  jours  passés,  regagnant  mon  manoir, 


Page  564.   «  Calotine.  Brevet  de  la  charge  de  garde  des  sceaux  en 
faveur  de  M'  d'Aguesseau  (1730). 

De  par  le  Dieu  de  la  satyre, 


Page  567.  «  Parodie  de  la  dernière  scène  de  Mithridate.  (Person- 
nages :  le  Régent,  le  duc  de  Bourbon,  Law). 

Law.  —  Ah!  que  vois-je,  seigneur,  et  quel  sort  est  le  vôtre? 


Pages  570-582  et  596-602.  u  Philippiques  » ,  sur  les  mêmes  et  sur 
la  duchesse  du  Maine.  Ode  1". 

(  Vous  dont  l'éloquence  rapide 


Page  583.  «  Sur  les  billets  de  banque,  en  1719. 
Quoique  l'on  en  dise, 


Page  585.  Sur  l'exil  du  Parlement  à  Pontoise. 
Page  608.  "  Gémissement  sur  les  maux  de  l'Eglise  et  l'abbé  Jouberl, 
de   Saint-Etienne-du-Mont,    sur   l'air   des   Pèlerins  de  Saint-Jacques 

(1730). 

Que  deviendra  donc  notre  France 


XVIII*  siècle.  Papier.    417   pages   numérolées   183-606.  225    sur 
173  millim.  Bel.  parchemin,  débridée.  — (Legs  Saubinel). 

647  (X.  fonds).  Ecrits  divers  du  chanoine  Breyer. 

TOME  xxxvni*  54 


850  MANUSCRITS 

Fol.  1.  «  Défense  des  libériez  de  l'église  gallicane,  où  Ton  montre 
que  l'église  de  France  n'a  point  abandonné  son  ancienne  doctrine  sur 
l'autorité  de  l'Église.  MDCCII  «  . 

Fol.  40.  «  Traité  de  la  puissance  ecclésiastique  »  . 
Fol.  71.  «  La  constitution  Um'genitus  confrontée  avec  les  jugemensde 
l'Église  contre  Adalbert,  Clément,  Félix  d'Urgel  et  Martin  Luther  » . 
Fol.  84.  ce  Conformité  des  douze  articles  proposées  (^ec)  en  1725  au 
pape  Benoit  XIII,  pour  servir  d'explications  de  la  bulle  Unigenitus  du 
pape  Clément  XI,  avec  les  explications  sur  la  même  bulle  approuvées 
par  98  cardinaux,  archevêques  et  évêques  de  France,  et  autorisées  par 
la  déclaration  du  Roi  du  4  aoust  1720  " . 

Fol.  91.  «  Sur  le  titre  et  la  fin  des  statuts  [et  ordonnances  synodales 
donnés  à  Troyes  le  14  juin  1722]  r . 
Fol.  101.  «  De  l'autorité  du  concile  générale  (sic)  de  Baie  » . 
Fol.  103.   a  Letre  (sic)  de  Messieurs  les  évêques  de  Luçon  et  de  La 
Rochelle  au  Roi,  le  ...  mars  1711  «  . 

Fol.  107.   u  Que  les  comédiens  et  autres  personnes  de  théâtre  sont 
infâmes,  selon  les  loix  civiles  et  canoniques  » . 

Fol.  109.  «  Extrait  du  (sic)  Bibliothèque  janséniste  ou  Catalogue 
alphabétique  des  livres  des  jansénistes  ^  quénellistes,  bajanistes  ou  suspects  de 
ces  erreurs,  etc.  » 

Fol.  113.  Sur  la  profession  de  foi  dressée  par  Pie  IV. 
Fol.  117.   «  Règles  importantes  pour  examiner  les  privilèges  dont 
jouissent  les  églises  séculières  et  régulières  exemptes  de  la  jurisdiction 
des  évêques  diocésains  et  pour  en  connoître  la  nullité  y^ . 

Fol.  119.  «  Si  les  fonctions  des  curez  et  des  chanoines  sont  person- 
nelles, etc.  » 

Fol.  121.  «  Extrait  du  2*  concile  de  Chalon  tenu  en  813  ». 
Fol.  123.  a  Un  curé  qui  a  obtenu  une  cure  d'un  abbé  qui  en  est  le 
coUateur,  est-il  tombé  dans  la  simonie  lorsqu'en  reconnaissance  de 
cette  cure  il  a  remis  entre  les  mains  de  cet  abbé  son  premier  bénéfice 
ou  ne  Ta  résigné  qu'à  la  personne  qu'il  luy  a  indiquée  et  quand  il  luy 
a  dit  de  le  faire  >;  ? 

Ces  papiers  sont  de  la  main  même  de  l'auteur  de  la  Vie  de  S.  Pru" 
dence,  de  la  Vie  de  5"  Maure  [de  Troyes]  et  de  la  Défense  de 
V Eglise,  etc.,  etc. 

XVIII»  siècle.  Papier.  123  feuillets.  190  sur  130  millim.  Non  rehé. 
—  (DonDeollin). 


I 


1)1-:    L\   BIBLIOTHKiJL'I':    DIC    HKIMS.  851 

648  (N.  fonds).  "  La  Béatitude  des  Chrétiens  |  ou  Fleo  de  la 
Foy,  I  Par  |  Geoffroy  Vallée,  natif  d'Orléans,  |  Filz  |  de  feu  Geoffroy 
Vallée  et  de  Girarde  Le  Berruyer;  |  Aux  quels  noms  de  Père  et  Mère 
assemblés  |  Il  s'y  treuve  |  Lerre  geru  vray  fleo  de  la  foy  |  Bigarée,  |  Et 
au  \^om  du  Filz  |  Va  fleo  Kegle  foy  |  autrement  |  Guère  la  folle  foy.  | 
—  Heureux  qui  scait;  |  au  scavoir  repos...  » 

V.  Brunet,  Manuel,  t.  V,  p.  1000. 

A  la  suite  de  ce  rarissime  ouvrage,  dont  l'impiété  fameuse  fit  brûler 
l'auteur,  on  trouve  : 

Fol.  15.   "  IVotes  sur  le  livre  de  Geoffroy  Vallée  » . 

Foi.  21.  «  Arrest  contre  Geoffroy  Vallée;  extraits  des  registres  du 
Parlement  du  8  février  1574  ». 

XVni*  siècle.  Parchemin.  26  pages,  plus  2  fol.  liminaires  a,  b,  le 
dernier  portant  le  titre,  et  un  feuillet  de  garde  c.  Jolie  écriture  hàtarde. 
187  sur  137  niillim.Rel.  maroquin  rouge  aux  armes  du  Dauphin,  duc 
de  Bourgogne,  avec  dentelle  à  petits  fers  composée  de  dauphins  et  de 
fleurs  de  lis  couronnées;  doublée  de  maroquin  vert  à  dentelles;  gardes 
de  papier  à  fleurs  de  couleur  sur  fond  or.  —  (Vente  F.  Clicquot,  1844). 

649  (M.  fonds).  «  Lettre  de  dom  Daret,  bénédictin,  [sous-prieur  de 
Saint-Remi  de  Reims],  à  W  la  prieure  de  Villarceaux,  en  1715  n  . 

Dès  le  fol.  1,  on  trouve  la  Lettre  de  madame  la  prieure  de  Villar- 
ceaux (sœur  A.  Desmaretz  —  28  janvier  1715),  qui  a  donné  lieu  à 
cette  réponse. 

XVIII*  siècle.  Papier.  84  pages.  348  sur  228  millim.  Couverture 
parchemin. 

6o0  (M.  fonds).  «  Réponse  aux  plus  spécieuses  objections  des  pro- 
testants contre  la  réalité,  tirées  [sic)  de  la  raison  "  . 

A  la  fin  (fol.  69),  on  lit  cette  mention  :  «Cet  ouvrage  a  été  composé 
par  \r  Gaudru,  ancien  professeur  de  philosophie  et  à  présent  chanoine 
de  l'église  métropolitaine  de  Reims  » . 

XVIII*  siècle.  Papier.  69  feuillets.  167  sur  106  millim.  Rel.  veau 
fauve.  —  (Achat,  1856). 

651  (IV.  fonds).  Mélanges  théologiques. 

Page  1.  u  Dissertation  sur  les  Juifs,  par  M.  de  Mirabeau,  secrétaire 
de  l'Académie  française  [sic)  » .  Publiée  dans  Dissertations  mêlées  sur  divers 


852  MANUSCRITS 

sujets  importans  et  curieux.  Amsterdam,  Bernard,   1740,  2  vol.  in-8". 

Page  38.  «  Etat  de  la  Judée  au  tems  de  Jésus-Christ  et  depuis,  jusqu'à 
la  ruine  de  Jérusalem  ». 

Page  60.   a  Caractère,  sectes  et  opinions  des  Juifs  ;'  . 

Page  104.   "  Du  Messie  »  . 

Page  145.  «  Traité  des  trois  imposteurs;  réponse  à  la  Dissertation 
{Menagiana,  t.  IV)  de  M.  de  La  Monnoye,  sur  le  livre  De  tribus  impos- 
toribus  »  . 

Page  217.  «  Le  ciel  ouvert  à  tous  les  hommes,  ou  traité  théologique 
dans  lequel,  sans  rien  déranger  des  pratiques  de  la  religion,  on  prouve 
solidement  par  l'Ecriture  sainte  et  la  raison  que  tous  les  hommes 
seront  sauvés  ;  par  Pierre  Cuppé,  prêtre,  bachelier  en  théologie,  cha- 
noine régulier  de  S.  Augustin  et  prieur-curé  de  la  paroisse  de  Boin, 
diocèse  de  Xaintes  "  .  A  été  imprimé  en  1768. 

Page  389.  i'  L'oracle  des  anciens  fidèles,  pour  servir  de  suite  et 
d'éclaircissement  à  la  sainte  Bible;  Berne,  1760  »  .  Avec  épître  dédica- 
toire  à  l'abbé  Guyon,  auteur  de  V Oracle  des  nouveaux  philosophes ,  et  un 
arrêt  du  Parlement  qui  condamne  (3  décembre  1760)  V Oracle  des 
anciens  fidèles  à  être  lacéré  et  brûlé. 

Page  509.  «Nouvelles  remarques  critiques  sur  le  nouveau  Testament, 
pour  servir  de  suite  à  V Histoire  critique  du  vieux  et  du  nouveau  Testa- 
ment du  P.  Richard  Simon  »  .  Imprimé  en  Hollande  (Paris,  1756),in-8°. 

Toutes  ces  copies  sont  de  la  main  de  M.  Havé,  dont  on  trouve  la 
marque  frappée  en  or  au  dos  du  volume  :  ^  Ex  libris  Adr.-Jos.  Havé  n . 

XVIII*  siècle.  Papier.  550  pages  et  une  table  c.  —  Rel.  parchemin 
vert.  —  (Achat,  1847). 

6o2  (^.  fonds).  «  Mémoire  des  pensées  et  des  sentimens  de  J[ean] 
M[eslier],  prê[tre],  c[uré]  d'Estrep[i]g[ny]  et  de  Bul[aivesJ,  sur  une  par- 
tie des  abus  et  des  erreurs  de  la  conduite  et  du  gouvernement  des 
hommes,  où  Ton  voit  des  démonstrations  claires  et  évidentes  de  la 
vanité  et  de  la  fausseté  de  toutes  les  divinités  et  de  toutes  les  religions 
du  monde,  pour  être  adressé  à  ses  paroissiens  après  sa  mort  et  pour 
leur  servir  de  témoignage  de  vérité  à  eux  et  à  tous  leurs  semblables. 
In...  testimonium  illis  et  gentihus  » . 

Avant  l'ouvrage  proprement  dit,  on  trouve  des  feuillets  liminaires 
i-ix  contenant  des  lettres  du  même  auteur,  qui  avisent  les  curés  du 
voisinage,  ses  confrères,  de  l'apparition  de  son  livre. 


DK    LA    BIBLIOTIIKQIE    DK    HKIMS.  853 

Imprimé  par  les  soins  de  Rudolf  Charles,  en  3  vol.  in- 8".  Amster- 
dam, U.-C.  Meycr,  1804. 
Fol.  c-E.  Table. 

Fol.  F-i.  Notes  de  M.  H[enouard]  au  sujet  de  ce  manuscrit  qui  lui  a 
appartenu  et  qu'il  croyait  être  l'une  des  deux  copies  autographes  trou- 
vées chez  J.  r»Ieslier,  après  sa  mort. 

Après  avoir  figuré  au  n"  207  du  catalogue  de  la  vente  de  la  biblio- 
thèque K(Miouard,  dont  il  porte  encore  la  marque,  notre  exemplaire  se 
retrouve  au  n''850  (Paris,  1867,  catal.  L.  Potier)  de  la  bibliothèque  H.  de 
Lassize, 

XVIIP  siècle.  Papier,  ix  et  466  pages,  plus  des  fol.  a,  b,  en  tele,  le 
premier  blanc,  f-i,  à  la  fin.  188  sur  130  inillim.  Rel.  maroquin  rouge, 
dentelle  et  tranche  dorée.  —  (Achat,  1882). 

655  (\.  fonds).  "  Extrait  des  pensées  et  scntimens  de  Jean  Meslier, 
prêtre-curé  d'Etrépigny  en  Champagne,  sur  les  erreurs  et  superstitions 
de  toutes  les  religions  et  principalement  de  la  religion  chrétienne, 
adressés  à  ses  paroissiens  » . 

Aux  pages  3-12,  on  trouve  un  «  Abrégé  de  la  vie  de  Pauteur  » . 

Cet  extrait  diffère  peu  de  celui  qu'on  trouve  dans  les  OEuvres  de 
Voltaire,  édit.  Beuchot,  t.  Xï,  et  dans  VEnci/clopédie  méthodique,  VhWo- 
sophie,  t.  III.  ,     , 

La  Bibliothèque  de  Chartres  possède  un  exemplaire  de  cet  ouvrage 

(n"  775  du  Catalogue  général,  édit.  in-8%  t.  XI). 

XIX*  siècle.  Papier.  239  pages.  308  sur  192  millim.  Non  relié. — 
(Achat,  1880). 

6o4  (N.  fonds).  La  religion  expliquée  catholiquement  et  défendue 
contre  les  erreurs  théologiques  le  plus  accréditées  en  Europe,  par 
M.  P.  Machet. 

Tome  1"  seul  de  l'ouvrage  imprimé  à  Paris,  en  1836.  Il  est  rempli 
des  corrections  et  adjonctions  manuscrites  de  l'auteur,  en  vue  d'une 
édition  nouvelle. 

XIX^  siècle.  ïn-8°,  papier.  439  pages.  Non  relié. 

655  (N.  fonds).  (1)  Bibliotheca  versificata,  id  est  Aurora  Pétri 
Rigae,  cum  additamentis  Aegidii  Parisiensis  et  commento. 

(1)  Les  huit  numéros  (jui  suivent  ne  sont  pas  à  leur  vraie  place,  ayant  été  acquis 
ou  retrouvés  plus  tard. 


854  MANUSCRITS 

Fol.  1.  Après  les  deux  vers  connus  : 

a  Scire  cupis,  lector,  qui  codicis  istius  autor  (jîc)? 
Petrus  Riga  vocor » 

l'auteur  débute  par  ce  prologue  que  nous  n'avons  pas  rencontré  dans 
les  mss.  52  et  53  (p.  46-47  de  ce  volume)  :  «  Frequens  sodalium 
meorum  petitio  cum  quibus  conversando  flores  infantie...  w 

Fol.  1  v°.  11  continue  :  u  Fraterne  caritatis...  —  Versus  cujusdam 
canonici,  etc. 

Stringere  pauca 

—  De  utilitate  legendi  hune  librum. 

Nil  homini  melius -n 

Fol.  2.  a  Prologus  de  commendatione  libri  et  divine  Scripture. 
Omnis  scriplura  divinitus  inspirata... 

—  Dulcius  ut  saperet 

—  Initium  mundi » 

Fol.  3  v°.   «  Epilogus  brevis  ad  quem  sequitur  narratio. 
Primo  facta  die 

—  Executio  propositi,  et  primo  de  opère  prime  diei.  In  principio  crea- 
vit  Deus  celum  et  terram,  etc. 

Principio  celum  terramque  créasse  refertur 

Qui  sine  principio,  qui  sine  fine  manet, 
Ex  uichilo 

—  Qualiter  Petrus  et  Paulus  mortus  (sic)  est  {sic). 

Ense  sacrât  Paulum  par  lux,  urbs,  dux,  cruce  Petrum. 

Explicit  novum  et  vêtus  Testamentum  ^  . 

Fol.  185  V''.  Suit  un  résumé  du  poème  précédent,  que  nous  n'avons 
pas  rencontré  dans  les  deux  manuscrits  déjà  mentionnés,  et  qui  paraît 
être  l'œuvre  de  Gilles  de  Paris. 

«  Hcc  de  lege  nova  veterique  voluminacomplens 
Facturus  finem,  si  licuisset,  eram. 
Hic  fuerat 


DE   LA  BIBLIOTHÎ:(JUE   DE   REIMS.  855 

Sine  A. 

Principio  rerum  posl  ({iiinquc  dies  homo  primus 
Condilus  in  sexto 


Barnabas  et  Tyrus  liii  docucre  fidem  i . 

Réduit  à  huit  vers,  le  résumé  du  Nouveau  Testament  est  suivi  d'un 
adieu  au  lecteur  : 

«  His  te,  Petre,  tui  mcrito  mediantc  laboris 
Consociet    Ghristus 


Te  qiioque  contiiif^at  bac  prece  posse  frui.  Amen  > . 

Le  continuateur  de  Pierre  Riga,  ou  peut-être  même  le  scribe, 
ajoute  : 

«c  Vermiculos  non  vcrsiculos  jam,  Petre,  scqueris  ; 
Versiculosus  eras,  vermiculosus  cris  i . 

Un  ample  commentaire  garnit,  avec  des  intermittences  plus  ou 
moins  importantes,  les  marges  du  volume.  Voici  les  premiers  mots 
du  prologue  et  du  texte  :  ^-  Très  sunt  ordines  veteris  Testamenti...  — 
Cum  dixit  Moyses  :  In  principio  creavit  Deus  celum  et  terram,  trium 
errores  elisit  Platonis,  Aristotilis  et  Epicuri.  Plato  enim...  » 

Les  gardes  ne  sont  pas  dénuées  d'intérêt. 

Au  verso  du  foL  b,  longue  et  assez  futile  note  (XI1I°  siècle)  sur 
le  rapport  de  certaines  choses  avec  les  nombres.  De  ces  exemples, 
répartis  sur  les  nombres  l-ll,  nous  ne  citerons  que  le  deuxième  du 
nombre  4,  qui  offre  quelque  imprévu  :  a  Quatuor  animalia  plena  oc[ulis] 
ante  et  rétro  in  Apocalipsi  ;  quatuor  partes  mundi...  » 

Les  fol.  c-K  ont  reçu  (XIII*  siècle)  des  fragments  de  commentaire 
sur  divers  passages  des  Ecritures.  Une  main  italienne  (XIV*  siècle), 
peut-être  de  Camerino,  a  rempli  les  blancs  avec  des  comptes  domes- 
tiques. Des  comptes  semblables  se  rencontrent  au  verso  des  fol.  191 
et  F,  mêlés  à  quelques  notes  plus  intéressantes,  dont  celles-ci  :  ^<  In 
nomine  Domini.  Amen.  Die  quinto,  intrante  octobre,  incepimus  bibere 
vinum  de  vegeto  nostra,  quod  emimus  pro  quatuor  libris  et  VU  solidis 
ravennensium.  —  Item,  eodem  die,  incepimus  darepaleam  equis,  quam 
emimus  in  Cassina,  pro  viginti  solidis.  — Die  veneris  xxi  octobris,  dedi 
unum  brach[ium  ?]  de  sayia  [sic)  nigra  domino  Simoni  de  Monteco- 
sar[o?],  pro  caligis  faciendis,  quam  emi  a  Marino  et  misit  mihi  per 
Jacobum  Grassum.  —  Die  veneris  xii   novembris...  —  De  denariis 


856 


MANUSCRITS 


Civite  Nove.  Die  doniinico  xiii,  novembre  intrante,  mutuavi  domino 
Jacobo  Bartholomeo  solidos  V  venetorum,  minus  duobus  venetianis 
grossis.  — Item,  dedi  Francisco  de  Camerino  xii  venetos  grosses...  " 

Fol.  191.  Bulle  de  Honorius  111,  au  chapitre  de  San-Severino, 
confirmant  (15  octobre  1226)  la  décision  de  Tévêque  de  Camerino, 
relative  au  nombre  des  chanoines  de  cette  maison.  «  Justis  peten- 
tium...  «  Non  citée  par  Potthast. 

Fol.  F.  Petit  poème  sur  une  éclipse  de  soleil  (23  strophes). 

f  Omnes  ujentes  conturbentur, 
Mentes  suas  perscrutentur, 
Prociil  pellant  erimina. 

Moveatur   or  bis  totiis, 
» 

Au  dos  de  la  reliure,  on  lit  ce  titre  (XVIIP  siècle)  :  «  Script[uraj 
s[ancta]  carminé  heroico  reddita  "  . 

XIII«  siècle.  Parchemin.  191  feuillets  et  les  gardes  a-e,  en  tête,  f-i, 
à  la  fin  ;  a,  h,  i  blanches.  283  sur  164  inillim.  Rel.  veau  fauve.  — 
(Achat,  octobre  1899). 

(306  (J.  730).  Guillelmi  Parisiensis  Rhetorica  divina. 

Fol.  1.  «  In  sacris  ac  sanctificatis  exercitationibus  que  et  quanta  sit 
dignitas...  —  Hiis  autem  ita  positis,  aggrediar  declarare  et  numerare 
perfecciones  orationis...  sed  eciam  impetratur  ab  ipso  et  gracia.  Expli- 
cit  Rethorica  divina  de  Oratione  domini  Guilhelmi  Parisiensis.  Deo 
gracias  » . 

Sur  cette  oeuvre  de  Guillaume  d'Auvergne,  v.  Hist.  litt.,  t.  XVIII, 
p.  363  et  366-367. 

Au  dos,  le  n°  135. 

Commencement  du  XY'  siècle.  Parchemin.  71  feuillets  à  2  col., 
plus  32  biSy  45  J/j,  66  bis  et  les  gardes  blanches  a,  en  tête,  b-e,  à 
la  fin;  forte  mouillure  aux  fol.  48-49.  270  sur  202  millim.  Rel.  veau 
jadis  vert,  sur  bois.  —  (Ex-libris  gravé  du  Chapitre  :  «  D,  ord.  3, 
n^'39  «). 


Co7  (X.  fonds).   Recueil  sur  la  confession,  parle  chanoine  J.-B. 
de  LaSalle. 
Fol.  1.   «  Avis  aux  confesseurs  « . 
Fol.  97.  "  Maximes  pour  la  conduite  des  confesseurs  en  mission 


DE    LA   BIBLIOTHKQl  «^    Dl'^    UEIMS.  857 

ou  autres. occasions,  à  l'égard  des  différentes  sortes  de  personnes  et 
cas  de  conscience  « . 

Fol.  113.  Cl  Remarques  touchant  les  cas  réservez  dans  le  diocèse  de 
Reims,  tant  en  général  qu'en  particulier  n  . 

Fol.  131 .  "  Extrait  d'une  lettre  écrite  à  une  personne  fort  inquiettéc 
par  des  tentations  et  des  peines  contre  la  chasteté  ^  . 

Fol.  137.  Tahle. 

Fol.  1  41.  De  Taflinilé  ;  avec  tableaux  et  généalogies. 

Ce  recueil,  encore  inséré  dans  son  portefeuille  primitif,  coté  VV, 
provient  des  papiers  du  chanoine  de  La  Salle  et  est  en  grande  partie  de 
sa  main.  11  convient  de  ne  pas  le  confondre  avec  le  portefeuille  FV 
formé  plus  tard  par  Varin  et  qui,  lui  aussi,  contenait  des  pièces  prove- 
nant du  savant  chanoine;  dans  ce  dernier  cas,  il  s'agit  d'un  recueil  de 
pièces  historiques. 

XVn*-XVIlI^  siècle.  Papier.  Pièces  in-f°  et  in-d"  formant  un  ensemble 
de  160  pages,  dont  quelques  blanches.  Portefeuille  veau  fauve.  — 
(Papiers  de  La  Salle). 

658  (M.  fonds).  Recueil  de  sermons. 
1".   Panégyrique  de  S"  Marie-Madeleine.  —  8  feuillets. 
2°.   Autre,  de  la  même.  —  7  feuillets. 
3°.   Panégyrique  de  S.  Memmie.  —  11  feuillets. 
4°.   Id.  de  S.  Éloi.  —  9  feuillets. 
5°.   Id.  de  S.  Hilaire.  —  6  feuillets. 
6°.   Id.  de  S'^  Ursule.  —  9  feuillets. 

7°.  "  Panégirique  de  la  Conversion  de  S.  Paul,  prêché  à  la  paroisse 
de  Saint-Pierre  de  Chàteaudun,  le  vendredi  25  janvier  1760  ».  — 

12  feuillets. 

S\   Id.  de  S.  Snlpice.  —  10  feuillets. 

9°.  ii  Panégirique  de  S.  Benoist,  prêché  à  Provins,  le  vendredi  de 
la  Passion,  21   mars  1755,  chez  les  religieuses   Bénédictines  ».  — 

13  feuillets. 

XVII.P  siècle.  9  pièces  in-4'',  papier,  dans  un  portefeuille. 

059  (N.  fonds).  ^  VOctavius  de  M.  Minutius  Félix,  avocat  romain, 
ou  dialogue  entre  un  payen  et  un  chrétien,  pour  prouver  la  vanité  et  le 
ridicule  des  superstitions  payennes,  etc.  « ,  par  l'abbé  L.  Robert,  curé 
de  Bétheny.  1801. 


858  MANUSCRITS 

Cachet  de  la  bibliothèque  d'Auguste  Duchesne,  de  Reims. 

XIX"  siècle.  Papier.  168  pages  et  3  feuillets  liminaires.  205  sur 
164  millim.  Rel.  veau  racine. —  (Don  Deullin). 

600-661  (N.  fonds).  Arnobii  disputationum  adversus  gentes 
libri  VIII. 

Traduction  par  G.-L.  Robert,  "  ex-religieux  bénédictin  de  la  congré- 
gation de  Saint-Maur,  maintenant  curé  de  Bétheny,  près  Reims, 
MDCCCI,  an  9*  de  la  République  « . 

Cachet  de  la  bibliothèque  d'Auguste  Duchesne,  de  Reims. 

XIX"  siècle.  Papier.  903  pages  (1-545,  546-903).  Rel.  veau  racine. 
—  (Don  Deullin). 

662  (M.  fonds).  VUnivers  énigmatique ,  par...  (le  nom  est  resté  en 
blanc),  précédé  d'une  lettre  adressée  par  le  cardinal  Spinelli  à  l'auteur 

(8  mai  1759). 

XVIII*  siècle.  Papier.  128  pages.  172  sur  130  millim.  Non  relié.  — 
(Don  DeulUn) . 

665  (N.  fonds).  Mélanges  théologiques. 

P.  «  Professio  fidei  juxta  concilium  Tridentinum  ».  —  3  pages. 

2".  "  Touchant  l'affaire  de  Bordeaux  >)  (XVIP  siècle).  —  2  pages 
m-î\ 

3**.  «  Pour  servir  de  mémoyre  et  d'instruction  en  l'affaire  de 
Blandin,  soy-disant  religieux  de  l'ordre  de  S.  Dominique  et  du  couvent 
de  Guingan,  en  Hasse-Bretaigne,  trouvé  dans  la  ville  de  Poissy  seul, 
hors  de  sa  province,  sans  obédience  par  escript  et  dans  le  diocèse  du 
sieur  évesque  de  Chartres,  conduict  pour  cest  effect  es  prisons  dudict 
sieur  évesque...  «  (XVIP  siècle).  —  3  pages  in-f<*. 

4**.  (i  Epistola  conventus  cleri  gallicani  ad  universos  ecclesiae  galli- 
canae  praesules  '^(1682).  —  11  pages. 

5».  Bref  d'Innocent  XII  (1695),  relatif  à  l'affaire  de  Nicolas  Méreau, 
religieux  de  Rebais,  et  à  l'exemption  de  cette  abbaye  vis-à-vis  de 
l'évêque  de  Meaux.  —  3  pages  in-8\ 

6°.  Ordonnance  de  J.-B.  de  Y  de  Séraucourt,  grand  archidiacre  de 
Reims,  vicaire  général  (15  novembre  1698),  contre  «  la  liberté  que 
les  hommes  et  les  garçons  prennent  de  se  trouver  et  souvent  d'entrer 
par  force  dans  les  lieux  où  les  femmes  et  les  filles  s'assemblent  pen- 


DE    LA   lUBLIOTHÈQI  E   DE    REIMS.  859 

dant  riiyver  pour  travailler,  qu'on  appelle  couiniunément  à  la  caïu- 
pagne  caves  ou  veilleries  »  . —  Observations  sur  les  sévérités  excessives 
et  peu  canoniques  de  cette  ordonnance.  —  8  pages  in-f". 

T^-S".  Pénitence  publique  infligée  à  Jeanne  Drouin,  veuve  du  sieur 
Herblot,  lieutenant  de  dragons  au  régiment  de  Firmaréon,  pour  avoir, 
par  le  ministère  d'un  prêtre  étranger,  contracté  mariage  avec  Hilaire 
De  Joye,  lieutenant  de  cavalerie  dans  le  régiment  de  Chartres  (1704- 
1705).  —  2  pièces  in-f°,  4  et  8  pages. 

9°.  ^  Exorcisme  contre  les  animaux  infectes,  corne  chenilles,  rats, 
souris,  hannetons,  vers  et  autres,  qui  consomment  les  fruicts  de  la 
terre  r  (1714).  —  3  pages. 

10\  Mandement  de  l'archevêque  d'Arles  (23  décembre  1716),  pour 
la  solennité  de  la  béatification  du  bienheureux  Jean-François  Régis. — 
Deux  lettres  relatant  (m.  d.)  des  miracles.  —  4  pages. 

11°.  Relation  de  la  maladie  et  guérison  miraculeuse  de  Alarie- 
Louise  Leez,  d'Ancy-le-Franc,  demeurant  (1726)  à  Paris,  rue  Rasfroy. 
—  22  pages. 

12°.  «  Relation  d'un  miracle  opéré  sur  la  paroisse  de  Saint- 
Cosme,  en  1769  n,  pendant  la  procession  de  la  Fête-Dieu  de  cette 
paroisse.  —  6  pages. 

13°.  Dissertation  liturgique,  à  propos  du  Missel  de  Meaux,  oiî  l'on 
discute  quels  sont  les  rites  qui  doivent  être  maintenus  et  ceux  qui 
peuvent  être  modifiés.  —  12  pages  in-f\ 

14°.  «  Remarques  sur  les  usages  des  Chartreux  dans  la  sainte 
messe  i? ,  d'après  les  Missels  de  1602  et  1679,  par  le  chanoine  de  La 
Salle.  —  4  pages  in-f°. 

15".   «  Adieu  d'un  prédicateur  »  (1792?).  —  8  pages  in-8°. 

16°.  «  Liste  des  livres  qui  peuvent  être  utiles  k  un  curé  -^  pour  ses 
études  et  son  édification.  —  12  pages  in-8°. 

WII^-WIII"  siècle.  16  pièces,  papier,  dans  un  portefeuille. 

664  (N.  fonds).  Mélanges  sur  le  jansénisme. 

P.  Avis  de  M.  Pucelle,  rapporteur  de  l'arrêt  du  24  mars  1713,  sur 
les  livres  du  P.  Jouvency.  —  2  pages. 

2°.  ce  Extrait  d'une  lettre  de  Paris,  du  10  aoust  1716  5),  relative  à 
la  Cité  mystique  de  Marie  de  Jésus  d'Agreda.  —  3  pages. 

3°.  Lettre  d'un  religieux  du  diocèse  de  Chàlons  (novembre  (?)  1716), 
à  l'occasion  des  tribulations  dont  il  est  l'objet  de  la  part  de  son  évêque, 


860  MANUSCRITS 

M.  de  Noailles,  à  propos  du  sermon  de  l'Avent  qu'il  avait  été  chargé 
de  prêcher  à  la  Cour.  —  5  pages. 

4".  a  Protestation  de  la  Faculté  de  théologie  de  l'Université  de  Reims, 
au  sujet  de  l'ordonnance  de  M.  l'archevêque  du  20  mars  1717  ik  — 
5  pages.  (Don  Saubinet). 

5°.  «  Mémoire  concernant  l'affaire  que  M.  l'évêque  d'Orléans  a  eu  au 
Parlement  contre  deux  chanoines  appellants  de  son  diocèze,  jugée  par 
arrestdu  24"  âe  juillet  1717  ».  —  Suites  de  cette  affaire.  —  28  pages. 

6^  Résumé  des  troubles  survenus  dans  le  clergé  de  Reims,  de 
février  1714  à  novembre  1717,  au  sujet  de  la  réception  de  Vu  Unige- 
nitus  5)  .  —  6  pages  in-f°.  (Don  Henri  Menu,  1889). 

7".  Arrêt  du  Parlement  (19  mars  1718),  ordonnant  la  lacération  et 
le  brûlement  d'une  prétendue  Lettre  de  M.  Varchevêque  de  Reims  à 
S.A.  R.  Monseigfieur  le  duc  d  Orléans,  régent  du  royaume.  —  Lettre 
pastorale  de  l'archevêque,  François  de  Mailly,  à  ce  sujet.  —  4  pages, 
(Don  Saubinet). 

8°.  «  Mémoire  sur  les  motifs  qui  engagent  le  chapitre  de  l'église  de 
Reims,  l'Université,  la  Faculté  de  théologie,  les  abbayes  de  Saint-Remy 
et  de  Saint-Nicaise  de  Reims,  le  chapitre  de  Saint-Simphorien,  les 
abbayes  de  Saint-Rasle,  de  Mouzon,  d'Hautvillers  et  de  Novi  et  plus 
de  cent  curés  de  la  ville  et  du  diocèse  d'appeller  du  mandement  de 
M.  l'archevesque  en  date  du  10  septembre  1718  ';  .  —  20  pages. 

9°.  Mémoire  adressé  par  la  Faculté  de  théologie  de  Reims  à  l'inten- 
dant de  Champagne  (3  et  4  août  1719),  au  sujet  de  la  signature  du 
Formulaire.  —  6  pages. 

10\  Plainte  adressée  à  l'official  de  Cambrai,  par  Ph.-Ch.  Far- 
vacques,  chanoine  de  Notre-Dame  de  Tournai,  qui  a  été  privé  de  l'en- 
trée au  chœur,  k  la  suite  de  l'accusation  portée  contre  lui,  par 
l'archidiacre  Le  Vaillant,  d'avoir  appelé  de  l' ^  Unigenitus  »  (1720). 

11°.  Lettre  de  l'archevêque  de  Reims  à  l'évêque  de  Roulogne 
(29  avril  1723),  l'avisant  des  conclusions  qui  ont  été  prises  à  l'assem- 
blée provinciale  de  Reims,  au  sujet  des  plaintes  formulées  sur  le 
gouvernement  de  son  diocèse,  et  du  dépôt  qui  vient  d'en  être  fait  au 
Conseil  des  affaires  ecclésiastiques.  —  8  pages  in-f°.  (Don  Saubinet). 

12°.  Extrait  des  registres  de  la  Congrégation  de  l'Inquisition,  rela- 
tifs (14  juillet  1723)  :  1°  à  la  Lettre  de  M.  Vévêque  d'Auxerre  à  M.  de 
Soissons,  à  l'occasion  de  ce  que  ce  prélat  dit  de  lui,  etc.  1722;  2°  à 
V Ordonnance  de  M.  de  Rhodez  pour  la  condamnation  du  Traité  des  actes 


DK    LA  BIBLIOTHKQl'K    DI-:    REIMS.  801 

humains  du  P.  Cahrespinc ;  3"  au  Mandement  de  M.  de  Bai/eux,  etc.  — 
1  page. 

13°.  Procès-verl)al  de  la  réception  de  V  «  Unigenitus  ^  par  le  chapitre 
calhédral  de  Chàlons  (7  avril  1728).  —  3  pages. 

14°.  Lettre  de  l'abbé  Gillot  (Auxerre,  20  août  1730),  à  un  ami,  sur 
ce  qui  lui  est  arrivé  à  la  réunion  de  la  Faculté  de  théologie  de  Reims, 
du  1"  août,  sur  la  constitution"  tJnigenitus  '  ,  et  l'appel  au  concile  qu'il 
a  formulé.  —  8  pages. 

15".  Extraits  des  registres  de  l'Université  de  Paris  (1718),  relative- 
ment à  l'appel  au  futur  concile.  —  8  pages.  (Don  Saubinet). 

16°.  "  liaisons  alléguées  par  un  théologien  pour  montrer  qu'on  peut 
signer  le  Formulaire  d'Alexandre  Vil  » . —  "  Réflexions  d'un  ecclésias- 
tique sur  les  raisons  alléguées  parce  théologien  touchant  la  signature  »> . 

—  12  pages. 

17°.  «  Déclaration  faite  par  le  s""  Cabrisseau,  curé  de  Saint-Estienne 
de  Reims,  sur  la  constitution  «  Unigenitus  ».  —  «  Profession  de  foi  de 
M.  Ravechet  ».  —  7  pages.  (Don  Saubinet). 

18°.  et  Letlre  de  vingt  et  un  curés  de  Paris  à  XfonSeigneur  leur 
archevesque  "  ,  demandant  que  l'interdit  qui  pèse  sur  une  foule  d'ec- 
clésiastiques soit  levé  ^  .  —  4  pages. 

19°.  «  Attentat  de  quarante  docteurs  de  Sorhonne  contre  l'Eglise, 
dénoncé  a  tous  les  archevêques  et  évêques  du  royaume  " .  —  2  pages. 

20°.  ^i  Blasphème  du  P.  Assermet,  cordelier  ».  — Opinion  des 
«  quatre  évêques  de  l'Appel  » ,  et  notamment  de  M.  Languet  de  La 
Villeneuve,  évéque  de  Soissons,  à  ce  sujet. 

21°.  «  Dialogue  mistérieux  entre  deux  paysans. 

U.  —  Diguer,  conper,  te  vêla  bien  crotaye?  et  où  est-ce  que  tu  revian? 
R.  —  Je  reviati  ad  la  ville  ede  Kin.^  » 

—  «  L'artifice  ingénieux  des  figures  représentant  les  événemens  de  la 
vénérable  constitution  du  Pape,  dans  un  jeu  de  marionettes  de  bois 
odoriférant,  qui  se  jouera,  comme  l'on  dit,  la  semaine  qui  vient,  en 
présence  de  Sa  Majesté.  Liste  des  personnages.  Un  roy  de  hois  de 
cyprez...  » — 3  pages  in-f°.  (Provient  du  portefeuille  Havé  RU). 

22°.   "  Cantique  spirituel  sur  l'air  :  Or,  écoutés  ma  chanson. 

Sans  tjràce  on  ne  peut  rien  faire  ; 
Sans  grâce,  au  mal  altaché, 
\otre  cœur  n'est  que  péché 


862  MANUSCRITS 

—  Autre. 

tt  Grand  Dieu,  je  connois  ma  misère, 
Je  ne  puis  rien, 
Fuir  le  mal,  faire  le  bien. 
Aimer  lejeiàne  et  la  prière; 
Sans  une  grâce  singulière, 

Je  ne  puis  rien. 
•....« 

—  11  pages  in-8°. 

23".  «  Épitaphe  de  M.  Paris. 

On  a  toujours  assez  vécu. 
Quand  on  a  consacré  ses  jours  à  la  vertu. 
Icy  repose  un  saint  qui,  par  cette  maxime, 
A  toujour  évité  jusqu'à  l'ombre  du  crime 
« 

24".   a  Épigrame  sur  ce  qu'on  fait  paroître  Dieu  sous  le  nom  d'Apol- 
lon et  Jésus-Christ  sous  celui  de  Tircis. 


Damon,  tu  vois  clianger  les  mystères  en  songes 


—  Autre. 


—  Autre. 


tt  Qu'on  a  d'invention  dans  la  Société  ! 
Elle  scait  en  faveur  des  héros  de  la  Chine 


«  Je  plains  Dordon  (sic)  qui  se  courrouce. 


—  Autres  épigrammes  contre  le  P.  Dordan  du  Deffant. 

—  Autre. 

a  Pères,  soutiendrez-vous  toujours 


Autre. 


—  Autre. 


(t  Tout  le  monde  paroît  surpris 


a  Que  les  Pères  dans  leur  cœur 
Méprisent  Notre-Seigneur 


—  «  A  M'  Legros,  épigrame  congratulatoire  sur  le  zèle  qu'il  a  fait 
parroître  contre  les  Jésuites,  dans  ses  critiques,  thèses,  etc. 

Triomphez,  ennemis  de  cette  compagnie 


1)1-:    LA   BIBLIOÏHKQL'E    DE    REIMS.  863 

—  "   Réponse  impromptu  [de  M.   Lcgros]. 

11  vaut  mieux  èlre  fils  d'un  vendeur  de  fromage 
Et  tâcher  de  se  rendre  sage, 
Que  de  s'appeler  du  Dcffand 
Et  n'être  qu'un  impertinent  » . 

—  6  pages.  De  récriture  de  Uaussin. 

25°.  u  Petit  opéra  pour  la  thèse  gcnéralle  des  Jésuites,  dédiée  à 
Mgr  l'archevêque  de  Reims,  qui  sera  exécuté  le  17  aoust  1776  [par  la 
seulle troupe  des  comédiens  de  Son  Excellence].  Alidor,  ou  Le  combat 
des  bergers,  pastoralle  allégorique  et  comique  »  .  Distribution  des 
rôles,  etc. 

—  Cantate,  ou  ode  allégorique  à  Mgr  l'archevêque. 

a  Sur  les  bords  enchantés  qu'arrose  le  Géphise 


—  u  Certiffîcat  de  l'abbé  de  Landève,  pour  entrer  à  la  comédie  de  la 
pastoralle  des  Jésuites. 

Frère  Louis-François  Duvau, 
De  notre  très  saint  père  Ignace 
Disciple  fidel  et  nouveau, 


—  u  Cantique  de  l'ode  allégorique  qui  doit  estre  chantée  au  collège 
des  Jésuites  de  Reims,  le  lundy  17'  aoust  1716,  en  présence  de 
Mgr  l'archevesque,  sur  l'air  :  Réveillés-vous,  belle  endormie. 


A  la  feste  que  l'on  prépare 
Accoures  tous. 


—  12  pages.  (Provient  d'un  portefeuille  RI). 

26".  «  Profession  de  foy  de  Pasquier  Quesnel,  prêtre  de  l'Oratoire 
de  France  » .  Tirée  de  la  Gazette  de  Hollande.  —  3  pages. 

XVIIl'  siècle.  Papier.  26  pièces  in-i*»,  sauf  3  in-f*»  et  1  in-S**.  Dans 
un  portefeuille. 

66o  (\\  fonds).  Mélanges  Ihéologiques. 

P.  a  Articles  dressez  par  messire  Léonor  d'Estampes,  évesque  de 
Chartres,  durant  l'assemblée  générale  du  clergé,  concernant  les 
moyens  de  restablir  la  discipline  ecclésiastique  ».  —  1  page. 

2».   u  Tesmoignage  du  P.  Philipeaux,  touchant  la   grande  Bible  » 


864       MANUSCRITS   DE    LA   BIBLIOTHÈQUE   DE   REIMS. 

dont  on  prépare  Tédition,  à  Paris,  sous  les  auspices  du  cardinal  de 
Richelieu.  —  7  pages. 

3°.  Violente"  lettre  aux  révérends  Pères  Jésuites  "  ,  qui  viennent  «de 
répandre  dans  le  public  une  lettre  pleine  d'injures  et  de  fureur  sous 
le  nom  d'un  archevesque  y> .  —  4  pages.    (D'un  ancien  portefeuille 

RI). 

4°.  «  Lettre  d'un  docteur  de  Sorbonne  à  Mgr  l'archevesque  de  Reims, 
touchant  la  doctrine  du  péché  philosophique  ^5 .  —  82  pages.  (D'un 
ancien  portefeuille  RI). 

XVIl'-XVIU'  siècle.  Papier.  4  pièces  in-f°,  dans  un  portefeuille. 


PARIS.   —  TYPOGRAPHIE    PLON-NOURRIT     ET    C'*.    8,    RUE   GARANCIÈRE.    —  706. 


Lo  Bibliothèque 

Université  d'Ottawa 

Échéonce 

Celui  qui  rapporte  un  volume 
après  la  dernière  date  timbrée 
ci-dessous  devra  payer  une 
amende  de  dix  sous,  plus  cinq 
sous  pour  chaque  jour  de  retard. 


The  Library 
University  of  Ottawa 

Dote  due 

For  failure  to  retum  a  book 
onorbefore  the  last  date  stamp- 
ed  below  there  will  be  a  fine  of 
ton  cents,  and  an  extra  charge 
offive  cents  for  each  additional 
day.